J. Basseches/I. Korkis, Kodeks zobowiązań. Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Uzasadnienie Komisji Kodyfikacyjnej. Bibliografia. Ustawy dodatkowe, Lwów 1938
author: J. Basseches; I. Korkis
source date: 1938
availability: non indicata

﻿KODEKS ZOBOWIĄZAŃ

Dr JULIUSZ BASSECHES Mgr I. KORKIS adwokat ﻿ZOBOWIĄZAŃ ORZECZNICTWO SĄDU NAJWYŻSZEGO UZASADNIENIE KOMISJI KODYFIKACYJNEJ BIBLIOGRAFIA USTAWY DODATKOWE PRZEDMOWĄ POPRZEDZIŁ Prof. Dr MAURYCY ALLERHAND Członek Komisji Kodyfikacyjnej R. P. LWÓW 1938 BIBLIOTEKA WYDAWNICTW PRAWNICZYCH

Kodeks zobowiązań spotkał się z przychylnym przyjęciem nie tylko w kraju, lecz także za granicą. I słusznie, bo można wprawdzie przeciwko niektórym jego postanowieniom podnieść zarzuty, ale całość przedstawia się jako dzieło pierwszorzędne, które w ciągu kilkułetniego zastosowania wytrzymało próbę praktyczną i tak sędziowie, jak i adwokaci wyrażają się o nim z najwyższym uznaniem. Mimo kilku komentarzy i dzieł systematycznych okazała się potrzeba wydania, któreby obok tekstu ustawy zawierało uzasadnienie Komisji Kodyfikacyjnej, a także przegłąd judy? katury. Zadania tego podjęłi się Dr Juliusz Basseches i Mgr I. Korkis i wywiązali się z niego bardzo dobrze. W wydaniu, jakie mamy przed sobą, podali uzasadnienie Komisji Kodyfikacyjnej, — o ile już się ukazało — a do dalszych artykułów umieścili uzasadnienie poprzednich projektów w opracowaniu głównych referentów Prof. Tilla i Longchampsa. Oprócz tego podane są tezy orzeczeń Sądu Najwyższego oraz przepisy związ= kowe. Wydanie zawiera także bibłiografię. Zestawienie dzieł i artykułów odnoszących się do kodeksu zobowiązań jest bardzo dokładne i ułatwia zorientowanie się w dotychczasowej literaturze. Z powodu powyższych zalet niniejsze wydanie kodeksu zobowiązań uznać należy za bardzo pożyteczne tak dla praktyka, jak i teoretyka. Prof. Dr Maurycy AUerhand

OBJAŚNIENIE SKRÓCEŃ. Art. — artykuł Czasopismo Adwokatów Polskich. Lwów Cz. Adw. P. Czasopismo Adwokatów Polskich. Dział Województw Zachod-Cz. Adw. P. Z. nich, Poznań Czasopismo Kas Oszczędności, Poznań Osz. K. Ekonomiczne, Kraków Czasopismo Prawnicze Czasopismo Sędziowskie. Lwów Cz. S. Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej Dz. U. R. Encyklopedia Podręczna Prawa Prywatnego. Wydawnictwo Biblioteka E. P. Polska, Warszawa. (Cyfra rzymska obok liter E. P. P. oznacza zeszyt bieżący). Głos Adwokatów, Kraków Gł. Adw. Głos Prawa, Lwów P. Głos Prawników śląskich. Katowice GL Pr. ŚL Głos Sądownictwa, Warszawa Gł. S. A. Gazeta Sądowa Warszawska, Warszawa G. S. W. — Górnośląskie Wiadomości Gospodarcze, Katowice G. Wiad. Gosp. poświęcone zagadnieniom ochrony, Inspektor Pracy, Czasopismo Insp. bezpieczeństwa i higieny pracy, Warszawa kodeks cywilny austriacki k. c. a. — kodeks cywilny niemiecki k. c. n. kodeks handlowy k. h. — kodeks handlowy austriacki k. h< a. k. N. — kodeks Napoleona Kom. Kod. — Komisja Kodyfikacyjna Rzeczypospolitej Polskiej kodeks postępowania cywilnego k. p. c. k. z. — kodeks zobowiązań — Miesięcznik Prawa Handlowego i Wekslowego. Warszawa M. Pr. H. W. N. K. Nowy Kodeks Zobowiązań, Dodatek do Gazety Sądowej Warszaw-Z. skiej, Notariat-Hipoteka, Warszawa Not. Kip, — Nowa Palestra, Lwów N. P. — Orzeczenie Sądu Najwyższego O. S. N. O. S. P. — Orzecznictwo Sądów Polskich, Warszawa Palestra, Warszawa —. Pal. Przegląd Notarialny, Warszawa P. N. — Polska Gospodarcza, Warszawa Pol. Gosp. P. Op. Społ. Praca i Opieka Społeczna. Warszawa Przegląd Prawna i Administracji, Lwów P. P. prawo czekowe pr. czek. projekt francusko-włoskiego kodeksu zobowiązań pr. fr. wl. Proc. Cyw. Polski Proces Cywilny, Warszawa pr. o not. prawo o notariacie prawo o postępowaniu układowym pr. ukł. pr. upadł. prawo upadłościowe prawo wekslowe pr. weksL przep. wprow. przepisy wprowadzające Prz. U. Warszawa Przegląd Ubezpieczeniowy, Prz. Uh. Spoi. Przegląd Ubezpieczeń Społecznych, Warszawa E. — rok rozp. — rozporządzenie . — zporządzenie o umowie o pracę pracowników umysłowych rozp o prac, umysł. z 16 marca 1928 r. (Dz. U. R. P. Nr 35, poz. 323) rozp. o robotn. o umowie o pracę robotników z 16 marca 1928 R. (Dz. U. P. Nr 35. poz. 324) R. P. E.. S. Ekonomiczny i Socjologiczny. Poznań Ruch Prawniczy, str. — stronica Tom T. X, cz. Zwodu Praw obowiązującego na Ziemiach X część 1 Wschodnich Wiad. P. Wiadomości Prawnicze, Poznań Wil. Prz. Pr. Wileński Przegląd Prawniczy, Wilno Wsp. M. P. Współczesna Myśl Prawnicza, Warszawa zob. — zobacz Zb. O. S. N. O. Zbiór Urzędowy Orzeczeń Izby Cywilnej Sądu Najwyższego, Zb. O. S. N. K. Zbiór Urzędowy Orzeczeń Izby Karnej Sądu Najwyższego, ZOst. Zeitschrift ftlr osteuropaisches Recht, Berlin ż. Pr. Prawo, Lwów żyttia i

SPIS RZECZY. Przedmowa Objaśnienie skróceń Słowo wstępne Bibliografia kodeksu zobowiązań. A. Projekty k. z. i przep. wprow. k. z. oraz ich uzasadnienie B. Komentarze, systemy, zarysy, wzory, skróty, przekłady . KODEKS ZOBOWIĄZAĆ. TYTUŁ I. Źródła, istota i rodzaje zobowiązań Dział I. Zobowiązania podzielne i niepodzielne Dział II. Zobowiązania solidarne. Rozdział I. Przepisy ogólne Rozdział II. Solidarność dłużników Rozdział III. Solidarność wierzycieli Dział III. Zobowiązania przemienne TYTUŁ II. Powstanie zobowiązań. Oświadczenie woli. Rozdział I. Oświadczenie woli w ogólności . II. Wady oświadczenia woli . IV. Umowy w ogólności str. 5 15

﻿Spis rzeczy. Rozdział V. Zawarcie umowy .... VI. Dodatkowe zastrzeżenia umowne. 2. Umowne prawo odstąpienia 4. Odszkodowanie umowne osoby trzeciej X. Tłumaczenie oświadczeń woli XI. Forma oświadczeń woli w ogólności Dział II. Powstanie zobowiązań z innych źródeł. Prowadzenie cudzych spraw bez zlecenia Rozdział 3. Niesłuszne zbogacenie Odpowiedzialność za cudze czyny przez zwierzęta i rzeczy Odpowiedzialność za szkody, wyrządzone Oddział 5. w związku z użyciem sił przyrody Odszkodowanie za uszkodzenie ciała lub Oddział 1. rozstrój zdrowia, za pozbawienie życia, pozbawienie wolności i obrazę czci TYTUŁ III. Dział I. Zmiana wierzyciela. I. Przelew wierzytelności wierzyciela Dział 11. str. 88 105 108 111 112 116 120 124 142 147 150 159 167 172 178 180 188 193 198 205 212 220 232 245 250

Spis rzeczy. str. TYTUŁ IV. Wygaśnięcie zobowiązań. Dział I. Wykonanie zobowiązań. Przepisy ogólne o sposobie, miejscu i czasie wykonania 260 273 276 IV. 283 Wykonanie zobowiązań wzajemnych V. 285 VI. 287 VII. Pokwitowania i inne dowody wykonania zobowiązań 291 VIII. Dokumenty na okaziciela i znaki legitymacyjne 297 Zwłoka wierzyciela i złożenie do depozytu sądowego IX. 304 niewykonania zobowiązań w ogólności. ﻿x. 316 324 3. Skutki niewykonania zobowiązań wzajemnych 337 Dział II. Potrącenie 347 Dział III. Odnowienie 363 Dział IV. 367 Dział V. Wygaśnięcie lub zmiana zobowiązań ze względu na nadzwyczajne wypadki 370 Dział VI. Dobrowolne zwolnienie z długu i rozwiązanie umowy 375 Dział VII. Przedawnienie 377 378 Zaskarżanie Bieg przedawnienia . 381 392 TYTUŁ V.

﻿Spis rzeczy; 10 TYTUŁ VI. Sprzedaż i zamiana. Dział I. Sprzedaż. Przepisy ogólne II. Obowiązki sprzedawcy III. Korzyści i ciężary. Niebezpieczeństwo prawne fizyczne Oddział 3. Rękojmia za wady ogólne Oddział 1. Przepisy za wady prawne Oddział 2. Rękojmia Obowiązki kupującego Sprzedaż na próbę VII. Prawo odkupu . VIII. Prawo pierwokupu Zamiana TYTUŁ VII. Darowizna. obciążającego obdarowanego TYTUŁ VIII. Najem i dzierżawa. Najem. Rozdział I. Przepisy Odstąpienie używania rzeczy najętej i podnajem Dział II. Dzierżawa. Rozdział II. Obowiązki stron str. 417 425 431 435 446 453 466 468 469 473 479 481 493 497 500 510 513 518 525 529 531 535 539

Spis rzeczy. Rozdział IV. Odstąpienie używania przedmiotu dzierżawy i pod-TYTUŁ IX. Użyczenie. Rozdział I. Przepis ogólny Rozdział II. Obowiązki stron Rozdział III. Zakończenie użyczenia TYTUŁ X. Pożyczka. Dział I. III. Zakończenie stosunku pracy . IV. Przejście zakładu pracy na inną osobę . Dział II. Umowa o dzieło. Rozdział Obowiązki przyjmującego zamówienie Dział III. Zlecenie. Rozdział I. Przepisy ogólne Dział IV. Pośrednictwo str. 545 ﻿551 552 555 557 560 565 573 584 593 595 596 599 601 605 606 609 614 617

﻿Spis rzeczy. 12 Dział V. Przechowanie. Rozdział I. Przepisy ogólne Rozdział II. Obowiązki stron Rozdział III. Zakończenie przechowania Dział VI. Odpowiedzialność i prawo zastawu utrzymujących hotele, zajazdy Dział VII. Depozyt nieprawidłowy TYTUŁ XII. Spółka. .... II. Stosunki wewnętrzne spółki III. Stosunek do osób trzecich TYTUŁ XIII. Renta i dożywocie. Dział I. Renta Dział II. Umowa o dożywocie TYTUŁ XIV. Gra i zakład Przekaz Ugoda TYTUŁ XVII. Poręczenie. str. 621 623 628 630 636 638 641 647 650 656 657 661 664 671 674 680 684

Spis rzeczy. III. Zwrotne roszczenie PRZEPISY WPROWADZAJĄCE KODEKS ZOBOWIĄZAŃ. Przepisy szczególne dla obszaru mocy mocy Kodeksu Napoleona Kodeksu cywilnego austr. Kodeksu cywilnego niem. . Przepisy szczególne dla obszaru mocy obowiązującej Rozdział I. tomu X. cz. 1 Zwodu VII. Zmiany w przepisach o opłatach stemplowych DEKRET WALUTOWY. (Rozp. o wierzytelnościach w walutach zagranicznych). Bibliografia II. Przepisy ograniczające zaciąganie zobowiązań w wa-III. Przepisy szczególne dla instytucyj kredytu długoterminowego IV. Przepisy o przerachowaniu na walutę polską listów zastawnych i obligacyj, wypuszczonych przez instytucje kredytu długoterminowego, oraz zabezpieczających je wierzytelności V. Przepisy o przerachowaniu na walutę polską zobowiąz tytułu umów ubezpieczeń, zawartych przez zakłady, podlegające nadzorowi Ministra Skarbu Rozporządzenie Min. Skarbu w sprawie obliczania i ogłaszania Rozporządzenie Min. Skarbu i Sprawiedliwości w sprawie wnoszenia do ksiąg hipotecznych wpisów w walutach zagr. str. 687 691 693 694 695 701 702 705 707 708 714 716 719 721 730

﻿Spis rzeczy. 14 DEKRET DEWIZOWY. Dekret w sprawie obrotu pieniężnego z zagranicą oraz obrotu zagranicznymi i krajowymi środkami płatniczymi Rozporządzenie Min. Skarbu o obrocie pieniężnym z zagranicą oraz o obrocie zagranicznymi i krajowymi środkami płatniczymi Rozporządzenie Min. Skarbu w sprawie pożyczek zaciąganych za granicą w zagranicznych środkach płatniczych MORATORIUM HIPOTECZNE. Ustawa z 29. 3. 1933 o ulgach w zakresie oprocentowania i terminów Ustawa z 5. 2. 1938 o spłacie niektórych wierzytelności hipotecznych WYKAZ AUTORÓW CYTOWANYCH W BIBLIOGRAFII SKOROWIDZ ORZECZEŃ. Kodeks zobowiązań Dekret walutowy Moratorium hipoteczne SKOROWIDZ ALFABETYCZNY RZECZOWY str. 747 748 756 763 767 768 778 781 790 794 795 797

Niniejsze wydawnictwo obejmuje oprócz tekstu kodeksu przepisów wprowadzających, również orzecznictwo Sądu Najwyższego, uzasadnienie Komisji Kodyfikacyjnej, bibliografię, objaśnienia i ustawy dodatkowe. Dla łatwiejszego zorientowania się w materiale, zamieszczoniniejszej książce podajemy następujące objaśnienia: Tekst kodeksu zobowiązań i przepisów wprowadzających podano pismem dużym, tłustym (garmondem) w brzmieniu rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1933 r. (Dz. U. R. P. Nr 82, poz. 598 i 599) z uwzględnieniem wszelkich późniejszych zmian. 2. Orzecznictwo Sądu Najwyższego podano wedle tez ogłoszonych czy to w zbiorach urzędowych czy też czasopismach prawniczych, przy czym zamieszczono wszystkie orzeczenia po czas ostatni. W niektórych także wypadkach podano tezy orzeczeń sądów apelacyjnych. Po każdej tezie podano datę orzeczenia, jego sygnaturę oraz czasopismo, w którym ogłoszono uzasadnienie odnośnego orzeczenia. Orzecznictwo jest materiałem bardzo cennym, ponieważ wyjaśnia szereg wątpliwych kwestii prawnych. Skorowidz chronologiczny orzeczeń podano na str. 790' i nast. Orzecznictwo podano pismem pochyłym, tzw. kursywą. Tym samym pismem również podano objaśnienia do poszczególnych artykułów. W objaśnieniach starano się przede wszystkim powiązać przepisy kodeksu zobowiązań z różnymi przepisami związkowymi, jak np. kodeksem handlowym, prawem upadłościowym i układowym, prawem wekslowym itd. Uzasadnienie Komisji Kodyfikacyjnej R. P. podano 3. w brzmieniu urzędowym w opracowaniu głównego referenta kodeksu zobowiązań Prof. Romana Longchamps de Beriera. Uzasadnienie to odnosi się do lwiej części kodeksu zobowiązań, a mianowicie do art. 1—369, do dalszych zaś artykułów kodeksu zobowiązań uzasadnienie to nie zostało jeszcze opracowane, zamieszczono przeto uzasadnienie projektu kodeksu zobowiązań w opracowaniu Prof. Tilla i Longchampsa, przy czym zaznaczyć należy, że brzmienie projektu kodeksu zobowiązań, tylko nieznacznie odbiega od ostatecznego tekstu kodeksu. Uzasadnienie Komisji Kodyfikacyjnej powinno się przyczynić

16 do łatwiejszego zrozumienia niektórych skomplikowanych norm prawnych. Uzasadnienie podano dla odróżnienia od orzecznictwa i objaśnień pismem mniejszym (petitem). 4. Bibliografia kodeksu zobowiązań obejmuje kompletne zestawienie dzieł, rozpraw i artykułów, jakie od chwili powstania kodeksu zobowiązań zostały ogłoszone w czasopismach, czy też jako oddzielne prace. Bibliografię podzielono na dwa działy: ogólny i szczegółowy. Dział ogólny obejmuje cztery poddziały: A. Projekty k. z. i przep. wprow. k. z. oraz ich uzasadnienie, B. Komentarze, systemy, wzory, zarysy, skróty, przekłady, C. Rozprawy i artykuły, D. Orzecznictwo. Dział szczegółowy obejmuje bibliografię prac, odnoszących się specjalnie do pewnych artykułów kodeksu zobowiązań i omawiających kwestie w tych artykułach poruszone. Ugrupowanie tego działu jest przeto artykułowe, polegające na tym, że dla każdego artykułu kodeksu zobowiązań przepisów wprowadzających wymieniono z osobna rozprawy i i prace do niego się odnoszące. Rozprawy odnoszące się do kilku artykułów k. z. powtórzono dla przejrzystości przy rzeczonych artykułach (nawet kilkakrotnie). Bibliografię zamieszczono dla lepszej orientacji „pod linią" pismem małym (nonparelem). Przeważająca ilość rozpraw, zamieszczonych w bibliografii omawia nasuwające się zagadnienia źródłowo i wyczerpująco, tak że zarówno prawnicy pracujący naukowo jak i praktycy prawa znajdą w nich rozwiązanie niejednej zawiłej kwestii prawnej. Wykaz autorów, których prace cytowano w bibliografii znajduje się na str. 781. 5. W osobnych działach podano dekret walutowy wraz z rozporządzeniami wykonawczymi, dekret dewizowy i wydane na jego podstawie rozporządzenia, tudzież ustawy o moratorium hipotecznym z r. 1933 i 1938. Również przy tych przepisach umieszczono orzecznictwo i bibliografię. 6. Na końcu książki znajdują się skorowidze. 7. Materiał ustawodawczy i bibliograficzny oraz orzecznictwo uwzględniono do dnia 1 lutego 1938 r. 8. W tych wypadkach, w których cytowano artykuły lub paragrafy bez podania nazwy ustawy są to artykuły lub paragrafy kodeksu zobowiązań. W innych wypadkach podano w skrócie nazwę odnośnego przepisu, np. art. 555 k. h. oznacza art. 555 kodeksu handlowego. 9. Szczegółowe objaśnienie skrótów znajduje się na str. 6. Lwów, w marcu 1938 r.

BIBLIOGRAFIA KODEKSU ZOBOWIĄZAŃ A. Projekty k. z. i przep. wprow. k. z. oraz ich uzasadnienie w redakcji Komisji Kodyfikacyjnej. Projekt wstępny 187). Projekt prawa o zobowiązaniach. Warszawa 1927, Kodyfikacyjnej. Ogólnego zbioru nr 24, str. 109. r. przez opracowany Projekt części szczegółowej prawa o zobowiązaniach Longchamps de Berler. Lwów 1928, Wydawnigłównych referentów E. Tilla i R. 278 (także P. P. A. ctwo Komisji Kodyfikacyjnej. Ogólnego zbioru nr 32, str. r. 1928). polskiego prawa Projekty części szczegółowej Longchamps de Berier R.: o zobowiązaniach. Terminologia. Lwów 1928. nej. Ogólnego zbioru nr 37, str. 23. Warszawa 1932, Wydawnictwo Komisji Projekt prawa o zobowiązaniach. str. Kodyfikacyjnej. Ogólnego zbioru nr 64, str. 162. wprowadzających k. z., uchwalony w pierwszym czyta-Projekt przepisów Warszawa 1933, Wydawnictwo Komisji Kodyfikacyjnej. niu przez podkomisję. Ernest: Ogólnego zbioru nr 73, str. 15. Projekt k. z. przyjęty przez Kolegium Uchwalające. Warszawa 1933, Wydawnictwo Komisji Kodyfikacyjnej. Ogólnego zbioru nr 72, str. 180. Projekt przep. wprow. k. z„ przyjęty przez Kolegium Uchwalające. Warszawa 1933, Wydawnictwo Komisji Kodyfikacyjnej. Ogólnego zbioru nr 74. str. 19. Uzasadnienie projektu z uwzględnieniem ostatecznego tekstu kodeksu w opracowaniu głównego referenta projektu prof. Romana Longchamps de Berier. Dotychczas ukazały się 4 zeszyty obejmujące art. 1—369. Kodyfikacyjnej R. P. B. Komentarze, systemy, zarysy, wzory, skróty, przekłady Balken Neuman J.: Zobowiązania. Kodeks Zobowiązań oraz 35 ustaw dodatkowych. Zarys systemu polskiego prawa obowiązkowego do nauki i praktyki z przedmową prof. M. Allerhanda, Lwów, 1934. Księg. „Ewer", str. 416. Korkis I.: Kodeks Zobowiązań. Lwów. „Ewer”, 1934, str. 318. Basseches J. i Codę des obligations de la Rópubliąue de Pologne. Traduit par Stefan Sieczkowski et Jean Wasilkowski avec la collaboration de Henr! Mazeaud. Prćface de M. Henri Capitant Paris 1935. Recueil Sirey. str. XX-|-188. Das polnische Recht der Schuldverhaltnisse und das polnische Handelsgesetznebst den zugehórigen EinfUhrungsbestimmungen in deutscher Ubersetzung. buch Poznań 1934, herausgegeben von der Geschaftsstelle Polen der deutschen Sejm und Senatsabgeordneten, str. 163. Domański Ludwik: Instytucje kodeksu zobowiązań. Część ogólna. Warszawa Księgarnia Mariana Gintera, str. 1008. 1936, innych aktów prawnych według ustawodaw-Glasner Artur: Wzory umów i zunifikowanego. Kraków 1934, Księgarnia Powszechna. stwa Komentarz do k. z. Dodatek do Głosu Prawa (niekompletny). Warszawa, F. Hoesick, 1934, Kon Adam: Kodeks Zobowiązań, Komentarz. str 367 + XVI. Korkis I. i Basseches J.: Kodeks Zobowiązań. Lwów, „Ewer". 1934, str. 318. Kotarski St.: Kodeks Zobowiązań. Warszawa, Antigua, r. 1935, str. 259. Korzonek Jan i RosenblUth Ignacy: Kodeks Zobowiązań, Komentarz. Wydanie II. Kraków, Księgarnia Powszechna, 1936 i 1937. str. 2928. całość przedmiotu. Kurman Marian: K. z. Skrót szczegółowy obejmujący Warszawa 1934, Druk. Bcia Drapczyńscy, str. 16. ﻿Kodeks zobowiązań

18 ﻿Bibliografia kodeksu zobowiązań. Lewandowski Ludomir i Supcrson Michał przy współudziale Fischa Henryka: przepisami wprowadzającymi. 1934. Kodeks Zobowiązań. Tekst z komentarzem i Biblioteka Praw Polskich. Tom XXI. Wyd. Ks. Łódzkiej „Czytaj", str. 226. Longchamps de Berier R.: Zobowiązania. Lwów, Gubrynowicz i Syn, 1934—37, 4 zeszyty, ma się jeszcze ukazać zeszyt 5. Łomnicki Adam: Zarys prawa o zobowiązaniach. Lwów, Zrzeszenie Urzędników Banku Gospodarstwa Krajowego, r. 1934, str. 96. S. L., Frommer, 1934, str Peiper Leon: Kodeks zocowiązań. XII + 6. 984 112. str. cych ten kodeks. Obertyn 1934, Nakładem autora, str. 158. Szczygielski Adam Daniel: K. z. oraz przepisy wprowadzające k. z. Przepisami związkowymi i skorowidzem zaopatrzył.. Warszawa 1936, Biblioteka Prawnicza, XII + 268. C. Rozprawy i artykuły*). 1934, str. 194. Altstaedter Edmund: Wytyczne zasady k. z. N. P. r. Baczyński Eugeniusz: Stosunek k. z. do cywilnych kodeksów dzielnicowych projektu prawa rzeczowego. Gł. S. 1937 r„ str. 853, 950. Bartz Antoni Władysław: Dochodzenie praw naruszonych przeprowadzeniem egzekucji na podstawie polskiego K. z. Gł. Pr. r. 1933, nr Baudoin de Courtenay świętosław: Polski k. z. Pol. Gosp. r. 1933, nr 49. Bibring J.: Uwagi krytyczne do projektu prawa o zobowiązaniach. P S. 1932, nr. 8. r. Blei Izrael: Zagadnienie kontraktów realnych w projekcie polskiego kodeksu cywilnego. Gł. Pr. r. 1931,- str. 479, 528. Bossowski Franciszek: Jeszcze w sprawie kontraktów realnych. R. P. E. S. r. 1931, str. 267. Chlamtacz Marceli: Kontrakty realne w prawie rzymskim, w teorii cywilii w projekcie polskiego kodeksu cywilnego, Lwów, Archiwum Towarzystycznej Naukowego, r. 1930, Dział II, tom VIII, zesz. 1. stwa Naturalne (niezupełne) zobowiązania. E. P. P. XVII, Chlamtacz Marceli: str. 1033. Codę civil de la Rćpubliąue de Pologne. Przegl. Polski Ustawodawstwa cywilnego i kryminalnego. Dąbrowski Włodzimierz: W obliczu k. z. Not. Hip. r. 1934, st. 139. Dnistrianski: Del- tschechoslovakische Entwurf und der polnische Kodex des Obligationenrechts. Wien 1934, Verlag Perles. str. 47. Dnistriański St.: Die leitenden Grundsatze des neuen polnischen Obligationenrechts. Zeitschrift f. bsterreichisches Recht, r. 1935, str. 123. Dnistriański Stanisław: Nowi kodyfikacyjni zmahannia na poli cywilnohoprawa (Reierat, odczytany na jubileuszowym obchodzie T-wa ukraińskich prawni-7 we Lwowie) Ż. Pr. r. 1934. str. Domański Ludwik: Codę des obligations de la Rópubliąue de Pologne. Partie gćnórale. Contre-projet ćlaboró par... Traduit par St. Graczykowski. Przegl. Polski i kryminalnego, r. 1930, Tom III. Ustawodawstwa cywilnego do praktyki notarialnej. P. N. Domański Ludwik: K. z. w zastosowaniu r. 1934, str. 291. 339. Domański Ludwik: System kodeksu zobowiązań. N. K. Z. r. 1934, str. 11, 14, 18. 22, 25, 30. 35, 38. 42. 46, 50. 55, 59, 63, 66, 71, 75. 77, 85, 89 (oddzielna odbitka Warszawa 1934, Druk „Dźwignia", str. 146. Domański Ludwik: Uzasadnienie projektu k. z. w opracowaniu głównego referenta projektu prof. R. Longchamps de Berier. N. K. Z. r. 1934, str. 125, -2", r. 1935, str. 1. 5. 193, Dyzenhaus T.: Zobowiązania ąuasi-naturalne w k. z. Gł. S. r. 1935, Dźbikowski M.: Trzeci dobrej wiary w nowym kodeksie cywilnym, r. Eichenwald S.: Uwagi o stosunku ustaw rolniczo-moratoryjnych p. c. Gł. Adw. r. 1936. str. 242. i k. zawierania umów w części ogólnej k. z. Wsp. M. P. r. 1936, nr Elżanowski Janusz: Konflikt zasady równowagi gospodarczej z zasada zawierania umów w części szczególnej k. z. Wsp. M. P. r. 1936. nr 6. body ») W tym miejscu zamieszczono bibliografię rozpraw i artykułów treści nej. natomiast odnoszące się specjalnie do pewnych artykułów k. z zamieszczono przy tychże artykułach.

1933 ﻿Bibliografia kodeksu zobowiązań. Ehrlich Markus Józef: Przedsiębiorstwo jako przedmiot umownych stosunków obligacyjnych. Tarnów 1934, Drukarnia „Grafia”, str. 109. Fenichel Zygmunt: Domniemania w k. z. P. S. r. 1934, nr 10. Fenichel Zygmunt: K. z. a prawo międzydzielnicowe i międzynarodowe prywatne. Zygmunt: Zygmunt: Polskie prawo prywatne i procesowe. Studia. (Zbiór Powództwo o ukształtowanie stosunku prawnego w kopolskich. Proc. 1935. str. 98. deksach r. 1933. nr 9. N. r. 1932, nr 2, 3. 609. 1935. str. 592. 1. Pal. Zobowiązania niezupełne (naturalne) w k. z. N. K. Z. 1936. str. 61. 65, 69, 73. Fischler A.: Condictiones według polskiego k. z. P. S. r. 1934, nr 5. Forma czynności prawnych według k. z„ k. h. i pr. o not. Lwów, Księgarnia Literacka, r. 1934, str. 16. Fruchs Henryk: Causa debendi w k. z. N. K. Z. r. 1934, str. 90. Gołąb Stanisław: Oświadczenie woli w prawie prywatnym. E. P. P. XXI. XXII. Gołąb Stanisław: Pełna i częściowa odpowiedzialność. Nauka o długu i odprawie powiedzialności. E. P. P. zeszyt XXIII. Hilarowicz Tadeusz: Analogiczne zastosowanie pewnych postanowień go k. na k. z. w prawie administracyjnym. Cz. P. E. r. 1936, str. 353. Jackowski Rudolf: O konflikcie norm na tle nowego k. z. P. N. str. 275. str. 342. Jarra Eugeniusz: Szkody moralne a polski k. z. Warszawa.1935, str. karnia Kasy im. Mianowskiego: odbitka z Themis Polskiej t. IX, r. 1935. Kolasa Fr.: Niektóre problemy społecznego ubezpieczenia od wypadków (k. ubezpieczenie od wypadków). Prz. Ub. Spoi. r. 1936, str. 132. z. a K. H. (Konic Henryk): Projekt k. z. a tekst ostateczny. N. K. Z. r. 1934, 5, 9, 13, 17, 21, 25. 29. 37. 41, 45, 49. Konic Stanisław Jan: źródła prawa handlowego. G. S. W. r. 1933, str. 789. Korzonek Jan: Uwagi o projekcie prawa o zobowiązaniach. Gł. Pr. r. 1932. str. 267, 309, 374, 441, 570, Gł. Pr. r. 1933, str. 10. 330. Koschembahr-Łyskowski Ignacy: Przepisy ustawy a prawo w prawie cywil-Rocznik Prawniczy Wileński, r. 1935. nym. Kurman Marian: K. z. Skrót szczegółowy. P. N. r. 1934, str. 312. Lisowski Zygmunt: Das Recnt der Schuldyerhaltnisse in Polen. ZOst. r. 7. ar-Longchamps de Berier R.: Le nouyeau codę polonais des obligations. (Bultrimestriel de la Sociśtó de Ićgislation comparće. 64 Annóe, Nr 3). letin Longchamps de Berier R.: Zasada wolności umów w projektach polskiego o zobowiązaniach. Lwów 1930, str. 2 -j- 15. (Odbitka z księgi pamiątkowej ku czci prof. Wł. Abrahama, tom I, str. 351). Longchamps de Berier R.: Zasady k. z. R. P. E. S. r. 1934, str. 711, Łazowski Jan: O niektórych postanowieniach projektu k. z. nr 5. Łomnicki Adami: Swobodne uznanie sędziego w k. z. N. P. r. str. Prz. Machalski Jan Stanisław: K. z. wraz z przepisami go wprowadzającymi. Zarys historyczny i ogólny. Gł. Adw. r. 1933, str. 314. Mazeaud Henri: Kilka nowych postanowień w polskim k. z. N. K. Z. str. 29. 33. 37. Mazeaud Henri: Kilka uwag o odpowiedzialności z występku w nowym k. Themis Polska, r. 1935, seria III, tom IX. Mazeaud H.: Les dispositions du Codę polonais des obligations relatiyes z. responsabilitó dfelictuelle. (Bulletin trimestriel de la Śociótó de Ićgislation com-63 Annóe. Nr 1). parće. Medyński Henryk: Causa debendi w k. z. Wsp. M. P. r. 1937, nr 2. Medyński Henryk: Ochrona wierzyciela w k. z. (Praca odznaczona I nagrodziale prawa cywilnego konkursu naukowego Rady Naczelnej Związku Zrzedą w Apl. Zw. Praw. R. P.) Gł. S. r. 1935, str. 163. Medyński Władysław Jan: Prawo słuszne w k. z. N. K. Z. r. 1937, str. 1, 13, 17, 21. 25, 33. 5. 9, Presser W.: Charakterystyka terminów k. z. N. P. r. 1935. str. 207. Rittman Maksymilian: Nowy k. z. a ubezpieczenie od odpowiedzialności cywilnej. Prz. U. r. 1934, nr 3 — 4.

Bibliografia kodeksu zobowiązań. ﻿20 RosenblUth I.: Klauzule derogacyjne w przep. wprow. k. z. P. S. r. 1934, nr 11. RosenblUth Ignacy: Wpływ moratorium rolniczego na zobowiązania kupieckie. Lwów, 1936. Rukser: Polski k. z. Berlin, Zeitschrilt fUr auslandisches und internationa- — 4. les Privatrecht, 1934, zesz. 3 1933, A. r. Rola zobowiązania moralnego. P. Somerstein Natan: str. 80, 179, 285, r. 1934, str. 37. 121 (także jako osobna odbitka Lwów 1934, 191). str. Sumorok Leon: Wpływ szkoły realistycznej francuskiej na k. z. (Referat wygłoszony w T-wie Prawniczym). Wil. Prz. Pr. r. 1935, str. 11. Pr. r. 1936, str. 10. Swoboda Ernst: Uwagi do polskiego k. z. Gł. prawodawstwa ochronnego. Szymorowski Stefan: Nowy k. z. a przepisy P. Op. Sp. r. 1933, nr 4. Tewu: O projekcie k. z. Not. Hip. r. 1933, nr 22. minjaty, najmaty, arenduwa-Topolnyćki Mykola: Jak kupuvaty-prodavaty, dohovorjuvatysja pro pracju ty, wyhodzuwaty, pozycaty hrosi u cuzy valjuty, zahodżuvatysja dożywottja, i dilo (zamovljaty wykonnanja roboty) vstanovljaty rucyty za cuzi zobowjazannia ? Pidruenyk novoho zakonu pro zobovjazannja. Lviv 1935, Nowa Biblioteka, str. 400. Siła wyższa czy większa, wypadek czy przypadek Warkallo Witold W.: nr 2. losowy. Wsp. M. P. r. 1936, Waśkowski E.: K. z. a 1 cz. X t. zwodu praw. Wil. Prz. Pr. r. 1934, str. 109, 145, 191, 213 i 245. Waśkowski E.: Nowe idee w k. z. Gł. Pr. r. 1934, str. 346. 1934, nr Wengierow Jerzy: K. z. a ubezpieczenie społeczne. Prz. Ub. Społ. r. (to samo w osobnej odbitce: Biblioteka Przeglądu Ubezpieczeń Społecznych 2—3 Warszawa 1934, str. 38). nr 5, Werkowski K.: K. z. w praktyce notarialnej. Not. Hip. r. 1934, str. 194, 206, 229, 246, 260. Not. Hip. r. 1935, str. 2, 13. 37. 49, 62, 86, 99, 112, 122, 133, 151, 218, 215, 237. Not. Hip. r. 1936, Str. 5. 27, 64, 94, 118, 171, 202. 196, Wpływ bojkotu ekonomicznego na umowy. Wiad. P. Wertheim Bronisław: r. 1934, nr 12 (to samo w odbitce: Łódź 1934, nakładem autora, str. 7). Zabłocki H.: Projekt prawa o zobowiązaniach. G. S. W. r. 1932, str. 496, 511, 530, 546, 562. Zdrochecki E.: Istota i rodzaje umów w k. z. W. Prz. Pr. r. 1935. nr 2. czynności notarialnych. Not. Hip. r. 1934, nr 20. Zetes: Forma aktów D. Orzecznictwo. Bergman L.: Dotychczasowe orzecznictwo a nowy k. z, N. K. Z. r. 1934, 1935, 1936. Reinhold J.: Orzecznictwo do k. z. Lwów, Bodek 1937, str. 32. Sitnicki T. i Glassman Eugeniusz: Orzeczenia S. N. do austr. ust. cyw. oraz do k. z. za lata 1932—1936. Zbaraż, Dubiner. 1937, str. 201.

﻿ROZPORZĄDZENIE PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ z dnia 27 października 1933 r. (Dz. U. R. P. Nr 82, poz. 598 z dn. 28 października 1933 r.) KODEKS ZOBOWIĄZAŃ. Na podstawie art. 44 ust. 6 Konstytucji i ustawy z dnia 25 marca 1933 r. o upoważnieniu Prezydenta Rzeczypospolitej do wydawania rozporządzeń z mocą ustawy (Dz. U. R. P. Nr. 29, poz. 249) postanawiam co następuje: TYTUŁ I ŹRÓDŁA, ISTOTA I RODZAJE ZOBOWIĄZAŃ ART. 1. Zobowiązania powstają z oświadczeń woli oraz z czynów i innych zdarzeń, z którymi ustawa łączy powstanie zobowiązania. Ogólne wymienienie możliwych źródeł zobowiązań w jednym artykule wskazane jest przede wszystkim dlatego, że bliższe omówienie poszczególnych źródeł w tytule drugim nie jest i nie może być wyczerpujące. W tytule tym unormowane są tylko najważniejsze rodzaje źródeł jako to: oświadczenia woli, zarówno dwustronne jak i jednostronne, prowadzenie spraw cudzych bez zlecenia, niesłuszne zbogacenie, nienależne świadczenie i wyrządzenie szkody. Mogą być jednak jeszcze inne stany faktyczne, z którymi ustawa (niekoniecznie kodeks zobowiązań) łączy powstanie obowiązku świadczenia (np. zobowiązania, wynikające ze współwłasności, obowiązek wydania lub okazania dokumentu lub rzeczy, BIBLIOGRAFIA Art. 1. Waókowski Eugeniusz: Istota i źródła zobowiązań. N. K. Z. r. 1937, str. 37, 41.

Kodeks zobowiązań — Art. I—2. ﻿22 potrzebnej do stwierdzenia prawa, obowiązek zwrotu dokumentu pełnomocnictwa po wygaśnięciu pełnomocnictwa itp.). Wszystkie te możliwe źródła zobowiązań kodeks dzieli na dwie kategorie, tj. oświadczenia woli, które już jako takie, jeżeli tylko posiadają wskazane prawem wymogi, rodzą zobowiązania, w nich oznaczone, oraz inne stany faktyczne, z którymi ustawa łączy oznaczone przez siebie zobowiązania, przy czym zaznacza zarazem, że tymi innymi stanami faktycznymi mogą być zarówno czyny ludzkie (prowadzenie cudzych spraw, czyny niedozwolone), jak i zdarzenia, od woli ludzkiej niezależne (niesłuszne zbogacenie, które nastąpiło bez udziału stron interesowanych, powstanie współwłasności, powstanie szkody przypadkowej itp.). ART. 2. § 1. Istota zobowiązania polega na tym, że dłużnik obowiązany jest wobec wierzyciela do świadczenia. § 2. Treścią świadczenia może być danie, czynienie, nieczynienie, zaprzestanie lub znoszenie. Wobec tego, że przepisy kodeksu, a zwłaszcza jego pięciu pierwszych tytułów odnoszą się do wszelkich zobowiązań bez względu na to, czy ich poszczególne rodzaje zostały w kodeksie (tytuły VI—XVII) unormowane, należało dać na wstępie wyjaśnienie, co kodeks rozumie przez zobowiązanie. Czynią to też, z wyjątkiem Tomu X cz. 1, wszystkie kor deksy dotychczas w Polsce obowiązujące (k. N. art. 1101, k. c. a. § 859 i k. c. n. § 241). Ponadto § 1 art. 2 wypowiada ważną zasadę, że dłużnik obowiązany jest wobec wierzyciela do spełnienia świadczenia, tzn., że zgodnie z przepisem art. 3 k. p. c. wierzyciel może zawsze w drodze powództwa i egzekucji wymusić spełnienie świadczenia, chyba że zaszedł przewidziany w ustawie powód zgaśnięcia zobowiązania lub zmiany świadczenia na odszkodowanie. Wyjątek istnieje w przypadku, gdy ustawa odmawia prawa sądowego dochodzenia wierzytelności z powodu rodzaju wierzytelności (np. art. 610) lub upływu terminu zawitego (np. art. 336) albo pozwala dłużnikowi uchylić się od świadczenia z powodu przedawnienia (art. 273). W tych przypadkach brzmienie art. 2 § 1 w związku z art. 131 daje podstawę dla pojęcia zobowiązania naturalnego. Zaznaczenie, że dłużnik obowiązany jest wobec wierzyciela, umożliwia pojmowanie zobowiązania jako rodzaju prawa podmiotowego względnego, gdyż z istnienia obowiązku wobec wierzyciela wynika prawo tego ostatniego. Ponieważ podstawą istnienia tego prawa jest właśnie istnienie obowiązku, przeto kodeks uważał za właściwe na tę stronę bierną stosunku prawnego położyć nacisk, jako charakteryzującą zobowiązanie i odróżniającą je od innych praw podmiotowych cywilnych, np. rzeczowych. Tym się tłumaczy różnica sformułowania w porównaniu z § 241 k. c. n. i art. 2 projektu wstępnego, które kładą nacisk na stronę czynną. Jest to jednak różnica czysto teoretyczna. W dalszych artykułach kodeks używa na oznaczenie strony biernej zobowiązania wyrazu: dług, na oznaczenie strony czynnej wyrazu: wie-BIBLIOGRAFIA Art. 2. Fenichel Zygmunt: Zobowiązania niezupełne (naturalne) w k. z. N. K. Z. r. 1936, str. 61, 65, 69, 73. 77. Waśkowski Eugeniusz: Istota i źródła zobowiązań. N. K. Z. r. 1937, str. 37, 41.

Kodeks zobowiązań — Art. 2—3. rzytelność. W rzeczywistości oba wyrazy oznaczają jedno i to samo, tj. zobowiązanie, a użycie bądź tego, bądź tamtego wyrażenia spowodowane jest chęcią dostosowania się do potocznego sposobu wyrażania się, zależnie od tego, na którą stronę zobowiązania, bierną czy czynną, mamy powód lub przyzwyczailiśmy się w danej sytuacji prawnej kłaść nacisk (np. przelew wierzytelności a przejęcie długu, przedawnienie wierzytelności a uiszczenie lub potrącenie długu). § 2 wymienia jak najogólniej możliwą treść świadczenia. Wynika z niego, że treścią świadczenia może być wszelkiego rodzaju działanie lub zaniechanie, bez względu na to, czy jako takie przedstawia wartość majątkową czy nie. Wystarczy, jeżeli interes wierzyciela, jaki on ma w spełnieniu świadczenia, da się ocenić w pieniądzach, gdyż odszkodowanie za niespełnienie lub nienależyte spełnienie należy się wierzycielowi zawsze w pieniądzach (art. 242 w związku z art. 159). Szczególne przepisy dla poszczególnych rodzajów świadczeń, wymienionych w art. 2 § 2, zawarte są w art. 208—211, 246 i 247. DZIAŁ I Zobowiązania podzielne i niepodzielne. ART. 3. § 1. Jeżeli jest kilku dłużników albo wierzycieli, a świadczenie jest podzielne, wówczas zarówno dług jak i wierzytelność dzielą się na tyle niezależnych od siebie równych części, ilu jest dłużników albo wierzycieli. § 2. Świadczenie jest podzielne, jeżeli może być spełnione częściowo bez zmiany istoty i wartości. Zasadę podziału długu w razie podzielności świadczenia przyjmują za wzorem prawa rzymskiego wszystkie prawodawstwa w Polsce dotychczas obowiązujące (art. 1220 k. N., § 888 k. c. a., § 420 k. c. n., art. 1259 i 1558 p. 5 T. X cz. 1). Zasada, że części są równe, wynika z natury rzeczy i jest też powszechnie przyjęta. Jest to norma, jak przeważnie normy kodeksu zobowiązań, iuris dispositivi (por. art. 55), tzn. wchodzi w zastosowanie tylko w razie wątpliwości, a więc gdy z woli stron lub ze szczególnego postanowienia ustawy, jak np. przy dziedziczeniu ustawowym kilku osób, nie wynika inny podział. Rzekome wyjątki od zasady podziału długu, zawarte w art. 1221 k. N., są w rzeczywistości przypadkami, które z zasadą podzielności długu nie mają nic wspólnego, gdyż są albo przypadkami solidarności, albo dotyczą świadczenia niepodzielnego, albo odpowiedzialności rzeczowej właściciela hipoteki lub wreszcie długu jednej tylko osoby. Dlatego należało je pominąć. Postanowienie, że części są od siebie niezależne, oznacza, że powstaje tyle odrębnych zobowiązań, ilu jest dłużników lub wierzycieli. BIBLIOGRAFIA Art. 3. Kraus A.: Podzielne i niepodzielne zobowiązania. E. P. P. XXIV.

Kodeks zobowiązań — Art. 4—5. 24 ART. 4. Spółdłużnicy, zobowiązani do świadczenia niepodzielnego, odpowiadają za wykonanie zobowiązania, jak dłużnicy solidami. Co do odpowiedzialności dłużników solidarnych zob. art. 8—18. Solidarna odpowiedzialność kilku dłużników niepodzielnego świadczenia jest naturalnym następstwem niepodzielności. Jasne wypowiedzenie tego w kodeksie, jak to czyni k. c. n. w § 431, jest też najprostszym unormowaniem sprawy, stwierdza jedynie to, co w konsekwencji wynika także z art. 1222 k. N. i § 890 zd. 1 k. c. a., a czyni zbędnymi specjalne postanowienia w rodzaju art. 1225 k. N. Ponieważ w tym przypadku solidarność nie jest cechą zobowiązania jako takiego, lecz jedynie konsekwencją charakteru świadczenia, przeto kodeks nie mówi, że dług jest w tym przypadku solidarny, lecz, tylko, że dłużnicy odpowiadają jak dłużnicy solidarni. Wynika stąd, że jeżeli świadczenie przestanie być niepodzielne, ustaje solidarność, a na odwrót, że także dziedzice każdego z dłużników odpowiadają solidarnie, jak długo świadczenie nie przestało być niepodzielnym, chociażby nawet według prawa spadkowego odpowiadali za zobowiązania spadkodawcy pro parte. Wynika stąd dalej, że nie mają zastosowania te skutki solidarności, które są uwarunkowane podzielnością świadczenia, np. przepis art. 8, że wierzyciel może dochodzić długu w częściach. ART. 5. § 1. Jeżeli jest kilku wierzycieli, każdy z nich może żądać wykonania zobowiązania niepodzielnego. § 2. W razie zgłoszenia sprzeciwu chociażby przez jednego wierzyciela dłużnik obowiązany jest świadczyć wszystkim wierzycielom łącznie, albo złożyć przedmiot świadczenia do depozytu sądowego. O złożeniu do depozytu sądowego zob. art. 231—238. W przypadku, gdy świadczenie jest niepodzielne, a jest kilku wierzycieli, istniała zasadnicza różnica między kodeksem Napoleona a kodeksem austriackim i niemieckim (T. X cz. 1 tej sprawy nie normuje). K. N. nadawał w tym przypadku każdemu z wierzycieli prawo odebrania świadczenia w całości, podobnie jak przy solidarności (art. 1224). Przeciwnie, k. c. a. i k. c. n. nie dawały jednemu wierzycielowi prawa odebrania świadczenia dla wszystkich, skutkiem czego dłużnik, chcąc się zwolnić z zobowiązania, musiał świadczyć albo wszystkim razem, albo złożyć świadczenie na rzecz wszystkich do depozytu sądowego (§ 890 zd. 2 k. c. a. i § 432 k. c. n.). Ponadto według k. c. a. poszczególny wierzyciel mógł żądać spełnienia świadczenia do rąk swoich w całości, jeżeli dał zabezpieczenie (§ 890 zd. 2). Kodeks zobowiązań poszedł drogą pośrednią. W zasadzie przyjmuje, że każdy wierzyciel ma upoważnienie od innych do odebrania świadczenia w całości, jednak upoważnienie to upada, jeżeli którykolwiek

Kodeks zobowiązań — Art. 5—6. ﻿25 z pozostałych wierzycieli się sprzeciwi. W razie sprzeciwu wchodzi w zastosowanie norma przyjęta w kodeksie niemieckim. Rozumie się samo przez się, że sprzeciw może mieć tylko wówczas znaczenie, gdy spełnienie świadczenia do rąk jednego nie zaspakaja zarazem wszystkich. Nie ma natomiast znaczenia, gdy świadczenie odrazu zaspakaja wszystkich, np. opróżnienie mieszkania we wspólnym domu, bo wtedy dłużnik, spełniając świadczenie na żądanie jednego, świadczy wszystkim razem. Takiego świadczenia mógł żądać każdy wierzyciel także i według prawa austriackiego i niemieckiego. ART. 6. § 1. Żaden z wierzycieli, uprawnionych do świadczenia niepodzielnego, nie może bez zgody spółwierzycieli zwolnić dłużnika z długu ani zmienić zobowiązania pierwotnego lub przyjąć innego świadczenia. § 2. Zwłoka dłużnika oraz przerwanie lub zawieszenie biegu przedawnienia w stosunku do jednego z wierzycieli, uprawnionych do świadczenia niepodzielnego, ma skutek względem wszystkich wierzycieli. O zwłoce dłużnika i jej konsekwencjach zob. art. 243 i nast. O przerwaniu biegu przedawnienia zob. art. 279 i 280. O zawieszeniu biegu przedawnienia zob. art. 277 i 278. Przepis ten jest koniecznym uzupełnieniem zasady, wypowiedzianej w art. 5 § 1. Zasadę, że w braku sprzeciwu ze strony innych wierzycieli każdy może żądać wykonania zobowiązania do rąk swoich, czyli że w tym przypadku zapłata, dokonana do rąk jednego, jest skuteczna wobec wszystkich, przyjął kodeks w przeświadczeniu, że to najlepiej odpowiada interesowi wszystkich wierzycieli. Skoro jednak to upoważnienie, dane każdemu służy mu tylko w interesie wszystkich, nie może ono obejmować czynności, które łatwo mogłyby wejść w sprzeczność z tym interesem, jak zwolnienie dłużnika, zmiana zobowiązania lub przyjęcie innego świadczenia. Do tego potrzebna jest zgoda wszystkich. Natomiast konsekwentnie należało uznać za skuteczne wobec wszystkich takie zdarzenia w stosunku do jednego z wierzycieli, które wywołują skutki tylko korzystne dla wierzyciela, jak zwłoka dłużnika oraz przerwanie lub wstrzymanie przedawnienia. Jak się z powyższego okazuje, stosunek wierzycieli świadczenia niepodzielnego zbliżony został do stosunku wierzycieli solidarnych, ale pozostały następujące różnice: Zbliżenie to jest tylko następstwem niepodzielności świadcze-1. nia, odpada zatem, gdyby świadczenie przestało być niepodzielne, utrzymuje się zaś także i w stosunku do dziedziców wierzyciela. 2. Ponieważ cały stosunek jest następstwem niepodzielności świadnie ma nawet takich czenia, przeto niekiedy poszczególny wierzyciel uprawnień, jakie by miał wierzyciel solidarny. W szczególności nie tylko traci, w razie sprzeciwu innych, prawo żądania spełnienia świadczenia do swoich rąk, ale ponadto w ogóle nie może zwalniać dłużnika nawet co do swojej części, gdyż świadczenie jest niepodzielne. W tym ostatnim

Kodeks zobowiązań — Art. 6—7. 26 punkcie objawia się drugie odstępstwo kodeksu zobowiązań od kodeksu Napoleona, który daje każdemu wierzycielowi prawo zwolnienia lub przyjęcia innego świadczenia w miejsce zapłaty co do swojej części (art. 1224 ust. 2 zd. 2). W kodeksie Napoleona było to uzasadnione starą teorią, że niepodzielność świadczenia uniemożliwia tylko podział długu, ale nie podział wierzytelności. Pomijając już kwestię, że teoria ta budzi wielkie wątpliwości, bo w gruncie rzeczy dług i wierzytelność to jedno i to samo, kodeks w ogóle nie kierował się względami teoretycznymi, lecz przyjął takie ukształtowanie całego stosunku, jakie ze względu na niepodzielność świadczenia wydaje się najodpowiedniejszym, najprostszym i najbardziej odpowiadającym domniemanej woli stron. Z tego punktu widzenia zdaje się nie ulegać wątpliwości, że przepis art 1224 ust. 2 zd. 2 k. N. jest niepotrzebnym skomplikowaniem sytuacji prawnej. ART. 7. § 1. Dłużnik, który wykonał zobowiązanie niepodzielne, może żądać od spółdłużników zwrotu wartości świadczenia w części, jaka na każdego z nich przypada. § 2. Wierzyciel, który otrzymał świadczenie niepodzielne, jest odpowiedzialny w stosunku do spółwierzycieli w częściach, które na nich przypadają. § 3. Domniemywa się, że części są równe. Zasada regresu pro parte między dłużnikami świadczenia niepodzielnego jest konsekwencją ukształtowania ich odpowiedzialności na wzór odpowiedzialności solidarnej. Istniała też w dotychczasowym prawie (art. 1225 in fine k. N., § 431 k. c. n., dla k. c. a. Ehrenzweig. System, wyd. 7. T. II, cz. 1 § 306 III, 1). Tę samą zasadę należało jednak także przyjąć w stosunku między wierzycielami świadczenia niepodzielnego, jako konsekwencję postanowienia art. 5 § 1, że jeden może otrzymać zapłatę dla wszystkich. Oczywiście nie zawsze znajdzie się miejsce dla tej odpowiedzialności. Nie potrzeba jej wówczas, gdy świadczenie, spełnione na żądanie jednego, od razu zaspokoiło wszystkich, albo gdy dłużnik świadczył do rąk wszystkich razem lub złożył świadczenie na ich rzecz do depozytu, albo gdy jeden odebrał rzecz dłużną w imieniu wszystkich tak, że nabyli współwłasność. Natomiast w innych przypadkach odpowiedzialność ta zrealizuje się w ten sposób, że odbiorca świadczenia będzie musiał odstąpić innym w odpowiednich częściach współwłasność odebranej rzeczy albo wypłacić im wartość ich udziałów w pieniądzach. Przepis § 3 odpowiada ogólnej zasadzie, przyjętej w art. 3. BIBLIOGRAFIA Fenichel Zygmunt: Domniemania w k. z. P. S. r. 1934, nr 10.

Kodeks zobowiązań — Art. 8. ﻿DZIAŁ II. Zobowiązania solidarne. Rozdział I. Przepisy ogólne ART. 8. § 1. Jeżeli dług jest solidarny, każdy z dłużników odpowiada za całość długu, a wierzyciel może dochodzić całości lub części długu od wszystkich dłużników łącznie, od kilku lub od każdego z osobna. § 2. Aż do zupełnego zaspokojenia wierzyciela wszyscy spółdłużnicy pozostają zobowiązani. § 3. Zaspokojenie wierzyciela przez jednego z spółdłużników zwalnia wszystkich dłużników. Przepis ten określa istotę solidarności po stronie długu, zgodnie z wszystkimi dotychczas obowiązującymi w Polsce kodeksami (art. 1200 k. N., §§ 891 i 893 k. c. a., §§ 421 i 422 k. c. n„ art. 1548 T, X, cz. 1). Solidarność ma dać takie zapewnienie uzyskania zaspokojenia przez wierzyciela, jakie jest w ogóle w drodze odpowiedzialności osobistej do osiągnięcia, ale też i nic więcej. Wynika stąd, że wierzyciel musi mieć wybór, od którego z dłużników i w jakim rozmiarze będzie żądał spełnienia świadczenia, że tego wyboru nawet wytoczenie powództwa przeciw jednemu lub kilku dłużnikom go nie pozbawia, że zatem każdy dłużnik jest odpowiedzialny aż do zupełnego zaspokojenia wierzyciela, ale że wszyscy przestają być zobowiązani, skoro wierzyciel zaspokojenie już uzyskał, bo jest tylko jeden dług (§ 1 in pr.) i wierzyciel ma prawo tylko do jednego zaspokojenia. Kodeks używa w §§ 2 i 3 wyrazu: zaspokojenie wierzyciela, a nie np. uiszczenie, jak k. N., aby objąć tym te wszystkie sposoby umorzenia zobowiązania, które łączą się z zaspokojeniem wierzyciela, a nie tylko spełnienie świadczenia, czyli zapłatę. O ile więc w dalszych artykułach nie ma specjalnych postanowień (jak np. w art. 16 § 2), przez zaspokojenie wierzyciela, zwalniające wszystkich dłużników solidarnych, należy rozumieć także złożenie do depozytu sądowego, potrącenie, świadczenie w miejsce zapłaty i odnowienie. Solidarność nie powinna jednak iść za daleko, tj. przerodzić się w bezwzględną gwarancję, że wierzyciel zaspokojenie uzyska. Dlatego IBLIOGRAFIA Prawo autorskie i k. z. N. K. Z. r. 1936, str. 81, 85, 89. (Treść: 1. Oświadczenie woli, 2. Zobowiązania solidarne, 3. Wady czenia Rosenbliith Ignacy: Solidarność dłużników w k. z. P. S. r. 1936. 116,

﻿28 Kodeks zobowiązań — Art. 8—9. k. z. nie przyjął francuskiej zasady wzajemnej reprezentacji dłużników solidarnych, na korzyść wierzyciela, o czym przy art. 13. Następstwa określone powyżej mają miejsce, jeżeli dług jest solidarny. Kiedy dług jest solidarny, o tym decyduje ustawa lub umowa (art. 11 i 12). Sposób wyrażenia się stron jest obojętny, byleby wynikała z niego wola, aby każdy odpowiadał za całość, ale by wierzyciel miał prawo tylko do jednego świadczenia. ART. 9. § 1. Jeżeli wierzytelność jest solidarna, każdy z wierzycieli może żądać zapłaty całej wierzytelności, a zaspokojenie jednego umarza dług względem wszystkich wierzycieli. § 2. Dłużnik może uiścić dług, według swego wyboru, któremukolwiek z wierzycieli solidarnych, dopóki jeden z nich nie wytoczy przeciwko niemu powództwa. Dłużnik może potrącić wobec jednego z wierzycieli solidar= nych to, co mu jest winien inny wierzyciel solidarny (art. 261). Istotę solidarności między wierzycielami k. z. określa w sposób na ogół zgodny z art. 1197 k. N., §§ 892 i 893 k. c. a. i §§ 428 zd. 1 i 429 ust. 3 k. c. n. Mianowicie zgodną jest ze wszystkimi kodeksami obowiązującymi w Polsce zasada, wypowiedziana w § 1, według którego każdy z wierzycieli może żądać od dłużnika zapłaty całej wierzytelności do swoich rąk, a zaspokojenie jednego wierzyciela umarza dług wobec wszystkich. Dotyczy to nie tylko zapłaty sensu stricto, lecz tak samo, jak przy solidarności biernej, złożenia do depozytu sądowego i potrącenia. Co do potrą cenią stwierdza to jeszcze osobno wyraźnie art. 261. Inaczej ma się rzecz co do świadczenia w miejsce zapłaty i co do odnowienia. Przy solidarności biernej jest tylko jeden wierzyciel, on zatem może sam decydować o tym, czy opłaci mu się zamiast świadczenia przyjąć inne świadczenie lub inną wierzytelność. Natomiast przy solidarności czynnej jeden wierzyciel nie może w ten sposób dysponować prawem innych, jest on tylko upoważniony przyjąć za innych świadczenie, ale nie jego surogat. Dlatego art. 20 § 1 wyraźnie mu tego zakazuje, odmiennie od k. c. n., który każę stosować § 422 analogicznie także przy solidarności czynnej (§ 429 ust. 3), a w § 422 jest mowa także o świadczeniu w miejsce zapłaty i tym samym o odnowieniu, które według k. c. n. jest rodzajem świadczenia w miejsce zapłaty (por. § 364). W k. c. a. sprawa odnowienia nie jest wyraźnie rozstrzygnięta, jednak wobec tego, że odnowienie jest też rodzajem zaspokojenia wierzyciela, bo otrzymuje on zamiast świadczenia inną pretensję, należy i odnowienie, dokonane z jednym wierzycielem, uważać w myśl § 893 k. c. a. za powód umorzenia długu wobec wszystkich (inaczej coprawda Ehrenzweig). W tym punkcie k. z. rozluźnił jeszcze bardziej stosunek między wierzycielami solidarnymi, niż to miało miejsce w projekcie wstępnym. Zasada, że dłużnik może świadczyć któremukolwiek z wierzycieli, doznaje ograniczenia w § 2, który za wzorem k. N. i k. c. a., a odmiennie od k. c. n. daje wybór dłużnikowi tylko do chwili, w której jeden z wierzycieli wytoczy przeciw niemu powództwo. Jeżeli bowiem solidarność czynna ma być w interesie wierzyciela, to każdy musi mieć pewność, że

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 9—1 29 wytaczając powództwo, nie będzie narażony na to, że dłużnik potem zapłaci innemu, a on poniesie niepotrzebne koszty. ART. 10r Zobowiązanie może być solidarne, chociażby każdy z dłużników zobowiązany był w sposób odmienny, albo chociażby wspólny dłużnik zobowiązany był w sposób odmienny wobec każdego z wierzycieli. Zasada tego artykułu, powtórzona za art. 1201 k. N., odpowiada zresztą prawu dotychczasowemu wszystkich dzielnic, gdyż i k. c. a. i k. c. n. przewidują, że wskutek umowy między dłużnikiem a poszczególnym wierzycielem, albo między wierzycielem a poszczególnym dłużnikiem, stosunek między umawiającymi się będzie w rezultacie odmienny, niż stosunek do innych wierzycieli lub dłużników (por. §§ 423, 425 i 429 ust. 3 k. c. n., § 894 k. c. a.). Różnice mogą dotyczyć wysokości świadczenia, warunku, terminu, zabezpieczeń itp. ART. 11. Solidarności, czy to dłużników, czy wierzycieli, nie domniemywa się. Jedyne dwa wypadki, w których k. z. przewiduje domnie= manie odpowiedzialności solidarnej wymienione są w art. 12 § 1 i 2. Jeżeli kilka osób zaciągnęło zobowiązanie przez umowę, do= tyczącą ich wspólnego przedsiębiorstwa lub ich wspólnej własności, odpowiadają solidarnie, chyba że umówiono się inaczej. Również dłużnicy, zobowiązani do świadczenia podzielnego, odpowiadają, w braku odmiennej umowy, za jego spełnienie so= łidarnie, jeżeli wzajemne świadczenie wierzyciela jest niepodzielne. Zasada, że regułą jest podział długu lub wierzytelności, a solidarność wymaga szczególnego tytułu umownego lub ustawowego, przejęta jest z dotychczasowego ustawodawstwa (art. 1202 k. N., §§ 888 i 889 k. c. a., art. 1548 T. X cz. 1, § 420 k. c. n.). K. c. n. znacznie osłabił tę zasadę, wprowadzając w § 427 domniemanie solidarności, jeżeli kilka osób umownie zobowiązało się do świadczenia podzielnego. K. z. tego postanowienia nie przyjął, uważając, że byłoby to dla innych dzielnic zbyt silną zmianą prawa w stosunkach niehandlowych. Uznając jednak potrzebę rozszerzenia przypadków odpowiedzialności solidarnej w porównaniu z dotychczasowym prawem, k. z. wprowadza domniemanie solidarności w bardziej ograniczonym zakresie niż k. c. n. i dodaje do przypadków, już w dotychczasowych kodeksach (Napoleona i austriackim) przewidzianych, jeszcze dwa inne w art. 12, albowiem w tych przypadkach odpowiedzialność solidarna jest podyktowana uzasadnionym interesem wierzyciela. W przypadku z art. 12 § 1 zwykle wspólna rzecz lub wspólne przedsiębiorstwo stanowi przedmiot zabezpieczenia wierzyciela, byłoby więc dla niego rzeczą bardzo utrudnioną BIBLIOGRAFIA 11. Art. Fenichel Zygmunt: Domniemania w k. z. P. S. r. 1934, nr 10. Swoboda Ernst: Uwagi do polskiego k. z. Gł. P. r. 1936, str. 10.

Kodeks zobowiązań — Art. 1 I —12. 30 gdyby musiał dochodzić swego zaspokojenia pro parte i prowadzić egzekucję na ułamkach. Wierzyciel udziela kredytu intuitu rei, a nie intuitu personarum, przypuszczać więc należy, że raczej odpowiedzialność solidarna odpowiada intencji stron, podobnie, jak to ma miejsce w spółce co do odpowiedzialności majątkiem spółki (art. 567). Przepis ten jest wzorowany na art. 181 proj. rosyjskiego z r. 1913. Przepis § 2 jest zadośćuczynieniem postulatowi słuszności i opiera się na założeniu, że w umowie wzajemnej strony chcą się traktować równomiernie. Skoro więc jedno świadczenie jest niepodzielne tak, że dłużnik musi je w całości wykonać i nie może go dzielić na części, a gdyby było ich kilku, to odpowiadaliby jak dłużnicy solidarni, przeto ten dłużnik musi mieć możność żądania od tego, komu uiszcza świadczenie, także od razu całej zapłaty, tj. świadczenia wzajemnego. W przeciwnym razie nie dałaby się przeprowadzić zasada art. 215 § 2. Projekt k. z., przyjęty przez Kolegium Uchwalające Komisji Kodyfikacyjnej, zawierał jeszcze art. 12, opiewający, że solidarność nie ma zastosowania do spadkobierców solidarnego dłużnika lub wierzyciela. Przepis ten, zaczerpnięty z kontrprojektu Domańskiego (art. 19), miał wyrażać uznaną powszechnie zasadę, że solidarność długu lub wierzytelności nie powoduje jeszcze, jako taka, aby spadkobiercy jednego z dłużników lub wierzycieli solidarnych odpowiadali także solidarnie lub mieli o solidarną wierzytelność, niezależnie od przepisów prawa spadkowego rodzaju współodpowiedzialności i współuprawnienia dziedziców, czyli innymi słowy, aby dziedzice ci wstępowali w stosunek solidarności, powiększając liczbę dłużników lub wierzycieli solidarnych. Jeżeli z przepisów prawa spadkowego nie wynika solidarna odpowiedzialność dziedziców, dług spadkodawcy, choćby solidarny, rozpada się na części, zarazem jednak co do swojej części każdy z dziedziców odpowiada solidarnie wobec wierzyciela razem z innymi spółdłużnikami spadkodawcy. Jeżeli np. A i B winni byli 1000 zł solidarnie i A umarł, zostawiając dwóch dziedziców, każdy z nich odpowiada wierzycielowi za 500 zł i wierzyciel może ściągnąć albo po 500 zł od każdego z dziedziców, a oni mogą żądać w drodze regresu po 250 od B, albo wierzyciel ściągnie od B 1000 zł, a on będzie żądał w drodze regresu po 250 zł od każdego z dziedziców A. Jest to następstwo logiczne zastosowania przepisów prawa spadkowego do długów solidarnych spadkodawcy i wypowiadać go osobno nie potrzeba. Ponadto przepis art. 12 projektu mógł wywołać mniemanie, że nawet co do swej części dziedzic dłużnika solidarnego nie odpowiada solidarnie z innymi dziedzicami i z resztą dłużników solidarnych, co byłoby zupełnie fałszywe. Dlatego przepis ten musiał ulec skreśleniu, a to tym bardziej, że z przepisów prawa spadkowego może wynikać także w pewnych przypadkach solidarna odpowiedzialność współdziedziców za cały dług. ART. 12. § 1. Jeżeli kilka osób zaciągnęło zobowiązanie przez umowę, dotyczącą ich wspólnego przedsiębiorstwa lub ich wspólnej własności, odpowiadają solidarnie, chyba że umówiono się inaczej. § 2. Dłużnicy, zobowiązani do świadczenia podzielnego, odpowiadają, w braku odmiennej umowy, za jego spełnienie

Kodeks zobowiązań — Art. 12—13. solidarnie, jeżeli wzajemne świadczenie wierzyciela jest niepodzielne. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 11. ﻿Rozdział II Solidarność dłużników. ART. 13. § 1. Czyny i zaniechania jednego z dłużników solidarnych nie mogą pogorszyć położenia prawnego spółdłużników ani względem wierzyciela, ani w stosunkach między dłużnikami. § 2. W szczególności, zwłoka jednego z dłużników solidarnych, jak również uznanie długu przez któregokolwiek z nich nie ma skutku względem pozostałych. K. c. n. i k. c. a. stoją na stanowisku „luźnej solidarności", tzn. według nich zobowiązania dłużników solidarnych, poza tym, że umorzenie jednego umarza wszystkie, są od siebie niezależne i wszelkie zmiany, które następują w stosunku między jednym z dłużników a wierzycielem, o ile nie są następstwem zaspokojenia wierzyciela, nie mają skutku wobec innych dłużników zarówno w ich stosunku do wierzyciela, jak w ich stosunku między sobą (regresowym, § 425 k. c. n. i § 894 k. c. a.). Od tej zasady istnieje w k. c. n. tylko jedno odchylenie, a mianowicie przepis § 424, że zwłoka wierzyciela względem jednego dłużnika solidarnego wywiera także skutek wobec reszty dłużników, co jest tym uzasadnione, że zapłata przez jednego byłaby zwolniła wszystkich, a zatem także następstwa faktu, że zapłata nie nastąpiła skutkiem zwłoki wierzyciela powinny iść na korzyść wszystkich. Natomiast nie jest takim wyjątkiem przepis § 425 k. c. n., że zwolnienie, umówione między wierzycielem a jednym dłużnikiem, skuteczne jest także wobec pozostałych dłużników, gdy strony umawiające się chciały znieść całe zobowiązanie, albowiem jest to wówczas zwolnienie wszystkich dłużników, dokonane w umowie na korzyść osób trzecich. Według k. N. łączność zobowiązań dłużników solidarnych jest ściślejsza dzięki przyjętej przez ten kodeks zasadzie wzajemnej reprezentacji między dłużnikami solidarnymi w stosunkach z wierzycielem, o ile chodzi o takie skutki działań dłużnika lub wierzyciela, które polegają na utrzymaniu i utrwaleniu zobowiązania (ale nie na jego zwiększeniu, ad conservandam vel perpetuendam obligationem, non ad augendam). A więc wyrok zapadły przeciw jednemu jest skuteczny (z pewnymi ograniczeniami) wobec wszystkich, skarga o odsetki, wniesiona przeciw jednemu, powoduje bieg odsetek przeciw wszystkim (art. 1207), przerwanie przedawnienia przeciw jednemu powoduje przerwanie przeciw wszystkim BIBLIOGRAFIA Art. 13. RosenblUth Ignacy: Solidarność dłużników w k. z. P. S. r. 1936, str. 33. 116, 281.

Kodeks zobowiązań — Art. 1 3. 32 (art. 1206), niemożliwość świadczenia, za którą jeden odpowiada, bo ją zawinił, albo nastąpiła w czasie, gdy był w zwłoce, powoduje, że pozostali odpowiadają za wartość świadczenia, a tylko nie odpowiadają za szkodę (art. 1205). K. z. poszedł drogą pośrednią. Z jednej strony zasadą jest, że wszelkie zmiany, zachodzące w stosunku między jednym z dłużników a wierzycielem, korzystne dla dłużnika, nie odnoszą skutku wobec innych, o ile nie przedstawiają się jako zaspokojenie wierzyciela. I tak ani zrzeczenie się solidarności wobec jednego, ani zwolnienie go z długu nie ma skutku wobec pozostałych (art. 19 § 1). Również nie jest oznaką łączności zobowiązań, istniejącej na korzyść dłużników, przepis, że każdy dłużnik solidarny może bronić się zarzutami, które ze względu na sposób powstania są wspólne wszystkim (art. 17 § 1), gdyż skoro są wspólne wszystkim (np. zarzut nieważności umowy, błędu, wad fizycznych lub prawnych itp.), to służą i jemu i trzebaby chyba dopiero jakiegoś osobnego przepisu, że z takich zarzutów każdy zosobna korzystać nie może. Nie przyjął k. z. rozmyślnie przepisu, zawartego w art. 1210 k. N., że zwolnienie jednego z dłużników od solidarności powoduje zmniejszenie długu solidarnego wobec innych o część dłużnika zwolnionego od solidarności. Jeżeli bowiem wierzyciel zwalnia tylko jednego od odpowiedzialności w ogóle lub od odpowiedzialności solidarnej, należy to rozumieć tak, iż chce, aby stosunek jego do innych pozostał niezmieniony, a zatem oni powinni nadal odpowiadać wobec wierzyciela za całość, a w takim razie muszą też mieć prawo regresu także i do zwolnionego, gdyż on nie może swoimi umowami z wierzycielem pogorszyć ich stosunku względem siebie (art. 13 § 1 in fine). Również nie przyjął k. z. domniemań co do zrzeczenia się solidarności wobec jednego dłużnika, zawartych w art. 1211 i 1212 k. N., uważając, że należy tę sprawę pozostawić interpretacji w myśl art. 29, 107 i 108. Z drugiej strony też nie przyjmuje kodeks w zasadzie francuskiej koncepcji wzajemnej reprezentacji między dłużnikami solidarnymi na darnych, nie jest skuteczny wobec innych. Przerwanie lub zawieszenie biegu przedawnienia w stosunku do jednego z dłużników solidarnych nie ma skutku względem pozostałych (art. 15). Zwłoka jednego nie oznacza, by wszyscy byli w zwłoce (art. 13 § 2), odsetki za opóźnienie należą się tylko od tego, kto się opóźnienia dopuścił (art. 13 § 1), za winę jednego inni nie odpowiadają (art. 14). Jednym słowem, zasada, wypowiedziana w art. 13, przeprowadzona jest konsekwentnie. Mimo to łączność między zobowiązaniami dłużników solidarnych, poza główną normą art. 8 § 3, że zaspokojenie wierzyciela przez jednego umarza zobowiązanie wszystkich, przejawia się jeszcze w trzech postanowieniach, z których dwa wychodzą na korzyść dłużników, jedno na W interesie dłużników przyjęto najpierw zasadę k. c. n., uznawaną też przez naukę prawa austriackiego, że zwłoka wierzyciela względem jednego odnosi skutek wobec pozostałych, gdyż jest to właściwie konsekwencja zasady art. 8 § 3 (por. wyżej). Następnie ze względów praktycznych, znów jako konsekwencję zasady, uznawanej powszechnie i wyrażonej w art. 17, że każdy dłużnik może bronić się zarzutami, które są wspólne wszystkim, postanowiono w art. 17 § 2, że wyrok zapadły na korzyść, a więc zwalniający jednego z dłużników solidarnych, zwalnia spółdłużników, jeżeli uwzględnia zarzuty wspólne wszystkim. Oczywiście

Art. 13—16. Kodeks zobowiązań chodzi o to, by zwolnienie nastąpiło właśnie z powodu uwzględnienia tych zarzutów. W obu tych przepisach można by upatrywać zasadę wzajemnej reprezentacji na korzyść dłużników, wynikającej z niewątpliwej wspólności interesów. W interesie wierzyciela natomiast przyjęto z k. N. przepis, że w razie niemożliwości świadczenia, za którą jeden z dłużników odpowiada, nie następuje zwolnienie innych od zobowiązania w myśl art. 267 k. z., lecz inni odpowiadają solidarnie za wartość świadczenia (art. 14). Nie pozostaje to w sprzeczności z zasadą art. 13, gdyż ten wyłącza tylko pogorszenie sytuacji innych przez czyny lub zaniechania jednego, tu zaś chodzi tylko o zapobieżenie polepszeniu się tej sytuacji wskutek czynu jednego, nie powodującego zresztą zaspokojenia wierzyciela. Przepis art. 14 jest zatem wyjątkiem nie od zasady art. 13, lecz od zasady art. 267, potrzebnym ze względu na cel solidarności, jakim jest wzmocnienie pewności wierzyciela, że otrzyma zaspokojenie. ART. 14. Jeżeli zobowiązanie solidarne stało się niewykonalnym skutkiem okoliczności, za które jeden z dłużników solidarnych odpowiada, spółdłużnicy nie są zwolnieni od obowiązku zapłaty wartości świadczenia, lecz nie odpowiadają za szkodę. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 13. ART. 15. Przerwanie lub zawieszenie biegu przedawnienia w stosunku do jednego z dłużników solidarnych nie ma skutku względem pozostałych. ART. 16. § 1. Zrzeczenie się solidarności przez wierzyciela względem jednego z dłużników solidarnych lub zwolnienie go z długu nie ma skutku względem pozostałych dłużników. § 2. Odnowienie, dokonane między wierzycielem a jednym z dłużników solidarnych, zwalnia pozostałych, chybaby wierzyciel zastrzegł, iż zachowuje przeciwko nim swe prawa. § 3. Zwłoka wierzyciela względem jednego z dłużników solidarnych ma skutek również względem pozostałych. O odnowieniu zob. art. 265—266. BIBLIOGRAFIA Art. 16. Fenichel Zygmunt: Zrzeczenie- się prawa według k. z. Gł. str. 193. r. 1935, Kodeks zobowiązań

Kodeks zobowiązań — Art. 17—18. ﻿34 ART. 17. § 1. Dłużnik solidarny może bronić się zarzutami, które służą mu osobiście wobec wierzyciela, oraz tymi, które ze względu na sposób powstania lub treść zobowiązania są wspólne wszystkim dłużnikom. § 2. Wyrok, zapadły na korzyść jednego z dłużników solidarnych, zwalnia spółdłużników, jeżeli uwzględnia zarzuty, które są im wszystkim wspólne. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 13. ART. 18. § 1. Dłużnik solidarny, który dokonał zapłaty, ma prawo żądać od spółdłużników zwrotu w częściach, jakie na nich przypadają, a w razie wątpliwości w częściach równych. § 2. Jeżeli dług był zaciągnięty na rzecz jednego tylko lub kilku dłużników solidarnych, dłużnicy ci odpowiadają względem pozostałych za cały dług. § 3. Część dłużnika niewypłacalnego rozkłada się między pozostałych oraz tego, który zapłaty dokonał. Kto z pomiędzy zobowiązanych solidarnie do odszkodować nia (art. 137 § 1) zapłacił całkowitą wartość szkody, ten ma prawo żądać od każdego z pozostałych zwrotu części, którą oznaczy sąd z uwzględnieniem okoliczności, a zwłaszcza winy każdego (art. 137 §2). Zasada regresu między dłużnikami solidarnymi nie różni się od przyjętej w k. N. i k. c. a. (art. 1213—1216 k. N. i § 896 k. c. a.). W szczególności zasada, wypowiedziana w art. 1215 k. N., że zrzeczenie się solidarności wobec jednego, i w § 896 k. c. a., że zwolnienie jednego nie ma wpływu na obowiązek regresowy, wynika dla k. z. z art. 13 § 1. Regres między dłużnikami solidarnymi stara się k. z. ująć w sposób możliwie prosty i nieskomplikowany, a zarazem nie odbiegający pod względem rozmiarów od dotychczasowego prawa. Jak we wszystkich kodeksach dotychczasowych, dłużnicy między sobą odpowiadają w częściach, jakie wynikają z ich wzajemnego stosunku podstawowego, a w braku takiego, lub jeżeli on nie uzasadnia ich różnego traktowania, w częściach równych (art. 1213 i 1216 k. N., § 426 k. c. n. i § 896 k. c. a.). Wzajemny stosunek może nie tylko uzasadniać różne wielkości części regresowych, lecz nawet zwalniać od regresu tych, którzy nie korzystali z długu, a je-BIBI. IOGKAFIA Art. 18. Konic Jan Stanisław: Zasady prawa upadłościowego w k. z. N. K. Z. r. 1935. str. 65. 73. 81. Walaszek Bronisław: Pojęcie niewypłacalności w k. z. Wsp. M. P. r. 1936.. nr 8—9.

Kodeks zobowiązań — Art. 18—19. ﻿35 żeli który z nich go spłacił, nadawać mu prawo żądania zwrotu całości od tego, w czyim interesie dług zaciągnięto (art. 1216 k. N., § 426 k. c. n. i § 896 k. c. a.). Odpowiedzialność regresowa między dłużnikami nie jest solidarna (art. 1214 k. N. i § 896 k. c. a.). Niedobór, powstały wskutek niewypłacalności jednego, rozkłada się między wszystkich pozostałych (art. 1215 k. N., § 426 k. c. n. i § 896 k. c. a.). To samo ma miejsce w razie zwolnienia jednego (art. 1215 k. N. i § 896 k. c. a.) i w razie, gdy jeden był niezdolny do zobowiązania się (§ 896 k. c. a.). Kodeks zobowiązań tych dwóch przypadków osobno nie wymienia, bo pierwszy wynika już z art. 13 § 1 in fine („w stosunku między dłużnikami*1), drugi zaś rozumie się sam przez się (skoro jeden nie mógł się zobowiązać, nie był też od początku dłużnikiem i cały dług rozkłada się między pozostałych). Przepisy k. z. regulują stosunek między dłużnikami w sposób wyżej wskazany w przypadku regresu, tj. gdy jeden już zaspokoił wierzyciela i żąda zwrotu odpowiednich części od pozostałych tak, jak to czyni k. c. a. Natomiast nie zawiera k. z. ogólnej zasady, wypowiedzianej w k. N. (art. 1213) i w k. c. n. (§ 426), że niezależnie od tego, czy wierzyciel został zaspokojony, dług dzieli się między dłużnikami solidarnymi na części i że każdy ma się przyczynić w stosunku do siebie w swojej części, gdyż z takiego sformułowania wynika, że jeszcze przed zaspokojeniem wierzyciela każdy dłużnik solidarny mógłby żądać od innych, aby stosunkowo przyczynili się do zaspokojenia wierzyciela (por. Staudinger do § 426 p. 3). Po cóż bowiem prowadzić takie procesy i wydawać wyroki, gdy wierzyciel może ściągnąć wszystko od jednego, nie czekając, aż wszyscy się złożą. Jest to niepotrzebne komplikowanie prostej sprawy. Również nie przyjął k. z. zasady k. N. i k. c. n., że na płacącego przechodzi wierzytelność wierzyciela (subrogacja czyli cessio legis) w granicach, w jakich służy płacącemu prawo regresu (art 1251 p. 3 k. N. przez to między dłużnikami a wierzycielem, a regres do wierzycielowi, służyły także innemu dłużnikowi dla jego pretensji regresowej, podczas gdy właśnie ten dłużnik, który dał to zabezpieczenie, nie będzie mógł z niego korzystać przy swojej pretensji regresowej, bo ono zgaśnie przez kontuzję. Oczywiście nie ma przeszkody, aby dłużnik płacący uzyskał przy zapłacie umowne podstawienie w myśl art. 178 ust. 1, jeżeli w konkretnym przypadku może to być praktyczne. Rozdział III Solidarność wierzycieli. ART. 19. Zwłoka dłużnika oraz przerwanie lub zawieszenie biegu przedawnienia w stosunku do jednego z wierzycieli solidarnych ma skutek względem wszystkich wierzycieli. Dłużnik może potrącić wobec jednego z wierzycieli sobdar^ nych, to, co mu jest winien inny wierzyciel solidarny (art. 261). Poza zasadniczym skutkiem solidarności czynnej, określonym w art. 9, szczegółowe unormowanie stosunku prawnego, jaki z niej wy-

36 Kodeks zobowiązań — Art. 19—20. nika, opiera się na zasadniczej myśli, że wierzyciele wzajemnie są upoważnieni do reprezentacji wobec dłużnika, o ile chodzi o ich korzyść, a zatem nie tylko o zaspokojenie, lecz i o takie czynności lub zdarzenia prawne, które je zapewniają. I tak zarówno zwłoka dłużnika, jak i przerwanie lub wstrzymanie przedawnienia w stosunku do jednego ma skutek wobec wszystkich i tak samo należy też traktować skutki niedopełnienia, za które dłużnik odpowiada. Skoro bowiem każdy ma prawo ściągnąć pretensję dla wszystkich, to powinien też mieć prawo przerwać przedawnienie ze skutkiem dla wszystkich, a tym samym dłużnik, który popada w zwłokę lub opóźnienie albo w inny sposób nie dopełnia zobowiązania wobec jednego, powinien być tak traktowany, jak by go nie dopełniał wobec wszystkich. Natomiast nie ma dostatecznej podstawy do przyjmowania reprezentacji na niekorzyść innych wierzycieli, a więc do prawa zwalniania z długu, rozkładania na raty, zmieniania zobowiązania lub przyjmowania innego świadczenia w miejsce zapłaty, we wszystkich tych bowiem przypadkach tkwi moment pewnej rezygnacji z przysługujących praw, a woli takiej rezygnacji u innych wierzycieli domniemywać się nie można. Jeżeli jednak skutek tego rodzaju czynności jednego wierzyciela, dokonanej bez zgody innych, da się ograniczyć tylko do niego, nie ma powodu do uznawania takiej czynności za zupełnie bezskuteczną. Np. przy zwolnieniu z długu podzielnego da się ograniczyć zwolnienie do części, i tak przypadającej na wierzyciela zwalniającego tak, że inni już będą mogli żądać od dłużnika zapłaty długu pomniejszonego o tę część, ale też nie będą do niczego zobowiązani z tytułu regresu wobec wierzyciela, który zwolnił dłużnika. W kwestii regresu między wierzycielami solidarnymi decyduje w pierwszym rzędzie ich wewnętrzny stosunek, co należy przyjąć nie tylko dla k. c. a. i k. c. n.,. które to wyraźnie wypowiadają (§ 430 k. c. n. i § 895 zd. 1 k. c. a.), lecz także dla k. N. W razie wątpliwości, tj. gdy z wewnętrznego stosunku między wierzycielami nic w tym kierunku nie wynika, k. c. a. odmawia regresu, k. N. nie zawiera żadnego postanowienia (podobnie zresztą, jak i przy solidarności biernej, uzasadniając stosowanie przepisu art. 745 ust. 2 w obu przypadkach), zaś k. c. n. wyraźnie przyznaje regres w częściach równych. K. z. przyjął to samo stanowisko, co k. c. n., ponieważ pokrywa się także ze stanowiskiem k. N. i jego interpretatorów, a nadto jest i tym uzasadnione, że w razie, gdy jest kilku uprawnionych do odebrania długu, raczej przyjąć należy, że wszyscy są interesowani, niż że interesowany jest tylko ten, który faktycznie zapłatę odebrał. Przepisu, zawartego w projekcie drugiego czytania, a przyjętego z kontrprojektu Domańskiego, że wyrok, zasądzający dług na rzecz jednego z wierzycieli solidarnych, idzie na korzyść pozostałych wierzycieli, do k. z. nie przyjęto, gdyż nie tylko przełamuje on zasadę relatywności wyroku, lecz jest niepraktyczny, bo skoro inni wierzyciele udziału w procesie nie brali, nie uzyskują też wyroku, jakże więc będą z niego korzystali. Niech wstąpią do procesu jako uczestnicy sporu. ART. 20. § 1. Wierzyciel solidarny nie może bez zgody spółwierzycieli zmienić zobowiązania pierwotnego ani przyjąć innego świadczenia. § 2. Zwolnienie z długu przez jednego z wierzycieli so-

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 20—22. 37 lidamych zwalnia dłużnika jedynie co do części tego wie-Dla zastosowania art. 20 jak to wynika z jego brzmienia, nie dość, by tytuł danego zobowiązania instytucji kredytu długo* terminowego lub zobowiązania na przecz takiej instytucji opiewał na złote dolary albo przewidywał zapłatę według równowartości złota w dolarze, lecz trzeba by wypłaty 'były przez instytucję kredytu długoterminowego faktycznie według kursu kruszcu złotego dokonywane łub pobierane. (O. S. N. z 18. 9. 1955, C I 126/55; R. P. E. S. z r. 1956, str. 165). ART. 21. Wierzyciel solidarny, który otrzymał zapłatę, jest odpowiedzialny wobec spółwierzycieli w częściach, jakie na nich przypadają, a w razie wątpliwości — w częściach równych. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 19. DZIAŁ III. Zobowiązania przemienne. ART. 22. § 1. Jeżeli dłużnik winien spełnić albo jedne, albo drugie świadczenie, wybór należy do niego, chybaby był zastrzeżony dla wierzyciela. § 2. Ani dłużnik, ani wierzyciel nie może wybrać części jednego i części drugiego świadczenia. Przepisy działu niniejszego stosuje się także w przypadku, gdy zobowiązanie przemienne obejmuje więcej niż dwa świad* czenia (art. 28). Układ, którym strony na wypadek spadku kursu dolara ure* gulowały zapłatę wierzytelności dolarowej i zabezpieczyły wie* rzycieła przed tym spadkiem w ten sposób, że dłużnik zobowią* zał się różnicę kursu pokryć łub też na żądanie wierzyciela zapła* cić mu dług zamiast w dolarach, we frankach szwajcarskich wed* ług określonej relacji, — jest typowym zabezpieczeniem wierzy* cielą przed spadkiem kursu dolara, .podpadającym pod zastoso* wanie art. 4 dekretu walutowego, Dz. U., poz. 509/54, a nie da

Kodeks zobowiązań — Art. 22. ﻿38 się podciągnąć pod pojęcie zobowiązania przemiennego z art. 22 § 1 kodeksu zobowiązań. (O. S. N. z 19. 11. 1936, C II 1438/36; Gl. Pr. z r. 1936, poz. 18). Zasada, że w razie wątpliwości prawo wyboru służy dłużnikowi, jest przyjęta w k. N. (art. 1190), w k. c. a. (§ 906) i k. c. n. (§ 262), zresztą jest naturalna i zgodna z art. 200 k. z. Że nikt nie może wybierać części jednego i części drugiego świadczenia, rozumie się właściwie samo przez się, bo w ten sposób konstruowałby sobie nowe świadczenie, które wcale nie było przedmiotem zobowiązania (co innego jest para koni, co innego para wołów, a co innego jeden koń i jeden wół). Ponieważ jednak wypowiada to wyraźnie k. N. co do dłużnika (art. 1191), więc dla uniknięcia wszelkich wątpliwości zamieszczono o tym wyraźną wzmiankę w k. z., a to już konsekwentnie w odniesieniu do obu stron. Sposób dokonania wyboru uregulowany jest tylko w k. c. n. (§ 263 ust. 1), jednak tak ogólnikowo, że właściwie ten przepis niczego nie mówi poza tym, co wynika z istoty rzeczy i tłumaczy się wątpliwościami, jakie powstawały w teorii prawa pospolitego, a mianowicie, czy koncentracja nie następuje dopiero przez świadczenie. K. z. wypowiada wyraźnie, że wybór może być dokonany nie tylko przez zawiadomienie drugiej strony, lecz także w sposób dorozumiany, przez spełnienie lub zażądanie jednego ze świadczeń, co zresztą uznaje też nauka niemiecka na podstawie interpretacji (§ 263). Zasadę, że już przez sam wybór następuje koncentracja, podkreśla jeszcze przepis art. 23 § 2, wzorowany na § 906 k. c. a., jednak zgodny też z prawem niemieckim. Zwlekanie przez stronę, uprawnioną do wyboru, z jego dokonaniem nie powinno uniemożliwić wierzycielowi zaspokojenia się albo dłużnikowi zwolnienia się. Prawo cywilne musi zatem wziąć drugą stronę w ochronę. Potrzeba umieszczenia w k. z. przepisu na przypadek, gdy wybór ma dłużnik, odpadła podczas obrad nad projektem, gdyż k. p. c. zawiera odpowiedni przepis (art. 541). Natomiast należało dać przepis na przypadek, gdy prawo wyboru służy wierzycielowi, a ten zwleka. K. N. i k. c. a. nie zawierają takiego przepisu, natomiast k. c. n. postanawia, że w takim razie prawo wyboru przechodzi na dłużnika po bezskutecznym upływie czasu, przez dłużnika wyznaczonego. Podobne stanowisko zajmuje projekt francusko-włoski w art. 122, pozostawiając jedynie wyznaczenie tego czasu sądowi. Stanowisko to jest jednak za ostre dla wierzyciela i dalej idące, niż wymaga słuszny interes dłużnika. Mianowicie nie ma potrzeby, aby po bezskutecznym upływie wyznaczonego wierzycielowi terminu prawo wyboru przechodziło w całości na dłużnika tak, aby mógł on teraz wybrać jedno ze świadczeń, zawiadamiając o tym wierzyciela, jednak nie spełniając tego świadczenia. Chodzi tylko o to, aby dłużnik mógł się zwolnić z zobowiązania i dlatego trzeba mu dać możność spełnienia (lub złożenia do depozytu) jednego ze świadczeń, ale nie potrzeba mu dać możności wybierania z góry, tj. przed spełnieniem świadczenia. Podobnie ma się rzecz, mutatis mutandis, w przypadku objętym art. 541 k. p. c. Gdyby prawo wyboru przysługiwało kilku osobom, jako spółdłużnikom lub spółwierzycielom, natenczas w braku określenia w umowie, czy potrzeba jednomyślności, czy wystarczy większość, mogły by powstać co do tego wątpliwości. Także mogłaby powstać zwłoka z dokonaniem wyboru, gdyby wymaganej uchwały jednomyślnej czy większości nie dało

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 22 się uzyskać. Dotychczas obowiązujące w Polsce kodeksy nie regulują tej sprawy, pozostawiając jej rozstrzygnięcie według analogii ze spółką oraz według ogólnych przepisów o skutkach zwlekania z wyborem. K. z., uważając za praktyczniejsze przecięcie możliwych wątpliwości jasną normą, oddaje w takich przypadkach, za wzorem projektu francusko-włoskiego (art. 122), decyzję sądowi, podobnie jak w przypadku art. 297 k. z. ART. 23. § 1. Wybór uważa się za dokonany, gdy strona, uprawniona do wyboru, zawiadomi o nim drugą stronę, jak również gdy uprawniony do wyboru dłużnik świadczenie spełni, albo uprawniony do wyboru wierzyciel jednego ze świadczeń zażąda. § 2. Dokonanego wyboru nie można zmienić bez zgody drugiej strony. Jeżeli dłużnikowi służy wybór między świadczeniami, które ma spełnić, a wyboru jeszcze nie dokonał, wierzyciel — w przy* padku wszczęcia egzekucji przeciwko dłużnikowi — we wniosku oznaczy świadczenie, którego żąda. Dłużnik może jednak speł* nić inne z tych świadczeń, dopóki wierzycieł wskazanego przez siebie świadczenia jeszcze nie otrzyma nawet w części. Wszakże wierzycieł nie traci prawa wskazania innego świadczenia, jeżeli zrzeknie się egzekucji poprzednio wskazanego świadczenia, lub jeżeli egzekucja ta nie odniosła skutku (art. 541 kpc.). Jeżeli w toku egzekucji z wierzytelności pieniężnych i in= nych praw majątkowych (art. 645 kpc.) zajęte zostało prawo, z mocy którego osoba, obciążona obowiązkiem ma według wy* boru dłużnika egzekwowanego albo zapłacić sumę pieniężną, albo spełnić inne świadczenie, prawo wyboru przechodzi na wierzy* cielą, jeżeli dłużnik, wezwany przez komornika do dokonania wyboru, w ciągu tygodnia z tego prawa nie skorzystał. Uzasadnienie Kom. Kod. zcb. przy art. 22. ART. 24. Jeżeli wierzyciel ma prawo wyboru i nie korzysta z niego w czasie właściwym, dłużnik może wyznaczyć wierzycielowi odpowiedni termin do wykonania wyboru, a po bezskutecznym upływie tego terminu może zwolnić się od zobowiązania przez spełnienie jednego ze świadczeń. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 22. ART. 25. Jeżeli prawo wyboru służy kilku osobom, które nie mogą złożyć zgodnego oświadczenia, wyboru dokona sąd na żądanie jednej z nich.

Kodeks zobowiązań -— Art. 26. 40 ART. 26. § 1. Jeżeli wybór należy do dłużnika, a jedno z przyrzeczonych świadczeń spełnione być nie może, chociażby skutkiem okoliczności, za które dłużnik odpowiada, zobowiązanie ogranicza się do świadczenia, które może być spełnione. § 2. Jeżeli żadne ze świadczeń nie może być spełnione, a niemożliwość chociażby jednego z nich jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiada, dłużnik obowiązany jest uiścić wartość świadczenia, którego spełnienie stało się niemożliwym na ostatku. Gdy spełnienie świadczenia stało się niemożliwe skutkiem okoliczności, za które dłużnik nie odpowiada, zobowiązanie wy= gasa (zob. art. 267). Następstwa niemożliwości spełnienia jednego ze świadczeń lub wszystkich można by wysnuć z ogólnych przepisów o skutkach późniejszej niemożliwości świadczenia w zależności od tego, czy niemożliwość ta następuje z przyczyny, za którą dłużnik odpowiada (art. 239 i 252 k. z.), czy też z przyczyny, za którą nie odpowiada (art. 267 k. z.), przy czym jednak uwzględnić należy, że jeżeli za niemożliwość odpowiada strona uprawniona do wyboru, może ona wybrać świadczenie, które pozostało możliwym i tym samym uchylić się od odpowiedzialności za udaremnienie innego świadczenia. Można by ponadto przyjąć jako zasadę, że jeżeli za niemożliwość odpowiada strona do wyboru nieuprawniona, nie powinno to udaremniać wyboru, przysługującego drugiej stronie, za czym, jeżeli uprawnionym do wyboru był dłużnik, powinien on mieć dalej możność wybrania świadczenia, które udaremnił wierzyciel, i tym samym stać się w ogóle wolnym od świadczenia, a jeżeli uprawnionym do wyboru był wierzyciel, powinien on mieć dalej możność wyboru między świadczeniem, które pozostało możliwym, a odszkodowaniem za świadczenie niemożliwe. Konsekwentnie przeprowadza powyższe zasady k. c. n. w § 265. K. z. poszedł jednak za wzorem k. Ń. (art. 1193 i 1194) i przeprowadza powyższe zasady konsekwentnie tylko w przypadku, gdy uprawniony do wyboru jest wierzyciel (art. 27). Z przepisu tego wynika bowiem: jeżeli jedno ze świadczeń stało się niemożliwym z przyczyny, za którą dłużnik nie odpowiada, następuje koncentracja do świadczenia możliwego. Jeżeli oba stały się z takiej przyczyny niemożliwymi, dłużnik staje się wolnym. Jeżeli jedno stało się niemożliwym z przyczyny, za którą dłużnik odpowiada, wierzyciel ma wybór między możliwym, a odszkodowaniem za niemożliwe, a jeżeli oba stały się niemożliwymi z takiej przyczyny, ma wybór między odszkodowaniem za jedno a odszkodowaniem za drugie. Wreszcie jeżeli oba stały się niemożliwymi, jedno z przyczyny, za którą dłużnik odpowiada, a drugie z przyczyny, za którą dłużnik nie odpowiada, wierzyciel może żądać tylko odszkodowania za pierwsze. Gdy uprawniony do wyboru jest dłużnik, następuje zawsze koncentracja do świadczenia możliwego bez różnicy, czy za niemożliwość drugiego świadczenia odpowiada dłużnik, czy wierzyciel, czy też nikt nie

Kodeks zobowiązań — Art. 26—28. ﻿41 odpowiada. Gdyby wszystkie świadczenia stały się niemożliwymi, następuje koncentracja do wartości świadczenia, które stało się niemożliwym na ostatku, jeżeli za niemożliwość choćby jednego ze świadczeń dłużnik odpowiada. W przeciwnym razie dłużnik staje się wolnym. Jest to rozwiązanie sprawy wprawdzie mniej konsekwentne, niż w k. c. n., jednak łatwiejsze do przeprowadzenia i niekiedy nawet słuszniejsze. Nie ma bowiem dostatecznej racji, aby dłużnika zupełnie zwalniać od obowiązku świadczenia, jeżeli wierzyciel udaremnił spełnienie tylko jednego ze świadczeń, gdyż interesy stron nie są tu współmierne: interes dłużnika, polegający na prawie wyboru, nie równoważy interesu wierzyciela, polegającego na prawie otrzymania świadczenia. Szczególnie drastycznie występuje to w przypadku, gdy wszystkie świadczenia stały się niemożliwymi, jedno z nich z przyczyny, za którą odpowiada dłużnik, drugie zaś z przyczyny, za którą odpowiada wierzyciel, albo za którą nikt nie odpowiada, albowiem wówczas dłużnik stanie się według k. c. n. zupełnie wolnym od obowiązku świadczenia, jakkolwiek odpowiada za przyczynę udaremnienia jednego ze świadczeń. Jasne jest, że przepis art. 26 nie uchyla ogólnych postanowień o naprawieniu szkody z powodu niewykonania zobowiązania w odniesieniu do zobowiązań alternatywnych poza przypadkami, szczegółowo w nim określonymi. Jeżeli więc wszystkie świadczenia staną się niemożliwymi, a przy tym to, do którego nastąpiła koncentracja, stało się niemożliwym z przyczyny, za którą dłużnik odpowiada, dłużnik obowiązany jest nie tylko uiścić wartość tego świadczenia, lecz ma także dać odszkodowanie wierzycielowi. ART. 27. Jeżeli wybór służy wierzycielowi, a jedno ze świadczeń nie może być spełnione wskutek okoliczności, za które dłużnik odpowiada, na miejsce tego świadczenia wchodzi odszkodowanie. Gdy spełnienie świadczenia stało się niemożłiwe skutkiem okołiczności, za które dłużnik nie odpowiada, zobowiązanie wy* gasa (zob. art. 267). Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 26. ART. 28. Przepisy działu niniejszego stosuje się także w przypadku, gdy zobowiązanie przemienne obejmuje więcej niż dwa świadczenia.

TYTUŁ II. POWSTANIE ZOBOWIĄZAŃ. DZIAŁ I. Oświadczenie woli. Rozdział I. Oświadczenie woli w ogólności. ART. 29. Wolę oświadczyć można nie tylko słowami i powszechnie przyjętymi znakami, lecz i takim zachowaniem się, które w danych okolicznościach nie budzi wątpliwości co do treści oświadczenia. O wadach oświadczenia woli zob. art. 31—45. O tłumaczeniu oświadczeń woli zob. art. 107 i 108. O formie oświadczeń woli w ogólności zob. art. 109—114. Kto pracuje przez lat osiemnaście bezpłatnie w towarzystwie dobroczynnym, nie może dochodzić wynagrodzenia za tę pracę, ponieważ pracując przez lat 18 bez zapłaty wiedział, że towarzy= stwo za pracę nie płaci. (O. S. N. z 23. 4. 1937 C II 3175/36; N. K. Z. z r. 1937, str. 142). Przepis ten wyraża zasadę, przyjętą we wszystkich obowiązujących dotychczas ustawodawstwach, jakkolwiek wypowiedzianą tylko w § 863 BIBLIOGRAFIA Art. 29. Fisch Henryk: Forma umów w polskim k. z. Cz. S. r. 1933, str. 252. Gołąb Stanisław: Oświadczenie woli w prawie prywatnym. E P. P. XXII. str. 1334. Lipiński Stefan T.: Na marginesie k. z. Gł. S. r. 1934, str. 369, 523 i 637. (Treść: 1. Oświadczenie woli, 2. Zobowiązania solidarne, 3. Wady oświadczenia woli).

Kodeks zobowiązań — Art. 29-483. k. c. a., a mianowicie, że z reguły prawo liczy się z każdym oświadczeniem woli, choćby nie tylko nie było złożone w jakiejś określonej formie (piśmiennej, notarialnej itp.), ale nawet nie było złożone zapomocą środków, przeznaczonych do porozumiewania się, a więc do wyrażania woli, jak słowa lub pewne przyjęte gesty, lecz było złożone w sposób dorozumiany, konkludentny, przy czym wchodzą w rachubę nie tylko jakieś pozytywne działania, jak np. wysłanie zamówionej książki, lecz także zaniechania, np. w pewnych przypadkach nawet milczenie. Kodeks, odmiennie od k. c. a., na którym zresztą art. 29 jest wzorowany, nie dzieli sam oświadczeń woli na wyraźne i dorozumiane, pozostawiając ten podział nauce. Ilekroć jednak kodeks mówi o oświadczeniu „wyraźnym'1 (np. w art. 109, 211 § 1, 604), należy przez to rozumieć oświadczenie zapomocą słów lub co najwyżej powszechnie przyjętych znaków, a zatem przeciwieństwo do oświadczenia „dorozumianego11 lub „milczącego11, tj. wynikającego z innego zachowania się strony (np. w art. 393, 577 lub art. XLII przep. wprow.). Natomiast woli „rzeczywistej", tj. wyrażonej w jakikolwiek sposób, przewidziany w art. 29, przeciwstawia kodeks „wolę domniemaną", tj. wcale nie wyrażoną, ale prawdopodobną w danych okolicznościach (art. 115, 117 § 1). Wola „domniemana11 istnieje też w przypadkach, objętych art. 37 § 2, 38, 315 § 2, 502 § 2. Jednak powyższej ścisłości wyrażania się nie udało się przestrzegać bezwzględnie, często więc należy z ducha przepisu i jego ratio legis wysnuć wniosek, jakie znaczenie mają wyrażenia: wola wyraźna, dorozumiana i domniemana. Np. w art. 611 wola domniemana oznacza to dorozumiana. ART. 30. Oświadczenie woli, które ma być drugiej osobie, jest dokonane z chwilą, gdy doszło w taki sposób, że mogła o nim powziąć wiadomość. oświadczenie woli, według treści swej, jest przeznaczone do wiadomości konkretnej osoby, jak oferta, przyjęcie oferty, wypowiedzenie, zawiadomienie o wadach, odstąpienie od umowy itp., wymagałaby ścisła konsekwencja, aby uznać je za skuteczne dopiero od chwili, gdy rzeczywiście doszło do wiadomości adresata (teoria zawiadomienia, theorie de 1‘information, Vernehmungstheorie). Jednak względy na bezpieczeństwo obrotu przemawiają przeciw uzależnianiu skuteczności oświadczenia od okoliczności, zależnych wyłącznie od adresata, na które oświadczający nie ma wpływu, np. od okoliczności, czy adresat zechce list przeczytać lub czy w domu jego ktoś listu nie zniszczy, zanim adresat go przeczytał Dlatego też nowsze ustawodawstwa, jak k. c. n. (§ 130), k. c. a. (§ 862a) oraz nauka i orzecznictwo przyjmują teorię doręczenia (theorie de la reception, Empfangstheorie), według której wystarczy, jeżeli oświadczenie dojdzie do adresata w taki sposób, że może o nim powziąć wiadomość, co ocenia się biorąc pod uwagę normalny stan rzeczy, a więc niezależnie od subiektywnych, czysto osobistych okoliczności, jak nieobecność, nie-Gołąb Stanisław: Oświadczenie woli w prawie prywatnym. E. Jeżeli str. 1334. Kurzer Fryderyk: Pełnomocnictwo i pokrewny stosunek prawny według k. z.

﻿44 Kodeks zobowiązań — Art. 30—3 1. zrozumienie treści oświadczenia, zniszczenie listu już doręczonego przez kogoś z domowników itp Rozumie się, że kto jest niezdolny do składania oświadczeń woli, ten nie może także ważnie ich przyjmować, tzn. że i doręczenie musi nastąpić nie do jego rąk, lecz do rąk jego ustawowego przedstawiciela. Wynika to już z art. 32 k. z. i dlatego opuszczono osobną wzmiankę o tym, zawartą pierwotnie w ust. 2 art. 16 projektu Tilla. Art. 30 nie odnosi się tylko do oświadczeń, składanych w nieobecności adresata, jak § 130 k. c. n., ale oczywiście główne znaczenie ma dla oświadczeń, składanych między nieobecnymi. Gdyby jednak i między obecnymi złożono oświadczenie w taki sposób, że ten, do kogo było zwrócone, nie mógł powziąć o nim wiadomości, np. w nieznanym mu języku, art. 30 wejdzie też w zastosowanie. Konsekwencją zasady art. 30 jest, że aż do czasu, w którym oświadczenie staje się skutecznym, można je odwołać, byleby odwołanie doszło do adresata najpóźniej równocześnie z oświadczeniem. Wyraża to osobno jeszcze art. 65 w odniesieniu do oferty i przyjęcia. Dalszą konsekwencją jest przepis art. 70 co do miejsca i czasu zawarcia umowy. Rozdział II. Wady oświadczenia woli. ART. 31. Nieważne jest oświadczenie woli, złożone przez osobę, znajdującą się w stanie nieprzytomności lub chociażby przemijającego zakłócenia czynności psychicznej wy-Nieważność zobowiązania pociąga za sobą obowiązek zwros tu otrzymanego świadczenia, chyba że zobowiązanie po spełnie= niu świadczenia stało się ważne (art. 130). A. Oświadczenie woli, jeżeli ma wywołać skutki prawne, musi być swobodne i wypływać ze świadomej woli składającego oświadczenie. B. Oświadczenie wołi, złożone przez 70 letniego starca, znieś dołężnialego na umyśle, na korzyść osoby pod której wpływem on wówczas pozostawał i który kilka dni potem popełnił samos bójstwo, jest nieważne. (O. S. N. z 20. 5. 1936, C II 150/36; P. P. A. z 1937, poz. 80, N. K. Z. z r. 1936, str. 110). Zarzut, że strona w czasie zawierania umowy znajdowała się BIBLIOGRAFIA Art. 31. Bossowski Franciszek: Nieważność i bezskuteczność. E. P. P. XVIII, str. 1082. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia stosunku prawnego wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934. str. 50. Gołąb Stanisław: Oświadczenie woli w prawie prywatnym. E. P. P. XXII, str. 1334. Sieradzki W.: Uwagi lekarskie do k. z. N. K. Z. r. 1936, str. 21; 25.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 31—32. w stanie upośledzenia umysłowego, nie mieści w sobie zarzutu, że strona przeciwna stan ten kontrahenta na swą rzecz wyzy= skała. (O. S. N. z 28. 4. 4936, C II 107/36; N. K. Z. z r. 1936, str. 109). Wskazanie przez członka Kasy Zapomogowej Zrzeszenia Sę= dziów i Prokuratorów w deklaracji pisemnej osoby, której po śmierci deklarującego ma być wypłacona zapomoga, jest wynb kiem układu, zawartego między uczestnikiem Kasy a Zrze= szeniem. Ważność oświadczenia woli uczestnika Kasy złożonego w deklaracji podlega zatem zbadaniu na zasadzie postanowienia regulaminu Kasy oraz przepisów art. 31 K. Z. (O. S. N. z 5. 5. 1936, C II 150/36; Zb. O. S. N. C. zr. 1936, poz. 478). Oświadczenie woli, jeżeli ma wywołać skutki prawne, musi być swobodne, tj. złożone w okolicznościach, które nie wyłączają przypuszczenia, że jest wynikiem woli oświadczającego, z którą porządek prawny może się liczyć. Z natury rzeczy wynika, i tego kodeks nie potrzebuje wypowiadać, że nie może wywołać żadnych skutków prawnych oświadczenie zupełnie niezrozumiałe lub złożone pod przymusem fizycznym, gdyż tu już zewnętrzne okoliczności wyłączają możliwość przywiązywania do takiego oświadczenia jakiegokolwiek znaczenia prawnego. Jeżeli przemocą, prowadząc rękę drugiego po papierze, podpisano dokument, nie może taki dokument uchodzić żadną miarą za oświadczenie woli podpisanego. Natomiast należało w kodeksie uznać za nieważne oświadczenia, chociażby zrozumiałe i nie noszące śladów zewnętrznego, fizycznego przymusu, jednak złożone przez osobę, której stan umysłu wyłącza świadomą wotę. Obojętne jest przy tym, czy ten stan jest trwały, czy przemijający, byleby istniał w chwili złożenia oświadczenia. Oświadczenie takie jest nieważne, chociażby składająca je osoba nie była pozbawiona sądownie zdolności do działań prawnych lub w niej ograniczona, bo tu powodem nieważności nie jest brak zdolności do działania (o tym mówi art. 32 k. z.), lecz brak, dotyczący samego oświadczenia. Oczywiście konieczny jest dowód, że w chwili złożenia oświadczenia osoba znajdowała się w stanie umysłu, wyłączającym swobodną wolę. Norma, wypowiedziana w art. 31, zawarta jest w § 105 ust. 2 k. c. n. i § 869 k. c. a., wypływa jednak także z art. 1108 k. N. i art. 700 T. X cz. 1. Słowa końcowe „wyłączającego swobodną wolę", dodane na konferencji międzyministerialnej, mają zabezpieczyć, by nie wykorzystywano nawet lekkiego podniecenia, wzburzenia, afektu, podchmielenia itp. w celu unieważniania czynności prawnych, gdyż zachwiałoby to bezpieczeństwo obrotu. ART. 32. Przepisy, zawarte w prawie osobowym, sta-BIBLIOGRAFIA Art. 32. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia stosunku prawnego wedle k. z. Gl. Adw. r. 1934, str. 50. Gołąb Stanisław: Pełna i częściowa odpowiedzialność. E. P. P. XXIII. Ohańbwicz Alfred: Umowy z niezdolnymi do działań prawnych w k. z. R. P. E. S. r. 1937, str. 233.

Kodeks zobowiązań — Art. 32—33. 46 ncwią o tym, jaki wpływ na ważność oświadczenia woli wywiera brak zdolności dc działań prawnych lub jej ogran:czenie. oraz o tym, w jaki sposób mogą składać oświadczenia woli osoby prawne. Zdolność składania ważnych oświadczeń woli jest częścią zdolności do działań prawnych. Również jest kwestią zdolności do działań prawnych, kto może zobowiązywać się przez oświadczenia woli lub inne czynności dozwolone lub zabronione. Ponieważ ustalenie zdolności do działań prawnych i jej ograniczeń należy do prawa osobowego, k. z. nie normuje sam tej kwestii i odsyła do odnośnych przepisów prawa osobowego, dotychczas jeszcze niezunifikowanych. W kodeksie niemieckim mieszczą się one w §§ 104 nast., w k. c. a. w §§ 21, 149 nast., 244 nast., 310, T. X cz. 1 w art. 213 nast. i w T. XIV (ustawa o zapob. przestępstw.) w art. 152. K. N., a raczej k. c. p. nie zawiera wyczerpujących przepisów, dotyczących zdolności do działania, w prawie osobowym poza przepisami, dotyczącymi usamowolnionych i ubezwłasnowolnionych, a natomiast zamieszcza odnośne przepisy w prawie obligacyjnym, jako określające zdolność do zobowiązywania się (art. 1124 i nast., art. 1304 i nast.), wobec czego przepisy wprowadzające k. z. utrzymały te postanowienia w mocy w art. XVI § 2. Również i k. c. a. zawierał w prawie obligacyjnym przepis, dotyczący zdolności do działania, a mianowicie § 865. Wobec tego jednak, że przepis ten w przeważnej części bądź odwoływał się do prawa familijnego, bądź normował skutki zawarcia umowy przez osobę niezdolną. uregulowane nieco odmiennie w art. 53 k. z., przeto należało go uchylić. Musiała przez to powstać jedna niedogodność. Mianowicie w zdaniu pierwszym jest wypowiedziana zasada, że dzieci niżej lat 7 nie mogą składać ani przyjmować przyrzeczenia, co w związku z § 310 było stwierdzeniem zupełnej niezdolności prawnej dzieci niżej lat 7. Obecnie, po uchyleniu § 865, można będzie tylko na podstawie § 310 argumentować a minore ad maius, że skoro dzieci niżej lat 7 nie mogą nawet nabywać posiadania, to tym bardziej nie mogą się zobowiązywać własnym działaniem, a zatem nie mają żadnej zdolności do działania, a tak samo nie mają jej zupełnie ubezwłasnowolnieni, co do których ordynacja o ubezwłasnowolnieniu z r. 1916 powołuje się na niezdolność dzieci niżej lat 7. Poza tym kwestia ta jest mało praktyczna, na ogół wystarczą przepisy o ograniczeniu zdolności do działania małoletnich, a te, jako mieszczące się w k. c. a. w prawie familijnym, pozostały w całości w mocy. Wzmianka o osobach prawnych na końcu tego artykułu oznacza, że według szczególnych postanowień, zawartych czy to w kodeksach, czy to w ustawach szczególnych oraz w statutach, należy ocenić, kto reprezentuje osobę prawną, przy czym nie przesądza się istoty tego przedstawicielstwa. Przepis ten jest uzupełnieniem art. 94. ART. 33. Nieważne jest oświadczenie woli, ujawniające, ze względu na okoliczności, w których złożone zostało, brak zamiaru wywołania skutków prawnych. BIBLIOGRAFIA Art. 33. Bossowski Franciszek: Nieważność i bezskuteczność. E. P. P. XVIII, str. 1082

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 33—34. 47 Nieważność zobowiązania pociąga za sobą obowiązek zwrotu otrzymanego świadczenia, chyba że zobowiązanie po speb nieniu świadczenia stało się ważne (art. 150). Przepis ten ma na myśli takie przypadki, jak oświadczenia woli, złożone dla żartu, dla przykładu, na scenie itp. Jasne jest, że jeżeli przy tym wyraźnie zaznaczono, że chodzi o inny cel, niż wywołanie skutków prawnych, oświadczenie takie nie ma żadnego prawnego znaczenia, jest nieważne. Jednak takie wyraźne zaznaczenie nie jest konieczne, często nawet nie można go złożyć, np. jeżeli z roli aktora wynika, że ma zawrzeć na scenie jakąś czynność prawną. Dlatego wystarcza, jeżeli brak zamiaru wywołania skutków prawnych wynika z okoliczności, towarzyszących oświadczeniu. K. z. wyraża tu tę samą myśl, która jest zawarta jednak wyraża ją w sposób mniej skomplikowany w § 118 k. c. n., i w sposób obiektywny. Decyduje nie to, czego składający oświadczenie mógł się spodziewać, lecz to, co każdy trzeci powinien był myśleć, będąc świadkiem takiego oświadczenia. Sformułowanie k. c. n. było krytykowane i słusznie. W interesie bezpieczeństwa obrotu oświadczenie woli powinno odnosić skutki prawne, choćby nawet oświadczający liczył na to, że każdy pozna, iż nie było złożone na serio. Aby go zwolnić od tych skutków, potrzeba, aby ta rachuba była obiektywnie usprawiedliwiona, aby oświadczenie na zewnątrz przedstawiało się jako coś innego, niż czynność prawna na serio. Gdy zaś tak jest, należy oświadczenie uznać za nieważne i nie ma potrzeby badać, co oświadczający myślał. Norma, zawarta w art. 33, wynika dla k. c. a. z § 869 (wyraz „ernstlich"), dla k. N. i T. X cz. 1 można by ją oprzeć na wymogu „zgody", zawartym w art. 1108 k. N. i art. 700 T. X cz. 1, gdyż oświadczenie nie na serio stanowi jeden z przypadków niezgodności między wolą a oświadczeniem. powodujących nieważność oświadczenia woli. W pierwotnym brzmieniu art. 33, uchwalonym przez Komisję Kodyfikacyjną, była jeszcze wzmianka o oświadczeniach zupełnie niezrozumiałych oraz złożonych pod przymusem fizycznym. W motywach do art. 31 zaznaczono, że wynika już z natury rzeczy, iż takie oświadczenia nie mogą wywołać żadnych skutków prawnych, bo nie są w ogóle „oświadczeniami woli". Dlatego skreślono wzmiankę o nich w art. 33, jako zbyteczną, na konferencji międzyministerialnej. ART. 34. § 1. Nieważne jest oświadczenie woli, złożone drugiej osobie, za jej zgodą, dla pozoru. § 2. Gdy pod takim oświadczeniem woli ukrywa się rzeczywista czynność prawna, należy ją oceniać według jej natury. BIBLIOGRAFIA Art. 34. Bossowski Franciszek: Nieważność i bezskuteczność. E. P. P. XVIII, str. 1082. Medyński Henryk: O zaskarżaniu czynności dłużnika w postępowaniu egzekucyjnym. G. S. W. r. 1935, str. 357. Rundstein Jerzy: Skarga pauliańska według k. z. z uwzględnieniem norm obowiązujących na terenie b. Królestwa Kongresowego. N. K. Z. r. 1935, str. 13, 17. Schlank Maksymilian: Nieważną jest umowa pozorna. Gł. Adw. r. 1937, str. 236.

﻿48 Kodeks zobowiązań — Art. 34. Pozorność oświadczenia woli nie może szkodzić prawom osób trzecich, nabytym w dobrej wierze a wierzyciele stron oraz osoby trzecie mogą powoływać się na pozorność wszelkich czyn= ności prawnych, zdziałanych na ich szkodę (art. 35). Nieważność zobowiązania pociąga za sobą obowiązek zwro= tu otrzymanego świadczenia, chyba że zobowiązanie po spelnic= niu świadczenia stało się ważne (art. 130). Bezskuteczności prawomocnego wekslowego nakazu zapłaty z powołaniem się na pozorność umowy co do uzyskania nakazu cełem udaremnienia egzekucji, wszczętej przez trzecie osoby, nie może domagać się sama strona, która zawarła pozorną umowę na niekorzyść wierzycieli, lecz tylko pokrzywdzeni wierzyciele. (O. S. N. z 4. 2. 1936, C II 2220/35, Pal, z r. 1936, str. 373) 7. zasadniczego stanowiska k. z., że skutki prawne, a w szczególności zobowiązania, wynikają z oświadczenia woli (a nie z woli wewnętrznej), o czym zresztą bliżej przy art. 50, wynika, iż jeżeli oświadczenie woli złożone było prawidłowo, tj. przez osobę zdolną do działania, w stanie przytomności umysłu, zrozumiałe, bez przymusu fizycznego i na serio, to pociąga ono za sobą skutki prawne, chociażby składający je nie chciał w rzeczywistości tych skutków. Takie zastrzeżenie potajemne musi być bez znaczenia, gdyż inaczej pewność obrotu byłaby podkopana, nikt nie mógłby polegać na oświadczeniu drugiego. Jest to tak kardynalny warunek porządku prawnego, iż nie ma potrzeby osobno o tym w kodeksie wspominać i nie czyni tego też ani k. c. a., ani k. N., ani T. X cz. 1. Tylko k. c. n. mówi o tym w § 116, co się tym tłumaczy, że zbliża się on na ogół do teorii woli, od której musiał tu uczynić pewne odstępstwo na rzecz teorii oświadczenia. Drugie zdanie § 116 k. c. n. jest w ogóle niepotrzebne, bo do tego samego rezultatu można najczęściej dojść na podstawie przepisów o oświadczeniach nie na serio (art. 33 k. z.) i o symulacji (art. 34 k. z.), trudno bowiem sobie pomyśleć przypadek, aby adresat oświadczenia wiedział o zastrzeżeniu potajemnym, ale zarazem ani nie było porozumienia co do pozorności oświadczenia, ani brak zamiaru wywołania skutków prawnych nie wynikał z towarzyszących okoliczności. Gdyby zaś nawet taki przypadek mógł się zdarzyć, będzie to casus rarior, dla którego nie ma potrzeby dawać odrębnej reguły, niż dla innych przypadków zastrzeżenia potajemnego. Natomiast potrzebna jest norma co do symulacji, tj. takiego zastrzeżenia potajemnego, którę.safeho.dzi po obu stronach, zarówno po stronie tego, kto składa, jak i tego, kto przyjmuje oświadczenie, jeżeli zarazem istnieje między nimi porozumienie co do tego, że oświadczenie (umowa, oferta, wypowiedzenie itp.) jńe.pajajyywołać skutków prawnych. Wówczas kwestia bezpieczeństwa obrotu, kwestia polegania na oświadczeniu drugiego, nie wchodzi w rachubę, o ile chodzi o stosunek między stronami, i dlatego k. z., zgodnie z § 916 k. c. a. i § 117 k. c. n. oraz z przyjętą nauką, uznaje takie oświadczenia woli za nieważne. Przepis ten odnosi się zarówno do umów symulowanych, gdzie mamy dwa oświadczenia, oddane za zgodą drugiej strony dla pozoru, jak i do wszelkich oświadczeń jednostronnych, skierowanych do drugiej osoby, jak wypowiedzenie, oferta itp. Wobec tego, że nieważność oświadczenia symulo-

Kodeks zobowiązań — Art. 34 wanego jest tu konsekwencją takiej woli stron, nie ma powodu iść dalej, niż strony chciały, i w przypadku, gdy strony chciały w ten sposób ukryć jakąś inną czynność prawną, uznawać także tę czynność za nieważną. Ta inna czynność (czynność dyssymulowana) będzie ważną, jeżeli zresztą wszelkie wymogi jej ważności są spełnione, a więc nie jest zakazaną ani a contr, z art. 911 i 1321 k. N. Zasada, że oświadczenie woli pozorne, czyli symulowane, nie odnosi skutków prawnych, doznaje ograniczenia ze względu na bezpieczeństwo obrotu. Odmiennie, niż w przypadkach oświadczenia, złożonego nie na serio, osoby trzecie mogą polegać na skuteczności oświadczenia pozornego, np. umowy pozornej, bo tu brak zamiaru wywołania skutków prawnych jest na zewnątrz niewidoczny, i w tym swoim zaufaniu powinny być chronione. K. z. wprowadza tę ochronę dobrej wiary osób trzecich w art. 35 ust. 1 za wzorem k. c. a. (§ 916 ust. 2) i k. N. (art. 1321). Stanowisko k. c. n., który zamiast takiej ogólnej ochrony przewiduje ją w szeregu specjalnych przypadków (§§ 902, 1032, 1207, 892 nast., 405, 409, 171 i 172) nie zalecało się z tego powodu, że przepisy szczególne musiałyby z natury rzeczy być rozrzucone po różnych działach kodeksu cywilnego, za czym unifikacja w tej dziedzinie mogłaby nastąpić dopiero po uchwaleniu tych innych części kodeksu cywilnego. Zresztą szczególne postanowienia nigdy nie dadzą osobom trzecim tak pełnej ochrony, jak ogólna reguła, a osoby zawierające czynności pozorne nie zasługują na to, aby w ich interesie ochronę osób trzecich, działających w dobrej wierze, w czymkolwiek zacieśniać. W kwestii, czy osoby trzecie mogą się powoływać na nieważność pozornej czynności, prawo dotychczas obowiązujące wykazywało rozbieżność. Według k. c. n. i k. c. a. mogą się powoływać na to bez ograniczenia, albowiem czynność pozorna uznana jest za bezwzględnie nieważną, a taka nigważność jest skuteczna wobec wszystkich. W szczególności wierzyciele nie potrzebują zaskarżać czynności pozornej według przepisów o zaskarżaniu czynności zdziałanych ze szkodą wierzycieli, lecz muszą tylko wykazać pozorność. Natomiast czynność ukrytą, dyssymulowaną muszą zaskarżać według przepisów o zaskarżaniu czynności zdziałanych ze szkodą wierzycieli. Natomiast co do prawa k. N. i T. X cz. 1 panuje w nauce i orzecznictwie zapatrywanie, że oprócz stron tylko te osoby mogą żądać uznania czynności pozornej za nieważną, na których szkodę ona wychodzi lub na których korzyść wychodzi czynność ukryta, a więc mogą to uczynić wierzyciele i następcy prawni pod tytułem szczegółowym. K. z. wychodzi z zapatrywania, że w zasadzie na nieważność czynności pozornej, jakkolwiek jest to nieważność z samego prawa, mogą się powoływać tylko strony, bo tylko pomiędzy nimi istnieje porozumienie co do pozorności i one mogą z niego nie korzystać, podobnie jak osoba, będąca w błędzie, może z niego nie korzystać. Jednak należy uczynić wyjątek w odniesieniu do osób trzecich, na których szkodę czynność pozorną zawarto, bo wtedy strony jako działające w zamiarze nieetycznym, nie zasługują na ochronę w postaci znacznie ostrzejszych wymogów skargi pauliańskiej. Według ust. 2 art. 35 wierzyciele i osoby trzecie muszą tylko wykazać zamiar pokrzywdzenia ich (słowa „zdziałanych na ich szkodę", w odróżnieniu od użytych w art. 288 § 1 słów „z ich szkodą"), natomiast Kodeks zobowiązań

50. nie muszą wykazywać szkody ani nie są wiązani terminami skargi pau-Hańskiej, Z przepisu tego wynika dalej, że w tych przypadkach zaskarżę. trzecie „mogą się powoływać na nieważność1', jako na coś już istniejącego w jakimkolwiek postępowaniu. Natomiast i według k. z. zaskarżenie czynności ukrytej podlega ogólnym przepisom art. 288 i nast. o skardze pau-ART. 35. § 1. Pozorność oświadczenia woli szkodzić prawom osób trzecich, nabytym w dobrej § 2. Wierzyciele stron oraz osoby trzecie mogą powoływać się na pozorność wszelkich czynności prawnych, zdziałanych na ich szkodę. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 34. ART. 36. Kto składa oświadczenie woli pod wpływem błędnej pobudki, ten, jeżeli ustawa inaczej nie stanowi, nie może uchylić się od skutków prawnych swego oświadczenia, chyba że prawdziwość pobudki była warunkiem ważności oświadczenia woli. Jeżeli błąd wywołała druga strona podstępnie, będący w błędzie może uchylić się od skutków prawnych swego oświad= czenia, złożonego pod wpływem tego błędu, bez wzgłędu na to, czy błąd dotyczył pobudki, czy treści oświadczenia lub czy byl istotny. Podstęp osoby trzeciej jest równoznaczny z podstępem strony, jeżeli ta o podstępie wiedziała i drugiej strony z błędu nie wyprowadziła (art. 39 i 40). Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli. Art. 35. Bossowski Franciszek: Nieważność i bezskuteczność, str. 1082. Medyński Henryk: Ochrona wierzyciela w k. z. Gł. S. kucyjnym. G. S. W. r. 1935, str. 357. obowiązujących na terenie b. Królestwa Kongresowego. N. K. Z. r. 1935. str 13, 17. Nieważną jest umowa Schlank Maksymilian: 236. 36. Art. Bossowski Franciszek: Nieważność i bezskuteczność. E. Domański Ludwik: System kodeksu zobowiązań. N. K. Z. Adw. r. 1937, Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia. Kurzer Fryderyk: Błąd w pobudce. Gł. Ad w. r. 1935, str. 110. RosenblUth Ignacy: Błąd i podstęp w k. z. Gł. Pr. r. 1934, str. 450.

Kodeks zobowiązań — Art. 36. złożonego pod wpływem błędu następuje przez zawiadomienie na piśmie drugiej strony (art. 43). Unormowanie wpływu błędu na skuteczność oświadczenia woli jest w k. z. takie same, jak w projekcie wstępnym. Przede wszystkim kodeks nie czyni różnicy między błędem sensu stricto, tj. gdy oświadczający wolę oświadcza wprawdzie to, co chce oświadczyć, ale tylko dlatego tak chce, ponieważ ma mylne wyobrażenie o prawdziwym stanie rzeczy, a pomyłką, tj. gdy oświadczający wolę oświadcza co innego, niż chce, ponieważ albo się przemówił, podpisał inny list, niż chciał podpisać itp., albo myli się co do znaczenia swego oświadczenia, nie rozumiejąc dobrze języka, którym się posługuje, albo oświadczenie jego, oddane do przesłania innej osobie, zostaje zniekształcone przez posłańca. Przy błędzie sensu stricto wadliwe jest powzięcie woli, przy pomyłce wadliwe jest oświadczenie, ponieważ jednak w obu przypadkach wadliwość ta powoduje ten sam rezultat, a mianowicie, że brzmienie oświadczenia wypadło inaczej, niżby było wypadło, gdyby żadna nieprawidłowość nie zaszła, przeto różnica ta teoretyczna na skutki prawne nie wpływa, oba przypadki traktuje się jako błąd i normuje się jednakowo. Natomiast doniosłe znaczenie ma różnica pomiędzy błędem co do pobudki (który może być tylko błędem sensu stricto) a błędem co do treści oświadczenia (który może być bądź błędem sensu stricto, bądź pomyłką). Różnica ta, przyjęta we wszystkich ustawodawstwach, obowiązujących dotychczas w Polsce (§§ 901 i 871 k. c. a., § 119 k. c. n., art. 1110 k. N. i Colin-Capitant. Cours elementaire de droit civil franęais, wyd. 3 t. II, str. 283, Bossowski-Szerszeniewicz. Prawo Ziem Wschodnich, str. 68), polega na tym, że błąd co do pobudki leży właściwie poza czynnością prawną, dotyczy bowiem okoliczności, treścią oświadczenia woli nie objętych. Np. handlarz w przypuszczeniu, że wywóz zboża za granicę jest dozwolony, zakupuje wagon zboża na eksport, albo dowiedziawszy się mylnie, że do pewnej produkcji używany będzie inny materiał, niż dotychczas, zakupuje znaczną ilość tego materiału. Ponieważ pobudka działania pozostaje z reguły dla drugiej strony ukrytą, a w każdym razie jej nie obchodzi, błąd co do pobudki z reguły tak według dotychczasowego prawa, jak i według k. z. nie ma wpływu na skuteczność oświadczenia, jeżeli prawdziwość pobudki nie stanowiła według treści oświadczenia warunku jego ważności. Od tej zasady istnieją jednak wyjątki: a) w przypadkach przez ustawę przewidzianych, np. w prawie spadkowym i b) w razie wywołania błędnej pobudki podstępem (art. 39 k. z.). Błędami co do treści oświadczenia są wszelkie błędy co do natury czynności prawnej, co do identyczności i przymiotów rzeczy i osób, do których oświadczenie się odnosi, wreszcie wszelkie pomyłki w oświadczeniu. K. z. nie stara się precyzować, wyliczać błędów, które uważać należy za błędy co do treści, jak to czyni k. N. w art. 1110, k. c. 871—873 lub kodeks zobowiązań szwajcarski w art. 24, wychodzi a. z założenia, że dla praktyki wystarczy z jednej strony wyłączenie błędów co do pobudki (art. 36), zaś z drugiej strony wymóg, aby każdy inny błąd, na który by się można powoływać, był istotny, tzn. dotyczył tak ważnej okoliczności, iż przypuszczać można, „że strona, nie będąc w błędzie i oceniając rzecz rozsądnie, nie złożyłaby oświadczenia itd.“. Kodeks stwierdza w ten sposób potrzebę istnienia równocześnie dwóch wymogów: subiektywnego, a mianowicie, aby w konkretnym przypadku błąd pozo-

Art. 36. ﻿Kodeks zobowiązań — 52 stawał w związku przyczynowym ze złożeniem oświadczenia („strona... nie złożyłaby11) i obiektywnego, a mianowicie, aby błąd dotyczył okoliczności rzeczywiście w danym przypadku doniosłej, tak, że nikt inny rozsądny, będąc na miejscu oświadczającego, a znając prawdziwy stan rzeczy, takiego oświadczenia by nie złożył („oceniając rzecz rozsądnie'*). Powyższy sposób ograniczenia zbyt pochopnego powoływania się na błędy nie jest jednak wystarczający, gdyż nie chroni dostatecznie drugiej strony, która na oświadczeniu polegała. Bezpieczeństwo obrotu wymaga dalej idącej ochrony, którą ustawodawstwa realizują w różny sposób. Jedne, jak prawo rzymskie, wymagają, aby popadnięcie w błąd było usprawiedliwione („error probabilis"), drugie, jak k. c. n. i kodeks zobowiązań szwajcarski, nakładają na błądzącego obowiązek naprawienia szkody, jaką druga strona przez to ponosi, że w dobrej wierze liczyła na skuteczność oświadczenia, inne wreszcie, jak k. c. a., wymagają, aby druga strona sama swym zachowaniem się błąd wywołała lub o nim wiedziała albo powinna była wiedzieć. Nowsze zapatrywania w nauce francuskiej także idą w tym kierunku, że mimo braku wyraźnego przepisu w k. N. należy wymagać, aby druga strona wiedziała, iż oświadczający wolę przywiązuje właśnie do tej okoliczności, co do której jest w błędzie, decydujące znaczenie. Stanowisko prawa rzymskiego daje za słabą ochronę drugiej stronie, gdyż ocenia tylko z punktu widzenia osoby składającej oświadczenie, czy jej błąd był usprawiedliwiony. System niemiecki naprawienia szkody w postaci tzw. ujemnego interesu ma wielkie niedo godności praktyczne, gdyż trzeba szkodę wykazywać, a zresztą odszkodowanie nigdy nie zastąpi skutecznego oświadczenia. System, proponowany w literaturze francuskiej, także pociąga za sobą trudności dowodowe, a przy tym daje niewiele więcej ponad to, co już wynika z wymogu, aby błąd był obiektywnie istotnym, bo jeżeli błąd ma dotyczyć takiej okoliczności, do której by każdy rozsądny przywiązywał decydujące znaczenie, to trudno, by druga strona o tym nie wiedziała, że ta okoliczność jest także decydującą dla oświadczającego. Dlatego najdalej w interesie bezpieczeństwa obrotu idzie system k. c. a., który umożliwia powoływanie się na błędy tylko w przypadkach, gdy druga strona na ochronę rzeczywiście nie zasługuje, bo albo błąd sama wywołała, a zatem skutki swego działania ponosić powinna, albo ponosi winę tego, że mimo błędu oświadczenie złożono, bo, znając błąd albo mogąc go z łatwością poznać, oświadczającego z błędu nie wyprowadziła. K. z. przyjął tedy system k. c. a., przy czym jednak pominął postanowienie, dodane w k. c. a. przez trzecią nowelę, że na błąd można się także wtedy powołać, jeżeli się o nim drugą stronę „wczas" zawiadomiło, bo przez ten dodatek osłabia się znacznie praktyczną wartość zasadniczego stanowiska i otwiera się pole dla trudności dowodowych w kwestii, czy zawiadomienie nastąpiło „wczas", tj. zanim druga osoba zaczęła działać w zaufaniu do skuteczności oświadczenia. Dążenie do utrzymania skuteczności oświadczenia woli w interesie bezpieczeństwa obrotu wskazane jest nawet w tych przypadkach, w których zresztą powoływanie się na błąd jest dopuszczalne, jeżeli tylko da się pogodzić ze słusznym interesem strony błądzącej. Jeżeli druga strona oświadcza gotowość spełnienia takiego świadczenia, jakie błądzący byłby sobie zastrzegł, gdyby błąd nie był zaszedł, nie ma powodu unicestwiać oświadczenia. K. z. w art. 38 wspomina tylko o tym przypadku jako najprostszym. Jednak konsekwentnie stosować należy tę zasadę także w przypadkach analogicznych, jak np. gdy druga strona godzi się przyjąć takie świadczenie, do którego błądzący byłby się zobowiązał, gdyby błąd nie

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 36—37. 53 był zaszedł, albo gdy druga strona godzi się na czynność prawną teg > rodzaju, jaką chciał zawrzeć błądzący, a tylko przez pomyłkę zawarł inną itp. Jest to myśl zaczerpnięta z art. 25 k. zcb. szwajc., jednak w ciaśniejszym ujęciu, odpowiadającym raczej ust. 2 art. 25 k. szwajc. Natomiast zawarte w ust. 1 wyłączenie powoływania się na błąd, gdyby to sprzeciwiało się wymaganiem dobrej wiary, nie było potrzebne dla nolskiego k. z., gdyż k. z. w ogóle ogranicza możliwość powoływania się na błąd do przypadków, w których druga strona nie zasługuje na ochronę, a zatem trudno przypuścić, aby jeszcze w tych przypadkach powołanie się na błąd sprzeciwiało się wymaganiom dobrej wiary. Projekt k. z., przyjęty przez Kolegium Uchwalające Komisji Kodyfikacyjnej, zawierał jeszcze art. 39, opiewający, że błąd co do prawa oce nia się tak samo, jak błąd co do faktu. Jest to zasada powszechnie przyjęta, gdy chodzi o znaczenie błędu przy oświadczeniach woli, gdyż nieprawidłowość powzięcia lub oświadczenia woli jest ta sama tak wówczas, gdy ktoś mylnie ocenia stan faktyczny, jak i wówczas, gdy mylnie ocenia stan prawny. Oczywiście w konkretnym przypadku muszą być spełnione ogólne wymogi powoływania się na błąd, zawarte w art. 37. A więc np. na błąd polegający na tym, że ktoś wymówił sobie tylko 4% odsetki, sądząc, że wyższe są zakazane, będzie się można powołać tylko wtedy, gdy ten błąd wywołała druga strona lub o nim wiedziała. Powyższy przepis został jednak na konferencji międzyministerialnej skreślony, aby nie stwarzał pozoru, że nieznajomość prawa nie szkodzi, i nie stanowił środka, którym mógłby się ktoś posługiwać w innych dziedzinach prawa jako dowodem, że polskie prawodawstwo zerwało z zasadą ignorantia iuris nocet. Skreślenia tego jednak nie należy tak tłumaczyć, jakoby według k. z. powoływanie się na błąd co do prawa było nawet wtedy niedopuszczalne, gdy błąd ten spowodował mylne oświadczenie woli. Wszystkie wymogi powoływania się na błąd co do treści oświadczenia stosują się też do powoływania się na zniekształcenie tegoż przez posłańca (np. urząd telegraficzny), gdyż jest to tylko rodzaj pomyłki w oświadczeniu. Oczywiście powoływać na to może się tylko ten, czyje oświadczenie zniekształcono. Wyraża to art. 44 celem uniknięcia możliwych wątpliwości. ART. 37. § 1. Kto był w błędzie co do treści swego oświadczenia lub oświadczenia drugiej strony, ten może uchylić się od skutków prawnych swego oświadczenia, jeżeli błąd wywołała druga strona swoim zachowaniem się, chociażby bez własnej winy, albo o błędzie wiedziała lub z łatwością mogła była błąd zauważyć. BIBLIOGRAFIA Art. 37. Berman: Kilka uwag do przep. k. z. o rękojmi I błędzie. P. S. r. 1934. nr 8. Bossowski Franciszek: Nieważność i bezskuteczność. E. P. P. XVIII, 1082. str. Domański Ludwik: System kodeksu zobowiązań. N. K. Z. r. 1934. str. 59. 63. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia stosunku prawnego wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 50. Kurzer Fryderyk: Błąd w pobudce. Gł. Adw. r. 1935, str. 110. RosenblUth Ignacy: Błąd i podstęp w k. z. Gł. Pr. r. 1934, str. 450.

﻿54 Kodeks zobowiązań — Art. 37—39. § 2. Można powoływać się tylko na błąd istotny, uzasadniający przypuszczenie, że strona, nie będąc w błędzie i oceniając rzecz rozsądnie, nie złożyłaby oświadczenia lub nie przyjęłaby oświadczenia drugiej strony. Będący w błędzie nie może uchylić się od skutków piaw= nych swego oświadczenia woli, jeżeli druga strona oświadczy gotowość spełnienia świadczenia, które będący w błędzie byłby sobie zastrzegł, gdyby błąd nie był zaszedł (art. 38). O błędzie wywołanym podstępnie zob. art. 39 i 40. O formie uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli zob. art. 43. Oświadczenie sprzedawcy, iż w szybie naftowym prawdo^ podobnie mogą się znajdować rury dziesięciocalowe, nie jest zapewnieniem, iż rury takie w szybie się znajdują. Brak takich rur w szybie nie uprawnia nabywcy do uchylenia się od dopełnienia umowy. (O. S. N. z 10. 3. 1936, C II 2562/35; N. K. Z. z r. 1937, str. 102). Złożenie oświadczenia pod wpływem błędu co do przepis sów prawa amerykańskiego o przerachowaniu dolarów, może uza= sadnić uchylenie się od skutków prawnych złożonego oświad= czenia. (O. S. N. z 24. 6. 1937, C II 309/37; N. K. Z. z r. 1937, str. 173). ART. 38. Będący w błędzie nie może uchylić się od skutków prawnych swego oświadczenia woli, jeżeli druga strona oświadczy gotowość spełnienia świadczenia, które będący w błędzie byłby sobie zastrzegł, gdyby błąd nie był zaszedł. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 36. ART. 39. Jeżeli błąd wywołała druga strona podstępnie, będący w błędzie może uchylić się od skutków prawnych BIBLIOGRAFIA Art. 38. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby stosunku Art. 39. Bossowski Franciszek: str. 1082. prawnego wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 50. RosenblUth Ignacy: Błąd i podstęp w k. z. Gł. Pr. r. 1934, str. 450.

Kodeks zobowiązań — Art. 39. ﻿55 swego oświadczenia, złożonego pod wpływem tego błędu, bez względu na to, czy błąd dotyczył pobudki, czy treści oświadczenia lub czy był istotny. Podstęp osoby trzeciej jest równoznaczny z podstępem stro= ny, jeżeli ta o podstępie wiedziała i drugiej strony z błędu nie wyprowadziła (art. 40). Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli zło= żonego pod wpływem podstępu następuje przez zawiadomienie na piśmie drugiej strony (art. 43). Rozmyślne i podstępne wprowadzenie w błąd może mieć swe źródło nie tyłko w pozytywnym działaniu, łecz Itakże w zachowaniu się biernym, polegającym na zamilczeniu lub zatajeniu szczegółów istotnych dla odnośnej sprawy. (O. S. N. z 29. 1. 1937, C II 2330/36; P. S. z r. 1937, poz. 418). Odrębnego uregulowania wymaga przypadek, gdy błąd składającego oświadczenie woli był wywołany podstępem drugiej strony. Motywem prawodawczym uchylenia skutków takiego oświadczenia jest bowiem wówczas nie tylko nieprawidłowe powzięcie lub oświadczenie woli, jak w przypadkach objętych art. 36—38, lecz także naganne, nie zasługujące na aprobatę porządku prawnego zachowanie się drugiej strony. To rozszerzenie podstaw reakcji prawnej powoduje nie tylko rozszerzenie, ale i ścieśnienie stanu faktycznego w porównaniu z reakcją na zwykły błąd, zawartą w art. 36—38. Rozszerzenie następuje pod względem obiektywnym, tj. pod względem rodzaju błędu, na który wówczas można się powołać. Zgodnie z dotychczasowym prawem (art. 1116 k. N., § 123 k. c. n. i § 870 k. c. a.) k. z. dopuszcza uchylenie się od skutków takiego oświadczenia bez względu na to, czy błąd dotyczył pobudki czy treści oświadczenia oraz czy błąd był obiektywnie istotny, tj. dotyczył okoliczności, według rozsądnej oceny, a nie tylko w mniemaniu oświadczającego ważnej. K. z. formułuje tu tylko wyraźnie to, co już wynikało z należytej interpretacji wyżej wspomnianych przepisów dotychczasowych kodeksów. Pozostał bez zmiany wymóg, aby podstęp pozostawał w związku przyczynowym ze złożeniem oświadczenia, czyli innymi słowy, aby wywołany nim błąd był istotny subiektywnie. Aby uchylić wszelką w tym względzie wątpliwość dodano na konferencji międzyministerialnej słowa „złożonego pod wpływem tego Ścieśnienie stanu faktycznego w porównaniu ze zwykłym błędem następuje pod względem subiektywnym, a mianowicie wymaga się zawsze nagannego działania drugiej strony. K. N. wymaga w art. 1116 zawsze wybiegów drugiej strony, tj. jej podstępu. K. c. n. w § 123 i k. c. a. w § 875 wymagają, by druga strona bądź dopuściła się sama podstępu, bądź o podstępie osoby trzeciej wiedziała lub wiedzieć była powinna. K. z., wychodząc z założenia, że przyczyną odmiennego traktowania błędu wywołanego podstępem, a mianowicie przyczyną ułatwień przy powoływaniu się na taki błąd, jest naganne zachowanie się drugiej strony, wymaga bądź podstępu drugiej strony, bądź przynajmniej jej pozytywnej

﻿56 Kodeks zobowiązań — Art. 39—41. wiadomości o podstępie osoby trzeciej. Natomiast samo niedbalstwo, jakiego dopuszcza się druga strona, nie wiedząc o podstępie trzeciego (por. § 122 ust. 2 k. c. n.), nie jest zdaniem k. z. wystarczające, aby odstąpi? od ogólnych zasad traktowania błędu, zawartych w art. 36—38. Projekt wstępny zawierał jeszcze przepis, że ten, kto celem skło nienia drugiego do zawarcia umowy błąd świadomie wywoła lub świadomie z błędu skorzysta, obowiązany jest do wynagrodzenia szkody według ogólnych zasad o odszkodowaniu za czyn bezprawny. Przepis ten jednak skreślono, albowiem rozumie się on sam przez się, zwłaszcza przy tak szerokim ujęciu podstawy obowiązku odszkodowania, jakie mieści się w art. 134 i 136 k. z. ART. 40. Podstęp osoby trzeciej jest równoznaczny z podstępem strony, jeżeli ta o podstępie wiedziała i drugiej strony z błędu nie wyprowadziła. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 39. ART. 41. Kto pod wpływem bezprawnej groźby drugiej strony lub osoby trzeciej złożył oświadczenie woli, albo przyjął oświadczenie drugiej strony, ten może uchylić się od skutków prawnych swego oświadczenia, jeżeli z okoliczności wynika, że mógł się obawiać, iż jemu samemu lub innej osobie grozi poważne niebezpieczeństwo osobiste lub majątkowe. O formie uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli, złożonego pod wpływem groźby zob. art. 43. Zasada, że można się uchylić od skutków prawnych oświadczenia, złożonego pod przymusem psychicznym, tj. pod wpływem obawy, wywołanej groźbą, jest przyjęta we wszystkich prawodawstwach, obowiązujących dotychczas w Polsce (art. 1109 nast. k. N., § 123 ust. 1 k. c. n., § 870 k. c. a., art. 702 T. X cz. 1). Przymus psychiczny tym się różni od fizycznego, że jest przyczyną działania dobrowolnego, nie wyłącza zatem istnienia woli wewnętrznej osoby oświadczającej, lecz jedynie powoduje wadliwość w powzięciu woli, podobnie jak błąd. wymaga do zaistnienia Zgodnie z dotychczasowym prawem, k. z. wywołania u drugiego przymusu psychicznego groźby, tj. rozmyślnego obawy przed jakimś złem, które mu się wyrządzi, jeżeli nie złoży oświadczenia. Dlatego zbędne było w k. z. postanowienie, że tzw. timor reverentialis jest bez znaczenia (art. 1114 k. N.), gdyż tu nie ma groźby. Inna rzecz, że timor reverentialis mógłby w pewnych przypadkach uzasadnić przyjęcie przymusowego położenia w rozumieniu art. 42 k. z. Również zgodne jest z dotychczasowym prawem wymaganie, by groźba była bezprawna, przy czym nie chodzi o to, czy grożący ma prawo BIBLIOGRAFIA Art. 41. Bossowski Franciszek: Nieważność i bezskuteczność. E. P. P. XVIII, str. 1082.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 41—42. wykonać to, czym grozi, lecz o to, czy ma prawo wykonać to w celu wymuszenia świadczenia. Groźba jest bezprawną nie tylko wówczas, gdy grożący nie ma prawa wykonać tego, czym grozi, lecz także wówczas, gdy wprawdzie ma prawo to uczynić, ale nie w celu wymuszenia danego oświadczenia woli, np. gdy wierzyciel groźbą egzekucji zmusza kogoś do zawarcia z nim kontraktu spółki. W kwestii nasilenia groźby, jej obiektywnego charakteru, stanowisko dotychczas obowiązujących kodeksów było różne. Najliberalniejsze stanowisko pod tym względem zajmuje k. c. n. i k. c. a. Pierwszy wymaga tylko, aby wskutek groźby zaistniało przymusowe położenie (§ 124 ust. 2), drugi, aby obawa była uzasadniona (§ 870). Poza tym obojętne jest, jakiemu dobru zagrożono, czy zagrożono złem samemu oświadczającemu, czy innej osobie i jak wielkim złem zagrożono. K. N. wymaga, aby groźba była tego rodzaju, że może czynić wrażenie na osobie rozsądnej (zasada zaczerpnięta z prawa rzymskiego), by zagrożono złem znacznym i bezpośrednio grożącym i by to zło miało dotknąć bądź samego oświadczającego, bądź małżonka, zstępnych lub wstępnych (art. 1112 i 1113). T. X cz. 1 wymaga zagrożenia krzywdą, mającą dotknąć osobę lub majątek samego oświadczającego. K. z. obrał drogę pośrednią. Ponieważ podstawą reakcji prawnej na przymus psychiczny jest wadliwość powzięcia woli, przeto decydujące jest subiektywne wrażenie, jakie groźba zrobiła na osobie oświadczającej wolę. Obojętne jest, jakiego dobra dotyczy (osobistego czy majątkowego) i przeciw komu jest skierowane. K. z. konsekwentnie stawia na równi troskę o dobro swoje z troską o dobro cudze (por. art. 122, 139 i 140). Obojętne też jest, czy groźba mogła zrobić wrażenie tylko na osobie rozsądnej (biorąc zresztą pod uwagę wiek, płeć i stan przymuszonego), czy też mogła zrobić wrażenie tylko na przymuszonym. Pod tym względem k. z. zbliża się do stanowiska k. c. n. i k. c. a. Natomiast w interesie bezpieczeństwa obrotu i w celu uniknięcia zbyt łatwego uchylania się od zaciągniętych zobowiązań pod pozorem przymusu, k. z. wymaga, aby wrażenie, jakie groźba uczyniła na oświadczającym wolę, było dość silne, a więc, aby grożono niebezpieczeństwem poważnym zarówno pod względem możliwości wykonania groźby, jak i wielkości zagrożonego dobra. W tym punkcie zbliża się k. z. do k. N. K. c. n., k. N. i T. X cz. 1 nie czynią różnicy w kwestii, od kogo groźba pochodzi, czy od drugiej strony, czy od osoby trzeciej, natomiast k. c. a. chroni zaufanie drugiej strony i wymaga, aby groźba pochodziła od drugiej strony albo przynajmniej, aby druga strona o przymusie wiedziała lub wiedzieć była powinna (§§ 870 i 875). K. z. zatrzymał stanowisko tamtych kodeksów, wychodząc z założenia, że gdy chodzi o przymus, względy na bezpieczeństwo obrotu i na ochronę zaufania drugiej strony muszą ustąpić wyższym względom porządku prawnego, który nie może tolerować posługiwania się groźbami w stosunkach prawnych. Oczywiście w przypadku, gdy druga strona jest bez zarzutu, będzie ona mogła, podobnie jak sam przymuszony, wystąpić przeciw osobie trzeciej, która groziła, o odszkodowanie według ogólnych przepisów. ART. 42. Jeżeli jedna strona, wyzyskując lekkomyślność, niedołęstwo, nie doświadczenie lub przymusowe położenie drugiej strony, w zamian za swoje świadczenie przyjmuje lub zastrzega dla siebie lub dla kogo innego świadcze-

﻿58 Kodeks zobowiązań — Art. 42. nie, którego wartość majątkowa w chwili zawarcia umowy jest rażąco wysoka w stosunku do wartości świadczenia wzajemnego, druga strona może żądać zmniejszenia swego świadczenia albo zwiększenia świadczenia wzajemnegb, a gdy jedno i drugie jest utrudnione, może uchylić się od skutków prawnych swego oświadczenia woli. O formie uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli, złożonego pod wpływem wyzysku zob. art. 43. Oświadczenie wołi, złożone przez 70=letniego starca, zniedołężniałego na umyśłe, na korzyść osoby, pod której wpływem on wówczas pozostawał i który w kilka dni potem popełnił sarno* bójstwo jest nieważne. (O. S. N. z 20. 5. 1936, C II 150/36; P. P. A. z T. 1937, poz. 80). Zarzut, że strona w czasie zawierania umowy znajdowała się w stanie upośledzenia umysłowego, nie mieści w sobie zarzutu, że strona przeciwna stan ten ^kontrahenta na swą rzecz wyzyskała (O. S. N. z 28. 4. 1936, C II 107/36; N. K. Z. z r. 1936, str. 109) Kwestia pokrzywdzenia albo wyzysku była w dotychczasowym prawie traktowana bardzo niejednolicie. K. N. nie zawiera ogólnej reguły, lecz uznaje pokrzywdzenie (laesio enormis) za powód unieważnienia czynności prawnej w kilku szczegółowo określonych przypadkach, jak sprzedaż nieruchomości, dział spadku i przyjęcie spadku, przy czym wymagana wysokość pokrzywdzenia jest zawsze cyfrowo oznaczona. Ponadto pokrzywdzenie niezależnie od jego wysokości jest warunkiem unieważnienia czynności prawnych małoletniego. T. X cz. 1 uznaje za nieważną z samego prawa umowę, która prowadzi do wykrętów lichwiarskich (art. 1529) oraz pożyczkę lichwiarską (art. 2023), przy czym powołuje się na pojęcie lichwy z prawa karnego. K. c. a. zawiera najpierw ogólne postanowienie o pokrzywdzeniu powyżej połowy wartości (laesio enormis, § 934), odnoszące się do wszystkich umów wzajemnych (odpłatnych) i dające skargę o unieważnienie z powodu obiektywnej nieproporcjonalności świadczeń, jak w k. N., a następnie przepis o wyzysku, czyli o lichwie (§ 879 p. 4), uznający za nieważną z samego prawa umowę, w której jedna strona, zastrzegając sobie niewspółmierne świadczenie ze swoim świadczeniem (warunek obiektywny), dopuszcza się zarazem wyzysku (warunek subiektywny). K. c. n. już nie zawiera wcale przepisu o laesio enor-BIBLIOGRAFIA Art. 42. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia stosunku prawnego wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 50. Fenichel Zygmunt: Problem odsetek w polskim prawie prywatnym. Gł. Pr. r. 1935, str. 691. Lehr E. Umowa o honorarium adwokackie w świetle k. z. Gł. Adw. r. 1935, str. 242.

59 ﻿Kodeks zobowiązań — Art. 42. mis, a tylko zamieścił w § 138 ust. 2 przepis o wyzysku, mniej więcej taki sam, jak § 879 p. 4 k. c. a. Jako motyw prawodawczy reakcji na czynności prawne, zawierające pokrzywdzenie, występuje w tych prawodawstwach bądź przeświadczenie, że skoro ktoś zawarł czynność oczywiście krzywdzącą, to widocznie powzięcie woli nie było zupełnie prawidłowe, lecz wynikło z lekkomyślności, niedoświadczenia lub jakiegoś przymusowego położenia, a zatem czynność można unieważnić, jak przy błędzie lub przymusie psychicznym, bądź wzgląd, że czynność, w której jedna strona wyzyskuje lekkomyślność, niedoświadczenie lub przymusowe położenie drugiej, jest niemoralna i jako taka powinna być uznana za nieważną z samego prawa. Poza tym większy lub mniejszy wzgląd na bezpieczeństwo obrotu i większa lub mniejsza nieufność do oceny sędziego powodują, że kładzie się większy nacisk bądź na momenty obiektywne (rozmiar pokrzywdzenia), jak przy laesio enormis, bądź na momenty subiektywne, jak przy wyzysku. Tendencje rozwojowe, jak tego dowodzi stanowisko kodeksu niemieckiego, szwajcarskiego (art. 21 k. z. szwajc.) i projektu francuskowłoskiego (art. 22), idą w kierunku oparcia się na momentach subiektywnych i uregulowania całej sprawy pokrzywdzenia jednym ogólnym przepisem o lichwie, który by już czynił zbędnymi osobne przepisy o laesio enormis przy pewnych rodzajach umów. Po tej linii poszedł też k. z., który obok art. 42 już żadnych innych przepisów o laesio enormis nie zawiera. K. z. traktuje czynność lichwiarską jako jeden z przypadków nieprawidłowego powzięcia woli, podobnie jak to czyni k. z. szwajc. i projekt francusko-włoski. Podczas jednak, gdy projekt fr.-wł. zadowala się tylko faktem, że niewspółmierność świadczeń każę przypuszczać, iż zgoda strony pokrzywdzonej nie była dostatecznie swobodna, a zatem stoi wyłącznie na stanowisku nieprawidłowego powzięcia woli, jak przy błędzie, to k. z. za wzorem k. z. szwajc. wymaga jeszcze nagannego zachowania się drugiej strony (podobnie jak przy podstępie). To stanowisko k. z. podyktowane jest względem na bezpieczeństwo obrotu. Sama nieprawidłowość w powzięciu woli jest tu zbyt słaba, aby wystarczyła do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli. Wzgląd na bezpieczeństwo obrotu również i w tym się objawia, że k. z. uważa zupełną bezskuteczność czynności lichwiarskiej za ostateczność, która następuje dopiero wtedy, gdy inną drogą nie da się usunąć pokrzywdzenia. W pierwszej linii pokrzywdzony może żądać sprowadzenia świadczeń do słusznego stosunku, a mianowicie zmniejszenia swego świadczenia (nadmiernej ceny kupna, nadmiernych odsetek itp.). Gdyby świadczenie pokrzywdzonego było niepodzielne i zmniejszyć się nie dało (pokrzywdzonym jest np. sprzedawca konia), można wyrównać stosunek przez podwyższenie świadczenia wzajemnego. To prawo sędziego kształtowania stosunku między stronami jest wielokrotnie stosowane w k. z. (por. art. 85, 158, 269 i in.). K. z. nie czyni też uchylenia się zupełnego od skutków oświadczenia zależnym od zupełnej niemożliwości wyrównania inną drogą. Wystarczy, jeżeli to inne wyrównanie jest utrudnione, np. podwyższenie świadczenia osoby wyzyskującej jest wprawdzie możliwe, ale byłoby dla niej rujnujące albo byłoby nieściągalne itp. stosunek wartości świadczeń Podkreślenie, że chodzi o rażący w chwili zawarcia umowy jest nie tylko konsekwencją zasadniczego stanowiska, iż chodzi tu o nieprawidłowe powzięcie woli, lecz także odgranicza przypadki, objęte art. 42 od przypadków, objętych art. 269.

Kodeks zobowiązań — Art. 43 60 ART. 43. § 1. Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli, złożonego pod wpływem błędu, podstępu, groźby albo wyzysku, następuje przez zawiadomienie na piśmie drugiej strony. § 2. Prawo uchylenia się wygasa: w przypadku błędu i podstępu — z upływem roku od dnia ich wykrycia; w przypadku groźby — z upływem roku od dnia, w którym stan z upływem roku od obawy ustał; w przypadku wyzysku — dnia oświadczenia woli. § 3. W przypadku wyzysku roszczenia o zmniejszenie własnego świadczenia, albo o zwiększenie świadczenia drugiej strony nie można dochodzić sądownie po upływie roku od dnia oświadczenia woli. Zgodnie z dotychczasowym ustawodawstwem k. z. przeprowadza konsekwentnie zasadę, że czynność, przy której zaszło nieprawidłowe powzięcie lub oświadczenie woli (błąd, podstęp, przymus psychiczny, wyzysk), nie jest z samego prawa nieważna, lecz nieważność ta następuje dopiero na życzenie pokrzywdzonego. W szczególności tę samą zasadę przeprowadza k. z. także co do wyzysku, gdyż traktuje go na płaszczyźnie nieprawidłowego powzięcia woli, podczas gdy k. c. n. i k. c. a. stosowały tu nieważność z samego prawa, uważając umowy lichwiarskie za niemoralne. Pod względem sposobu, w jaki strona pokrzywdzona może spowodować bezskuteczność oświadczenia woli, k. z., w odróżnieniu od k. N., k. c. a. i T. X cz. 1, które wymagały unieważnienia czynności przez sąd na skutek powództwa lub ekscepcji (art. 1304 k. N., § 1487 k. c. a. i orzecznictwo b. ros. senatu), uważa za wystarczające pozasądowe oświadczenie pokrzywdzonego, skierowane do drugiej strony, jak to ma miejsce według k. c. n. (§ 143) i k. z. szwajc. (art. 21 i 31). Jest to jeden z przypadków, w których przejawia się tendencja k. z. unikania ingerencji sądu, powodującej koszty i stratę czasu. W wielu przypadkach gdy przeciwna strona nie ma powodu powątpiewać, że rzeczywiście zaszła nieprawidłowość w powzięciu lub oświadczeniu woli albo nawet, jak przy podstępie BIBLIOGRAFIA Art. 43. FI.: Czy pozwany może bronić się zarzutem, że zawarł umowę pod wpływem jeżeli nie zawiadomił uprzednio na piśmie o uchyleniu się od skutków prawnych umowy? P. S. r. 1937. str. 206. Fruchs Henryk: Forma oświadczeń woli w nowym prawie polskim. Gł. Pr. r. 1934, str. 541. Lehr E.: Umowa o honorarium adwokackie w świetle k. z. Gł. Adw. r. 1935, str. 242. Rosenbliith Ignacy: Błąd i podstęp w k. z. Gł. Pr. r. 1934, str. 450. Stelmachowski Bronisław: Zagadnienie błędu w oświadczeniach procesowych. R. P. E. S. r. 1936, str. 367.

Kodeks zobowiązań — Art. 43. ﻿61 lub przymusie psychicznym, wie o tym pozytywnie, nie dojdzie wcale do procesu. Jeżeli natomiast druga strona kwestionuje istnienie podstawy do uchylenia się drugiego od skutków oświadczenia woli, ma otwartą drogę sądową czy to w postaci powództwa o świadczenie, którego strona uchylająca się od umowy odmawia, czy to w postaci powództwa o ustalenie. W tych jednak wszystkich sporach sąd nie będzie unieważniał oświadczenia woli, lecz jedynie będzie orzekał, czy uchylenie się strony Oświadczenie woli zostaje zatem pozbawione było usprawiedliwione. skutków prawnych już przez sam fakt uchylenia się strony, a nie dopiero przez wyrok sądowy. Oświadczenie o uchyleniu się jest zwykłym oświadczeniem woli, które się składa drugiemu, nie wymaga żadnej formy do swej ważności, natomiast wymaga formy piśmiennej w celach dowodowych (art. 110). Uchylenie się może jednak nastąpić nie tylko drogą pisma pozasądowego, lecz także drogą powództwa o zwrot spełnionego świadczenia lub o ustalenie, że oświadczenie nie wiąże z powodu błędu, przymusu lub wyzysku. K. z. nie przesądza teoretycznej kwestii, o jakiego rodzaju bezskuteczność czynności prawnej chodzi w tych przypadkach, a mianowicie czy o tzw. względną nieważność, na którą może się powołać tylko jedna strona, jak w prawie szwajcarskim, czy o zaczepialność, jak w k. c. n. Wobec tego jednak, że pozytywnym wymogiem, od którego zależy uznanie czynności prawnej za bezskuteczną, jest oświadczenie pokrzywdzonego, że uchyla się od skutków swego oświadczenia, uważać należy za właściwszą konstrukcję, przyjętą w k. c. n., a mianowicie, że czynność, dopóki to oświadczenie nie nastąpi, jest ważna i dopiero wskutek oświadczenia staje się nieważną ex tunc. W jednym przypadku konieczne jest i według k. z. powództwo w celu zrealizowania następstw nieprawidłowego powzięcia woli, a mianowicie przy wyzysku, jeżeli strona pokrzywdzona żąda zmniejszenia swego świadczenia lub zwiększenia świadczenia drugiej strony, gdyż to zmniejszenie lub zwiększenie musi określić sąd. Oczywiście również potrzebne jest powództwo, jeżeli strona pokrzywdzona żąda przy podstępie lub wyzysku naprawienia szkody. Prawo uchylenia się od skutków oświadczenia woli (lub żądania zmiany umowy lichwiarskiej) musi być jednak szybko wykonane, aby druga strona nie pozostawała zbyt długo w niepewności. Tego wymaga bezpieczeństwo obrotu. W dotychczasowym prawie istniały pod tym względem znaczne różnice. Dlatego k. c. n. wymaga przy błędzie, niewywołanym podstępem, natychmiastowego zaczepienia po wykryciu błędu, zaś przy podstępie i przymusie psychicznym zaczepienia w ciągu roku po wykryciu podstępu lub ustaniu przymusu (§§ 121 i 124). Natomiast inne kodeksy, które wymagają unieważnienia czynności w drodze sądowej, zawierają zbyt długie okresy przedawnienia powództwa o unieważnienie (według k. N. 10 lat od chwili wykrycia błędu lub podstępu lub od chwili ustania przymusu (art. 1304), według T. X cz. 1 również 10 lat, jednak od chwili zawarcia czynności (art. 694), według k. c. a. 3 lata przy błędzie niewywołanym podstępem i przy przymusie psychicznym, 30 lat przy podstępie, licząc od dnia dowiedzenia się o błędzie lub podstępie, lub od ustania przymusu (§ 1487) i nowsze orzecznictwo). Żądanie natychmiastowego uchylenia się po odkryciu błędu, niewywołanego podstępem, jak w kodeksie niemieckim, byłoby w tych warunkach zbyt wielką zmianą na obszarze innych kodeksów, dlatego k. z. wprowadza wszędzie jednolity termin roczny, jako termin zawity, który, podobnie jak w dotychczasowym prawie, liczy się przy błędzie i podstępie od ich wykrycia, przy

Kodeks zobowiązań — Art. 43—45. 62 przymusie od jego ustania. Tylko przy wyzysku (dla którego w k. c. n. i k. c. a. żadnych terminów nie było, bo była konstrukcja nieważności z samego prawa) termin roczny liczy się od chwili złożenia oświadczenia, gdyż najczęściej pokrzywdzony już w tej chwili ma świadomość pokrzywdzenia, a nawet gdyby nie miał, to albo bardzo rychło pokrzywdzenie sobie uświadomi, albo widocznie zawarcie czynności nie wpłynęło tak dalece na stan jego interesów, aby ją należało uznać za pozbawioną skutków prawnych. Zresztą przy wyzysku decydującą jest wartość świadczeń, a ta zmienia się w ciągu dłuższego czasu, i umożliwienie uchylenia się po dłuższym czasie dawałoby pole do spekulacji. Podobnie jest i według proj. fr.-wł. (art. 22). K. c. n. wprowadza obok krótkiego terminu zawitego, liczonegood chwili wykrycia błędu lub podstępu albo ustania przymusu, jeszcze maksymalny termin 30-letni, licząc od dnia zawarcia czynności (§ 124 ust. 3). Do k. z. takiego postanowienia nie przyjęto, uważając je za zbędne, gdyż i tak po 20 latach przedawniają się wierzytelności o świadczenie z umowy, zawartej pod wpływem błędu, podstępu lub przymusu, więc po upływie tego czasu pokrzywdzony, jeżeli jeszcze nie spełnił świadczenia, nie będzie potrzebował uchylać się od skutków swego oświadczenia woli, bo powoła się na przedawnienie, a jeżeli już świadczył, to żądanie zwrotu, które w tych przypadkach jest wierzytelnością z tytułu nienależnego świadczenia, byłoby najczęściej i tak wyłączone ze względu na przepisy art. 127 i 133 k. z. ART. 44. Zniekształcenie oświadczenia woli, dokonane przez użytą do jego przesłania osobę lub przedsiębiorstwo, ma takie same skutki, jak błąd przy złożeniu oświadczenia. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 36. ART. 45. Przepisy rozdziału niniejszego stosuje się odpowiednio do oświadczeń woli, złożonych w cudzym imieniu. W kwestii, jak należy stosować przepisy o wadach oświadczenia woli do oświadczeń, złożonych w cudzym imieniu, a więc przez przedstawicieli, k. N., k. c. a. i T. X cz. 1 nie zawierają żadnych postanowień, pozostawiając tę kwestię nauce, natomiast k. c. n. stanowi w § 166, że o ile chodzi o wpływ tych wadliwości na skutki prawne oświadczenia woli, bierze się pod uwagę osobę przedstawiciela, a nie reprezentowanego, jednak mocodawca nie może się powoływać na dobrą wiarę przedstawiciela, jeżeli sam znał prawdziwy stan rzeczy i udzielił określonych wskazówek pełnomocnikowi, jak również, gdy powinien był znać prawdziwy stan rzeczy, a ta zawiniona nieznajomość postawiona jest w danym przypadku przez prawo na równi ze znajomością. K. z. szwajc. nie przyjął podobnego postanowienia, jak k. c. n., uważając, że rozumie się samo przez się. Projekt fr.-wł. zawiera posta-BIBL1OGRAFIA Art. 44 i 45. Rosenbltlth Ignacy: Błąd i podstęp w k. z. Gł. Pr. r. 1934, str. 450.

Kodeks zobowiązań — Art. 45—46. ﻿63 nowienie, że jeżeli wola przedstawiciela jest dotknięta wadą, czynność prawna może być unieważniona na korzyść osoby reprezentowanej, a jeżeli wola osoby reprezentowanej jest dotknięta wadą, czynność może być unieważniona o tyle, o ile przedstawiciel wyrażał jedynie wolę tej osoby (art. 31). K. z. żadnego z tych postanowień nie przyjął, ponieważ albo wynikają z istoty działania w cudzym imieniu, albo nie wyczerpują zagadnienia, a nawet ujmują je zbyt ciasno. Istota przedstawicielstwa polega na tym, że przedstawiciel oświadcza swoją wolę w cudzym imieniu, i prawo, dzięki istnieniu umocowania, wynikającego z ustawy lub pełnomocnictwa, łączy skutki prawne tego oświadczenia z osobą reprezentowanego a nie reprezentanta. Skoro więc przedstawiciel wyraża swoją wolę, jasne jest, że wady tej woli, jak błąd lub przymus psychiczny, mogą wpływać na skutki prawne oświadczenia i tego nie potrzeba osobno wypowiadać. O tyle zatem ust. 1 § 166 k. c. n. i ust. 1 art. 31 proj. fr.-wł. są zbędne. Natomiast ust. 2 § 166 k. c. n. i ust. 2 art. 31 proj. fr.-wł. za ciasno ujmują przypadki, w których także osoba reprezentowanego wchodzi w rachubę. W szczególności powinna ona ponadto wchodzić w rachubę, gdy reprezentowany wywołał błąd drugiej strony swoim zachowaniem się (art. 37 k. z.), gdy dopuścił się podstępu, o którym przedstawiciel jego nie wiedział (art. 39 i 40), gdy wreszcie pozostawał sam w położeniu przymusowym, które druga strona wyzyskała (art. 42). Z tych powodów k. z. nie uważał za możliwe uregulowania wy czerpującego tej sprawy w inny sposób, jak tylko ogólnym postanowieniem, że do oświadczeń złożonych w cudzym imieniu należy stosować ogólne przepisy o wadach oświadczenia woli analogicznie, tzn. w każdym poszczególnym przypadku badać, jaka jest ratio iuris danego przepisu czy wobec tego należy brać pod uwagę osobę tego, kto wolę powziął i oświadczył, czy tego, kto jest stroną interesowaną. Przy tym należy mieć zawsze na uwadze, że przedstawiciel oświadcza swoją wolę, ale skutki powstają od razu w osobie reprezentowanego, za czym oświadczenie o uchyleniu się od tych skutków (art. 43) złożyć może tylko reprezentowany, chociażby z powodu wadliwości, które zaszły w osobie przedstawiciela. Według treści swej art. 45 odnosi się do wszystkich rodzajów wad oświadczenia woli, omówionych w rozdziale II, tj. w art. 31—44, a więc do stanu nieprzytomności, niezdolności do działania, oświadczeń nie na serio, symulacji, błędu, podstępu, przymusu psychicznego i wyzysku, jednak oczywiście z ograniczeniami, jakie mogą wynikać ze szczególnych przepisów, dotyczących takich wadliwości w osobie przedstawiciela. I tak np. art. 97 reguluje odrębnie znaczenie ograniczenia zdolności do działań prawnych pełnomocnika. Rozdział III. Warunek. ART. 46. § 1. Składający oświadczenie woli może, je-BIBLIOGRAFIA Art. 46. Gliwa-Gliwiński K.: Prawo odstąpienia od umowy w aktach kupna sprze-Not. Hip. r. 1936, str. 95. daży. Kurzer Fryderyk: Błąd w pobudce. Gl. Adw. r. 1935, str. 110.

Kodeks zobowiązań — Art. 46. ﻿64 żeli ustawa temu się nie sprzeciwia, uzależnić skuteczność lub ustanie skutków oświadczenia od zdarzenia przyszłego i niepewnego (warunek zawieszający lub rozwiązujący). § 2. Ziszczenie się warunku nie ma mocy wstecznej, jeżeli inaczej nie postanowiono. O skutkach warunków niemożliwych, przeciwnych porządź kowi publicznemu, ustawie lub dobrym obyczajom zob. art. 19. Uregulowanie warunkowych oświadczeń woli w dotychczasowym prawie nie przedstawiało na ogół wielkich rozbieżności pod względem zasadniczego pojęcia warunku, natomiast były różnice co do szczegółów oraz co do sposobu systematycznego umieszczenia odnośnych norm. K. N. traktuje o warunkach przy zobowiązaniach, a mianowicie mówi o zobowiązaniach warunkowych jako szczególnym rodzaju zobowiązań (art. 1168 —1184), k. c. a. mówi o warunkach jako o postanowieniach ubocznych, które mogą być dołożone przy rozporządzeniach ostatniej woli (§§ 695— 708) i przy umowach (§§ 897—901), k. c. n. mówi o warunkowych oświadczeniach woli w części ogólnej (§§ 158—162). T. X cz. 1 nie wspomina o warunkach wcale, jednak, dopuszczając w art. 1530 wszelkie postanowienia umowne, o ile nie są sprzeczne z ustawą, umożliwia też umowy warunkowe, których skutki określa się w sposób, przyjęty w nauce prawa cywilnego. Najpoprawniejsze jest stanowisko k. c. n., gdyż warunki zdarzają się nie tylko przy rozporządzeniach ostatniej woli i przy umowach, lecz przy oświadczeniach woli wszelkiego rodzaju i powodują powstanie nie tylko zobowiązań warunkowych, lecz także innych praw warunkowych, jak np. praw rzeczowych lub spadkowych, a nadto mogą ograniczać innego rodzaju skutki prawne, niż powstanie praw podmiotowych, np. skutki wypowiedzenia, zrzeczenia się itp. Dlatego k. z. traktuje o warunkach jak najogólniej, w dziale o oświadczeniach woli, dzięki czemu te przepisy będą miały znaczenie także i dla innych działów prawa. Co do k. N., to dotychczas stosowano tam do innych działów prawa przepisy o zobowiązaniach warunkowych, o ile nie było przepisów szczególnych, jak np. art. 1040 i 1041, skoro więc obecnie przepisy k. z. wchodzą na miejsce uchylonych wyraźnie art. 1168—1184, będą one miały też zastosowanie do innych działów prawa. Co do k. c. n., to przepisy wprowadzające w art. XXVII § 1 wyraźnie uchyliły postanowienia o warunkach z części ogólnej tego kodeksu, wprowadzając na ich miejsce przepisy k. z. Co do k. c. a., to wprawdzie wyraźnie nie uchylono przepisów o warunkach, zawartych w prawie spadkowym, gdyż mieszają się tam normy ogólne z normami, odnoszącymi się wyłącznie do rozporządzeń ostatniej woli, które należało utrzymać w mocy aż do ujednostajnienia prawa spadkowego, jednak przepisy te, o ile dotyczą warunków w ogólności i nie odnoszą się wyłącznie do rozporządzeń ostatniej woli, należy uważać za uchylone klauzulą ogólną art. 1 przep. wprow. Dla T. X cz. 1 będą wreszcie przepisy k. z. o warunkach jedyną podstawą dla całego prawa cywilnego już siłą faktu, że w T. X cz. 1 takich przepisów w ogóle nie było. K. z., podobnie jak wszystkie dotychczasowe ustawodawstwa, pozostawia stronom swobodę umieszczania warunków, o ile szczególna na-

65 zawarcie małżeństwa). nowił wyraźnie k. N. w art. 1168 i 1181. Wprawdzie w art. 1181 jest także mowa o tym, że zobowiązanie jest warunkowe także wtedy, gdy zależy od zdarzenia, które już nastąpiło, ale stronom nie jest znane (tzw. conditio in praesens vel in praeteritum collata), jednak nauka uważa to za warunek w niewłaściwym znaczeniu, zwłaszcza ze względu na ust. 3 tego artykułu (por. Colin-Capitant, II str. 157). W k. c. a. i k. c. n. nie ma wprawdzie wzmianki o tym, że warunkiem może być tylko zdarzenie przyszłe i niepewne, jednak takie jest zdanie nauki. Możnaby wprawdzie traktować przypadki, w których istnieje tylko niepewność podmiotowa, bo zdarzenie już jest spełnione w chwili złożenia oświadczenia woli, analogicznie do oświadczeń warunkowych i tak nawet proponowano w projekcie wstępnym (art. 33), jednak do k. z. tego nie przyjęto, uważając, że należy ściśle odróżnić warunki od innych wymogów skuteczności oświadczenia woli. Istotą warunku jest, że nie dotyka ważności oświadczenia, lecz tylko ogranicza jego skuteczność. Jeżeli jako warunek postawiono zdarzenie, które już zaszło lub nie zaszło, wówczas albo oświadczenie woli jest ważne albo nieważne. Taki warunek nie jest zatem niczym innym, jak szczególnym warunkiem ważności oświadczenia woli, przez strony nałożonym, tak samo, jak warunkiem ważności, przez strony nałożonym, może być zachowanie pewnej formy (art. 109). O takim warunku „ważności”, będącym właśnie rodzajem „conditio in praesens vel in praeteritum collata" mówi np. art. 36 in fine. Stawiając wymóg „niepewności", k. z. załatwia sprawę tzw. warunków koniecznych w sensie negatywnym, tj. nie uznaje ich za warunki w technicznym znaczeniu. Jeżeli według woli stron mają one tylko odroczyć skutek oświadczenia woli, stanowią termin (dies certus an incertus ąuando); w przeciwnym razie, jeżeli są rozwiązujące, dowodzą braku zamiaru wywołania skutków prawnych (art. 33), jeżeli zaś są zawieszające, uważać je należy za niedodane (por. art. 1173 k. N.). K. z. wspomina tylko o podziale warunków na zawieszające i rozwiązujące, gdyż to jest podział zasadniczy, wskazujący na odmienny sposób ograniczenia skuteczności oświadczenia woli. Natomiast inne podziały, jak na warunki potestatywne, kauzalne i mieszane, oraz na warunki dodatnie i ujemne, kodeks pozostawia nauce. W szczególności nie zamieszczono też podobnego przepisu, jak w art. 1174 k. N., gdyż z natury zobowiązania wynika, że nie może ono zależeć wyłącznie od woli zobowiązanego, bo wtedy nie ma właśnie zobowiązania i tego osobno mówić nie potrzeba, a zresztą możliwe są wyjątki, przewidziane w ustanp. art. 339 k. z. tak, iż reguła art. 1174 k. N. w całej swej rozciągnie jest prawdziwa. Z systematycznego ujęcia warunku, jako mogącego występować każdym oświadczeniu woli, bez różnicy, czy ma ono zrodzić, zmienić lub umorzyć zobowiązanie, prawo rzeczowe, czy też inne prawo podmiotowe albo wywołać w ogóle innego rodzaju skutek prawny, wynika, że w zasadzie możliwe jest też przeniesienie prawa własności pod warunkiem zawieszającym lub rozwiązującym, chyba, że wyraźny przepis ustawy temu się sprzeciwia, jak np. § 925 k. c. n., który wyłącza warunkowe przeniesienie własności nieruchomości przez powzdanie. Dlatego k. z. nie potrzebował wypowiadać tego wyraźnie i nie umieścił podobnego przepisu w umowie sprzedaży, jak § 455 k. c. n., gdyż do tego samego Kodeks zobowiązań 5

Kodeks zobowiązań — Art. 46—47. ﻿66 rezultatu można dojść na podstawie zasady o ogólnej dopuszczalności warunków i na podstawie przepisów o interpretacji oświadczeń woli. Wszelka kazuistyka byłaby tu niebezpieczna, choćby z tego powodu, że nie mamy jeszcze ujednostajnionego prawa rzeczowego i np. nie wszystkie terytoria prawne posiadają podobny przepis, jak § 925 k. c. n., wobec czego już powstaje kwestia, czy możnaby przepis, wzorowany na § 455 k. c. n., ograniczyć tylko do ruchomości. Zresztą zastrzeżenia prawa własności zdarzają się najczęściej w czynnościach handlowych i interesach ratalnych i tu jest miejsce na szczegółowe uregulowanie tej kwestii (por. art. 540 i 552 projektu kodeksu handlowego). § 2 art. 46 rozstrzyga kwestię, dotychczas rozmaicie załatwioną przez kodeksy, a mianowicie, czy spełnienie się warunku działa ex nunc, tzn., że skutki prawne oświadczenia woli powstają lub ustają dopiero od chwili spełnienia się warunku, czy też ex tunc, tzn. z mocą wsteczną do chwili złożenia oświadczenia. Według wszystkich prawodawstw zależało to od woli stron, jednak w razie wątpliwości pod tym względem k. N. wprowadzał moc wsteczną (art. 1179 i 1183), zaś k. c. a. i k. c. n. nie (§§ 703, 707, 708 i 713 k. c. a. oraz §§ 158 i 159 k. c. n.). K. z. poszedł śladem tych ostatnich kodeksów, uważając, że skutek łagodniejszy, jakim jest działanie ex nunc, bardziej odpowiada domniemanej woli stron i mniejsze wprowadza zamieszanie w stosunkach prawnych. ART. 47. § 1. Skoro warunek się ziści, wszelkie rozporządzenia prawem warunkowym tracą moc, o ile mogłyby udaremnić skutek ziszczenia się warunku . § 2. Warunkowo uprawniony może wykonywać wszelkie czynności, do zachowania jego prawa zmierzające. K. z. nie reguluje wyczerpująco wszystkich skutków warunkowegooświadczenia woli w czasie zawieszenia, tj. pendente conditione, zależą one bowiem od rodzaju czynności prawnej i wynikają po części z ogólnych przepisów. I tak z ogólnego przepisu art. 60, że umowy zobowiązują nie tylko do tego, co w nich jest wyrażone, lecz także do wszelkich następstw, wynikających z ustawy, zwyczaju lub słuszności, wynika, że kto zobowiązał się pod warunkiem, nie może przez swoje działania skutku spełnienia się warunku udaremniać, a jeżeli tak działa, obowiązany jest do naprawienia szkody w myśl art. 239 lub nawet 134. Dlatego skreślono podczas obrad nad projektem drugiego czytania wzorowany na § 160 k. c. n. ust. 1 art. 32 tego projektu, jako wynikający już z ogólnych zasad. Również nie może ulegać wątpliwości, że jeżeli ktoś rozporządza prawem, nabytym pod warunkiem zawieszającym, przed ziszczeniem się warunku, rozporządzenie jest tylko o tyle skuteczne, o ile warunek się ziści, w myśl zasady, że nikt więcej praw na drugiego przelać nie może, niż sam posiada. Natomiast należało uregulować ze względu na osoby trzecie, jaki skutek mają rozporządzenia pendente conditione dokonane przez tego, kto zbył prawo pod warunkiem zawieszającym lub nabył prawo pod warunkiem rozwiązującym. W dotychczasowym prawie wszędzie przyjęta była pod tym względem zasada: resoluto iure dantis, resolvitur ius accipientis (§ 527 k. c. a., § 161 k. c. n. i art. 37 u. hip. z r. 1818) i tę zasadę też utrzymuje art. 47 w § 1. Użyto w nim ogólnego wyrażenia: rozporządzenia prawem warunkowym, albowiem warunkowym jest zarówno prawo tego, kto je zbył pod warunkiem zawieszającym, jak prawo tego,.

67 ﻿Kodeks zobowiązań — Art. 47—48. kto je nabył pod warunkiem rozwiązującym, za czym nie było potrzeby osobno wspominać o obu tych przypadkach, jak to musiał uczynić k. c. n. w § 161. Nie umieszczono też osobnej wzmianki o tym, że przepisy o ochronie dobrej wiary osób trzecich pozostają nienaruszone, jak to czyni k. c. n. w § 161 ust. 3, gdyż to wynika z przepisów o ochronie dobrej wiary już drogą argumentu a maiore ad minus: skoro np. w myśl art. 2279 k. N. albo § 367 k. c. a. lub § 932 k. c. n. mogę nabyć w dobrej wierze własność od niewłaściciela, to tym bardziej mogę ją nabyć od tego, kto jest tylko właścicielem warunkowym. Nie uważano wreszcie za stosowne powtarzać w k. z. za dawniejszymi kodeksami (art. 1179 k. N. i § 900 k. c. a.), że w razie śmierci uprawnionego warunkowo przed spełnieniem się warunku, prawa jego przechodzą na dziedziców, gdyż to wynika już z ogólnych zasad o spadkobraniu, jako powodującym wstąpienie dziedzica w całą sytuację majątkowo-prawną zmarłego, a nadto może podlegać pewnym ograniczeniom (np co do przejścia w drodze transmisji zawarunkowanych praw spadkowych), których miejscem może być tylko prawo spadkowe. § 2 art. 47 przyjęto w brzmieniu wzorowanym na art. 1180 k. N. i 115 proj. fr.-wł., gdyż jest ono szersze, niż brzmienie art. 32 ust. 3 proj. drugiego czytania, wzorowanego na art. 152 ust. 2 k. z. szwajc. Według przyjętego obecnie brzmienia warunkowo uprawniony może nie tylko żądać zabezpieczenia zagrożonego prawa w tych wszystkich przypadkach, w których mógłby go żądać uprawniony bezwarunkowo (np. według art. 216 § 1 k. z.), lecz także może za zgodą zobowiązanego lub osoby trzeciej nabywać prawa, służące do zabezpieczenia, jak zastawy, hipoteki i poręki, może żądać w postępowaniu egzekucyjnym i konkursowym złożenia odpowiedniej kwoty na zabezpieczenie jego pretensji, może żądać ustalenia, że czynność symulowana, zdziałana na jego szkodę, jest nieważna itp. ART. 48. § 1. Jeżeli strona, której zależy na nieziszczeniu się warunku, wbrew wymaganiom dobrej wiary udaremni ziszczenie się warunku, następują skutki takie, jak gdyby warunek się ziścił. § 2. Jeżeli strona, której zależy na ziszczeniu się warunku, wbrew wymaganiom dobrej wiary spowoduje ziszczenie się warunku, następują skutki takie, jak gdyby warunek się nie ziścił. Norma, wypowiedziana w tym artykule, mieściła się po części już w k. N. (art. 1178), dokąd ją przejęto z prawa rzymskiego (Ulp. Dig. 50, 17 de reg. iur, 161). Sformułowanie jej w k. N., zatrzymane także w proj. fr.-wł. (art. 114), jest jednak niewłaściwe z trzech powodów: po pierwsze mowa jest tylko o stronie, zobowiązanej pod warunkiem, podczas gdy interes w udaremnieniu warunku może mieć nie tylko dłużnik, lecz każda strona, na której niekorzyść spełnienie się warunku wychodzi, np. wierzyciel, któremu wypowiedziano dług pod warunkiem w myśl art. 90 k. z.,; po wtóre mowa jest tylko o przypadku, gdy strona, której zależy na niespełnieniu się warunku, udaremnia jego spełnienie się, a pominięty jest przypadek odwrotny, gdy strona, której zależy na spełnieniu się warunku, to spełnienie się powoduje, np. strona, uprawniona pod warun-

Kodeks zobowiązań — Art. 48—49. 68 kiem zawieszającym. Po trzecie nie ma wzmianki o tym, że to udaremnienie lub spowodowanie ziszczenia się warunku musi nastąpić wbrew wymaganiom dobrej wiary, jasne jest bowiem, że jeżeli warunek zależy od woli zobowiązanego i został dodany właśnie w tym celu, aby go powstrzymać od jakiegoś czynu (np. warunek, że zapłaci pewną kwotę, jeżeli się upije w ciągu roku), to udaremnienie spełnienia się warunku nie może być równoznaczne ze spełnieniem się. Podnosi to słusznie art. 156 k. z. szwajc., który jednak, podobnie jak k. N., normuje tylko przypadek udaremnienia spełnienia się warunku przez jedną stronę. Natomiast poprawnie we wszystkich trzech kierunkach załatwia sprawę § 162 k. c. n. i dlatego na nim się k. z. wzoruje. ART. 49. Warunek niemożliwy, przeciwny porządkowi publicznemu, ustawie lub dobrym obyczajom, czyni nieważnym oświadczenie woli, gdy jest zawieszający; uważa cię za niebyły, gdy jest rozwiązujący. Jednakże warunek rozwiązujący niemożliwy, przeciwny porządkowi publicznemu, ustawie lub dobrym obyczajom, czyni nieważnym oświadczenie woli, jeżeli przypuszczać należy, że bez dodania tego warunku nie zostałoby złożone. Projekt wstępny nie zawierał przepisu o warunkach niemożliwych i zabronionych, wychodząc z założenia, że skoro warunek jest integralną częścią oświadczenia woli, to np. umowę, zawartą pod warunkiem zabronionym lub niemoralnym, traktować należy tak samo, jak każdą inną umowę zabronioną lub niemoralną, o ile zaś chodzi o warunki faktycznie lub prawnie niemożliwe, to, wobec braku stanu zawieszenia, nie można ich w ogóle uważać za warunki, a skutek ich dodania należy oceniać według ogólnych zasad interpretacyjnych. Jakkolwiek to zapatrywanie teoretycznie jest słuszne, to jednak w praktyce mogły by powstać trudności ze względu na to, że warunki tego rodzaju mogą się zdarzać w różnych postaciach, wymagających odmiennego traktowania, i kodeks powinien dać w tym względzie ogólne wskazówki, chociażby wypływające z ogólnych zasad o interpretacji woli stron i o dopuszczalnej treści czynności prawnych. Zresztą były dotychczas takie przepisy na terenie k. N. i k. c. a. i to nie tylko różniące się między sobą, lecz także odbiegające po części od konkluzyj, do których należałoby dojść na podstawie ogólnych zasad (np. § 898 k. c. a. i art 1172 k. N.). K. N. traktuje tego rodzaju warunki odmiennie, zależnie od tego, czy chodzi o czynności pod tytułem obciążliwym, czy o darowizny (i te-BIBLIOGRAFIA Art. 49. Apfelbaum Ignacy: Problem porządku publicznego w kodyfikacji prawa prywatnego. N. P. r. 1935. str. 2. Baczyński Eugeniusz: Dopuszczalność skargi kasacyjnej w związku z wykładnią umów według k. z. Gł. S. r. 1937, str. 11. Fenichel Zygmunt: Nieważność 1 bezskuteczność oraz sposoby zakończenia stosunku prawnego wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 50.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 49 stamenty). W pierwszym przypadku warunki niemożliwe, warunki przeciwne prawu i dobrym obyczajom powodują nieważność czynności, w drugim przypadku wszelkie tego rodzaju warunki uważa się za niedodane (art. 1172, 1173 i 900). K. c. a. traktuje tego rodzaju warunki odmiennie, zależnie od tego, czy chodzi o czynności między żyjącymi, czy o czynności na wypadek śmierci. W pierwszym przypadku warunki niemożliwe, przeciwne prawu i dobrym obyczajom, powodują nieważność czynności, w drugim powodują nieważność, jeżeli są zawieszające, uważa się je zaś za niedodane, są rozwiązujące (§§ 698 i 898). jeżeli K. z., który normuje sprawę dla zakresu czynności między żyjącymi, pozostawiając odrębne postanowienia prawa spadkowego w mocy, stara się zastosować do domniemanej woli stron, o ile to jest możliwe ze względu na dopuszczalną treść czynności prawnych. Wynika stąd, że jeżeli strony uzależniły skuteczność oświadczenia woli od spełnienia czegoś niemożliwego, zabronionego lub niemoralnego, tzn., że bądź w ogóle nie chciały by ono było skuteczne, bądź skuteczność ta sprzeciwiałaby się przepisom art. 55 i 56. Dlatego warunki takie, jeżeli są zawieszające, muszą powodować nieważność oświadczenia woli. Jeżeli natomiast spełnienie czegoś niemożliwego, zabronionego lub niemoralnego postawiono jako warunek rozwiązujący, to normalnie należy przypuszczać, iż strony uczyniły to właśnie w tym celu, aby bądź tym silniej wyrazić stanowczość swej woli, bądź powstrzymać stronę która w razie spełnienia czegoś zabronionego lub niemoralnego miałaby prawo utracić — od spełnienia takiego czynu. W pierwszym przypadku należy uznać oświadczenie woli za skuteczne bezwarunkowo, czyli warunek za niebyły, w drugim warunek, jako taki, nie jest zabroniony lub niemoralny, za czym jest skuteczny. O tym bowiem, czy warunek jest zabroniony lub niemoralny, rozstrzyga nie rodzaj zdarzenia, od którego uzależniono skuteczność oświadczenia woli, lecz sposób tego uzależnienia, tendencja, w jakiej warunek dodano. Popełnienie czynu karygodnego może być podane jako warunek rozwiązujący, bo to będzie tylko uzupełnienie sankcyj karnych sankcjami cywilnymi, ale nie może być podane jako warunek rozwiąniepopełnienie czynu karygodnego lub spełnienie czegoś, zujący co jest nakazane dobrymi obyczajami. Jednak i w tych przypadkach, gdzie chodzi o warunki rozwiązujące, rzeczywiście zabronione lub niemoralne, godzi się przypuszczać, że strony tej niegodziwości nie dopatrzyły się i raczej zależy im na skuteczności czynności prawnej, niż na tym warunku. Dlatego k. z. z reguły każę takie warunki rozwiązujące, zabronione lub niemoralne, uważać za niedodane w myśl zasady: nemo auditur, turpitudinem suam allegans. Jednak dodanie warunku niemożliwego, zabronionego lub niemoralnego, jako rozwiązującego, może, stosownie do okoliczności, nadawać całej czynności prawnej charakter czynności o treści niemożliwej, zabronionej lub niemoralnej, a mianowicie wówczas, gdy miało dla stron istotne znaczenie tak, iż przypuszczać należy, że bez tego warunku czynności by w ogóle nie zawarto. Np. darowuje się komuś rzecz pod warunkiem rozwiązującym, że jeżeli się ożeni, przedmiot darowizny wraca do darczyńcy. Tu tendencją całej czynności jest powstrzymanie pewnej osoby od małżeństwa, co, pomijając szczególne przypadki, w których to może być usprawiedliwione, np. chorobą obdarowanego, uznać należy za warunek bądź niemoralny, bądź jako zbyt ograniczający wolność osobistą, sprzeczny z zasadami porządku publicznego. W tych przypadkach zachodzi obawa, że obdarzony, choćby uznano warunek za niedodany,

Kodeks zobowiązań — Art. 49—50. 70 będzie się starał, z pietyzmu dla darczyńcy, nie dopuścić do jego ziszczenia się, dlatego raczej wskazane jest w tych przypadkach, zgodnie zresztą z zasadą art. 56, uznać całą czynność za nieważną. To samo stosuje się do przypadku, gdy np. jako warunek rozwiązujący podano spełnienie jakiegoś obowiązku rodzinnego lub obywatelskiego. Należy przy tym zawsze mieć na uwadze, że, zgodnie z zasadą art. 55, warunek może być zabroniony lub niemoralny zarówno ze względu na swoją treść, jak i ze względu na swój cel. To ostatnie ma miejsce właśnie w przytoczonych wyżej przykładach. Dlatego myśl, zawarta w ostatnim zdaniu art. 49, pokrywa się z art. 157 k. z. szwajc., który jednak ujęty jest nieco za ciasno. K. z. nie wspomina o warunkach niezrozumiałych z tych samych powodów, z jakich nie wspomina o niezrozumiałych oświadczeniach woli w ogóle. Jasne jest, że interpretacja dojdzie do tego rezultatu, że uzna je za niedodane, jeżeli z całości oświadczenia wynika, że nie miały znaczenia decydującego, w przeciwnym razie całe oświadczenie, jako niezrozumiałe, musi być uznane za nieważne. Rozdział IV. Umowy w ogólności. ART. 50. § 1. Umowa powstaje przez zgodne oświadczenie woli dwóch stron, z których jedna zobowiązuje się do świadczenia, a druga zobowiązanie to przyjmuje. § 2. Przedmiotem umowy może być również powstanie, zmiana lub ustanie stosunku prawnego, bez zobowiązania się do świadczenia. Z postanowień wszystkich kodeksów, obowiązujących dotychczas w Polsce, wynika, że do umowy potrzebne jest zgodne oświadczenie woli dwóch stron, że umowy zdarzają się w różnych dziedzinach prawa cywilnego i że szczególnym typem umowy jest umowa, która rodzi zobowiązanie (umowa obligacyjna, czyli kontrakt w rozumieniu k. N., art. 1101). To wszystko jest zawarte też w art. 50 i o tyle przepis ten pokrywa się z dotychczasowym prawem. Z przepisów dotychczasowych kodeksów nie wynikało jednak dostatecznie jasno, czy właściwym źródłem skutków prawnych umowy, w szczególności źródłem zobowiązania przy umowach obligacyjnych, jest BIBLIOGRAFIA Art. 50. Dorożała Tadeusz: Oferta a przeniesienie własności nieruchomości. Not. Hip. 1934, str. 164. r. 'Ertel Tadeusz: K. z. a B. G. B.. P. N. r. 1934, str. 361. Fenichel Zygmunt: Mylna wykładnia oświadczenia woli jako podstawa kasacji. Proc. Cyw. r. 1934, str. 134. Fenichel Zygmunt: Wypowiedzenie umowy z ważnych powodów w k. z., k. h. i prawie pracy. N. K. Z. r. 1934, str. 65. 69, 73. Geldwerth Jan: Zobowiązania abstrakcyjne w k. z. Gł. Adw. r. 1936, str. 18, 59. Wolski Ryszard: Oferta a umowa przedwstępna. Not. Hip. r. 1936, str. 209.

Kodeks zobowiązań — Art. 50—51. ﻿71 zgodność oświadczeń woli jako faktów zewnętrznych, jakby wynikało z §§ 145 i 151 k. c. n., początkowej części pierwszego zdania § 861 k. c. a. i art. 1538 T. X cz. 1, czy też wewnętrzna zgodność woli stron, jakby wynikało z art. 1108 k. N., z końcowej części zdania pierwszego § 861 k. c. a. i art. 1528 T. X cz. 1. Oczywiście oba te momenty, zewnętrzny i wewnętrzny, muszą być uwzględnione, chodzi tylko o to, który z tych momentów stanowi punkt wyjścia, zasadę, od której tylko w razie potrzeby uwzględnienia drugiego mementu czynić należy odstępstwa. Na tej różnicy punktu wyjścia polega też odróżnienie teorii oświadczenia i teorii woli. Teoria oświadczenia uważa za źródło mocy wiążącej umów fakt złożenia zewnętrznie zgodnych oświadczeń, jednak odmawia umowom skuteczności w tych przypadkach, w których nieuwzględnienie braku woli wewnętrznej byłoby zbyt krzywdzące dla stron lub jednej z nich i nie leżałoby w interesie porządku prawnego, np. w razie przymusu psychicznego, błędu, symulacji, oświadczenia nie na serio itd. Teoria woli uważa za źródło mocy wiążącej umów zgodność woli wewnętrznej, jednak w interesie obrotu uznaj e umowę za ważną mimo braku zgodności woli wewnętrznej, np. przy zastrzeżeniu potajemnym, w razie błędu co do postanowień nieistotnych itp. W rezultacie jednak różnica punktu wyjścia ■odbija się na unormowaniu konkretnych kwestyj i dlatego np. według k. N.. który zbliża się więcej do teorii woli, łatwiej jest uchylić się od umowy z powodu błędu, niż według k. c. a., który większy nacisk kładzie na oświadczenie woli. Ze względów polityki prawodawczej zaleca się raczej, jako punkt wyjścia, teoria oświadczenia, a to z następujących powodów: po pierwsze czynność prawna wszelka wywołuje skutki prawne nie z własnej mocy, lecz z mocy prawa przedmiotowego, które z tą czynnością, jak z każdym innym zdarzeniem prawnym, te skutki łączy. Jako zdarzenie prawne wysuwa się na pierwszy plan oświadczenie, będące faktem zewnętrznie dostrzegalnym i dającym się obiektywnie stwierdzić, podczas gdy udowodnienie woli wewnętrznej jest zawsze problematyczne Powtóre potrzeby zaufania w obrocie wymagają, aby związać skutki prawne przede wszystkim z oświadczeniem, gdyż ono jest tylko dostępne dla drugiej strony i dla osób trzecich i na tym oświadczeniu druga strona i osoby trzecie polegają. Po trzecie uczynienie oświadczenia woli przedmiotem interpretacji w pewnym uniezależnieniu od woli wewnętrznej zdolne jest zapobiegać wybujałościom indywidualistycznym, egoistycznym i niespołecznym jednostek, przy równoczesnym uszanowaniu ich godziwych interesów, podczas gdy przyznanie decydującego znaczenia woli wewnętrznej stron musiałoby, w razie stwierdzenia takich wybujałości, doprowadzić do odmówienia czynności wszelkiej skuteczności prawnej. Dlatego k. z., aby zaznaczyć ten zasadniczy punkt wyjścia, stanowi wyraźnie, że umowa powstaje przez zgodne oświadczenie woli dwóch stron. Następstwem tego stanowiska jest np. ustalenie momentu zawarcia umowy między nieobecnymi (art. 70), zasada interpretacji umów, zawarta w art. 108, zbędność przepisu o zastrzeżeniu potajemnym, utrudnienie uchylania się od umów z powodu błędu itd. ART. 51. Jeżeli obie strony zobowiązują się wzajemnie BIBLIOGR A F I A Art. 51. twa. Gł. Pr. r. 1935, str. 673.

Kodeks zobowiązań Art. 51—52. 72 tak, że jedno świadczenie ma być odpowiednikiem drugiego, umowa jest wzajemna. K. z. nie zawiera wyliczenia różnych rodzajów umów, jak np. k. N., albowiem jest to zadaniem nauki, a życie wytwarza często nowe postacie oraz umowy o typach mieszanych. Wreszcie niektóre dawniejsze podziały, np. podział na umowy dwustronnie obowiązujące i jednostronnie obowiązujące lub darme, obciążliwe i losowe, pozbawione są praktycznego znaczenia, gdyż nie tylko nieraz trudne jest zaliczenie konkretnej umowy do jednego z tych typów, lecz także nie ma norm prawnych w k. z., które by stosowały się do każdej umowy, pod taki typ podpadającej. Natomiast należało bliżej określić pojęcie umowy wzajemnej, gdyż dla takich umów przewidziane są w k. z. odrębne postanowienia (art. 12 § 2, 42, 112 § 2, 190 § 4, 215—217, 219, 250—253, 267 § 3, 271). Są to umowy, w których nie tylko każda strona zobowiązuje się do świadczenia, lecz zarazem uznaje świadczenie drugiej strony za odpowiednik (ekwiwalent) swojego świadczenia. Umowy te służą do wymiany dóbr i usług, jak sprzedaż, zamiana, najem, dzierżawa, umowa o pracę, umowa o dzieło. Przy wszystkich tych umowach istnienie wzajemnych świadczeń należy do istoty umowy, tj. określenie świadczenia jednej i drugiej strony stanowi essentiale negotii i musi być zawarte w umowie, chyba że prawo samo domniemywa się pewnej woli w tym kierunku, jak np. w art. 298. Natomiast nie są wzajemne umowy, w których świadczenie wzajemne występuje tylko w razie szczególnej umowy lub wskutek rozwoju wypadków, np. pożyczka oprocentowana, przechowanie za wynagrodzeniem, zlecenie itp. ART. 52. Wszelkie umc-wy podlegają przepisom o zobowiązaniach w ogólności, o ile ustawa nie poddaje ich przepisom szczególnym. Przepis ten, podobny do przepisu art. 1107 k. N., ma jednak w k. z. inne znaczenie. Art. 1107 k. N. wypowiada zasadę, że można zawierać wszelkiego rodzaju kontrakty, czyli umowy obligacyjne, a więc nie tylko te, które są w kodeksie szczegółowo uregulowane (typowe), lecz także wszelkiego rodzaju inne, i to bez różnicy, czy mają wyrobioną w życiu prawnym nazwę (np. umowa wydawnicza), czy nie, i że kontrakty, dla których nie ma norm szczególnych, podlegają ogólnym prawidłom o zobowiązaniach, zawartym w tytule III księgi trzeciej, jak również, że także kontrakty, unormowane w części szczególnej, podlegają prawidłom ogólnym w kwestiach, szczegółowo dla nich nieunormowanych. Zasada ta rozumie się dla k. z. sama przez się, wynika bowiem z art. 55 i z tego, że tytuły I—V kodeksu odnoszą się z treści swej i z nazwy do wszelkiego rodzaju zobowiązań. Natomiast umieszczenie art. 52 w k. z. ma inne znaczenie, a mianowicie, że wszelkie umowy, a zatem nie tylko obligacyjne <por. art. 50 § 2), podlegają przepisom o zobowiązaniach w ogólności, np. BIBLIOGRAFIA Art. 52. Gliwa-Gliwiński K.: Prawo odstąpienia od umowy w aktach kupna sprzedaży Hip. r. 1936, str. 95. Kolisko Witoslaw: Umowa ubezpieczenia w świetle k. z. Prz. U. r. 1933, nr 6.

Kodeks zobowiązań — Art. 52—53. ﻿73 co do wymogów ważności, skutków nieprawidłowego powzięcia i oświadczenia woli, interpretacji, sposobu rozwiązania itp., przez co przepisy k. z., dotyczące umów w ogólności, nabierają znaczenia także dla innych działów prawa cywilnego. ART. 53. Nie można powoływać się na brak lub ograniczenie zdolności do działań prawnych osoby, z którą umowę się zawarło. Kto taką umowę zawarł, może wyznaczyć przedstawicielowi ustawowemu niezdolnego odpowiedni termin do jej potwierdzenia; staje się wolnym po bezskutecznym upływie tego terminu. Pod względem traktowania umów zawartych przez osoby niezdolne lub ograniczone w zdolności do działań prawnych istnieje różnica między kodeksami, dotychczas w Polsce obowiązującymi. Według prawa b. Kroi. Kongresowego, tj. według k. c. p. i k. N., umowy, zawarte przez osoby małoletnie jakiegokolwiek wieku i przez osoby ubezwłasnowolnione lub mające doradcę, podlegają unieważnieniu w drodze powództwa ze strony przedstawiciela ustawowego niezdolnego lub jego samego po uzyskaniu własnowolności, przy czym małoletni muszą z reguły wykazać pokrzywdzenie, inne zaś osoby niezdolne lub ograniczone w zdolności prawnej nie mają tego obowiązku (art. 1305, 1306 k. N. i art. 501, 503 k. c. p.). Przy czynnościach prawnych, zdziałanych przez małoletnich, potrzeba wykazania pokrzywdzenia odpada jednak wówczas, gdy chodzi o czynności, których nawet opiekun nie mógłby sam zdziałać bez upoważnienia rady familijnej lub bez zatwierdzenia sądu, jak pożyczka, zbycie nieruchomości, ustanowienie hipoteki. Czynności takie, zdziałane przez małoletniego, uważa się bowiem za nieważne z powodu braków formalnych i do ich unieważnienia wystarczy sam fakt braku potrzebnych zezwoleń władz opiekuńczych (Planiol, II nr 1083 i 1084). Strona zdolna natomiast jest we wszystkich przypadkach umową związana i na niezdolność drugiej strony powoływać się nie może (art. 1125 k. N.). Powództwo o nieważność lub o zerwanie (w razie pokrzywdzenia), umów, zdziałanych przez małoletnich i ubezwłasnowolnionych, przedawnia się z upływem lat 10, licząc od dnia dojścia do pełnoletności albo zniesienia ubezwłasnowolnienia (art. XIX przep. wprow. k. z.). Aż do tego czasu może przedstawiciel ustawowy, a po uzyskaniu własnowolności sama strona, przedtem niezdolna, zatwierdzić umowę, przez co staje się ona bezwzględnie wiążącą także dla strony niezdolnej w chwili jej zawarcia. Wprawdzie kodeks Napoleona o tym zatwierdzeniu nie mówi, ale możliwość ta wynika z ogólnych zasad, zatwierdzenie jest bowiem równoznaczne ze zrzeczeniem się prawa zaskarżenia. Zresztą, jeżeli zgoda przedstawiciela przy zawarciu umowy wyłącza możność jej unieważnienia, to powinno być tak samo, jeżeli przedstawiciel oświadcza tę zgodę później. Według T. X cz. 1 sprawa nie jest jasna, gdyż kodeks uznaje czynności prawne nieletnich oraz bezwłasnowolnych za nieważne i dla nich BIBLIOGRAFIA Art. 53. Ohanowicz Alfred: Umowy z niezdolnymi do działań prawnych w k. z. R. P. E. S. r. 1937, str. 233.

Kodeks zobowiązań — Art. 53. 74 niewiążące (art. 222 i 1382), jednak praktyka przyjmuje, że jest to nieważność względna, tzn. że musi nastąpić unieważnienie czynności ze strony niewłasnowolnego w drodze powództwa, jednak bez obowiązku wykazania pokrzywdzenia nawet co do małoletnich. Stan prawny byłby zatem zbliżony do stanu w b. Królestwie Kongresowym. Według k. c. a. i k. c. n. należy odróżnić dzieci niżej lat 7 i osoby zupełnie ubezwłasnowolnione z powodu choroby umysłowej (k. c. n.), albo choroby lub słabości umysłu (austr. ord. o ubezwłasnowolnieniu) z jednej strony, a małoletnich i osoby częściowo ubezwłasnowolnione skutkiem słabości umysłu, marnotrawstwa i pijaństwa (k. c. n.), albo skutkiem choroby lub słabości umysłu, pijaństwa, nadużywania narkotyków i marnotrawstwa (austr. ord. o ubezwłasnowolnieniu) z drugiej strony. Pierwsi są zupełnie niezdolni do działań prawnych i ich oświadczenia woli, a także umowy z nimi zawarte, są z samego prawa nieważne. Na tę nieważność może się każda strona powołać bez potrzeby wytaczania powództwa o unieważnienie, a późniejsze zatwierdzenie przez reprezentanta ustawowego niezdolnej osoby jest bez znaczenia. Natomiast drudzy są tylko ograniczeni w zdolności do działań prawnych z tym skutkiem, że tylko oświadczenia jednostronne, zawierające ich obciążenie, np. zobowiązanie, są z samego prawa nieważne, zaś umowy obligacyjne pozostają w zawieszeniu, dopóki nie nastąpi zatwierdzenie ze strony przedstawiciela ustawowego strony ograniczonej w zdolności do działania, a możliwie i sądu. Dopóki zatwierdzenie nie nastąpi, osoba ograniczona w zdolności do działania nie jest umową związana i nie potrzebuje wytaczać powództwa o unieważnienie. Natomiast druga strona jest w zasadzie związana pod warunkiem, że zatwierdzenie ze strony przedstawiciela ustawowego nastąpi, może jednak przerwać ten stan zawieszenia, wzywając tego przedstawiciela do oświadczenia się w terminie sędziowskim (k. c. a.) lub ustawowym (k. c. n.). Ponadto według k. c. n. druga strona może odstąpić od umowy, zanim zatwierdzenie nastąpi, ale tylko wtedy, gdy była w dobrej wierze, tj. gdy nie wiedziała o ograniczeniu zdolności do działania lub gdy ograniczony twierdził, że ma zezwolenie przedstawiciela, a druga strona o braku tego zezwolenia nie wiedziała (por. § 865 k. c. a., §§ 108, 109 i 114 k. c. n.). Wobec tego, że kwestia zdolności osobistej i skutków jej pozbawienia i ograniczenia należy do prawa osobowego i k. z. nawet dla swego zakresu jej nie normuje, lecz odsyła do przepisów dotychczasowych (art. 32 k. z.), przeto art. 53 w zasadzie nie dotyczy skutków takich umów dla osoby niezdolnej lub ograniczonej w zdolności do działania. Co do niej pozostaje nadal, aż do unifikacji prawa osobowego, w zasadzie stan prawny dotychczasowy, tj. według k. N. i T. X cz. 1 musi ona wytoczyć powództwo o unieważnienie, przy czym małoletni w b. Król, z wcale taką umową związana. Natomiast można było i należało uregulować skutki dla strony zdolnej, która według wszystkich dotychczasowych prawodawstw bądź zawsze, bądź przynajmniej w razie zawarcia umowy z osobą ograniczoną co do zdolności do działania jest związana i której może zależeć na rychłym wyjaśnieniu sytuacji. W szczególności ten interes ma także strona zdolna na obszarze obowiązywania k. N. i T. X cz. 1, gdyż jeżeli przedstawiciel osoby niezdolnej ani nie wytacza powództwa o unieważnienie, ani nie wykonywa zobowiązania, druga strona musi wytoczyć chyba sama powództwo o świadczenie i tu może się narazić na zarzut niezdolności pozwanego. Dlatego k. z. jednolicie dla wszystkich obszarów

nadaje tej drugiej stronie prawo przerwania tej niepewności przez wezwanie przedstawiciela osoby niezdolnej do oświadczenia, czy umowę potwierdza, czy nie. Termin do tego oświadczenia wyznacza sama strona, byleby był odpowiedni; jest to zgodne z przyjętym w ogóle w kodeksie systemem, aby unikać niepotrzebnej interwencji sądu, a zarazem nie krępować stron niezmiennymi terminami ustawowymi (por. np. art. 24, 101 § 2, 250 i inne k. z.). Czy termin jest odpowiedni, to zależy od okoliczności. Jeżeli umowa jest bardziej skomplikowana, albo jeżeli oprócz potwierdzenia przedstawiciela ustawowego potrzeba jeszcze zgody rady familijnej lub sądu, termin musi być odpowiednio dłuższy. Przez potwierdzenie, do którego wyznacza się przedstawicielowi ustawowemu odpowiedni termin, należy bowiem rozumieć także potrzebne zatwierdzenie władz opiekuńczych. Przepis art. 53 możnaby interpretować ściśle w związku z dotychczas obowiązującymi i utrzymanymi w mocy przepisami o skutkach niezdolności i ograniczania zdolności do działań prawnych w ogóle. Przy takiej interpretacji miałby on jednak inny zakres zastosowania na obszarze k. N. i T. X cz. 1 a inny na obszarze k. c. a. i k. c. n. Na pierwszym obszarze odnosiłby się bowiem do umów z wszelkiego rodzaju niepełnowłasnowolnymi, a więc z małoletnimi, ubezwłasnowolnionymi i mającymi doradcę. Granicę stanowiłby tylko brak naturalnej zdolności powzięcia Art. u dziecka zupełnie jeszcze nierozwiniętego, u osoby nieprzy tomnej skutkiem choroby umysłowej lub innego zaburzenia czynności psychicznej, gdyż oświadczenia takich osób są w myśl art. 31 nieważne z powodu braku świadomości, jako kardynalnego wymogu prawnie doniosłego oświadczenia woli, za czym także nie mogą być potwierdzone przez przedstawiciela ustawowego. Natomiast na drugim obszarze przepis art. 53 odnosiłby się tylko do umów, zawartych z osobami tylko ograniczonymi co do zdolności do działania, tj. małoletnimi ponad 7 lat i z ubezwłasnowolnionymi częściowo, nie odnosiłby się zaś do umów, zawartych z dziećmi niżej lat 7 i z ubezwłasnowolnionymi zupełnie bez różnicy, czy mają zresztą naturalną zdolność powzięcia rozumnej woli, czy nie. Nie da się zaprzeczyć, że utrzymywanie nadal tak doniosłej różnicy pod względem traktowania umów na różnych obszarach państwa nie jest pożądane. Wzgląd ten zdaje się uzasadniać wyjątkowe odstąpięzasady niezmieniania przepisów dotychczasowego prawa osobowego o skutkach niezdolności i ograniczeń zdolności do działań prawnych przynajmniej w tym kierunku, aby. zgodnie z prawem k. N. i T. X cz. 1 a wbrew prawu k. uznać za dopuszczalne zatwierdzenie przez przedstawiciela ustawowego także umowy, zawartej bez jego udziału przez dziecko niżej lat 7 i osobę zupełnie ubezwłasnowolnioną, oczywiście, o ile zresztą dziecko lub ubezwłasnowolniony w chwili składania oświadczenia woli posiadali dostateczną świadomość swego działania. Nie widać dostatecznej racji, dlaczegoby np. kupno, zawarte przez taką osobę i dla niej korzystne, nie mogło być utrzymane w mocy przez późniejsze zatwierdzenie przedstawiciela ustawowego, co także dla obecnego prawa austriackiego niejedno- (por. Ehrenzweig. System, T. I cz. 1, str. 204). Wobec zdania pierwszego art. 53, że druga strona nie może stinguente także na obszarze k. c. a. i k. c. n. do umów, zawartych z dziećmi niżej lat 7 i z zupełnie ubezwłasnowolnionymi, z czego wynika z logiczną koniecznością, że umowy takie mogą być utrzymane w mocy także

Kodeks zobowiązań — Art. 53—54. ﻿76 dla niezdolnego przez zatwierdzenie jego przedstawiciela ustawowego, a w razie potrzeby, i sądu. Art. 53 odnosi się tylko do przypadków, w których umowy nie mogą być w pełni skuteczne z powodu prawnego pozbawienia lub ograniczenia zdolności do działania jednej ze stron, nie dotyczy zaś przypadków, w których jedna ze stron nie ma naturalnej zdolności powzięcia woli, gdyż, jak już wyżej zaznaczono, oświadczenia takich osób bez różnicy, czy są one zresztą prawnie niezdolne do działania, czy nie (np. osoba pełnoletnia i własnowolna, zawierająca umowę w stanie zupełnego opilstwa), nie mogą mieć żadnego prawnego znaczenia, za czym umowa w ogóle nie przychodzi do skutku dla braku dwóch zgodnych oświadczeń woli. Dodać wreszcie należy, że postanowienia §§ 108 i 109 k. c. n. nie zostały wprawdzie wyraźnie uchylone przepisami wprow. k. z., jednak należy je uważać za uchylone ogólną klauzulą derogacyjną art. I przep. wprow. na tej podstawie, że przedmiot, którego te paragrafy dotyczą, unormowany już jest w art. 53 k. z. ART. 54. Kto, ukrywając podstępnie swą niezdolność do działań prawnych, składa oświadczenie woli drugiej osobie, która nie mogła się z łatwością przekonać o niezdolności składającego oświadczenie, ten obowiązany jest do naprawienia szkody, jaką druga strona ponosi przez to, że zawarła umowę, nie wiedząc o tej niezdolności. Przepis art. 53 stwarza dla osób, zawierających umowę z niezdolnymi, tylko możliwość utrzymania jej w mocy przez zatwierdzenie przedstawiciela ustawowego oraz daje im sposób przerwania stanu niepewności. Pozostaje natomiast niezałatwioną sprawa ich odszkodowania w przypadku, gdy przedstawiciel umowy nie zatwierdzi a druga strona działała w dobrej wierze, albo padła ofiarą podstępu. Sprawy tej k. N., k. c. n. i T. X cz. 1 osobno nie regulowały, druga strona mogła zatem dochodzić odszkodowania tylko według ogólnych przepisów o naprawieniu szkody, wyrządzonej czynem niedozwolonym. Natomiast k. c. a. zawierał osobny przepis § 866, nakładający na niezdolnego obowiązek odszkodowania drugiej strony w przypadku, jeżeli podstępnie udawał zdolnego, a druga strona nie mogła z łatwością się o tym przekonać. Wobec tego, że przepis ten odpowiadał w zupełności tendencji ochrony zaufania w obrocie, jaka cechuje szereg innych przepisów k. z. (por. np. art. 57, 73, 101, 91, 226, 501), przeto przejęto go do k. z., zaznaczając zarazem wyraźnie, iż chodzi tu o odszkodowanie w rozumieniu tzw. ujemnego BIBLIOGRAFIA Art. 54. Freudenheim Oskar: Odpowiedzialność za szkodę spowodowaną niedojściem do skutku umowy dla braku formy aktu notarialnego. N. P. r. 1935, str. 200. Kurzer Fryderyk: Umowny interes ujemny w k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 167, 206. Ohanowicz Alfred: Umowy z niezdolnymi do działań prawnych w k. z. R. P. E. S. r. 1937, str. 233. Somerstein Natan: Do wykładni art. 82 prawa o notariacie. N. P. r. 1935, str. 204, 205.

Art. 54 P. Kodeks zobowiązań — interesu, tj. o naprawienie szkody poniesionej przez to, że druga strona wdała się w umowę z niezdolnym. Wymogi żądania odszkodowania są określone w szczególny, od ogólnych przepisów o odszkodowaniu odbiegający sposób, aby utrzymać tę instytucję odszkodowania w granicach, nakazanych ogólną tendencją ochrony zaufania w obrocie. ART. 55. Strony, zawierające umowę, mogą stosunek swój ułożyć według swego uznania, byle by treść i cel umowy nie sprzeciwiały się porządkowi publicznemu, ustawie, ani dobrym obyczajom. Umowa o wynagrodzenie za pośrednictwo w zawarciu mab żeństwa jest sprzeczna z dobrymi obyczajami. (O. S. N. z 3. 7. 1936, C II 628/36, N. K. Z. z r. 1936, str. 166 i O. S. N. z 15. 12. 1936 r. C II 1927/36; O. S. P. z r. 1937 poz. 74). Umowa o wynagrodzenie za pośrednictwo w zawarciu małżeństwa jest sprzeczna z dobrymi obyczajami i dłatego nie rodzi zobowiązania. Nie dotyczy to jednak roszczeń z tytułu gotowych wydatków, [które były spowodowane czynnościami pośrednika w interesie i z polecenia mandantów. Roszczenie o zwrot takich wydatków byłoby uzasadnione. (O. S. N. z 12. 8. 1937, C II 408/37; P. S. a r. 1937, poz. 609). Zrzeczenie się przez stronę uprawnień, przysługujących jej jako współnajemcy lokalu i dających jej podstawę do żądania zwolnienia owego lokalu od egzekucji nie sprzeciwia się ani po= rządkowi publicznemu, ani ustawie, ani też dobrym obyczajom (art. 55 kod. zob.) a zatem strony mogą w ten sposób swój sto= Art. 55. Apfelbaum Ignacy: Problem porządku publicznego w kodyfikacji prawa pry watnego. N. P. r. 1935, str. 2. Domański Ludwik: System kodeksu zobowiązań. N. K. Z. r. 1934, str. 22. Fenichel Zygmunt: Pojęcie „dobrych obyczajów” w prawie polskim. Gł. Pr r. 1934, str. 5, 80, 145. Geldwerth Jan: Zobowiązania abstrakcyjne w k. z. Gi. Adw. r. 1936, str. 18. 59. r. 1937, str. 334. twa. Gł. Pr. r. 1935, str. 673.

Kodeks zobowiązań — Art. 55. ﻿78 sunek według swego uznania ułożyć. (O. S. N. z 21. 9. 1936, C II 1042/36; N. K. Z. z r. 7936, str. 177). Wszystkie dotychczasowe kodeksy, obowiązujące w Polsce, pozostawiały stronom swobodę umów, tj. wolność zawierania umów zobowiązaniowych dowolnej treści, przestrzegając tylko, aby ta swoboda nie przejawiała się w sposób niezgodny z wymaganiami współżycia społecznego i porządku prawnego (per. art. 1107, 1134 i 1133 k. N. oraz art. 6 k. c. p., §§ 861 i 879 k. c. a., §§ 134 i 138 k. c. n., art. 1528—1530 T. X cz. 1). W szczegółowym ujęciu tej kwestii istnieją różnice raczej formalne. K. c. a. i k. c. n. uznają za nieważne (z samego prawa) umowy, sprzeciwiające się zakazowi ustawy albo dobrym obyczajom. Obojętne jest, czy treść umowy, czy też jej cel sprzeciwia się ustawie lub dobrym obyczajom. Przez zakaz ustawy należy rozumieć zarówno zakaz pewnych umów lub postanowień umownych, jak i przepisy bezwzględnie obowiązujące, zakazujące odmiennego uregulowania w umowie. K. N. zabrania umów, sprzeciwiających się prawom, zmierzającym do porządku publicznego i dobrych obyczajów, oraz odmawia skuteczności umowom, których przyczyna jest niegodziwa, tj. zabroniona prawem, przeciwna dobrym obyczajom lub porządkowi publicznemu. Według nowoczesnej interpretacji należy w myśl tych przepisów uważać za zakazane zarówno umowy, których treść sprzeciwia się zakazom pewnych umów, przepisom bezwzględnie obowiązującym i moralności (art. 6 k. c. p.), jak i umowy, których cel jest zakazany, niemoralny lub przeciwny porządkowi publicznemu (art. 1133 k. N.). T. X cz. 1 wreszcie zabrania zarówno umów, których treść sprzeciwia się zakazom i przepisom bezwzględnie obowiązującym, stanowiąc, że do uznania stron pozostawia się włączenie do umowy wszelkich warunków, nie sprzecznych z ustawami (art. 1530), jak i umów, których cel sprzeciwia się ustawie, dobrym obyczajom i porządkowi publicznemu (art. 1328 i 1329). Okazuje się z tego, że przepis art. 55 jest tylko wiernym odbiciem dotychczas obowiązującego prawa w całym Państwie. W odróżnieniu tylko od prawa k. c. a. i k. c. n., a zgodnie z prawem k. N. i T. X cz. 1, dodano wyraźną wzmiankę także o umowach, sprzeciwiających się porządkowi publicznemu, gdyż nie zawsze umowa, sprzeciwiająca się porządkowi publicznemu, będzie zarazem sprzeczna z jakimś przepisem ustawy. Brzmienie tego artykułu, uchwalone przez Komisję Kodyfikacyjną, uległo zmianie na konferencji międzyministerialnej pod względem stylistycznym, pierwotne brzmienie uznano bowiem za niepotrzebnie skomplikowane i mogące dać powód do przypuszczenia, że, dochodząc wykonania umowy, należy zawsze wykazać, że cel społeczny lub gospodarczy jest godziwy, gdy tymczasem wobec tego, że umowy o celu niegodziwym zdarzają się stosunkowo rzadko, wystarczy uznać niegodziwość celu za powód odmówienia umowie skuteczności. W praktyce potrzebny będzie nie dowód negatywny, że cel umowy nie sprzeciwia się porządkowi publicznemu, ustawie lub dobrym obyczajom, lecz dowód pozytywny, że im się sprzeciwia. W ogóle zaznaczyć należy, że główne znaczenie tego artykułu polega na stanowczym wypowiedzeniu zasady wolności umów, co z dotychczasowych kodeksów wynikało tylko pośrednio, oraz na wyraźnym zaznaczeniu, że niedopuszczalność pewnych umów jako przeciwnych porządkowi prawnemu, ustawie lub dobrym obyczajom, może być uzasa-

79 ﻿Kodeks zobowiązań — Art. 55. dniona zarówno ich treścią, jak i celem. Natomiast sam zakaz umów przeciwnych porządkowi, ustawie lub dobrym obyczajom, wynika już z art. 56. K. N. wymienia pomiędzy warunkami ważności umów nadto jeszcze przyczyną godziwą zobowiązania (une cause licite dans 1‘obligation, art. 1108). Stanowisko k. z. wobec tej kwestii wyjaśniają motywy do projektu wstępnego Tilla, które tu przytaczamy. „Jurysprudencja korzysta z tego postanowienia, jak świadczą liczne na ten ustęp powołujące się orzeczenia sądów, gdy przeciwnie nauka francuska w nowszych czasach przeważnie uważa przepis ten z jednej strony za teoretycznie błędny, a z drugiej za zbędny, a nawet niebezpieczny". Rozpaczliwy stan nauki i jurysprudencji, ob. Bonnecase. Supplement II, 558 n. (1925) — 601 n. Przede wszystkim przeciwko wymogowi „przyczyny" przemawia to, że znaczenie „przyczyny zobowiązania" (cause) ani w nauce, ani w praktyce nie jest ustalone, a słusznie Demolombe (T. XXIV, n. 344) zauważył, że historia tego pojęcia nie tylko nie wyjaśniła jego istoty, lecz przyczyniła się do jej zaciemnienia. Z pomiędzy rozmaitych dystynkcyj, jakie czyniono, było wątpliwe i sporne, czy ma to być tzw. causa finalis, causa efficiens, causa impulsiva, czy chodzi tu o pobudkę (motywy), czy o bezpośrednią przyczynę stosunku obowiązkowego (causa remota czy proxima) itd. Po długich wątpliwościach doszło do pewnej zgodności co do tego, że może tu być mowa tylko o tzw. causa finalis, tj. o celu, w jakim się kto zobowiązuje: cur promittit (Capitant: De la cause des obligations), a najtrafniej może ujął istotę pojęcia tego k. hiszp., który przejął przepis art. 1108 k. N„ ale uzupełnił go definicją, określając w art. 1272 znaczenie, jakie prawodawca łączy z wyrazem causa rozmaicie, według natury umowy: Dans les contrats a titre onereux, on ąualifie de cause, potu- chaque partie contractante, la prestation ou la promesse d‘une chose ou d‘un service faite par Tautre partie; dans les contrats remuneratoires, le service ou le bienfait qu‘on recompense: et dans les contrats de pure bienfaisance, la simple liberalite du bienfaiteur. Jeżeli takie ma być znaczenie tego przepisu, to słusznie podnoszą, że brak przyczyny prawnej nie ma doniosłości przede wszystkim co do umów o zwrot, gdyż jasne jest, że nie można być zobowiązanym do zwrotu, jeśli nie otrzymano rzeczy, którą ma się zwrócić. Tu zbiega się brak przyczyny z brakiem spełnienia się warunku, od którego zależy obowiązek zwrotu. Co do darowizn, brak przyczyny prawnej nie jest niczym innym, aniżeli brakiem motywu. O potrzebie przyczyny możnaby więc mówić tylko w zastosowaniu do umów wzajemnych, jeśli nie ma przyczyny w zobowiązaniu, nie ma też i zobowiązania. Lecz to nie wynika z braku przyczyny, ale z istoty związku synalagmatycznego, w jakim zostają wzajemne świadczenia, i znajduje wyraz w zasadzie, że w takich umowach spełnienie jednego świadczenia zależne jest od spełnienia drugiego. Jeśli jedno świadczenie jest „niegodziwe", to i wzajemne staje się takim, a umowa jest nieważna. Temu czyni zadość postanowienie o nieważności umów zakazanych, albo przeciwnych dobrym obyczajom. Najlepszym jednakże dowodem, że przepis art. 1108 p. 4 jest chybiony, jest, że poza prawem francuskim i prawami na wzór jego urobionymi wszystkie nowsze prawodawstwa (szwajcarskie, niemieckie, japońskie, portugalskie, serbskie, proj. rosyjski, proj. węgierski itd.) ten warunek ważności umów pomijają, a nauka francuska przeważnie uważa go nie tylko za zbędny, ale także za niebezpieczny, gdyż, jak dowodzą liczne orzeczenia sądów francuskich, często identyfikuje się przyczynę, która ma

Kodeks zobowiązań — Art. 55. ﻿80 być warunkiem ważności umowy, z pobudką (motywem), która z reguły nie wpływa na jej ważność. Kodeks idzie za wzorem wymienionych dopiero co prawodawstw jako wymóg ważności. nowszych i pomija tzw. „przyczynę godziwą", Uwagi te nie uchybiają znaczeniu „przyczyny" w innym związku, mianowicie w przypadkach, gdy można żądać zwrotu świadczenia z braku przyczyny, albo gdy chodzi o odróżnienie między aktami przyczynowymi a abstrakcyjnymi. Stanowisko kodeksu zobowiązań w sprawie czynności prawnych abstrakcyjnych jest następujące. Z natury rzeczy wynika, że każde zobowiązanie, jako przysporzenie do majątku wierzyciela, ma swoją przyczynę, usprawiedliwiającą je ze stanowiska majątku dłużnika. Przyczyna ta wynika z konkretnego charakteru umowy, czy innego źródła zobowiązania i należy z reguły do jego treści, a mianowicie uzasadnia zarzuty, z jakimi dłużnik może wystąpić przeciw wierzycielowi, a o których k. z. mówi kilkakrotnie, np. w art. 17 § 1 i § 2, 174, 185, 319 i 336 i in. W szczególności zobowiązanie nie powstanie, jeżeli przyczyna jego ze względu na treść lub cel umowy jest zakazana lub niemoralna (art. 55 i 56), a jeżeli dłużnik świadczenie z takiej umowy spełnił, może żądać zwrotu z powodu braku podstawy prawnej (art. 128—130). Słowem, zasadniczo wszystkie zobowiązania są przyczynowe, jak zresztą według wszystkich dotychczas w Polsce obowiązujących kodeksów. Jeżeliby więc nawet ktoś wystawił drugiemu dokument, stwierdzający obowiązek zapłacenia pewnej kwoty bez podania tytułu, to mimo to wierzyciel w sporze musi wykazać tytuł i narażony jest na zarzuty z tego tytułu wynikające. W przypadkach zaś, w których k. z. postanawia, że pewnego rodzaju zobowiązanie się powinno być pismem stwierdzone, pismo to musi też podawać tytuł (najem, poręczenie, pożyczkę itp.), w przeciwnym razie dokument taki nie uczyni zadość wymogowi pisma ad probationem. Jeżeli natomiast dokument powołuje tytuł (przyczynę), czy to dlatego, że prawo wymaga pisma dla dowodu (np. odebranie pożyczki ponad 250 zł), czy to dlatego, że strony, wystawiając dokument, z własnej woli tytuł w nim umieściły, wówczas kwestię, czy dłużnik może się powołać na brak przyczyny, np. na niewypłacenie waluty pożyczkowej, należy rozstrzygnąć na platformie prawa procesowego, a mianowicie art. 265 k. p. c. W szczególności, jeżeli tytułem zobowiązania jest pożyczka, warunkiem powstania zobowiązania jest wypłata waluty pożyczkowej, biorący pożyczkę w umowie konsensualnej zobowiązuje się do zwrotu (art. 430) i tylko do zwrotu jest obowiązany (art. 435 i 436), a zatem warunkiem powstania obowiązku zwrotu jest otrzymanie waluty. Jeżeli jednak przed otrzymaniem waluty potwierdził odebranie pożyczki, nie będzie mógł w myśl art. 265 k. p. c. dowodzić świadkami lub przesłuchaniem stron, że waluty nie otrzymał. W każdym razie sprawa ta ma się na tle k. z. tak samo, jak na tle dotychczasowych kodeksów w związku z art. 265 k. p. c. Licząc się jednak z potrzebami obrotu, k. z. dopuszcza, w drodze wyjątku od powyższego zasadniczego stanowiska, istnienie zobowiązań abstrakcyjnych, tj. oderwanych od przyczyny ich powstania i to w szerszej mierze, niż k. N. i k. c. a. a w skromniejszej niż k. c. n. Przede wszystkim nie ma w k. z. zasady k. N., że warunkiem ważności każdego zobowiązania jest przyczyna godziwa (art. 1108), a także zmieniono w ostatecznej redakcji brzmienie art. 55, który w redakcji, przyjętej przez Kolegium Uchwalające Komisji Kodyfikacyjnej, uzasadniał interpretację, że pozytywnym wymogiem ważności każdej umowy jest godziwy cel, a

81 zatem i godziwa przyczyna. Dzięki temu kodeks miał większą swobodę wprowadzenia pewnych zobowiązań abstrakcyjnych. Zobowiązaniem abstrakcyjnym jest w szczególności: 1) wystawienie papieru na okaziciela (art. 225), gdyż wynika to z rodzaju zarzutów, jakie dłużnik może podnieść okazicielowi; 2) przyjęcie przekazu (art. 614), gdyż zarzuty zarówno ze stosunku waluty, tj. między przekazującym a przekazobiorcą, jak i ze stosunku pokrycia, tj. między przekazującym a przekazanym są wyłączone; 3) po części jest też zobowiązaniem abstrakcyjnym przejęcie długu (art. 185), albowiem przejmujący dług nie może przeciwstawić wierzycielowi zarzutów, jakie ma do dawnego dłużnika, jakkolwiek przyczyna przejęcia długu zawarta jest właśnie w stosunku między dawnym a nowym dłużnikiem; 4) czynnością abstrakcyjną jest też udzielenie pełnomocnictwa, gdyż moc reprezentowania mocodawcy wobec osób trzecich nie zależy od stosunku wewnętrznego między mocodawcą a pełnomocnikiem (art. 94 § 2). Zgodnie z tym też dokument pełnomocnictwa nie potrzebuje podawać, czy pełnomocnictwa udzielono na podstawie zlecenia, czy umowy o pracę, czy spółki. Wreszcie abstrakcyjnymi czynnościami prawnymi są: 5) przelew, gdyż według art. 170 umowa o przelew oznacza zgodne oświadczenie woli przelania wierzytelności niezależnie od tytułu, z jakiego to następuje, i tytuł ten jest w stosunku do dłużnika obojętny, on ma tylko zarzuty ze swojego stosunku do wierzyciela (art. 174). Także pismo z art. 172 nie potrzebuje podawać tytułu przelewu. Natomiast, gdy chodzi o stosunek kauzalny, k. z. mówi np. o sprzedawcy wierzytelności (art. 312); 6) zwolnienie z długu (art. 270). Natomiast nie przyjęto, za wzorem k. c. n., instytucji abstrakcyjnego przyrzeczenia i uznania długu, uważając, że wobec zasady art. 265 k. p. c., której nie zna prawo niemieckie, można w przeważającej ilości przypadków doprowadzić do tego samego rezultatu, wystawiając skrypt dłużny z potwierdzeniem odbioru waluty pożyczkowej, gdyż wówczas dłużnik nie będzie mógł dowodzić świadkami, że waluty nie otrzymał ani podnosić innych zarzutów z interesu podstawowego. Poza tym potrzebom obrotu czynią zadość przepisy o wekslach, czekach, papierach na okaziciela i przekazie. Nie zajmuje się k. z. kwestią abstrakcyjnych umów rzeczowych, jak zgoda rzeczowa, pozostawiając tę kwestię prawu rzeczowemu. Według k. z. zobowiązanie się do przeniesienia własności jest zawsze umową kauzalną (sprzedażą, darowizną itp.), ale na terenie np. k. c. n. potrzeba jeszcze do przeniesienia własności powzdania i ono przenosi własność niezależnie od wad umowy kauzalnej. Czy polskie prawo rzeczowe przyjmie ten system, niewiadomo. Ale nawet, gdyby przyjęło, to ta „zgoda rzeczowa" nie będzie abstrakcyjną umową obligacyjną, lecz będzie abstrakcyjną umową rzeczową o przeniesienie własności nieruchomości. Oprócz bowiem kontraktu kauzalnego i abstrakcyjnej zgody rzeczowej nie ma potrzeby stwarzać jeszcze trzeciego typu umowy w tej samej kwestii. Możliwe jednak, że prawo rzeczowe nie przyjmie i tej abstrakcyjnej zgody rzeczowej, lecz zwiąże przejście prawa własności z kontraktem kauzalnym, albo dopiero z wpisem do ksiąg gruntowych. ART. 56. § 1. Umowy treści niemożliwej do wyko-BIBL1OGRAFIA Art. 56. Baczyński Eugeniusz: Dopuszczalność skargi kasacyjnej w związku z wykładnią umów według k. z. Gł. S. r. 1937, str. 11. Kodeks zobowiązań

Kodeks zobowiązań — Art. 56. 82 nania oraz umowy sprzeczne z porządkiem publicznym, ustawą lub dobrymi obyczajami, są nieważne. § 2. Jeżeli wadliwości tego rodzaju dotyczą tylko niektórych postanowień umowy, inne postanowienia pozostają w mocy, chyba że przypuszczać należy, iż bez postanowień, dotkniętych nieważnością, strony nie byłyby zawarły umowy. Konkubina nie ma prawa dc wynagrodzenia za usługi świad= czone współtowarzyszowi życia we wspólnym gospodarstwie. (O. S. N. z 29. 11. 1936, C II 1044/36; N. K. Z. z r. 1936, str. 173). Sprzeczność umowy z dobrymi obyczajami uzasadnia jej nie= ważność tylko w tym wypadku, jeśli sprzeczność ta istniała w chwiłi zawarcia umowy. (O. S. N. z 2. 3. 1936, C II 21/36; P.P. A. z r. 1936, poz. 290). Zob. ponadto orzeczenia umieszczone przy art. 55 k. z. Jakkolwiek wydawać by się mogło, że możliwość treści umowy stanowi kardynalny warunek jej ważności, to jednak stanowisko dotychczasowego prawa w tej kwestii nie było w Polsce jednolite. Jeżeli bowiem zgoda panuje co do tego, że nikt nie może być zobowiązanym do czegoś, co jest niemożliwe (impossibilium nulla obligatio), to nie wynika z tego jeszcze, aby umowa o takie świadczenie musiała być nieważna, bo zamiast obowiązku świadczenia może ona zrodzić inny skutek prawny, np. obowiązek odszkodowania albo odpowiedzialność z tytułu rękojmi. W szczególności nigdy nie powoduje nieważności umowy niemożliwość podmiotowa, tj. niemożność spełnienia świadczenia przez osobę, która się zobowiązuje. Natomiast co do niemożliwości przedmiotowej, która istnieje dla każdego, a nie tylko dla strony, która się zobowiązuje, spotykamy się w kodeksach z różnym uregulowaniem. Według k. N. każda umowa musi mieć przedmiot (art. 1108 i 1126) i na tej podstawie przyjmuje się, że BIBLIOGRAFIA Art. 56 d. ciąg. Domański Ludwik: Uzasadnienie projektu k. z. w opracowaniu głównegoreferenta projektu prof. R. Longchamps de Berier. N. K. Z. z r. 1934, str. 185, 189, 193, r. 1935, str. 1. 5. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia stosunku prawnego wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 50. w prawie polskim. Gł. Pr. Fenichel Zygmunt: Pojęcie „dobrych obyczajów” 1934, str. 5, 80, 145. r. Grzybowski Adam: Umowa o honorarium adwokackie. G. S. W. r. 1937, str. 38. Lehr E.: Umowa o honorarium adwokackie w świetle k. z. Gł. Adw. r. 1935, str. 242. Nadel Leon: Odpowiedzialność za szkodę spowodowana niedojściem do skutku umowy dla braku formy aktu notarialnego. N. P. r. 1935, str. 114. Radwański Marian: Ważność zobowiązań wobec przepisów dewizowych. P. N. r. 1937, str. 334.

Kodeks zobowiązań — Art. 56 jeżeli tego, do czego się zobowiązano, nikt spełnić nie może, umowa pozbawioną jest przedmiotu, a zatem jest nieważna. Obojętne jest, czy świadczenie, jako takie, jest niemożliwe (niemożliwość absolutna, np. skonstruowanie perpetuum mobile), czy też jest niemożliwe ze względu na konkretny stan rzeczy (niemożliwość konkretna, np. dostarczenie rzeczy, która zaginęła przed zawarciem umowy). Tak samo ma się rzecz według k. c. n., który w § 306 uznaje za nieważne umowy, zmierzające do świadczenia niemożliwego, tj. takiego, którego nikt spełnić nie może, bądź ze względu na jego rodzaj, bądź ze względu na faktyczne okoliczności. Wyjątek istnieje tylko przy zbyciu wierzytelności lub innych praw (ale nie praw własności), gdyż taka umowa jest ważna i rodzi obowiązek rękojmi (art. 437). Natomiast k. c. a. uznaje umowę za nieważną tylko wówczas, gdy przedmiotem jej jest coś wprost niemożliwego, a więc, gdy ta niemożliwość wynika już z treści umowy, a nie tylko z konkretnych okoliczności. Zgodnie z tym umowa o zbycie rzeczy już nieistniejącej, jako dotycząca świadczenia, które tylko ze względu na konkretne okoliczności jest niemożliwe, jest ważna i rodzi obowiązek rękojmi (§ 923). T. X cz. 1 nie zawiera w tej materii żadnego postanowienia, skutkiem czego umowa o coś niemożliwego, o ile zresztą nie może być uważana za zawartą nie na serio lub w błędzie, jest ważna i rodzi obowiązek odszkodowania za niedopełnienie. K. z. stoi na stanowisku, że nie tylko niemożliwość podmiotowa, lecz także i taka przedmiotowa, która ma swe źródło w konkretnych okolicznościach, uzasadniających według szczególnych przepisów odpowiedzialność z tytułu rękojmi, nie powinna skutkować nieważności umowy, gdyż zasada zaufania w obrocie wymaga, aby strona, która nie musi znać konkretnych okoliczności, mogła polegać na umowie jako ważnie zawartej i na tej podstawie żądać odszkodowania w granicach i pod warunkami ostrzejszej odpowiedzialności z tytułu rękojmi, niż odpowiedzialność, jaką wprowadza art. 67 w razie nieważności, spowodowanej niemożliwością. I tak np. według art. 506 in fine sprzedaż rzeczy indywidualnej już nieistniejącej, jako sprzedaż prawa, które nie istnieje, jest ważna, a tylko w miejsce obowiązku świadczenia wstępuje odpowiedzialność z tytułu rękojmi. Dopiero w innych przypadkach niemożliwości przedmiotowej, tj. gdy „treść umowy jest niemożliwa do spełnienia", wprowadza się nieważność umowy (art. 56). Z natury rzeczy wynika, że zarówno nieważność z powodu niemożliwości treści, jak z powodu sprzeczności umowy z porządkiem publicznym, ustawą lub dobrymi obyczajami, musi być nieważnością z samego prawa, absolutną i tak też, zgodnie z dotychczasowym prawem, stanowi § 1 tego artykułu. Zasada, zawarta w § 2 (utile per inutile non vitiatur), jest wskazana i logiką i względami praktycznymi i jest przyjęta w k. c. a. (§ 878) i k. c. n. (§ 139). Przyjął przy tym k. z. sformułowanie raczej zbliżone do k. c. a., jako bardziej sprzyjające częściowej ważności i odpowiadające domniemanej woli stron. Znajdujący się jeszcze w projekcie drugiego czytania art. 66 ust. 2, wzorowany na § 308 k. c. n., opuszczono podczas obrad Kolegium Uchwalającego Komisji Kodyfikacyjnej jako zbędny, gdyż wynika już z ogóllub zabronionego na przypadek, że to stanie się możliwym lub dozwolonym, jest umową warunkową i jeżeli tylko taki warunek nie będzie uznany za niemożliwy lub zabroniony, umowa będzie ważna w myśl art. 49. K. z. nie czyni różnicy pomiędzy niemożliwością faktyczną i prawną

Kodeks zobowiązań — Art. 56—57. ﻿84 i traktuje obie na równi. W szczególności niemożliwość prawna i to absolutna, tj. powodująca nieważność umowy, istnieje w razie zbycia przedmiotu, nie będącego w obiegu. Dlatego zbędnym było wymienianie tego osobno, jak w art. 1128 k. N. i w § 880 k. c. a. Zresztą rzadko się zdarzy, aby niemożliwość prawna nie nadawała umowie charakteru zabronionej w rozumieniu art. 55. K. z. nie mówi o niemożliwym świadczeniu, jak k. c. n., lecz o treści. niemożliwej do spełnienia, albowiem przedmiotem umowy może być nie tylko zobowiązanie się do świadczenia (art. 50 § 2). Strona, która wiedziała przy zawarciu umo-ART. 57. wy o niemożliwości świadczenia, obowiązana jest do naprawienia szkody, jaką druga strona ponosi przez to, że zawarła umowę, nie wiedząc o niemożliwości świadczenia. Przyjęty przez k. z. system uznania umowy treści niemożliwej do spełnienia za bezwzględnie nieważną pociąga za sobą konieczność ochrony zaufania strony, która umowę zawarła, nie wiedząc o niemożliwości. K. N. nie zawiera w tej materii postanowienia, skutkiem czego można stosować tylko ogólne przepisy o odszkodowaniu za czyn niedozwolony, tj. art. 1382. Wynika stąd, że strona, która o niemożliwości bez swej winy nie wiedziała, może żądać naprawienia szkody, wynikającej z nieważności umowy, od drugiej strony, jeżeli ta ponosi winę, że nie wiedziała o niemożliwości lub tym bardziej, jeżeli o niej wiedziała, a więc była w złej wierze. Przy tym systemie jednak trudno jest określić, na czym polega szkoda, wynikająca z nieważności umowy. Dlatego k. c. n. w § 307 i k. c. a. w § 878 osobno normują ten przypadek, dając stronie, która o niemożliwości bez winy swej nie wiedziała, prawo żądania od drugiej, jeżeli ta o niemożliwości wiedziała lub wiedzieć była powinna, naprawienia szkody, jaką poniosła przez to, że ufała w ważność umowy. Przez to określono dokładnie rozmiar odszkodowania, ograniczając je do tzw. ujemnego interesu. Według k. c. n. miało to ponadto ten skutek, że to roszczenie o odszkodowanie, jako oparte na szczególnym przepisie ustawy, nie podlegało trzyletniemu przedawnieniu roszczeń odszkodowawczych z czynów niedozwolonych (§ 852). K. z. przychyla się do stanowiska k. c. n. i k. c. a., jednak z pewną modyfikacją. W myśl zasady: iura vigillantibus sunt scripta, wymagać należy od obu stron, aby przed zawarciem umowy przekonały się o możliwości świadczenia, zwłaszcza gdy, jak według k. z., chodzić może przecież tylko o niemożliwość przedmiotową i to taką, która nie uzasadnia odpowiedzialności z tytułu rękojmi. Dlatego z reguły ryzyko takiej niemożliwości ponosić winny obie strony i tylko wtedy może być podstawa do odszkodowania, gdy jedna z nich była w złej wierze, tj. pozytywnie BIBLIOGRAFIA Art. 57. Freudenheim Oskar: Odpowiedzialność za szkodę spowodowaną niedojściem do skutku umowy dla braku formy aktu notarialnego. N. P. r. 1935, str. 200. Kurzer Fryderyk: Umowny interes ujemny w k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 167, 206. Somerstein Natan: Do wykładni art. 82 prawa o notariacie. N. P. r. 1935, str. 204. 205.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 57—59. o niemożliwości wiedziała. Sama wina strony nie wystarcza, przez to ukróca się znacznie możliwość procesów. Odszkodowanie z art. 57, jako odrębnie unormowane, nie podlega za to krótkiemu przedawnieniu z art. 283. Jasne jest, że chodzi tylko o przypadki niemożliwości faktycznej lub prawnej, ale nie o umowy zabronione lub niemoralne, gdyż nikt nie może się powoływać na to, że nie znał zakazu ustawowego lub nie wiedział o niemoralności umowy. Nie będzie zatem podstawy do żądania odszkodowania w myśl art. 57 w przypadku, gdy niemożliwość prawna przedstawia się zarazem jako sprzeczność umowy z ustawą lub porządkiem publicznym. ART. 58. Umowa o spadek po osobie żyjącej jest nieważna, z wyjątkiem przypadków, przewidzianych w ustawie. Zakazy pewnych umów, o jakich mowa ogólnie w art. 55 i 56, mieszczą się przeważnie w ustawach szczególnych. Jeden jednak zakaz mieścił się we wszystkich dotychczas obowiązujących kodeksach cywilnych, a mianowicie zakaz umowy o spadek po osobie jeszcze żyjącej (art. 1130 k. N., § 312 k. c. n., § 879 k. c. a., art. 710 i 1389 T. X cz. 1). K. z. zakaz ten utrzymuje, uważając, że jest on uzasadniony zarówno ze względów obyczajowych (aby nie spekulowano na śmierć drugiego), jak i gospodarczych (aby nie zawierano umów zbyt ryzykownych). Ogólne sformułowanie „umowy o spadek1* obejmuje wszystkie przypadki, wymienione w § 312 k. c. n., bo i zapis i zachowek są rodzajami spadkobrania. Zakaz ten nie powinien być jednak tak kategoryczny, jak w k. N., który wyklucza np. zrzeczenie się spadku w umowie ze spadkodawcą. Także k. c. n. uznał za stosowne wprowadzić pewne wyjątki. Sprawa ta należy jednak do prawa spadkowego, które k. z. ma na myśli, odsyłając w tym względzie w art. 58 in fine do ustawy. Było to tym bardziej wskazane, że w Polsce prawo spadkowe jeszcze nie jest ujednostajnione i nie są skutkiem tego ustalone ani rodzaje spadkobrania, ani sposób nabycia spadku. Narazie więc obowiązują w tym względzie przepisy dotychczasowych kodeksów, np. § 551 k. c. a. lub § 2346 k. c. n. ART. 59. § 1. Strony mogą postanowić, że świadczenie określi osoba trzecia. BIBLIOGRAFIA Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia Gliwa-GIiwiński K.: Umowy o spadek po osobie żyjącej. Not. Hip. r. 1936, str. 212. Lehr E.: Umowa o honorarium adwokackie w świetle k. z. Gł. Adw. r. 1935. str. 242. 59. stosunku prawnego wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 50. Medyński Władysław Jan: Charakter prawny arbitrażu z art. 59 k. z. N. K. Z. r. 1938, str. 13, 18. Ohanowicz Alfred: Określenie świadczenia przez osobę trzecią w k. z. R. P. E. S. r. 1936, str. 189.

Kodeks zobowiązań — Art. 59. ﻿86 § 2. Umowa taka staje się bezskuteczna, jeżeli osoba trzecia określenia odmawia albo go nie dokona w ciągu terminu, przez strony oznaczonego, albo jeżeli określi świadczenie w sposób, oczywiście krzywdzący jedną ze stron. Wyjątek od zasady art. 59 zawiera art. 297 odnoszący się do sprzedaży, który stanowi, że jeżeli określenie ceny kupna pozostawiono słusznemu uznaniu jednej ze stron lub osoby trzeciej, w razie sporu sąd cenę ustali. Nieokreślenie więc ceny przez osobę trzecią albo określenie jej w sposób oczywiście krzywdzący jedną ze stron nie powoduje bezskuteczności urno* wy sprzedaży. Zgodnie z dotychczasowym prawem (art. 1592 k. N., § 1056 k. c. a. i §§ 317—319 k. c. n., Bossowski-Szerszeniewicz, str. 191), k. z. uznaje za dopuszczalne pozostawienie określenia świadczenia osobie trzeciej. Pod względem skutków prawnych takiej umowy k. z. odróżnia, za wzorem k. c. n., czy strony zarazem podały osobie trzeciej pewne obiektywne kryterium, w szczególności przez postanowienie, że określenie ma być słuszne, czy nie. W pierwszym przypadku, wobec istnienia tego obiektywnego kryterium, można w razie odmowy lub zwłoki ze strony trzeciego albo w razie określenia takiego, które wydaje się jednej ze stron niesłusznym, powołać sąd do ustalenia, jakie określenie odpowiada słuszności. Odnośny przepis mieści się przy sprzedaży (art. 297), gdyż tu takie umowy zdarzają się najczęściej, może być jednak stosowany analogicznie i do innych w ten sposób zawartych umów. W drugim przypadku, wobec braku takiego obiektywnego kryterium, nie można powoływać sądu do orzekania w razie potrzeby, lecz należy uznać umowę za bezskuteczną, gdy trzeci wręcz odmawia, albo zwleka z określeniem mimo upływu terminu, oznaczonego przez strony w umowie lub później. Kwestię, czy dokonanie określenia przez trzeciego jest tu wymogiem ważności umowy, czy też warunkiem i jakim, pozostawia k. z. nauce. Dotychczasowe kodeksy ograniczały się do wypowiedzenia bezskuteczności umowy w razie nieokreślenia świadczenia przez trzeciego, z czego wynikało, że jeżeli trzeci dokonał określenia, a nie było żadnego obiektywnego kryterium, strony były nim bezwzględnie wiązane, choćby ono było dla jednej z nich krzywdzące (volenti non fit iniuria). Wątpliwe jest, czy można by przyjść jej z pomocą na podstawie ogólnej klauzuli o wykonywaniu umów zgodnie z wymaganiami dobrej wiary. K. c. n. stara się złagodzić ten skutek postanowieniem, że w razie wątpliwości należy przyjąć, że trzeci miał dokonać określenia według słuszności, a zatem to określenie może być kontrolowane przez sąd (§§ 317 ust. 1 i 319 ust. 1). Środek ten nie jest wystarczający, bo strony, mając zaufanie do trzeciego, mogły zupełnie wyraźnie pozostawić rzecz do jego swobodnej oceny. Poza tym środek ten jest w kodeksie zbędny, bo już z ogólnej normy o tłumaczeniu oświadczeń zgodnie z wymaganiami dobrej wiary (art. 107 k. z.) można dojść do tego samego rezultatu. Norma jest potrzebna na przypadek, gdy trzeci miał niewątpliwie dokonać oznaczenia świadczenia według swego swobodnego uznania, ale dokonał go w sposób, oczywiście krzywdzący jedną ze stron. Zgodnie ze stanowiskiem zasadniczym, że prawo powinno zapobiegać krzywdom oczywistym, choćby

Kodeks zobowiązań —Art. 59—60. 87 strona im się dobrowolnie poddała (por. art. 42, 85, 90, 184 in fine, 216, 519), k. z. także i w tym przypadku uznaje umowę za bezskuteczną, jeżeli określenie świadczenia, dokonane przez trzeciego, oczywiście krzywdzi jedną ze stron. K. c. n. zawiera jeszcze wyczerpujące przepisy na przypadek, gdy oznaczenie świadczenia pozostawiono nie trzeciemu, lecz jednej ze stron, przy czym uznaje za dopuszczalne zarówno pozostawienie tego określenia swobodnej ocenie strony, jak i słusznej ocenie i tylko w razie wątpliwości każę przyjąć, że chodziło o słuszną ocenę (§ 315), a w tym przypadku poddaje określenie kontroli sądu. K. z. normuje w podobny sposób przypadek, gdy określenie świadczenia pozostawiono słusznej ocenie jednej ze stron (art. 297), przy czym taka wola stron może też wynikać z interpretacji umowy. Natomiast nie jest wyraźnie w k. z. powiedziane, że można pozostawić określenie świadczenia swobodnej ocenie jednej ze stron. Pozostawia się tę kwestię praktyce. Najczęściej taka umowa będzie nieważna, bo jeżeli to ma zrobić dłużnik, nie będzie żadnego związania, jeżeli to ma zrobić wierzyciel, dłużnik byłby zdany na jego łaskę i niełaskę, za czym umowę należałoby uznać za niemoralną. Gdyby jednak w praktyce zdarzył się przypadek, że mimo braku obiektywnego kryterium należałoby uznać taką umowę za ważną, nic nie stanie na przeszkodzie, aby stosować wówczas analogicznie przepis art. 59. ART. 60. Umowy zobowiązują nie tylko do tego, co w nich jest wyrażone, lecz także do wszelkich następstw, wynikających z ustawy, zwyczaju lub słuszności. Według art. 60 K. Z. należy umowę interpretować w takim sensie, jak ona obiektywnie się przedstawia, a nie jak ją ewentu* alnie pojmowała jedna ze stron, może {nawet rozmyślnie używa* jąca niedość jasnych i ogólnikowych określeń. To samo wynika także z przepisu art. 108 kodeksu zobowiązań. (O. S. N. z 21. 9. 1936, C II 1042/36; N. K. Z. z r. 1936, str. 177). Przepis ten przejęty został z k. N. (art. 1135) z dwóch powodów. Po pierwsze stwierdza on, że każda umowa, której treścią jest zobowiązanie się do świadczenia i która ma wszystkie wymogi ważności, BIBLIOGRAFIA Art. 60. Baczyński Eugeniusz: Dopuszczalność skargi kasacyjnej w związku z wykładnią umów według k. z. Gł. S. r. 1937, str. 11. Fenichel Zygmunt: „Zwyczaje” w k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 125, Freudenheim Oskar: Odpowiedzialność za szkodę spowodowaną niedojśclem •do skutku umowy dla braku formy aktu notarialnego. N. P. r. 1935, str. 200. Medyński Władysław Jan: Prawo słuszne w k. z. N. K. Z. r. 1937, str. 1, 5, 9, 13, 17, 21. 25, 33. Nadel Leon: Odpowiedzialność za szkodę spowodowaną niedojściem do skutku umowy dla braku formy aktu notarialnego. N. P. r. 1935, str. 114. Rosenbltith Ignacy: Wpływ moratorium rolniczego na zobowiązania kupiectwa. Gł. Pr. r. 1935, str. 673. Somerstein Natan: Do wykładni art. 82 prawa o notariacie. N. P. r. 1935. str. 204.

﻿88 Kodeks zobowiązań — Art. 60—61. jest, jako taka, źródłem zobowiązania („zobowiązuje"), tzn. jest zdarzeniem, z którym prawo łączy powstanie zobowiązania. Nie ma takiej ogólnej normy w odniesieniu do jednostronnych oświadczeń woli. Są one źródłem zobowiązania tylko wtedy, gdy prawo szczególną normą łączy powstanie zobowiązania z pewnym rodzajem jednostronnego oświadczenia woli, jak np. z publicznym przyrzeczeniem (co do tego por. jednak objaśnienia do art. 104) lub z wystawieniem papieru na okaziciela (art. 225). Po wtóre przepis ten daje podstawę sędziemu do uzupełnienia woli stron w tych przypadkach, w których nie wystarczają przepisy o interpretacji. Wprawdzie bowiem według art. 107 oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego wymagają, ze względu na okoliczności, w których złożone zostało, dobra wiara i zwyczaje uczciwego obrotu, jednak nastawienie jest tu zawsze subiektywne, musi być podstawa do przyjęcia, że strony chciały tak, jak każę dobra wiara i zwyczaj. Gdyby było np. stwierdzone, że pewnego zwyczaju nie znały, nie możnaby posługiwać się nim przy interpretacji ich oświadczenia. Tak samo, gdyby było stwierdzone, że w danej kwestii, w umowie nieokreślonej, wola stron była sprzeczna. Natomiast według art. 60 chodzi o uzupełnienie woli stron według kryteriów od woli tej niezależnych, nastawienie jest zatem obiektywne. Według tego przepisu może obowiązywać strony np. zwyczaj, którego nawet nie znały, jeżeli tylko danej kwestii w inny sposób nie unormowały. Można by mieć wątpliwości, czy ten drugi cel wprowadzenia art. 60 nie jest już spełniony przez art. 189, który stanowi, że strony winny wykonywać zobowiązania zgodnie z ich treścią w sposób, odpowiadający wymaganiom dobrej wiary i zwyczajom uczciwego obrotu. Oczywiście, gdyby art. 60 nie było, można by dojść do tego samego rezultatu na podstawie art. 189, gdyż wtedy, o ile chodzi o zobowiązania umowne, należałoby przez treść zobowiązania rozumieć to, co wynika z interpretacji woli stron (art. 107 i 108), a resztę uzupełniać jako nieokreślony przez strony sposób wykonania, odpowiadający wymaganiom dobrej wiary i zwyczajom uczciwego obrotu. Skoro jednak art. 60 już jest, należy w art. 189 przez „treść" zobowiązania rozumieć nie tylko to, co wynika z interpretacji woli stron, lecz także z ustawy, słuszności i zwyczaju w myśl art. 60, a dopiero sposób wykonania tego wszystkiego ma odpowiadać, stosownie do okoliczności w' chwili wykonania, wymaganiom dobrej wiary i zwyczajom uczciwego obrotu. Przepis art. 60 odsyła do źródeł prawa przedmiotowego (ustawa, zwyczaj, prawo słuszne), natomiast art. 189 — do etyki, a zatem do czynnika pozaprawnego. Rozdział V, Zawarcie umowy, ART. 61. § 1. Rokowania między stronami, chociażby doprowadziły do zgody co do niektórych postanowień, nie BIBLIOGRAFIA 61. Art. Fenichel Zygmunt: „Zwyczaje” w k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 125. Medyński Władysław Jan: Prawo słuszne w k. z. N. K. Z. r. 1937, str. 1, 5^ 9, 13, 17, 21, 25, 33.

Kodeks zobowiązań — Art. 61. ﻿89 mają mocy obowiązującej, dopóki strony nie wyrażą swej zgody co do całości. § 2. Jeżeli jednak strony wyraziły swą zgodę co do wszystkich istotnych postanowień umowy, pozostawiając porozumienie się co do szczegółów na przyszłość, bez zastrzeżenia, że w razie niedojścia do porozumienia umowę uważać będą za niedoszłą do skutku, w takim razie umowę poczytywać należy za zawartą, a co do szczegółów, w razie sporu, orzeka sąd na podstawie przepisów ustawy, zwyczaju lub słuszności. Jest normalnym zjawiskiem przy umowach bardziej skomplikowanych, że zanim przyjdzie do ostatecznego zawarcia umowy, trwają jakiś czas pertraktacje, w ciągu których strony stopniowo dochodzą do porozumienia, uzgadniając poszczególne punkty umowy. W celu zapewnienia stronom potrzebnej swobody przy tych pertraktacjach, dla umożliwienia im robienia pewnych koncesyj w nadziei uzyskania innych korzystnych postanowień, konieczne jest postanowienie, że to wszystko, co się mówi w czasie pertraktacyj, nie wiąże, że umowa przychodzi do skutku dopiero przez wyrażenie przez obie strony zgody co do całości jej treści. Postanowienie takie zawiera § 861 zd. 2 k. c. a., § 154 zd. 1 k. c. n. i § 6 proj. ros. To samo wypowiada też art. 61 § 1 k. z. Możliwe jest jednak, że strony już w toku pertraktacyj dochodzą do porozumienia co do istotnych punktów umowy (np. co do przedmiotu i ceny sprzedaży) i jakkolwiek mają jeszcze ustalić dalsze punkty, to jednak chcą, aby osiągnięte porozumienie co do punktów istotnych już je wiązało tak, aby żadna strona już nie mogła się cofnąć. Tej potrzebie praktycznej prawo musi uczynić zadość, wprowadzając odpowiedni wyjątek od zasady, wypowiedzianej w art. 61 § 1. Kodeksy austriacki i niemiecki postępują w tym względzie różną drogą, z której żadnej nie mógł obrać k. z. Oba te kodeksy są zgodne w tym, że raczej przypuszczać należy, że strony nie chcą być przed zakończeniem rokowań związane i że można to przyjąć tylko w tym przypadku, gdy w jakiś sposób wyraźny, czy dorozumiany, oświadczyły, że chcą być związane już tymi postanowieniami, które przed ostatecznym zawarciem umowy uzgodniły. W szczególności sam fakt, że uzgodniły swą wolę co do istotnych postanowień umowy, nie wystarcza, chyba że, jak stanowi k. c. a., spisały i podpisały te istotne postanowienia (punktacje, § 885), albo, że jak stanowi k. c. n., zaszło tzw. ukryte nieporozumienie co do uzgodnienia postanowień nieistotnych, tj. strony myślą, że zgodziły się na wszystkie postanowienia umowy, a więc i na nieistotne, ale są pod tym względem w błędzie, bo albo coś opuściły, albo każda strona inaczej rozumie i może rozumieć oświadczenie drugiej strony, dotyczące postanowień nieistotnych (§ 155). Stanowisko obu kodeksów jest zbyt rygorystyczne i nieżyciowe. Skoro bowiem strony wyraziły swą zgodę co do postanowień istotnych, raczej przypuszczać należy, że już liczą z pewnością na zawarcie umowy, już odpowiednio regulują swoje interesy i byłyby najczęściej niemile za-

Kodeks zobowiązań — Art. 61—62. 90 skoczone, gdyby w razie niedojścia porozumienia co do szczegółów, całą umowę należało uznać za niebyłą. Dlatego k. z. już w fakcie wyrażenia zgody na wszystkie istotne postanowienia umowy upatruje, w razie wątpliwości, istnienie woli związania się ostatecznego co do tych punktów. Jeżeli w konkretnym przypadku strony tego nie chcą, powinny wyraźnie to powiedzieć, tj. zastrzec, że przed uzgodnieniem swego stanowiska co do postanowień nieistotnych nie chcą być związane. W rezultacie tak według k. c. a. i k. n., jak według k. z., kwestia częściowego związania się już w toku pertraktacyj zależy od woli stron, różnica jest tylko ta, że tamte kodeksy przyjmują jako regułę brak tej woli, nawet w razie wyrażenia zgody na wszystkie istotne postanowienia, dopóki jeszcze mają uzgodnić także postanowienia nieistotne, natomiast k. z. przyjmuje istnienie takiej woli jako regułę w przypadku, gdy wyrażono już zgodę na wszystkie istotne postanowienia umowy. ART. 62. § 1. Umowa przedwstępna, przez którą jedna lub obie strony zobowiązują się do zawarcia oznaczonej umowy w przyszłości, wymaga do swej ważności okreśłe-BIBLIOGRAFIA Art. 62. Allerhand Maurycy: Wyroki nakazujące złożenie oświadczenia woli. Prcc. r. 1937, str. 65, 129. Cyw. Blei I.: Forma „umowy o świadczenie przez osobę trzecia”. (Do wykładni 62 i 91 k. z.). N. P. r. 1937, str. 386. art. Blei Izydor: Problem roszczenia wynikającego z umowy przedwstępnej. N. 1936, str. 485. P. r. Blei I.: Umowa przedwstępna w k. z. Gł. Pr. r. 1934, str. 21. Blei I.: Umowa przedwstępna. Lwów, Mól Książkowy, 1936. Danek Kazimierz: Wpływ zmiany stosunków na zobowiązania umowne według k. z. na tle kodeksu cywilnego niemieckiego i austriackiego. R. P. E. S. r. str. 14 1937, Fenichel Zygmunt: Opcja w prawie prywatnym. Gł. Adw. r. 1933, str. 113. Fenichel Zygmunt: Rzut oka na zmiany w przepisach o charakterze procesoprojektów k. z. i k. h. Proc. Cyw. r. 1934, str. 71. wym Freudenheim Oskar: Odpowiedzialność za szkodę spowodowana niedojściem do skutku umowy dla braku formy aktu notarialnego. N. P. r. 1935, str. 200. Gliwa-Gliwiński K.: Sprzedaże warunkowe. Not. Hip. r. 1935, str. 165. Gwiazdomorski Jan: Umowa przedwstępna w k. z. Cz. P. E. r. 1936, str. 438. (Praca ukazała się też jako osobna odbitka). Halpern Fryderyk: Skuteczność prawna umowy przedwstępnej. N. P. r. str. 482. Kurzer Fryderyk: Umowy przedwstępne w k. z. P. S. r. 1937, str. 300. Landau Marian: Umowa przygotowawcza. Kraków 1936, str. 47. Mianowski Stanisław: Art. 62 k. z. Wil. Prz. Pr. r. 1936, str. 94. Mianowski Stanisław: Kilka uwag z powodu streszczenia mego artykułu pt.: 62 k. z.” w Nr 11 „Nowego k. z., za rok b. Wil. Prz. Pr. r, 1936, str. 166. „Art. Nadel Leon: Odpowiedzialność za szkodę spowodowana niedojściem do skutku umowy dla braku formy aktu notarialnego. N. P. r. 1935. str. 114. Somerstein Natan: Do wykładni art. 82 prawa o notariacie. N. P. r. 1935, str. 204, 205. ś. W.: Czy może być sporządzony akt przyrzeczenia darowizny? N. K. Z. T. 1936, str. 180. Wolski Ryszard: Oferta a umowa przedwstępna. Not. Hip. r. 1936, str. 209.

Kodeks zobowiązań — Art. 62. ﻿91 nia istotnych postanowień mającej się zawrzeć umowy oraz terminu, w którym ma być zawarta. § 2. Umowa przedwstępna powinna być pismem stwierdzona. § 3. W razie uchylenia się strony zobowiązanej od zawarcia umowy, sąd może, na żądanie drugiej strony, jeżeli tylko są spełnione warunki potrzebne do ważności umowy przyrzeczonej, a w szczególności zachowana także jej forma, wyznaczyć zobowiązanemu termin do jej zawarcia z tym skutkiem, że w razie niezawarcia jej w ciągu tego terminu wyrok prawomocny będzie równoznaczny z zawarciem umowy. § 4. Poza tym przypadkiem niewykonanie zobowiązania zawarcia umowy uzasadnia tylko żądanie odszkodowania. § 5. Roszczenie o zawarcie umowy przyrzeczonej przedawnia się z upływem roku od chwili, kiedy umowa miała być zawarta. W sporze o zwrot zadatku danego przez jedną stronę przy zawarciu umowy przedwstępnej i o odszkodowanie umowne z przyczyny niedopełnienia tej umowy przedwstępnej, ckolicz= ność, iż tej umowy strony nie zawarły we formie aktu notariak nego, chociaż umowa przyrzeczona dotyczyła przejścia własno= ści nieruchomości, jest pozbawiona wszelkiego znaczenia prawnego i nie ma wpływu na wynik sporu. (O. S. N. z 7. 6. 1937, C II 268/37; P. P. A. z r. 1937, str. 501). Obietnica zawarcia nowej umowy bez określenia jej warun= ków, nie jest umową wiążącą, której naruszenie uzasadniałoby obowiązek zwrotu szkody. (O. S. N. z 23. 4. 1937, C II 3169/36; N. K. Z. z r. 1937, str. 170). Rokowań, przeprowadzonych w sprawie odstąpienia lokalu handlowego innej firmie i współpracy w tejże firmie nie można uważać za umowę przedwstępną ćo do asocjacji, dopóki strony nie oznaczyły wysokości wynagrodzenia za to odstąpienie i współpracę. (O. S. N. z 10. 6. 1937, C II 265/37; N. K. Z. z r. 1937, str. 165). Z ustawodawstvz obowiązujących w Polsce nie zawierają przepisu o umowie przedwstępnej k. c. n. i k. N. Autorowie k. c. n. uczynili to świadomie, uważając, że przepis taki jest niepotrzebny, gdyż dopuszczalność umów przedwstępnych i wymóg ich ważności, aby umowa przy-

Kodeks zobowiązań — Art. 62. ﻿92 rzeczona była dostatecznie określona, wynika z ogólnych przepisów. W k. N. jest wprawdzie przepis art. 1589, który mówi o przyrzeczeniu sprzedaży, jednak treść jego, a mianowicie norma, że, w razie ustalenia przedmiotu i ceny, przyrzeczenie takie znaczy tyle, co sprzedaż, nie pozwala na upatrywanie w nim przepisu o umowie przedwstępnej, gdyż chodzi tu tylko o przypadek, w którym strony ostatecznie się związały a tylko zamiast powiedzieć, że sprzedają i kupują, powiedziały, że zobowiązują się sprzedać i kupić. Dlatego też nie ma mowy w art. 1589 o terminie przyszłej sprzedaży, co tylko przy umowie przedwstępnej mogłoby mieć znaczenie. Wprawdzie nauka upatruje w art. 1589 także podstawę do tego, aby uznać za obowiązujące jednostronne zobowiązanie się do sprzedaży lub do kupna, czyli tzw. opcję, jednak autorowie i tak muszą konstruować tę opcję jako ofertę z terminem wiązania, a zatem nie jako umowę przedwstępną, a powołanie się na art. 1589 służy im tylko do tego, aby prawa z takiej opcji, jako wynikające rzekomo „z umowy przedwstępnej", można przenosić na trzecie osoby. Ten sposób komentowania art. 1589 jest jednak bardzo pouczający, gdyż wskazuje na potrzebę ustawowego uregulowania umów przedwstępnych, przynajmniej o ile chodzi o jednostronne, czyli opcje. Jednak i dwustronnie wiążąca umowa przedwstępna sensu stricto może być praktyczna. Nie jest bowiem słuszne zapatrywanie, że skoro strony obie zobowiązały się zawrzeć umowę określonej treści w przyszłości, to jest tak samo, jak gdyby zawarły tę umowę definitywnie (Planiol-Ripert, T. X nr 175). Przy takim bowiem obopólnie wiążącym przyrzeczeniu każda strona tylko może żądać zawarcia umowy, ale nie musi; jeżeli żadna nie zażąda, umowa wcale nie przyjdzie do skutku, gdy tymczasem przy systemie francuskim konieczny jest, jeżeli strony później nie zechcą umowy, osobny akt odstąpienia. Dlatego też projekt francusko-włoski uznał za stosowne umieścić osobny artykuł o umowie przedwstępnej (art. 25), który odnosi się zarówno do przyrzeczeń obustronnych, jak i jednostronnych i nie uważa tych przyrzeczeń za równoznaczne z zawarciem umowy przyrzeczonej, lecz albo daje uprawnionemu prawo żądania zawarcia umowy przyrzeczonej z tym, że w razie odmowy sąd może orzec, że wyrok zastąpi zawarcie, albo tylko prawo żądania naprawienia szkody. Przepis zaś art. 1589 k. N. został w projekcie francusko-włoskim zmodyfikowany w ten sposób, że w razie przyrzeczenia sprzedaży lub kupna za oznaczoną cenę i w oznaczonym czasie, zamiast ogólnej normy art. 25, wchodzi w zastosowanie jeszcze ostrzejsza norma, a mianowicie, że umowa przyrzeczona przychodzi do skutku przez samo oświadczenie uprawnionego, że chce kupić lub sprzedać. T. X cz. 1 regulował umowę przyrzeczenia sprzedaży (art. 1679— 1690), jako umowę przedwstępną w technicznym znaczeniu, tj. zobowiązującą obie strony do zawarcia umowy sprzedaży w przyszłości z tym, że, w razie jej niezawarcia z winy jednej strony, obowiązana jest ona do odszkodowania, oraz z tym, że, jeżeli był dany zadatek, to zadatek przepada lub powinien być zwrócony w podwójnej wysokości. Po upływie terminu, oznaczonego w umowie przyrzeczenia sprzedaży, do zawarcia umowy sprzedaży, umowa przedwstępna traci swą moc. Jeden tylko k. c. a. zawiera ogólny przepis o umowach przedwstępnych w technicznym znaczeniu, dopuszczalnych skutkiem tego przy wszelkiego rodzaju umowach i zobowiązujących do zawarcia umowy przyrzeczonej nie tylko pod rygorem obowiązku odszkodowania, lecz także pod rygorem egzekucji, przy czym austriacka ordynacja egzekucyjna przewidywała dogodny środek egzekucyjny w postaci postanowienia, że prawomocność wyroku, zasądzającego na złożenie oświadczenia woli

Kodeks zobowiązań — Art. 62 (w tym przypadku na zawarcie umowy przyrzeczonej) zastępuje złożenie tego oświadczenia. Moc wiążąca umowy przedwstępnej tylko o tyle była słabsza od mocy umowy stanowczej, że strona zobowiązana mogła się uchylić od zawarcia umowy przyrzeczonej w razie zmiany stosunków, określonej bliżej w § 936. K. z. poszedł wzorem k. c. a. i proj. francusko-włoskiego, uznając, że instytucja umów przedwstępnych w postaci najrozmaitszych opcyj, promes itp. jest bardzo rozpowszechniona i powinna być uregulowana w sposób, czyniący z jednej strony zadość wymaganiom bezpieczeństwa obrotu i zasadzie: pacta sunt servanda, z drugiej jednak strony poglądowi, że moc wiążąca umowy przedwstępnej nie może być tak silna, jak umowy stanowczej, bo inaczej wystarczyłaby konstrukcja umowy stanowczej z późniejszym terminem wykonania, a przy opcjach jednostronnie wiążących bądź konstrukcja umowy stanowczej, zawartej pod warunkiem, zależnym od woli uprawnionego, bądź konstrukcja oferty z dłuższym terminem wiązania. Systemu k. c. a., który to osłabienie zrealizował w postaci clausuli rebus sic stantibus, nie przyjęto jednak z tego powodu, że klauzula ta jest w kodeksie generalnie unormowana w art. 269, jako następstwo nadzwyczajnych wypadków. Dlatego przyjęto system, wzorowany na projekcie francusko-włoskim, a po części i na T. X cz. 1, a mianowicie, że kwestia, czy strona zobowiązana, uchylająca się od zawarcia umowy przyrzeczonej, może być zmuszona do jej zawarcia, zależy od istnienia pewnych wymogów, od woli uprawnionego i od uznania sądu (art. 62 § 3). Jeżeli te wymogi są spełnione, a sąd uzna, że umowa przyrzeczona powinna być zawarta, wyznacza zobowiązanemu dodatkowy termin (analogia z art. 250) z zagrożeniem, że w przeciwnym razie wyrok prawomocny będzie równoznaczny z zawarciem umowy. Gdyby natomiast te wymogi spełnione nie były albo uprawniony nie chciał nastawać wbrew woli zobowiązanego na zawarcie umowy, albo sąd nie uważał tego za wskazane, służy uprawnionemu prawo do odszkodowania (ujemny interes umowy przyrzeczonej a dodatni umowy przedwstępnej). Wyznaczenie dodatkowego terminu przez sąd jest praktyczne, gdyż zobowiązanemu może zależeć na tym, by mógł dokładnie określić różne postanowienia, poza istotnymi punktami, zawartymi już w umowie przedzawarcia nie dojdzie, wejdzie w zastosowanie art. 60 i 61 § 2. pertraktacyj, obietnic, ofert itp. wymaga kodeks zachowania jormy piśmiennej w celach dowodowych. Ze względu na możliwość wymuszenia zawarcia umowy, przyrzeczonej w trybie § 3, muszą być istotne postanowienia przyszłej umowy już ustalone w umowie przedwstępnej. Z postanowienia, że w danym razie wyrok zastąpi zawarcie umowy przyrzeczonej wynika, że jeżeli uprawniony chce z tego skorzystać, muszą być wszelkie warunki ważności umowy przyrzeczonej spełnione bądź już w umowie przedwstępnej (tak, jak gdyby przy zawarciu umowy przedwstępnej chodziło nie o umowę przedwstępną, lecz o umowę stanowczą), np. forma wymagana pod rygorem nieważności, bądź później, ale w każdym razie przed wyznaczeniem terminu z § 3. Jasne jest, że zawieranie umowy przedwstępnej wtedy tylko ma sens, jeżeli strony jeszcze nie mogą zawrzeć umowy przyrzeczonej. Dlatego musi być oznaczony termin zawarcia umowy przyrzeczonej, gdyż

﻿94 Kodeks zobowiązań — Art. 62—63. w jego braku uprawniony mógłby żądać zawarcia umowy przyrzeczonej zaraz (art. 192 § 2), a to mijałoby się z celem tej instytucji prawnej. Z drugiej jednak strony stosunek prowizoryczny, wytworzony umową przedwstępną, nie powinien trwać długo, a zwłaszcza zobowiązany nie może pozostawać długo w niepewności, czy uprawniony nie zażąda zawarcia umowy przyrzeczonej Dlatego prawo tego żądania przedawnia się po roku od chwili, kiedy miała być zawarta (§ 936 k. c. a., art. 1687 T. X cz. 1). Wynika stąd, że gdyby po upływie tego roku uprawniony zażądał zawarcia umowy, a zobowiązany temu odmówił i powołał się na przedawnienie, sąd nie tylko nie będzie mógł wyznaczyć terminu dodatkowego z zagrożeniem z § 3, lecz także nie będzie mógł przyznać odszkodowania. Kto w celu zawarcia umowy złoży dru-ART. 63. § 1. giej stronie oświadczenie, obejmujące istotne postanowienia tej umowy (oferta), i oznaczy termin, w ciągu którego oczekiwać będzie odpowiedzi, ten związany jest ofertą aż do upływu oznaczonego terminu. § 2. Gdy termin nie był oznaczony, oferta, uczyniona drugiej stronie w jej obecności, albo bezpośrednio zapomocą telefonu lub innego środka porozumiewania się na odległość, przestaje wiązać, jeżeli nie będzie przyjęta natychmiast; uczyniona zaś w inny sposób przestaje wiązać po upływie czasu, w jakim czyniący ofertę mógł w zwykłym toku czynności otrzymać odpowiedź, wysłaną bez nieuzasadnionej zwłoki. Kto wolę uczynienia darowizny oświadczył w sposób inny niż między obecnymi i nie bezpośrednio za pomocą telefonu lub innego środka porozumiewania się na odległość, a nie oznaczył terminu, w ciągu którego ma nastąpić przyjęcie, związany jest swym oświadczeniem aż do chwili przyjęcia go lub odrzucenia przez drugą stronę; jednak może wezwać drugą stronę do zło= żenią oświadczenia, wyznaczając jej w tym celu odpowiedni termin. W razie bezskutecznego upływu tego terminu uważa się, że darowizna nie przyszła do skutku (art. 357). Jeżeli kto został przez władzę ustanowiony do spełniania BIBLIOGRAFIA Art. 63. Dorożała Tadeusz: Czy oferta jest umową? Not. Hip. r. 1933, nr 24. r. 1934, str. 164. 141, 145, 149. str. 137. umowa przedwstępna. Not. Hip. r. 1936, str. 209.

Kodeks zobowiązań — Art. 63 czynności dla drugich, albo jeżeli kto zawodowo tym się trudni, oświadczył dającemu zlecenie gotowość załatwiania czynno* pewnego rodzaju, powinien skoro nie chce przyjąć zlecenia, zawiadomić o tym niezwłocznie dającego zlecenie, w przeciwnym wypadku odpowiada za szkodę (art. 501). związana ofertą upadłego, o której przyjęciu przez stronę drugą upadły nie otrzymał zawiadomienia przed ogłoszeniem upadło* ści (art. 38 pr. upadł.). Kodeks, zgodnie z projektem wstępnym, przyjął system zawarcia umowy między obecnymi i między nieobecnymi, uznany pod wpływem prawa handlowego niemieckiego także za najwłaściwszy dla prawa cywilnego i obowiązujący już na obszarze k. c. n. (§ 145) i k. c. a. (§§ 862 i 862a). K. N. i T. X cz. 1 nie normują w ogóle tej kwestii. (por. proj. fr.-wł. art. 2 ust. 5). tychmiast, tzn. zanim strony się rozejdą lub nie przejdą na inny temat. Druga strona bowiem może zawsze, jeżeli od razu przyjąć oferty nie chce, zastrzec sobie czas do namysłu, a wtedy mamy do czynienia z ofertą z oznaczonym terminem wiązania z § 1 tego artykułu. To samo jest i wtedy, gdy strony rozmawiają bezpośrednio ze sobą na odległość zapomocą telefonu, radia, znaków świetlnych itp. Jeżeli ofertę uczyniono w inny sposób, a więc osobie nieobecnej zapomocą listu, posłańca, telegramu, telefonogramu itp., powstaje kwestia, jak długo jest nią oferent wiązany. Nauka francuskiego prawa cywilnego uznawała zasadę nieograniczonego czasu wiązania oferty, jednak z możnością jej odwołania w każdej chwili, dopóki nie została przyjęta. System ten jest niepraktyczny, bo przyjmujący ofertę nigdy nie ma pewności, czy w chwili, gdy ją przyjmuje, już nie jest odwołana albo odwrotnie, oferent nie ma pewności, czy w chwili, gdy ją odwołuje, już nie jest przyjęta. Jest też pewne utrudnienie obrotu, bo oferent, nie otrzymując po dłuższym czasie przyjęcia, musi drugi raz pisać list, zawierający odwołanie oferty. Dlatego powszechnie uznany jest za praktyczniejszy system krótkiego wprawdzie, ale bezwzględnego czasu wiązania oferty, po którego upływie oferent staje się od razu wolny. K. z. przyjął też ten system, odstępując w tym względzie świadomie od proj. francuskowłoskiego, który zatrzymuje stary system francuski każdoczesnej odwołalności, o ile nieodwołalność nie wynika z treści lub z natury oferty, zarazem jednak wymaga, by przyjęcie nadeszło do oferenta w czasie, wskazanym okolicznościami, a więc widocznie po upływie tego czasu oferta gaśnie samym prawem. Po cóż więc odwołalność? Art. 64, który odróżnia, czy spóźnione przyjęcie było wysłane na czas czy nie, odpowiada więcej potrzebom praktycznym, niż system proj. francusko-włoskiego, który w obu przypadkach uważa umowę za niedoszłą do skutku, chyba że oferent zawiadomi drugą stronę, że uznaje przyjęcie za skuteczne. Skoro bowiem druga strona wysłała przyjęcie na czas, liczy na zawarcie umowy i to zaufanie powinno być chronione przez to, że gdyby miało być inaczej, zostanie o tym bezzwłocznie zawiado-

96 Kodeks zobowiązań — Art. 63—66. miona. Zresztą w tym przypadku spóźnienie będzie z reguły nieznaczne i najczęściej bez znaczenia dla oferenta, po cóż więc zmuszać go w takim razie do ponownego pisania. Przepis art. 65 jest konsekwencją zasady art. 30. Kodeks zobowiązań szwajcarski uznaje jeszcze w art. 9 odwołanie za skuteczne także wówczas, gdy dojdzie wprawdzie do drugiej strony już po nadejściu oświadczenia, które się odwołuje, ale jeszcze zanim druga strona dowiedziała się o treści oświadczenia, które ma być odwołane. Jest to słuszne, ale w kodeksie o tym osobno nie potrzeba mówić, uwzględniając bowiem ratio legis art. 30, którego konsekwencją jest, jak zaznaczono, art. 65, oraz zasady dobrej wiary, musi się dojść do tego samego rezultatu. Zasada art. 66, przyjęta zarówno w k. c. a. i k. c. n., jak i w nauce prawa szwajcarskiego, odpowiada potrzebom praktycznym, wzmacnia bowiem bezpieczeństwo obrotu, a także pozostaje w zgodzie z zasadą, że kto uczynił ofertę, nie może już jej cofnąć przez czas, w ciągu którego umowa może przyjść do skutku w zwykłym toku czynności. Skoro bowiem oferta nie traci mocy przez odwołanie w tym czasie, dlaczegóż by miała tracić moc przez śmierć lub utratę zdolności do działania, jeżeli to nie wynika z jej treści lub z natury rzeczy (np. oferta artysty malarza). Art. 67 wynika właściwie z natury rzeczy i z tego powodu projekt wstępny nie uważał za potrzebne go zamieszczać. Ponieważ jednak można by uważać takie przyjęcie także za niewiążącą odmowę, zamieszczono ten przepis, zaczerpnięty z ust. 2 § 150 k. c. n. Natomiast umieszczanie przepisu, odpowiadającego ust. 1 § 150 k. c. n. było już zupełnie zbędnym, bo tu obawa uznania spóźnionego przyjęcia za odmowę nie istnieje. Już w myśl art. 29 należy je uważać za nową ofertę. ART. 64. Jeżeli z opóźnionej odpowiedzi okazuje się, że była ona wysłana w czasie właściwym, czyniący ofertę winien niezwłocznie wysłać drugiej stronie zawiadomienie, że odpowiedź nadeszła z opóźnieniem i że umowa nie została zawarta. W braku takiego zawiadomienia umowę poczytywać należy za zawartą. ART. 65. Oferta traci moc, jeżeli zawiadomienie o jej odwołaniu doszło do drugiej strony przed otrzymaniem lub jednocześnie z otrzymaniem oferty. Przepis ten stosuje się również do odpowiedzi na ofertę. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 63. ART. 66. Oferta lub przyjęcie oferty nie tracą mocy wskutek tego, że osoba, która takie oświadczenie złożyła, BIBLIOGRAFIA Art. 66. Fenichel Zygmunt: Oferta i przyjęcie według k. z. N. K. Z. r. 1936, str. 137, 141, 145, 149.

97 zmarła lub utraciła zdolność do działań prawnych przed zawarciem umowy, chyba że co innego wynika z woli stron albo z natury rzeczy. ART. 67. Przyjęcie oferty pod zmienionymi lub nowymi warunkami poczytuje się za nową ofertę. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 63. ART. 68. Jeżeli czyniący ofertę żąda niezwłocznego wykonania umowy, albo jeżeli zgodnie z treścią oferty lub zwyczajem zawiadomienie o przyjęciu jest niepotrzebne, umowę uważa się za zawartą, skoro druga strona w czasie właściwym przystąpi do jej wykonania. Jeżeli kupiec, którego przedsiębiorstwo obejmuje zalatwia= nie cudzych interesów, otrzyma ofertę do załatwienia takiego in= teresu od osoby, z którą pozostaje w stałych stosunkach handło= wych, obowiązany jest do bezzwłocznej odpowiedzi; jego mil= ozenie uważa się za przyjęcie oferty (art. 526 k. h.). Kto został ustanowiony przez władzę do spełniania czynno^ ści dla drugich, kto zawodowo tym się trudni ałbo oświadczył dającemu złecenie gotowość załatwiania czynności pewnego ro= dzaju, powinien jeżełi nie chce przyjąć zlecenia, zawiadomić o tym niezwłocznie dającego zlecenie. W przeciwnym wypadku odpowiada za szkodę (art. 501). Wystawienie polisy przez Pocztową Kasę Oszczędności na skutek zgłoszenia wniosku o ubezpieczenie na życie może być uznane — stosownie do art. 68 k. z. — za przystąpienie przez Pocztową Kasę Oszczędności do wykonania umowy, równoznaczne z jej zawarciem, choćby wnioskodawca przed otrzyma^ niem polisy zmarł. (O. S. N. z 25. 9. 1956, C I 2851/55; Zb. O. S. N. C. z r. 1951, poz. 521). Jakkolwiek z reguły przyjęcie oferty musi być oznajmione oferentowi, aby umowa przyszła do skutku, praktyka życia zna przypadki, w których takie oznajmienie nie następuje, a mimo to uważa się umowę za doszłą do skutku. W tych przypadkach uważa się bowiem za wystarczające, jeżeli druga strona przejawiła wolę zawarcia umowy w sposób dorozumiany. Aby takie dorozumiane przyjęcie wystarczyło, muszą być ważne po temu powody. Takim powodem może być najpierw fakt, że BIBLIOGRAFIA Art. 68. Fenichel Zygmunt: „Zwyczaje” w k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 125. Kodeks zobowiązań

Kodeks zobowiązań — Art. 68. 98 sam oferent z zawiadomienia go o przyjęciu rezygnuje, a to albo wyraźnie lub w sposób dorozumiany, mianowicie żądając natychmiastowego wykonania, gdyż daje tym samym do zrozumienia, że będzie uważał rozpoczęcie wykonania za przyjęcie. Nie można bowiem rozumieć woli oferenta w ten sposób, by druga strona miała wykonywać świadczenie na swoje ryzyko, nie będąc pewną, czy podstawa prawna tego świadczenia przyjdzie do skutku, gdyż byłoby to sprzeczne z zasadami dobrej wiary. Drugim powodem może być rodzaj oferty, np. darowizna, co do której z góry się przypuszcza, że będzie przyjęta, lub zwyczaj, że wykonywa się zamówienie, nie zawiadamiając o przyjęciu oferenta, np. bankier kupuje zamówione akcje na giełdzie. Z kodeksów obowiązujących dotychczas tylko k. c. n. (§ 151) i k. (§ 864) zawierały taki wyraźny przepis. K. c. n. mówi o przypadku, oferent zrzekł się zawiadomienia lub gdy według zwyczaju nie naoczekiwać zawiadomienia o przyjęciu, k. c. a. mówi o przypadku, gdy według natury interesu lub zwyczaju nie należy oczekiwać tego zawiadomienia. Różnica ta jest jednak tylko stylistyczna, gdyż zrzeczenie się w rozumieniu k. c. n. może być wyraźne lub dorozumiane, wynikające właśnie z natury interesu, np. rodzaj lub pilność żądanego świadczenia, zaś natura interesu w rozumieniu k. c. a. obejmuje także ofertę, zawierającą wyraźne zrzeczenie się zawiadomienia o przyjęciu. Sformułowanie, przyjęte w k. z., a wzorowane na projekcie rosyjskim z r. 1900 i 1913, obejmuje wszystkie przypadki, przewidziane przez k. c. n. i k. c. a., przy czym jednak wysuwa na plan pierwszy przypadek najczęstszy, tj. żądanie natychmiastowego wykonania, usuwając w tym względzie potrzebę zastanawiania się, czy podpada on pod zrzeczenie się zawiadomienia (k. c. n.) lub pod naturę interesu (k. c. a.). Wyrazy zaś „treść oferty" i „zwyczaj" obejmują niewątpliwie i zrzeczenie się i naturę interesu i zwyczaj. Zbyt ciasno natomiast ujmuje ten stan faktyczny art. 3 proj. fr.-wł., w którym jest mowa tylko o przypadku, gdy wskutek żądania, czyniącego ofertę lub z powodu natury sprawy, wykonanie przez przyjmującego ofertę powinno poprzedzić odpowiedź, gdyż najczęściej chodzić będzie o przypadki, w których odpowiedź w ogóle jest niepotrzebna. W przypadkach, objętych art. 68, umowa przychodzi do skutku przez przyjęcie, ale przez przyjęcie dorozumiane. Na tym stanowisku stoją też k. c. n., k. c. a. i proj. fr.-wł. Natomiast k. szwajc. uważa, żeumowa przychodzi do skutku przez brak odmownej odpowiedzi w odpowiednim czasie, czyli przez milczenie (art. 6). Stanowisko k. szwajc. jest nie do przyjęcia, gdyż wynika z niego, że oferent, oświadczając, iż zrzeka się wyraźnego przyjęcia i będzie uważał brak odpowiedzi za przyjęcie, może narzucić drugiej stronie obowiązek odpowiadania pod grozą przyjścia umowy do skutku. To jest niedopuszczalne i k. z. występuje przeciw temu stanowczo także w art. 69 in fine. W kwestii, na czym może polegać dorozumiane przyjęcie, odróżnić należy z jednej strony k. c. n., a z drugiej k. c. a. i proj. fr.-wł. K. c. n. uważa za wystarczające jakiekolwiek dorozumiane oświadczenie woli (w rozumieniu naszego art. 29), a więc możliwie nawet w danych warunkach i milczenie drugiej strony. System ten jednak nie zaleca się ze względu na bezpieczeństwo obrotu. Dlatego k. c. a. i proj. fr.-wł., a za ich wzorem k. z. wymagają w tym przypadku dorozumianego przyjęcia w sposób, w ustawie określony, a mianowicie przez faktyczne zastosowanie się do treści oferty, czyli innymi słowy przez rozpoczęcie wykonania umowy. Rozpoczęcie wykonania umowy może polegać bądź na rozpoczęciu

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 68—69. świadczenia, którego oferent żąda, bądź na skorzystaniu ze świadczenia, które oferent ze swojej strony równocześnie wykonywa (np. rozcięcie książki, nadesłanej celem jej zakupienia). Wynika stąd, że według k. z. umowa może przyjść do skutku przez milczenie drugiej strony, chyba tylko między obecnymi, bo tu można uważać, że to milczenie, jako rodzaj dorozumianego przyjęcia, od razu dochodzi do oferenta, za czym przypadek ten nie podpada pod art. 68. Natomiast między nieobecnymi nigdy milczenie drugiej strony na otrzymaną ofertę nie wystarcza, chociażby ona była tylko korzystna dla drugiej strony, np. oferta darowizny (por. art. 357 zd. ost.), albo gdy chodzi o udzielenie zlecenia osobie, która wykonywaniem zleceń zawodowo się 523 k. h.). które tym stanowiskiem k. z. należało też unormować los że przyjęcie jest zbyteczne albo, że zaniechanie odpowiedzi będzie uważane za przyjęcie itp. K. z. czyni to w art. 69, stanowiąc konsekwentnie, że oferent czyni to na swoje niebezpieczeństwo, tzn. że dla odbiorcy nie powstają stąd żadne obowiązki, np. przechowania lub odsyłania. Oczywiście oferent w razie niedojścia umowy do skutku według art. 63 i nast. może żądać tego, co świadczył, z powrotem (bo odbiorca nie ma prawa jej zatrzymywać), ale tylko o tyle, o ile to jest jeszcze możliwe. Nie stosują się tu analogicznie przepisy o wydaniu niesłusznego zbogacenia (art. 125 i nast.) dlatego, bo odbiorca byłby zbogacony dopiero wtedy, gdyby sobie rzecz nadesłaną przywłaszczył, a wtedy umowa przychodzi do skutku w myśl art. 68. Jeżeli jednak odbiorca poczynił nakłady na rzecz, może żądać ich zwrotu jako sprawujący cudzą sprawę bez zlecenia. Gdyby rzecz rozmyślnie zniszczył, odpowiada jak za każdy inny czyn niedozwolony. Proj. wstępny Tilla przewidywał podobny przepis przy sprzedaży, jednak umieszczono go w części ogólnej, gdyż może chodzić i o inną umowę, np. darowiznę. K. z. w przypadku art. 68 nie przyznaje oferentowi prawa odwołania, jak to czynił proj. wstępny Tilla, wychodząc z założenia, że nie ma powodu traktować przypadków z art. 68 inaczej i to korzystniej dla oferenta, od przypadków z art. 63 § 2. Zatem i w tych przypadkach oferent jest przez pewien czas wiązany swoją ofertą, tzn. nie może jej odwołać. Czas ten należało jednak inaczej określić, niż w przypadkach art 63 § 2. Z postanowienia, że umowa przychodzi do skutku, jeżeli druga strona w czasie właściwym przystąpi do jej wykonania, wynika, że oferent wiązany jest przez czas właściwy. Jaki czas jest właściwy, oceni sędzia według okoliczności. Oczywiście jednak termin wiązania może wynikać z oferty, w myśl art. 63 § 1. Także może wynikać ze zwyczaju lub z natury interesu (art. 107), że oferent czyni zamówienie bez obligu, tzn. z możnością każdoczesnego odwołania, jak długo nie nastąpi zawarcie umowy przez rozpoczęcie jej wykonywania przez drugą stronę. Na podobnym stanowisku stoi też k. c. n. i k. c. a. ART. 69. Kle w celu zawarcia umowy spełnia zaofiarowane świadczenie, nie czekając na zawiadomienie o przyjęciu oferty, ten w razie niedojścia umowy do skutku ponosi

Kodeks zobowiązań — Art. 69—70. 100 niebezpieczeństwo spełnionego świadczenia, chociażby druga strona żadnej odpowiedzi nie udzieliła. Jeżeli oferent łącznie z ofertą przesyła towar kupcowi, z któ= rym pozostaje w stałych stosunkach handlowych, a kupiec oferty nie przyjmuje, nie może towaru odesłać bez porozumienia się z oferentem. Obowiązany jest postarać się o przechowanie to= waru na koszt sprzedawcy aż do chwili, w której w normalnych warunkach sprzedawca będzie miał możność nim rozporządzić, chyba że przechowanie wymaga kosztów, na które nie ma po= krycia (art. 527 k. h.). Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 68. ART. 70. W razie wątpliwości co do miejsca i czasu zawarcia umowy uważać należy, że umowę zawarto w miejscu i czasie otrzymania odpowiedzi na ofertę, a w przypadku, gdy zawiadomienie o przyjęciu jest niepotrzebne, w miejscu i czasie przystąpienia do wykonania umowy przez stronę, która otrzymała ofertę. Z zasady art. 50, że do umowy potrzeba dwóch zgodnych (i skutecznych oczywiście) oświadczeń woli, z których każde ma być złożone drugiej stronie (art. 63) oraz z zasady art. 30, że takie oświadczenie jest dokonane z chwilą, gdy dojdzie do drugiej strony, wynika jako logiczna konsekwencja norma art. 70 zd. 1, przyjęta także przez naukę prawa niemieckiego i austriackiego, a także przez niektórych autorów francuskich, uświęcona też, o ile chodzi o miejsce zawarcia, w polskiej ustawie o prawie prywatnym międzynarodowym (art. 9). Oczywiście można by z powodów teoretycznych lub praktycznych nie krępować się powyższą konsekwencją i przesunąć wyraźnym przepisem moment zawarcia umowy na chwilę późniejszą lub wcześniejszą i również kwestię miejsca zawarcia umowy załatwić inaczej. Kodeks hiszpański np. uważa za chwilę zawarcia umowy chwilę, w której ofe rent dowiedział się o przyjęciu oferty, wychodząc z założenia, że obie strony mogą być związane dopiero od tej chwili, w której wiedzą o tym. że są w zgodzie. Argument ten jest jednak mylny, bo chociaż oferent dowiedział się o przyjęciu, to jednak przyjmujący ofertę o tym jeszcze nie wie, bo nie wie, czy odpowiedź została oferentowi doręczona i nie wie, czy on ją przeczytał. Kto składa oświadczenie woli zawarcia umowy, powinien być przygotowany na to, że zobowiązanie powstanie, skoro zejdą się zgodne oświadczenia woli, choćby miał się o tym sam dowiedzieć dopiero później. Wprost przeciwnie prawo anglo-saskie cofa moment zawarcia umowy do chwili wysłania odpowiedzi o przyjęciu, a tak samo czyni austr. kodeks handlowy (art. 321) i k. szwajc. (art. 10), przy czym wychodzono z założenia, że w interesie stron jest, by umowa zaczęła jak najprędzej obowiązywać, dalej, że moment wysłania odpowiedzi łatwiej stwierdzić, niż moment doręczenia, wreszcie, że śmierć lub niezdolność do działania jednej ze stron w czasie pomiędzy wysłaniem odpowiedzi a jej nadejściem do oferenta nie powinna wpływać na sku-

Kodeks zobowiązań — Art. 70. teczność umowy. Te wszystkie argumenty jednak nie usprawiedliwiają odstąpienia od zasady, przyjętej w art. 70 zd. 1. Co do pierwszego, to wobec dyspozytywnej natury art. 70 nic nie stoi na przeszkodzie, by strony obrały inną chwilę za decydującą, np. oferent oświadczył w ofercie, że chwilą zawarcia ma być chwila wysłania odpowiedzi, zawierającej przyjęcie. Co do drugiego należy zauważyć, że w ważniejszych sprawach, a o takie tylko może tu chodzić, praktykowana jest korespondencja zapomocą listów poleconych, a wówczas i chwila doręczenia da się stwierdzić. Trzeci argument jest dla k. z. w ogóle nieaktualny wobec istnienia art. 66. W rezultacie uznano za najwłaściwsze pozostanie przy rozwiązaniu, wynikającym z istoty umowy, jako składającej się z dwóch oświadczeń, z których każde ma być złożone drugiej stronie. Odstąpienie od tego rozwiązania było jednak konieczne w przypadku, gdy umowa przychodzi do skutku bez zawiadomienia oferenta o przyjęciu (art. 68). Wobec tego, że w tym przypadku oba istotne elementy umowy są spełnione już z chwilą, gdy druga strona przystąpi do wykonania umowy, przyjęto też tę chwilę i to miejsce za chwilę i miejsce zawarcia umowy (art. 70 zd. 2). Gdyby w tym przypadku druga strona niezależnie od przystąpienia do wykonania jeszcze ponadto zawiadomiła oferenta o przyjęciu, zawiadomienie to jest bez znaczenia w kwestii zawarcia, jeżeli wykonania, gdyby zaś nadeszło przedtem, powoduje w myśl ogólnej reguły art. 63 i wtedy należy zastosować regułę, tj. uważać chwilę i miejsce otrzymania odpowiedzi za chwilę i miejsce zawarcia umowy. Przepis art. 70 wchodzi zresztą w zastosowanie, jak wyraźnie w nim zaznaczono, tylko w razie wątpliwości. Strony mogą zgodnie ustalić w umowie inną chwilę i inne miejsce jej zawarcia, niż określone w art. 70. Z reguły nie potrzeba także szukać rozwiązania w art. 70, jeżeli ważność umowy zależy od zachowania formy piśmiennej lub notarialnej, gdyż wówczas decyduje w zasadzie data dokumentu. Jedynie, gdyby daty nie było, co możliwe jest tylko przy dokumentach prywatnych (gdyż art. 84 pr. o not. wymaga tego pod sankcją odmowy mocy dokumentu publicznego), należy ustalić chwilę i miejsce zawarcia umowy według ogólnych zasad. Jeżeli więc obie strony są przy podpisaniu równocześnie obecne, przychodzi umowa do skutku w czasie i w miejscu podpisania przez obie strony. Jeżeli natomiast każda strona podpisuje dokument umowy w nieobecności drugiej lub umowa przychodzi do skutku przez wymianę pism, jak w przypadku art. 112 § 2, uważać należy, że umowę zawarto w miejscu i z chwilą otrzymania odpowiedzi przez stronę, która podpisała wcześniej lub wysłała swoje podpisane zobowiązanie się, tj. otrzymania przez nią bądź dokumentu umowy, podpisanego przez drugą stronę, bądź zawiadomienia o fakcie podpisania bądź, przy wymianie pism, zobowiązania się drugiej strony. Przy akcie notarialnym może zajść przypadek, że ■ sporządza się osobne akty z innymi datami na oświadczenie każdej strony. Wówczas umowa przychodzi do skutku także dopiero z chwilą, wskazaną w art. 70. W szczególności k. z. nie przyjął przepisu art. 152 k. c. n., według którego decyduje chwila sporządzenia aktu notarialnego dla przyjęcia oferty, gdyż są to tak rzadkie przypadki, że nie ma powodu odstępować dla nich od ogólnych zasad.

Kodeks zobowiązań Art. 7 1. 102 ART. 71. § 1. Regulamin, wydany przez jedną ze stron, wiąże drugą stronę tylko wówczas, gdy został jej wręczony przy zawarciu umowy, a jeżeli posługiwanie się regulaminem jest zwyczajowo w danych stosunkach przyjęte także wówczas, gdy druga strona mogła z łatwością dowiedzieć się o treści regulaminu. § 2. Regulamin, wydany w czasie trwania stosunku prawnego o charakterze ciągłym, wiąże drugą stronę, jeżeli zostały zachowane przepisy paragrafu poprzedzającego, a druga strona nie wypowiedziała umowy z najbliższym terminem wypowiedzenia. § 3. Regulamin nie może sprzeciwiać się umowie. regulaminie pracy dla pracowników wymienionych w rozp. o umowie o pracę pracowników umysłowych zob. art. 43—51 tegoż rozporządzenia. O w rozp. o umowie o pracę robotników zob. art. 48—59 tegoż rozporządzenia. Ograniczenia co do zaciągania zobowiązań przez związek, zawarte w regulaminie związku, nie mają znaczenia wobec osób trzecich, jeżeli nie były im podane do wiadomości. (O. S. N. z 8. 7. 1937, C II 511/37; N. K. Z. z r. 1938, str. 1). W projekcie wstępnym przepis, dotyczący regulaminów, mieścił się w rozdziale o umowie o pracę, podobnie jak w k. z. szwajc. (art. 321), jednak podczas drugiego czytania, na wniosek przedstawiciela Ministerstwa Sprawiedliwości uchwalono zamieścić go, po odpowiednim przerobieniu, w części ogólnej kodeksu, gdyż regulaminy zdarzają się i w innych umowach. O ile zresztą idzie o umowę o pracę, potrzebne są bardziej szczegółowe postanowienia, niż to było możliwe w k. z. i postanowienia takie mieszczą się też rzeczywiście w rozp. Prezydenta o umowie o pracę pracowników umysłowych i robotników, wydanych już po ogłoszeniu projektu wstępnego części szczególnej, bo w r. 1928. Postanowienia te oczywiście pozostają w mocy w myśl art. 446 k. z. i art. III p. 10 przep. wprow. k. z. Charakterystyczną cechą wszelkich regulaminów jest to, że wydaje je jedna strona, a wiążą one obie strony bez potrzeby, aby druga strona wyrażała na treść regulaminu swoją zgodę. Jest to zatem wyjątek od BIBLIOGRAFIA Art. 71. Fenichel Zygmunt: Oferta i przyjęcie według k. z. N. K. Z. r. 1936, str. 137, 141, 145, 149. Wróblewski Stanisław7: Znaczenie regulaminu pracy. Cz. P. E. r. 1936, str. 252.

Kodeks zobowiązań — Art. 71 ﻿103 zasady art. 50 i 63, podyktowany względami praktycznymi, które nie pozwalają na to, aby w umowach, zawieranych przez jednego z kontrahentów w szablonowy sposób z większą ilością innych osób (teatr, zakłady użyteczności publicznej, przedsiębiorstwa przewozowe, fabryki itp.), osoby te mogły zabierać głos co do szczegółów umowy. Prawo musi jednak zabezpieczyć, aby przez taki regulamin nie nastąpiło pokrzywdzenie drugiej strony. W tym celu stanowi k. z.: 1) że regulamin nie może sprzeciwiać się umowie, tj. temu, co strony zgodnie umówiły, i 2) że jakkolwiek druga strona nie musi się zgodzić na treść regulaminu, to jednak: a) musi mieć możność zapoznania się z nim, zanim ją zacznie obowiązywać, i b) musi być dostateczny powód do przypuszczenia, że, zawierając umowę lub pozostając dobrowolnie nadal w stosunku umownym po wydaniu regulaminu, temu regulaminowi się poddała. W szczególności k. z. uważa, że wymóg ad a) jest spełniony przez wręczenie regulaminu drugiej stronie na piśmie, a także, jeżeli posługiwanie się regulaminem jest w danych stosunkach przyjęte przez łatwe udostępnienie regulaminu stronie, chcącej się z nim zapoznać, a więc wywieszenie w lokalu, powielenie w egzemplarzach, rozdawanych na żądanie bezpłatnie itp. Wymóg ad b) będzie spełniony, jeżeli wręczenie regulaminu nastąpiło lub możliwość łatwego zapoznania się z nim istniała już przy zawarciu umowy, a gdy regulamin wydano później, jeżeli druga strona, po otrzymaniu regulaminu lub uzyskaniu możliwości łatwego zapoznania się z nim, nie wypowiada umowy z najbliższym terminem wypowiedzenia. ART. 72. Jeżeli istnieje wzór umowy (umowa typowa), wydany lub zatwierdzony przez władzę państwową lub samorządową, wówczas strony, zawierające umowę z powołaniem się na ten wzór, są związane jego postanowieniami. biorowych pracy. wać w przypadkach tzw. kontraktów typowych (masowych, szablonowych), w których już nie tylko, jak przy regulaminach, szczególne postanowienia umowy, zresztą w normalny sposób zawartej, są regulowane przez jedną stronę, a druga tylko im się poddaje, lecz w ogóle cała umowa przychodzi do skutku przez poddanie się (adhezję) jednej strony szablonowi umowy, stosowanemu przez drugą stronę przy zawiązywaniu jednakowych stosunków prawnych z większą ilością osób (umowy o dostawę prądu elektrycznego, o przewóz kolejowy itp.). K. z. nie wprowadza tu niczego nowego, sankcjonuje tylko to, co już się w życiu wytworzyło, a jedynie stara się, podobnie jak przy regulaminach, zapobiec korzystaniu z tej formy zawierania umów w celu pokrzywdzenia publiczności. W tym celu stawia wymogi: 1) aby zawarcie umowy nastąpiło Fenichel Zygmunt: 137. 141. 145, 149.

﻿104 Kodeks zobowiązań — Art. 72—73. z powołaniem się na wzór umowy i 2) aby ten wzór wydany był lub potwierdzony przez władzę państwową lub samorządową. Podobnie stanowi też i art. 324 k. z. szwajc. ART. 73. § 1. Ogłoszenia, reklamy, cenniki i wszelkiego rodzaju wiadomości o podaży i popycie, skierowane do ogółu lub do poszczególnych osób, uważa się, w razie wątpliwości, nie za ofertę, lecz za zaproszenie do rozpoczęcia rokowań. § 2. Jeżeli ten, kto wystąpił z tego rodzaju zaproszeniem, odmawia zawarcia umowy bez usprawiedliwionego powodu. obowiązany jest do odszkodowania. W stosunkach handlowych wystawienie towaru w miejscu sprzedaży na widok publiczny z oznaczeniem ceny uważa się za ofertę (art. 525 k. h.). Zgodnie z zapatrywaniem nowoczesnej cywilistyki k. z. nie wymaga, ażeby oferta była zawsze skierowana do oznaczonej osoby. Także oferty, skierowane do publiczności (ad personam incertam), mogą być wiążące, jeżeli to wynika z ich treści lub z okoliczności. Dotyczy to np. automatów, wystawianych na miejscach publicznych: stanowią one ofertę pod adresem osoby nieznanej, która jednak zindywidualizuje się przez wykonanie czynności, wymaganej przez właściciela automatu, np. przez wrzucenie monety. Także ogłoszenia o podaży i popycie, cenniki itp. mogą być wiążące, jeżeli to wynika z ich treści. Dlatego przepis art. 73 zawiera słowa „w razie wątpliwości", tzn. ma dać normę interpretacyjną na przypadek, gdyby z okoliczności lub z treści oświadczenia woli, skierowanego do ogółu lub nawet do poszczególnych osób, nie wynikało, że to jest wiążąca oferta. Na ten przypadek, wzorując się zresztą na art. 7 ust. 2 k. szwajc., postanowiono, że takie ogólne ogłoszenia, reklamy itp. nie stanowią oferty, tzn. nie wiążą już w tym znaczeniu, aby przez ich Wymaga tego przyjęcie już od razu umowa przychodziła do skutku. obrót, aby ten, kto ma na zbyciu rzeczy, mógł to ogłaszać i zachęcać do ich nabycia, zarazem jednak miał możność ustalenia bliższych warunków, a nawet zmiany warunków ogłoszonych, jeżeli staną się konieczne, zanim ktoś zdecyduje się skorzystać z ogłoszenia (zmienia się koniunktura, zmieniają się ceny, wyczerpują się zapasy itp.). Oczywiście w obrocie handlowym może być czasem wskazaną przeciwna norma interpretacyjna w celu uchronienia publiczności od zawodu i taką normę zawiera k. h. w przypadku wystawienia towaru w miejscu sprzedaży na widok puliczny z oznaczeniem ceny (art. 522). Jakkolwiek w razie wątpliwości cenniki, reklamy itp. nie wiążą jako oferta, to jednak liczyć się należy z tym, że budzą one u publiczności zaufanie, że na ich warunkach będzie można zawrzeć umowę. To zaufanie można też chronić, uwzględniając słuszny interes autora tych ogło-BIBLIOGRAFIA Art. 73. Geldwerth Jan: Zobowiązania abstrakcyjne w k. z. Gl. Adw. r. 1936, str. 18. 59.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 73—74. 105 szeń, w ten sposób, że przyznaj e się prawo do odszkodowania osobie, z którą autor ogłoszenia bez uzasadnionego powodu nie chce zawrzeć umowy na warunkach przez siebie ogłoszonych. Chodzi tu oczywiście o tzw. ujemny interes umowy, podobnie jak np. w przypadku art. 57 lub 62, tzn. o naprawienie szkody, którą ktoś poniósł z tego powodu, że liczył na zawarcie umowy na ogłoszonych warunkach. Rozdział VI. Dodatkowe zastrzeżenia umowne. Oddział 1. Zadatek. ART. 74. § 1. W braku odmiennego postanowienia umowy albo zwyczaju, uważa się, że zadatek, dany przy zawarciu umowy, zastępuje odszkodowanie z powodu niewykonania umowy przez jedną ze stron. § 2. W razie niewykonania umowy przez jedną ze stron, druga strona może, według swego wyboru, bądź dochodzić wykonania umowy, bądź od umowy odstąpić i, chociażby żadna szkoda nie nastąpiła, otrzymany zadatek zatrzymać, a jeżeli sama go dała, domagać się sumy dwukrotnie wyższej. § 3. Przepis artykułu niniejszego stosuje się bez względu na to, jaką nazwę strony zadatkowi nadały. Jeżeli przy zawarciu umowy z zadatkiem strony zastrzegły sobie prawo odstąpienia od umowy, zadatek, w braku odmienne* go postanowienia umowy, ma znaczenie odstępnego (art. 81). Zadatek wręczony przy zawarciu umowy o przewłaszczenie nieruchomości, podlega zwrotowi, gdy umowa jest nieważna z po= wodu niezachowania formy aktu notarialnego. (O. S. N. z 25. 5. 1937 C II 133/37; N. K. Z. z r. 1937, str. 141). Przez zadatek rozumie się w języku prawniczym, jak i w języku potocznym to, co jedna strona daje drugiej przy zawarciu umowy, zresztą jeszcze nie wykonywając swego świadczenia w całości. Obojętne jest przy tym, czy świadczenie tej strony polega na daniu takich samych rzeczy, ale w większej ilości, czy na daniu innych rzeczy, czy na czynieniu lub nieczynieniu. To znaczenie wyrazu „zadatek11 przyjmuje k. z., uważając definicję za zbędną. BIBLIOGRAFIA Art. 74. Fenichel Zygmunt: „Zwyczaje” w k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 125.

Kodeks zobowiązań — Art. 74. ﻿106 Natomiast należało określić prawne znaczenie zadatku wobec tego, że zależnie od woli stron może być różne (znak zawarcia umowy, zaliczka, zabezpieczenie wykonania, odstępne). Ponieważ najczęściej zadatek ma w życiu charakter umocnienia zobowiązania, przeto k. z. przyjmuje ten charakter w braku odmiennej woli stron lub odmiennego zwyczaju, co zresztą odpowiada przeważnie dotychczasowemu prawu. Według k. c. a. (§ 908), T. X cz. 1 (art. 1685 i 1688) i k. c. n. (§ 338) zadatek, oprócz innych funkcyj, spełniał także rolę umocnienia zobowiązania. Najsilniej występuje ta rola w k. c. a. i T. X cz. 1, gdyż strona, która zawiniła niewykonanie zobowiązania, traci dany przez siebie zadatek lub zwraca otrzymany w wysokości podwójnej. Słabiej występuje ta funkcja zadatku w k. c. n., gdyż zabezpiecza on tylko stronę, która otrzymała zadatek: może go ona zatrzymać, jeżeli druga strona udaremni spełnienie świadczenia (tj. świadczenie stanie się niemożliwe z przyczyny, za którą ona odpowiada) albo przez swoją winę da powód drugiej stronie do odstąpienia. Odmienne stanowisko zajmuje tylko k. N., który w razie wątpliwości przyznaje zadatkowi charakter odstępnego (art. 1590), a zatem Tego uważa go raczej za środek osłabienia, niż umocnienia umowy. ostatniego stanowiska k. z. nie mógł przyjąć (por. art. 81), gdyż w braku wyrażonej woli stron należy raczej przypuszczać, że przez danie zadatku chciały one umowę wzmocnić a nie osłabić. K. z. domniemywa się woli wzmocnienia zobowiązania po obu stronach, jak w k. c. a. i T. X cz. 1. Jakkolwiek bowiem można by przypuszczać, że strona, która dała zadatek, raczej pragnie korzystać z ogólnych przepisów o odszkodowaniu, jednak życiowo niewykonanie umowy przez tę stronę, która otrzymała zadatek, mało jest prawdopodobne, a w tych rzadkich przypadkach, w których będzie miało miejsce, łatwość uzyskania odszkodowania, choćby niższego od rzeczywistej szkody, przemawia za stanowiskiem, zajętym przez k. c. a. i T. X cz. 1, jako za praktyczniejszym od stanowiska, zajętego przez k. c. n. Według § 1 art. 74 zadatek „zastępuje" odszkodowanie z powodu niewykonania umowy, z czego wynika, że wyższego odszkodowania, niż suma zadatku strona domagać się nie może. Wynika to też a contrario z art. 84 § 2, który wyraźnie nadaje takie prawo przy odszkodowaniu umownym. Tym też różni się zadatek od odszkodowania umownego. Podczas obrad nad przepisami o zadatku, a mianowicie podczas rewizji projektu drugiego czytania, podkomisja zajęła wprawdzie większością głosów odmienne stanowisko i nawet uchwaliła wyraźną wzmiankę w ówczesnym art. 82 (obecnym art. 74), że wynagrodzenia szkody, przewyższającej wysokość zadatku, można dochodzić na zasadach ogólnych, jednak Kolegium Uchwalające skreśliło ten ustęp na wniosek referenta jako sprzeczny z domniemaną wolą stron. W tej mierze odstąpiono nie tylko od k. c. n., lecz także od k. c. a. (§ 908 in fine). Rola zadatku jako umocnienia zobowiązania przejawia się w dwóch kierunkach. W razie niewykonania zobowiązania z przyczyny, za którą strona odpowiada (art. 75 § 2), druga strona może: 1) od umowy odstąpić bez obowiązku wyznaczania dodatkowego terminu do wykonania (wyjątek od zasady art. 250) i 2) zatrzymać zadatek lub żądać podwójnego bez obowiązku wykazywania szkody wskutek niewykonania zobowiązania. Takie rozwiązanie sprawy zdaje się najczęściej odpowiadać domniemanej woli stron, które przez danie zadatku chcą osiągnąć trojaki cel. Po pierwsze zapewnić sobie otrzymanie odszkodowania za niewykonanie. Ten cel da się osiągnąć tylko dla strony, która otrzymała zadatek, bo ma już to odszkodowanie w ręku. Po drugie uzyskać swobodę ruchów

Art. 74-Kodeks zobowiązań — 108 w razie niewykonania umowy przez drugą stronę, tj. możność odstąpienia od umowy i zawarcia umowy z kim innym. Po trzecie zwolnić się od obowiązku wykazywania szkody w celu otrzymania odszkodowania za niewykonanie zobowiązania. Te dwa dalsze cele dadzą się uzyskać dla obu stron. zawarcia definitywnego umowy w odróżnieniu od poprzednich rokowań. K. z. o tym osobno nie wspomina, gdyż rozumie się to samo przez się: skoro dano zadatek ze skutkami jak wyżej, to widocznie już się strony dlatego, ponieważ, jak zaznaczono na wstępie, k. z. nie mniemanie, skutkami z § 2 może być tylko to, co strony zadatkiem w związku z § 1 wynika, że użyta przez strony nazwa że kwestię, czy coś jest zadatkiem w rozumieniu art. 74, według ogólnych zasad interpretacyjnych art. 107 i 108. I tak np., jeżeli strony użyły wyrazu: zaliczka, a conto, znak zawarcia itp., sąd będzie mógł, zależnie od wysokości danej kwoty i innych okoliczności, zwłaszcza zwyczajów, orzec, że bądź to chodziło o zadatek bez szczególnego przeznaczenia lub nawet z przeznaczeniem na wzmocnienie zobowiązania i zastosuje § 2 art. 74, bądź to o świadczenie w innym i wtedy art. 74 nie zastosuje. Przepis art. 75 jest konsekwencją art. 74 §§ 1 i 2 a contrario zasady, że nikt nie powinien niesłusznie się zbogacać (art. 123, 253 i W szczególności należało nakazać zwrot zadatku także w przypadku, gdy nastąpiło rozwiązanie umowy z winy obu stron, jakkolwiek według ogólnych przepisów o odszkodowaniu za niewykonanie zobowiązania współwina poszkodowanego wpływa tylko na wysokość odszkodowania (art. 242 i 158 § 2), gdyż przy zadatku wysokości odszkodowania sąd nie ustala. W tym przypadku zatem współwina poszkodowanego uchyla w ogóle obowiązek odszkodowania i, co za tym idzie, zadatek powinien być zwrócony. Projekt k. z., przyjęty przez Kolegium Uchwalające Komisji Kodyfikacyjnej, zawierał jeszcze art. 76, przewidujący podobne miarkowanie zadatku przez sąd, jakie ma miejsce przy odszkodowaniu umownym. Na konferencji międzyministerialnej przepis ten jednak został skreślony z tych samych powodów, z jakich Kolegium Uchwalające skreśliło § 3 art. 74, pozwalający domagać się, jak przy odszkodowaniu umownym, naprawienia wyższej szkody na zasadach ogólnych. Intencją bowiem stron jest załatwić definitywnie przez danie zadatku kwestię ewentualnego odszkodowania i umożliwić przez to szybkie rozwikłanie stosunku w razie, gdyby obawa jego utraty lub obowiązku zwrotu podwójnego nie wystarczała do tego, aby skłonić jedną stronę do wykonania umowy. Zadatek jest z reguły mniejszy, niż odszkodowanie umowne, dlatego dopuszczanie procesów o dalsze jego zmniejszanie nie jest wskazane. ART. 75. § 1. Przy spełnieniu świadczenia, na które był dany zadatek, zadatek ulega zarachowaniu, a jeżeli zarachowanie jest niemożliwe, winien być zwrócony. możności wykonania umowy wskutek okoliczności, również

Kodeks zobowiązań — Art. 75—76. 108 żadna ze stron nie odpowiada, oraz rozwiązania umowy z winy obu stron lub za ich zgodą. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 74. Oddział 2. Umowne prawo odstąpienia. ART. 76. § 1. Przy zawarciu umowy każda ze stron może sobie zastrzec prawo odstąpienia od umowy. § 2. Jeżeli strony nie oznaczyły terminu do odstąpienia od umowy, stronie uprawnionej może być wyznaczony przez drugą stronę odpowiedni termin, po którego upływie prawo odstąpienia wygasa. Kwestię zastrzeżenia sobie w umowie prawa odstąpienia od niej traktowało ustawodawstwo dotychczas obowiązujące bardzo różnolicie. K. N. postanawiał wprawdzie w art. 1134, że umowy mogą być rozwiązywane tylko za zgodą stron poza przypadkami, przez prawo przewidzianymi, jednak przepis ten można rozumieć jako odnoszący się tylko do przypadku, gdy umowa nie zawiera żadnej klauzuli zastrzegającej prawo odstąpienia jednej lub obu stronom. Klauzulę taką, jako nie zabronioną i nie zawierającą niczego niemoralnego, należało uważać za dopuszczalną (por. Colin-Capitant, II, str. 309, wyd. 3). Sam kodeks przewidywał taką klauzulę, zawarunkowaną zresztą niewykonaniem zobowiązania przez drugą stronę, w art. 1656 (lex commissoria). Również w przypadkach sprzedaży z zastrzeżeniem odkupu można było upatrywać takie umowne zastrzeżenie odstąpienia (art. 1659). T. X cz. 1 nie normuje, lecz i nie zakazuje umownego zastrzeżenia odstąpienia, odstąpienie zaś z powodu niezapłacenia ceny kupna nieruchomości normuje jako ustawowe (art. 1424 i 1527). K. c. a. normuje umowne prawo odstąpienia tylko w przypadku zastrzeżenia odstępnego (§§ 909—911) oraz jako lex commissoria przy tzw. umowach wzajemnych ściśle terminowych (§ 919). System, przyjęty w powyższych trzech kodeksach, nie zaleca się, albowiem niewiadomo, jakie są skutki wykonania takiego umownego prawa odstąpienia, a w szczególności nie wiadomo, czy oświadczenie woli odstąpienia należy traktować tak, jak spełnienie się warunku rozwiązującego, a zatem, czy umowa z zastrzeżeniem odstąpienia jest umową warunkową, czy też nie. Dlatego słuszne jest stanowisko k. c. n., który normuje umowne prawo odstąpienia wyraźnie i to w sposób, odróżniający je od warunku, gdyż spełnienie się warunku działa rzeczowo i z samego prawa (§§ 158 i 161), zaś wykonanie prawa odstąpienia tylko obligatoryjnie (§§ BIBLIOGRAFIA Art. 76. Domański Ludwik: System kodeksu zobowiązań. N. K. Z. r. 1934. str.’30. Gliwa-Gliwiński K.: Prawo odstąpienia od umowy w aktach kupna sprzedaży. Not. Hip. r. 1936, str. 95. Gliwa-Gliwiński K.: Sprzedaże warunkowe. Not. Hip. r. 1935, str. 165. Kurzer Fryderyk: Umowne prawo odstąpienia wedle k. z. P. S. r. 1937. str. 101.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 76—77. 346 i 347). Ponadto unormowanie skutków umownego prawa odstąpienia ex professo zaleca się także ze względów kodyfikacyjnych, gdyż wystarczy potem powoływanie się na te postanowienia w innych analogicznych przypadkach, np. przy rękojmi. Dlatego k. z. poszedł za wzorem k. c. n. i normuje tę instytucję, jakkolwiek nie tak obszernie, jak k. c. n. W projekcie wstępnym ograniczone było umowne prawo odstąpienia od umów wzajemnych, gdyż referent, prof. Till, wychodził z założenia, że zastrzeżenie takie przy umowie jednostronnej jest po stronie uprawnionego mało prawdopodobne, po stronie zaś zobowiązanego sprzeciwiało by się naturze zobowiązania, co w odniesieniu do warunku stwierdza art. 1174 k. N. Jednak na wniosek koreferenta, adw. Domańskiego, słusznie opuszczono to ograniczenie, albowiem mogą być umowy niewzajemne, przy których zastrzeżenie odstąpienia nie sprzeciwia się istocie zobowiązania, np. przy zleceniu lub przechowaniu albo pożyczce. Oczywiście jednak i według k. z. zastrzeżenie odstąpienia uznać należy za niedopuszczalne, gdyby wyłączało istnienie zobowiązania, np. zastrzeżenie bezwarunkowe odstąpienia ze strony darczyńcy. Ponieważ ponadto prawo odstąpienia z art. 76 może być także zawarunkowane bądź to niewykonaniem wzajemnego świadczenia w terminie, jak przy lex commissoria, bądź jakimkolwiek innym zdarzeniem, nie ma powodu go wyłączać nawet umowach ściśle jednostronnych. Umowne prawo odstąpienia powinno jednak być utrzymane w słusznych granicach, aby niepewność istnienia stosunku prawnego nie pozbawiała drugiej strony korzyści z umowy. Dlatego za wzorem § 355 k. c. n. daje się drugiej stronie możność usunięcia niepewności przez wyznaczenie terminu, podobnie jak w przypadku art. 53. Pozostaje to w związku z tym, że w razie wykonania prawa odstąpienia uważa się, jak gdyby umowa wcale nie była zawarta (druga różnica w porównaniu ze skutkami warunku, por. art. 46 § 2), skoro więc wszystko ma być przywrócone do pierwotnego stanu, nie można zbyt długo odwlekać odstąpienia. ART. 77. § 1. Prawo odstąpienia od umowy wykonywa się przez zawiadomienie drugiej strony. § 2. Jeżeli wartość przedmiotu umowy przenosi tysiąc złotych, zawiadomienie powinno nastąpić na piśmie. Według k. N. i T. X cz. 1 umowne prawo odstąpienia w tych przypadkach, w których ustawa o nim wspomniała, tj. przy lex commissoria, można było wykonać tylko w drodze powództwa o rozwiązanie umowy 1655 i 1656 w związku z art. 1184 k. N., art. 1424 i 1527 T. X cz. 1). a. w razie umowy o odstępne nie wymagał pozwu, podobnie k. c. n. umownym prawie odstąpienia w ogóle (§ 349). K. z., zgodnie z przyzasadą unikania pośrednictwa sądu, gdzie to nie jest konieczne, uznaje i tu, podobnie jak przy uchyleniu się z powodu wad oświadczenia woli i przy ustawowym prawie odstąpienia, za wystarczające oświadczenie, oznajmione drugiej stronie (zawiadomienie). BIBLIOGRAFIA Art. 77. Bartz Antoni Władysław: Czy z pozwem wynajmującego przeciw najemcy o oddanie przedmiotu najmu z przyczyny odstąpienia od umowy najmu można skutecznie połączyć zawiadomienie o tym odstąpieniu? Proc. Cyw. r. 1937, str. 239.

Kodeks zobowiązań — Art. 77—78. 110 Zawiadomienie to może nastąpić w dowolny sposób. Jedynie tylko w przypadkach ważniejszych, a mianowicie, gdy wartość przedmiotu umowy przenosi 1000 zł, wskazane jest zapewnienie dowodu piśmiennego na to, że prawo odstąpienia w terminie zostało wykonane. Dlatego wymóg § 2. ART. 78. § 1. W przypadku odstąpienia od umowy uważa się, jak gdyby umowa wcale nie była zawarta. § 2. To, co strony sobie już świadczyły, ulega zwrotowi w stanie niezmienionym, chyba że zmiana była konieczna w granicach zwykłego zarządu. § 3. Za świadczone usługi oraz za korzystanie z rzeczy należy się drugiej stronie odpowiednie wynagrodzenie. Przepisy te normują skutki wykonania prawa odstąpienia. Ponieważ wykonanie prawa odstąpienia nie jest warunkiem (zależnym wyłącznie od woli uprawnionego do odstąpienia), od którego zależałoby ustanie skuteczności umowy, lecz jest sui generis prawem kształtującym, przyznanym jednej lub obu stronom (jak np. prawo wypowiedzenia), więc skutki są, w odróżnieniu od skutków spełnienia się warunku (art. 46 i 47 § 1) czysto obligatoryjne, tzn. każda strona ma obowiązek przywrócić rzeczy do stanu poprzedniego. Powstają zatem zobowiązania do zwrotu, jak w przypadkach niesłusznego zbogacenia, jednak o tyle ostrzejsze, że w razie zastrzeżenia prawa odstąpienia każda strona powinna się liczyć z tym, że umowa może być uchylona z mocą wsteczną i dlatego odpowiada za uszkodzenia, przekształcenia, obciążenia itp. otrzymanego przedmiotu świadczenia. Wspólnym z przepisami o niesłusznym zbogaceniu i o nienależnej zapłacie jest jednak to, że przez odstąpienie odpada podstawa prawna wykonanych poprzednio świadczeń (art. 129). Zasadą, że wszystko ma być przywrócone do pierwotnego stanu, odróżnia się umowne prawo odstąpienia od ustawowego prawa odstąpienia z ważnych powodów lub z powodu niewykonania wzajemnego świadczenia albo nawet niezależnie od istnienia jakichś powodów, jakie przyznane jest często stronom w umowach o charakterze ciągłym, jak umowa o pracę, o najem, o zlecenie itp. W tych ostatnich przypadkach odstąpienie, występujące także w k. z. pod nazwą odwołania, wypowiedzenia, przedwczesnego rozwiązania itp. nie działa ex tunc, lecz tylko ex nunc, powoduje zakończenie stosunku prawnego, ale nie uchylenie go z mocą wsteczną. Przepis art. 79 o odpowiedzialności za utratę, uszkodzenie lub obciążenie, uniemożliwiające zwrot otrzymanego świadczenia w stanie niezmienionym, stosuje k. z. do obu stron, tj. zarówno uprawnionej do odstąpienia, jak i do drugiej. W szczególności nie ma powodu stosować do strony uprawnionej innej sankcji, a mianowicie utraty prawa odstąpienia, jak w §§ 351 i 352 k. c. n. Sankcja ta może być za ostra, a zresztą jest niepotrzebnym skomplikowaniem sprawy, skoro odszkodowanie może BIBLIOGRAFIA Art. 78. Gliwa-Gliwiński K.: Sprzedaże warunkowe. Not. Hip. r. 1935, str. 165.

Kodeks zobowiązań — Art. 78—80. tu tak samo zastąpić restytucję re integra, jak w przypadku, gdy przekształcenia lub uszkodzenia dokonała strona druga. ART. 79. Kto nie może zwrócić tego, w Steinie szkody, wywołanej utratą, uszkodzeniem lub co przedmiotu świadczenia, chyba że szkoda powstała wskutek okoliczności, za które nie odpowiada. ﻿Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 78. Oddział 3. Odstępne. Jeżeli strony umówiły się, że jednej albo za sumy pieniężnej, czyli odstępnego, odstąpienie skuteczne będzie tylko wówczas, gdy odstępne będz'e zapłacone jednocześnie z oświadczeniem o odstąpieniu. W przeciwieństwie do zadatku i odszkodowania umownego, ne prawo odstąpienia jest osłabieniem umowy, gdyż mający to może odstąpić od umowy bez żadnego odszkodowania dla drugiej Wolno jednak stronom połączyć prawo odstąpienia z obowiązkiem zapłaty pewnego odszkodowania za zawód, z góry oznaczonego, i przez to zmniejszyć osłabienie umowy, wywołane prawem odstąpienia. W praktyce też umowa o odstępne zdarza się częściej, niż proste zastrzeżenie prawa odstąpienia. Dlatego k. z. za wzorem k. c. a. (§§ 909—911) i k. c. n. (§ 359) normuje tę instytucję, przy czym, podobnie jak k. c. n., wyraźnie stanowi, że odstępne musi być zapłacone jednocześnie z oświadczeniem o odstąpieniu (lub a fortiori wcześniej), gdyż słuszny interes drugiej strony wymaga, aby nie była pozbawiona skutków umowy, nie mając w ręku odstępnego, a zobowiązany, skoro się zgodził zapłacić odstępne, nie może się skarżyć, gdy od zapłacenia tego odstępnego jego prawo odstąpienia będzie uzależnione. Dalsze zastrzeżenia, zawarte w § 359 k. c. n., opuszczono jako niepotrzebnie komplikujące sprawę i zbyt kazuistyczne. Zresztą ten sam cel osiąga się przez odmienne sformułowanie artykułu: zapłacenie równoczesne odstępnego jest wymogiem pozytywnym skuteczności odstąpienia, a nie, jak w k. c. n., niezapłacenie powodem jego bezskuteczności. Wobec tego oświadczenie o odstąpieniu, złożone bez zapłaty odstępnego, uważa się za niebyłe i strona może ponownie odstąpić, płacąc równocześnie odstępne. Przed zbytnim przewlekaniem sprawy chroni drugą stronę art. 76 § 2, który, podobnie jak inne artykuły, dotyczące umownego prawa odstąpienia, stosuje się w całej pełni przy prawie odstąpienia z odstępnym. Przepis art. 81 rozumie się właściwie sam przez się i np., jakkolwiek k. c. n. takiego przepisu nie zawiera, nauka nie ma wątpliwości, że strony mogą uznać zadatek za odstępne, tj. połączyć umowę, zawartą z zadatkiem, z prawem odstąpienia za utratę zadatku. Wobec tego jednak, że według art. 80 normalne odstępne może polegać tylko na sumie pieniężnej, mogłaby powstać wątpliwość, czy funkcję odstępnego może

Kodeks zobowiązań — Art. 80—82 spełniać zadatek, który nie musi polegać na sumie pieniężnej, lecz może być dany i w innych rzeczach ilościowych. Wymóg sumy pieniężnej jest uzasadniony przy zwykłym odstępnym tym, że druga strona dostaje odstępne dopiero przy wykonaniu prawa odstąpienia przez uprawnionego i należy unikać sporów o to, czy jakość odstępnego odpowiada umowie. Obawa ta odpada, gdy strona druga już przy umowie odebrała to odstępne w formie zadatku, bo widocznie jakość jej odpowiada. Dlatego zadatek może spełniać funkcję odstępnego, choćby był dany w innych rzeczach, niż pieniądze, i to wyraźnie, za wzorem zresztą § 910 k. c. a., wypowiada art. 81. Według k. c. a. (§ 911) odstępne spełnia też rolę odszkodowania umownego na przypadek zawinionego niewykonania umowy przez uprawnionego do odstąpienia. K. z. tego nie przyjął, gdyż rozumie się samo przez się, że jeżeli druga strona żąda odszkodowania z powodu niewykonania umowy, uprawniony może skorzystać ze swojego prawa odstąpienia i przez zapłatę odstępnego zwolnić się od dalszego odszkodowania. Jeżeli jednak prawo odstąpienia zgasło lub uprawniony nie chce z niego korzystać, nie ma powodu odmawiać drugiej stronie normalnego odszkodowania, jeżeli oczywiście strony nie wyraziły woli, aby odstępne spełniało też funkcję odszkodowania umownego. Normalnie bowiem odstępne jest surogatem odszkodowania ujemnego interesu umowy (kara za zawód), gdy tymczasem odszkodowanie umowne zastępuje interes dodatni. ART. 81. Jeżeli przy zawarciu umowy z zadatkiem strony zastrzegły sobie prawo odstąpienia od umowy, zadatek, w braku odmiennego postanowienia umowy, ma znaczenie odstępnego. O zadatku zob. art. 74 i 75 Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 80. Oddział 4. Odszkodowanie umowne. ART. 82. Jeżeli dłużnik zobowiązał się zapłacić w razie niewykonania zobowiązania określoną sumę pieniężną lub spełnić inne świadczenie, zapłata sumy lub spełnienie takiego świadczenia zastępuje odszkodowanie. Jeżeli kupiec w wykonywaniu swego przedsiębiorstwa zobo= wiązał się do odszkodowania umownego, nie może żądać jego zmniejszenia (art. 531 § 1 k. h.). Jeżeli przy czynności handlowej umówiono odszkodowanie, żadna ze stron nie może dochodzić odszkodowania wyższego (art. 531 § 2 k. h.). BIBLIOGRAFIA Art. 82. Gliwa-Gliwiński K.: Sprzedaże warunkowe. Not. Hip. r. 1935, str. 165.

Art. 82 Instytucja odszkodowania umownego, czyli kary umownej, unormowana była we wszystkich kodeksach, dotychczas w Polsce obowiązujących, a to najdokładniej w k. N. (art. 1226—1233 i art. 1152) i w k. c. n. (§§ 339—345), mniej dokładnie w k. c. a. (§ 1336), a najmniej dokładnie w T. X cz. 1 (art. 1573—1585). Według k. N. i według interpretacji T. X cz. 1 charakter prawny kary umownej (wadialnej) jest jasny: stanowi ona surogat odszkodowania za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania. Wynika stąd, że można jej żądać w zasadzie pod tymi samymi warunkami, pod którymi można by żądać odszkodowania za niewykonanie zobowiązania, z tą tylko różnicą, że wierzyciel nie potrzebuje wykazywać szkody. Dłużnik może więc zawsze wykazać, że za niewykonanie nie odpowiada (nie ponosi winy) i przez to zwolnić się od obowiązku zapłacenia kary. Przez to jednak, że dłużnik z góry wie, co go czeka w razie niewykonania zobowiązania i że nie może liczyć na to, że niewykonanie nie wyrządzi szkody wierzycielowi, kara umowna działa także jako środek umocnienia umowy. Mniej jasną jest koncepcja kary umownej według k. c. n., gdyż tu wysunięto charakter jej, jako umocnienia umowy, jako decydujący i unormowano ją niezależnie od kwestii odszkodowania, jako sui generis skutek niewykonania umowy. Jednak wobec tego, że i kara umowna nie zapada, jeżeli dłużnik za niewykonanie nie odpowiada (§§ 339 i 285), oraz że w przypadkach, w których wierzycielowi służy prawo do odszkodowania, może on żądać kary jako kwoty odpowiadającej najniższej szkodzie (§ 340 ust. 2), różnica między karą umowną a surogatem odszkodowania zaciera się, skutki są prawie te same, a tylko powstała potrzeba bardziej skomplikowanych przepisów, niż w k. N. i k. c. a. Dlatego k. z. dla uproszczenia sprawy przyjmuje bez zastrzeżeń koncepcję surogatu odszkodowania. Przyjmuje też nazwę „odszkodowanie umowne", gdyż stronom nie chodzi tu o karę, lecz o uproszczenie i ułatwienie uzyskania odszkodowania za niewykonanie. Odpowiednio też muszą być stosowane przepisy o warunkach żądania odszkodowania za niewykonanie zobowiązania, o ile przepisy o odszkodowaniu umownym nie zawierają odmiennych postanowień. Przepisy o odszkodowaniu umownym są jednak, z wyjątkiem art. 85, przepisami iuris dispositivi, za czym strony mogą też inaczej określić skutki prawne tego zastrzeżenia. Następstwa pojmowania odszkodowania umownego, jako surogatu odszkodowania za niewykonanie zobowiązania, są następujące: 1. Wierzyciel może się domagać zapłaty odszkodowania umownego tylko w tych przypadkach, w których mógł by się domagać zwykłego odszkodowania. W projekcie wstępnym zamierzano wzmocnić charakter zabezpieczający wykonanie zobowiązania tej instytucji przez postanowienie, że należność odszkodowania umownego nie zależy od winy dłużnika. Motywem było przeświadczenie, że dłużnik, godząc się na odszkodowanie umowne, bierze tym samym gwarancję za wykonanie. Podczas obrad Komisji Kodyfikacyjnej złagodzono to postanowienie z uwagi, że zawsze takiego charakteru gwarancyjnego odszkodowania umownego domniemywać się nie można i dodano, że tylko w braku odmiennej umowy wina dłużnika nie wchodzi w rachubę (art. 84 proj. przyjętego przez Kolegium Uchwalające). Jednak na konferencji międzyministerialnej wzmiankę o winie w ogóle skreślono, nie chcąc odstępować od jednolitego pod tym względem dotychczasowego stanu prawnego w całym Państwie. 2. Zasada, że dopóki wykonanie jest możliwe, wierzyciel może się domagać wykonania i że dłużnik, nie może się zwolnić zawsze Kodeks zobowiązań

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 82 pozostaje w mocy woli wierzyciela przez zapłacenie odszkodowania, i przy odszkodowaniu umownym. Tym różni się ono od odstępnego (art. 83 § 1). 3. Z uwagi jednak na to, że dochodzenie odszkodowania umownego jest łatwiejsze, niż zwykłego, bo nie potrzeba wykazywać szkody, można się domniemywać woli, by wierzyciel w razie niewykonania zobowiązania przez dłużnika zawsze miał swobodne prawo wyboru między żądaniem wykonania a żądaniem odszkodowania umownego, podczas gdy zwykłego odszkodowania zamiast wykonania wierzyciel może się domagać tylko wtedy, gdy wykonanie jest niemożliwe, albo gdy ustawa nadaje mu prawo odstąpienia od umowy, jak np. w art. 250 i 251. Dlatego k. z. daje w art. 83 § 2 zawsze wierzycielowi to prawo wyboru, gdy było zastrzeżone odszkodowanie umowne. Wynika stąd różnica w razie zwłoki dłużnika, gdyż normalnie przy zwłoce wierzyciel nie ma prawa nieprzyjęcia świadczenia i żądania odszkodowania za niewykonanie, lecz może żądać tylko wykonania i odszkodowania za zwłokę, a w przypadkach z art. 246 i 247 ma szczególne, tam wymienione uprawnienia (żądanie wartości rzeczy gatunkowych, wykonanie zastępcze). Jeżeli odszkodowanie umowne zastrzeżono przy umowie wzajemnej, powstaje kwestia, w jakim stosunku pozostaje art. 83 § 2 do art. 250 § 1, a mianowicie, czy wynikające z art. 83 prawo wyboru wierzyciela oznacza, że w razie zwłoki dłużnika może nie przyjąć świadczenia i żądać odszkodowania umownego, ale musi wykonać swoje zobowiązanie, czy też może odstąpić od umowy bez wyznaczania dodatkowego terminu i, co za tym idzie, nie wykonywać już swojego zobowiązania. Kwestii tej w kodeksie załatwić nie było można, gdyż zależy ona od tego, jaka była wola stron, a mianowicie, jakie odszkodowanie miało zastępować odszkodowanie umowne. Jeżeli bowiem wierzyciel nie odstępuje od umowy, ale nie przyjmuje świadczenia wzajemnego, odszkodowanie za niewykonanie świadczenia wzajemnego musi być większe, bo obejmuje i wartość tego świadczenia, niż w przypadku, gdy wierzyciel odstępuje od umowy, bo wtedy zwalnia się od swego świadczenia i nie może żądać wartości wzajemnego. Zależnie więc od woli stron, wynikającej możliwie i z wysokości odszkodowania umownego, sąd oceni, czy w razie zwłoki dłużnika wierzyciel może tylko, zamiast wykonania, żądać odszkodowania umownego, ale sam musi swoje świadczenie spełnić, chyba że odstąpi od umowy według art. 250, a wtedy odszkodowanie umowne ulegnie zapewne umiarkowaniu w myśl art. 85, czy też odszkodowanie rozumiało się jako surogat odszkodowania na przypadek odstąpienia tak, że wierzyciel miał mieć prawo, w razie zwłoki dłużnika, odstąpienia, w myśl art. 250, od umowy od razu, tj. bez wyznaczania dodatkowego terminu i żądania odszkodowania umownego. Innymi słowy, zastrzeżenie odszkodowania umownego przy umowie wzajemnej nie oznacza jeszcze samo przez się zastrzeżenia odstąpienia na przypadek zwłoki dłużnika, lecz zależy to od interpretacji umowy. 4. Wobec tego, że istnieje dwojakie odszkodowanie za niewykonanie zobowiązania, a mianowicie: odszkodowanie za zwłoką (dommages et interets moratoires) i odszkodowanie za niespełnienie świadczenia (dommages et interets compensatoires), należało dać jakąś normę w razie wątpliwości (interpretacyjną). Za wzorem k. c. a. (§ 1336 ust. 1 zd. ost.), k. N. (art. 1229 ust. 2) i k. c. n. (§ 341 ust. 1) k. z. przyjmuje, że w braku innej woli odszkodowanie umowne zastępuje pilne odszkodowanie za niewykonanie zobowiązania (dommages et interets compensatoires), a zatem wierzyciel i wykonania i kary z reguły żądać nie może. 5. Według k. N. ustanowienie kary umownej załatwiało ostatecznie

Kodeks zobowiązań — Art. 82 kwestię odszkodowania za niewykonanie, tzn. wyłączone było zarówno a) powoływanie się dłużnika na to, że kara jest za wysoka, bo szkoda była mniejsza lub jej nie było wcale, i żądanie jej obniżenia, jak też b) powoływanie się wierzyciela, że szkoda była większa, i żądanie dodatkowego odszkodowania na zwykłej drodze (art. 1152 k. N.). To samo przyjmuje co do b) nauka dla k. c. a. (Ehrenzweig, II, 1 str. 191). Jakkolwiek stanowisko to często odpowiada woli stron i tym się zaleca, że ukróca procesy, k. z. nie mógł go przyjąć, albowiem za prawem miarkowania nadmiernej kary przemawiają względy słuszności, zaś za umożliwieniem wierzycielowi dochodzenia wyższej szkody przemawia to, że jednak z reguły zastrzeżenie odszkodowania umownego następuje w interesie wierzyciela, ma wzmocnić jego stanowisko i ułatwić mu dochodzenie odszkodowania, ale nie pogorszyć. Nie ma powodu, by dłużnik na fakcie ustanowienia takiego odszkodowania robił interes. Tak stanowi też k. c. n. (§ 340 ust. 2) i k. z. szwajc. (art. 161 ust. 2). Słuszne jest tylko, żeby dłużnik, skoro już uiścił odszkodowanie umowne, był pewny, że nie będzie już nękany procesem, a jeżeli go jeszcze nie uiścił i ma proces o odszkodowanie, mógł go prowadzić z szansą uzyskania wyroku na mniejszą kwotę, niż odszkodowanie umowne tak, jak wierzyciel go prowadzić z szansą uzyskania wyższej kwoty. Dlatego według wierzyciel może dochodzić odszkodowania wyższego na zasadach nych tylko wtedy, gdy zrzeknie się odszkodowania umownego. 6. Akcesoryjność odszkodowania umownego rozumie się sama się, dlatego zbędny był artykuł w rodzaju art. 1227 k. N. ART. 83. § 1. Dłużnik nie ma prawa zwolnić sic zobowiązania przez zapłatę umówionego odszkodowania. § 2. W razie niewykonania zobowiązania wierzyciel prawo żądać albo wykonania zobowiązania, albo zapłaty umówionego odszkodowania. Jednego i drugiego łącznie wierzyciel może żądać tylko wtedy, gdy odszkodowanie zastrzeżono za samo opóźnienie lub za nienależyte wykonanie zobowiązania. Odszkodowanie umowne należy wierzycielowi bez potrzeby wykazania przezeń jakiejkolwiek szkody. § 2. Odszkodowania wyższego niż umowne wierzyciel może dochodzić na zasadach ogólnych, jeżeli się zrzeknie odszkodowania umownego. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 82. Fenichel Zygmunt: Zrzeczenie się prawa według k. z. Gł. Adw. r. 1935, str. 193,

Kodeks zobowiązań — Art. 85—86. ﻿116 ART. 85. § 1. Jeżeli odszkodowanie umowne jest rażąco wygórowane, albo jeżeli umowa częściowo wykonana została, dłużnik może żądać zmniejszenia odszkodowania umownego, zwłaszcza gdy udowodni, że wierzyciel wskutek niewykonania umowy nie poniósł żadnej szkody, albo poniósł szkodę nieznaczną. § 2. Przeciwne postanowienie umowy jest nieważne. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 82. Oddział 5. Odsetki. ART. 86. § 1. Wierzyciel może żądać odsetek od należnych mu sum pieniężnych tylko wówczas, gdy to wynika z umowy, zwyczaju lub ustawy. § 2. W razie nieokreślenia przez strony stopy odsetek, należą się odsetki ustawowe. Wysokość odsetek ustawowych wynosi od dnia 7 grudnia 1955 r. 8%. Zob. dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 5 grudnia 1955 r. o wysokości odsetek ustawowych (Dz. U. R. P. Nr 88, poz. 545). Odsetki, zarówno umowne jak i ustawowe, ulegają przedaw: nieniu pięcioletniemu (art. 282). Jeżeli jednak nastąpiła kapita= lizacja odsetek — ulegają one przedawnieniu dwudziestoletnie^ mu, chyba że są to odsetki płatne dopiero w przyszłości. Te ostatnie ułegają przedawnieniu pięciołetniemu (art. 287). W przypadku ogłoszenia upadłości, odsetki od wierzyteb ności, przypadających od upadłego, nie biegną w stosunku do masy od daty ogłoszenia upadłości. Nie dotyczy to odsetek od wierzytelności, zabezpieczonych hipoteką, w rejestrze, zastawem BIBLIOGRAFIA Art. 85. Fenichel Zygmunt: Ciężar dowodu w k. z. Proc. Cyw. r. 1934, str. 321. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia stosunku prawnego wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 50. Medyński Władysław Jan: Prawo słuszne w k. z. N. K. Z. r. 1937, str. 1, 13, 17, 21, 25, 33. 5, 9, 86. Art. Fenichel Zygmunt: „Zwyczaje" w k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 125. Liebeskind Adolf: Odsetki. E. P. P. XIX. Moszyński Remigiusz: Odsetki ustawowe. Gł. S. r. 1935, str. 633. Zarwincer P.: Rzecz o odsetkach w polskim k. z. N. P. r. 1934, str. 53.

Kodeks zobowiązań — Art. 86—87. ﻿117 lub prawem zatrzymania, jednak odsetki te mogą być zaspoko= jone tylko z przedmiotu zabezpieczenia (art. 33 pr. upadł.). Pojęcie odsetek jest ustalone w języku prawniczym i nie ma potrzeby zamieszczania definicji w kodeksie. Natomiast rzeczą kodeksu jest postanowić, czy każdy dług pieniężny, już jako taki, łączy się z obowiązkiem opłacania odsetek, czy też potrzeba do tego szczególnego tytułu umownego lub ustawowego. W tej kwestii dotychczasowe prawo obowiązujące w Polsce stało zgodnie na stanowisku, że z długiem pieniężnym, jako takim, jeszcze nie łączy się obowiązek płacenia odsetek (§ 312 k. c. a., § 246 k. c. n., art. 1153, 1905, 1652 i inne k. N., art. 641 i 2020 T. X cz. 1), to też kodeks zobowiązań nie miał powodu odstąpić od tego stanowiska. Jako tytuły obowiązku płacenia odsetek uznawało dotychczasowe prawo umowę lub ustawę. W szczególności do odsetek ustawowych należały odsetki zwłoki, odsetki za bezprawne używanie cudzego kapitału, odsetki wynagradzające za użycie swego kapitału w cudzym interesie, odsetki od ceny kupna, należne od chwili wejścia w używanie rzeczy itp. Projekty wstępne i projekt drugiego czytania stały na tym samym stanowisku, natomiast Kolegium Uchwalające rozszerzyło zakres tych tytułów, dodając jeszcze zwyczaj, co pozostaje zresztą w zgodności z zasadą art. 60. Najważniejszym przypadkiem odsetek ustawowych są odsetki za opóźnienie, o których k. z. mówi osobno w art. 248. Przepis § 2 odpowiada potrzebie praktycznej, jest zresztą wzorowany na § 246 k. c. n. i art. 2021 T. X cz. 1 oraz art. 73 k. zob. szwajc. ART. 87. W braku umowy co do terminów płatności odsetek dłużnik winien je płacić półrocznie z dołu, a jeżeli umowa była zawarta na krótszy okres czasu, winien zapłacić odsetki jednocześnie z zapłatą dłużnej sumy pieniężnej. Do istoty odsetek należy, że są obliczane według wysokości kapitału i czasu trwania jego użycia przez dłużnika. Natomiast mogą być zapłacone z góry lub z dołu za cały czas użycia kapitału, albo też mogą być płacone periodycznie. O terminach płatności odsetek według wszystkich dotychczasowych kodeksów obowiązujących w Polsce rozstrzyga przede wszystkim umowa. W braku umowy należałoby przyjąć, że odsetki mają być zapłacone razem ze zwrotem kapitału, jako jego przynależność. Jednak to rozwiązanie nie byłoby praktyczne, stwarza bowiem niebezpieczeństwo dla dłużnika zbytniego narośnięcia odsetek, zaś dla wierzyciela odsetki nie spełniałyby w takim razie roli dochodu, przeznaczonego na zużycie. Ustawa austr. z r. 1869 stanowiła, że odsetki powinny być płacone rocznie z dołu, jeżeli zaś umowa była zawarta na krótszy czas, razem ze zwrotem kapitału. Oznaczenie terminów płatności odsetek w braku wyraźnej w tym względzie umowy jest potrzebne ze względu na krótszy okres przedawnienia, gdyż w przeciwnym razie należałoby w przepisach o przedawnieniu ustalać terminy, od których rozpoczyna biec przedawnienie odsetek. Dlatego k. z. wprowadza, w braku odmiennej umowy, obowiązek periodycznego płacenia odsetek, a to, licząc się z przyjętą praktyką, zwłaszcza przy bankowych pożyczkach długoterminowych, półrocznie z dołu. Tylko w przypadku, gdy umowa była zawarta na krótszy czas, niż pół roku, odsetki płatne są razem ze zwrotem kapitału.

118 Kodeks zobowiązań — Art. 88—89. ART. 88. Dłużnik, który dobrowolnie zapłacił odsetki od dłużnej sumy pieniężnej, nie może żądać ani ich zwrotu, ani zaliczenia na poczet długu, chociażby odsetki się nie należały. Przepis ten stanowi wyjątek od zasady art. 128 o zwrocie nienależnego świadczenia. Podobny przepis zawierał k. N. w art. 1906, przy czym w nauce panowała różnica zdań co do tego, czym ten przepis jest Według Planiola-Riperfa (Traite pratique de droit civil uzasadniony. franęais, T. XI, str. 434), jest to tylko zwolnienie udzielającego pożyczki od dowodów, że odsetki były umówione, oparte na fakcie zapłacenia odsetek, a pozostające w związku z zasadą prawa francuskiego, że umowy o odsetki można dowodzić tylko pismem. Colin et Capitant (Traite, II, wyd. 3, str. 642) upatrują uzasadnienie tego przepisu w milczącej umowie, która rodzi zobowiązanie naturalne. Komisja Kodyfikacyjna przyjęła ten przepis, kierując się wyłącznie względami praktycznymi, pozostawiając zresztą konstrukcję prawną nauce. Podobny przepis zawiera też projekt rosyjski z r. 1900 (art. 357). Mianowicie odsetki stanowią wynagrodzenie za użycie cudzego kapitału, rodzaj dochodu z kapitału, który się obraca na konsumcję. Gdyby dopuszczono żądanie zwrotu niesłusznie zapłaconych odsetek, dłużnik spotkał by się najczęściej z zarzutem wierzyciela, że odsetki te zużył tak, iż nie jest już zbogacony (art. 133 § 1 i 127 k. z.). W celu uniknięcia procesów, nie mających widoków powodzenia, uznano za wskazane odmówić kategorycznie dłużnikowi prawa żądania zwrotu dobrowolnie zapłaconych odsetek. Rzeczą nauki będzie natomiast ustalenie, czy jest to jeden z przypadków zobowiązań naturalnych, czy wyjątek od zasady art. 86 § 1 tej treści, że odsetki należą się od dłużnych sum pieniężnych bez szczególnego tytułu, jeżeli zostały dobrowolnie zapłacone, czy też domniemanie prawne (praesumptio iuris et de iure), że była zawarta umowa o odsetki, czy też wreszcie po prostu, jak zaznaczono na wstępie, wyjątek od przepisów o zwrocie nienależnego świadczenia, podyktowany względami praktycznymi. ART. 89. Jeżeli dłużnik zapłacił dług, nie żądając zwrotu, nadpłaconych z góry odsetek, uważać należy, że zrzekł się ich zwrotu. Wobec tego, że termin płatności odsetek zależy od umowy i można też zapłacić odsetki z góry, zdarzyć się może, że dłużnik zwróci kapitał przed upływem czasu, za który zapłacił z góry odsetki. W tym przypadku z ogólnych zasad o condictio indebiti (odpadła podstawa prawna świadczenia, art. 129) wynikałoby, że dłużnik może żądać zwrotu nadpłaconych odsetek. W zasadzie prawo to należy przyznać dłużnikowi, bo sytuacja Art. 88. Chlamtacz Marceli: Naturalne (niezupełne) zobowiązania E. P. P. XVII, str. 1033. Longchamps de Berier R.: Nienależne świadczenie. E. P. P. XVIII. str. 1075. 89. Art. Fenichel Zygmunt: Zrzeczenie się prawa według k. z. Gł. Adw. r. 1935, str. 193.

119 Kodeks zobowiązań — Art. 89—90. prawna przedstawia się tu inaczej, niż w przypadku art. 88: wierzyciel, który bierze odsetki z góry, mimo, że dłużnik ma prawo zapłacić dług wcześniej, powinien się liczyć z obowiązkiem zwrotu, a jeżeli dłużnik nie miał prawa płacić wcześniej długu, wierzyciel może go nie przyjmować. K. z. jednak wymaga, aby żądanie zwrotu nadpłaconych odsetek postawiono najpóźniej w chwili zapłaty długu, w przeciwnym bowiem razie wierzyciel może przypuszczać, że dłużnik zrzekł się zwrotu, a zresztą strony często zapominają o tym, że zapłacono odsetki za dłuższy okres. Skoro takiego żądania przy zapłacie długu nie postawiono, wierzyciel nie powinien być narażony na późniejsze procesy o nadpłacone odsetki i dlatego k. z. przyjmuje, że dłużnik zrzekł się zwrotu. Jest to praesumptio iuris et de iure, tzn., że przeciwdowód jest wyłączony, bo ustawa mówi „uważać należy" a nie „domniemywać się należy", jak np. w art. 222 § 2 lub 224. Projekt, przyjęty przez Kolegium Uchwalające Komisji Kodyfikacyjnej, zawierał jeszcze przepis (dawny art. 88), że dobrowolne uiszczenie przez dłużnika odsetek za pewien okres czasu nie może być uważane za uznanie obowiązku płacenia takichże odsetek za czas późniejszy. Przepis ten jednak skreślono na konferencji międzyministerialnej jako zbędny, a nawet niepotrzebnie krępujący sędziego. Skoro bowiem art. 29 postanawia, że wolę można wyrazić w dowolny sposób, byle ten sposób dawał podstawę do interpretacji, nie ma powodu krępować pod tym względem sędziego i w tym przypadku. Kwestia, czy zapłacenie odsetek za pewien czas stanowi uznanie i jakiego obowiązku, jest kwestią faktyczną, która zależy od okoliczności. ART. 90. § 1. Jeżeli umówiona stopa procentowa przenosi o dwie jednostki każdorazową stopę odsetek ustawowych a wierzyciel nie zgodzi się na obniżenie odsetek do powyższej wysokości, dłużnik może wypowiedzieć dług z zachcwaniern. sześciomiesięcznego teiminu wypowiedzenia. § 2. Przeciwne postanowienie umowy jest nieważne. Przepis ten wzorowany jest na § 247 k. c. n„ art. 2025 T. X cz. 1 i zdaniu Rady Państwa z 17 grudnia st. st. 1885 (cyt. przy art. 1907 k. N. w wyd. Litauera). W projekcie Komisji Kodyfikacyjnej przyjęto jednak jako granicę, do której można się umawiać bez obawy wcześniejszego wypowiedzenia, nie odsetki ustawowe, jak w powyższych przepisach dotychczasowych, lecz odsetki przewyższające je o jedną jednostkę tak, że dopiero przy przekroczeniu o dwie jednostki stopy odsetek ustawowych miał dłużnik prawo wcześniejszego wypowiedzenia. Na konferencji międzyministerialnej postanowiono jednak wprowadzić pewne ograniczenie lego prawa wcześniejszego wypowiedzenia, a mianowicie umożliwiono wierzycielowi utrzymanie długu nadal w mocy, jeżeli zgodzi się na obniżenie odsetek do powyższej granicy, przy czym myślano o stopie, przewyższającej o jedną jednostkę stopę odsetek ustawowych. W redakcji BIBLIOGRAFIA Art. 90. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia •stosunku prawnego wedle k. z. Gl. Adw. r. 1934, str. 50.

120 Kodeks zobowiązań — Art. 90—91. jednak zamiast słów „do stopy, przewyższającej o jedną jednostkę stopę odsetek ustawowych", co byłoby utrzymaniem stanowiska Komisji Kodyfikacyjnej, użyto krótkiego zwrotu „do powyższej wysokości", co wskazuje albo na stopę, przenoszącą o dwie jednostki stopę odsetek ustawowych, albo na stopę odsetek ustawowych, bo tylko o tych dwóch wysokościach „powyżej" jest mowa. Stopy, przewyższającej o dwie jednostki odsetki ustawowe, przez to rozumieć jednak nie można, bo skoro ta wysokość właśnie uprawnia dłużnika do wcześniejszego wypowiedzenia, nie może zgodzenie się wierzyciela na nią prawa dłużnika wyłączyć. W rezultacie więc należy przez „powyższą wysokość" rozumieć odsetki ustawowe, przez co ostateczna redakcja k. z. powróciła na stanowisko dotychczasowego prawa, z tą tylko różnicą, że dopiero przy przewyżce o dwie jednostki dłużnik może z prawa wypowiedzenia korzystać i pod grozą tego wypowiedzenia może uzyskać obniżenie do odsetek ustawowych, jeżeli zaś dług oprocentowany jest tylko o jedną jednostkę wyżej ponad odsetki ustawowe, nie może wypowiedzieć i skłonić tym wierzyciela do obniżenia odsetek do ustawowych. Przepis ten ma charakter bezwzględnie obowiązujący (§ 2), gdyż chodzi o ochronę socjalną dłużnika, a możliwość zrzeczenia się tego prawa uczyniłaby to postanowienie iluzorycznym, każdy bowiem wierzyciel, udzielając kredytu na procent wyższy o dwie jednostki ponad stopę ustawową, zamieszczałby taką klauzulę. Rozdział VII. Umowy o świadczenie przez osobę trzecią lub na rzecz osoby trzeciej. ART. 91. Kto przyrzekł, że osoba trzecia zobowiąże się lub spełni świadczenie, obowiązany jest dać odszkodowanie drugiej stronie, jeżeli osoba trzecia odmawia zaciągnięcia zobowiązania lub nie spełnia przyrzeczonego świadczenia; może jednak zwolnić się od obowiązku odszkodowania przez spełnienie przyrzeczonego świadczenia, jeżeli to jest możliwe bez szkody dla wierzyciela. Jasne jest, że skoro ktoś przyrzeka, że osoba trzecia zobowiąże się lub spełni świadczenie, dla osoby trzeciej nie wynika stąd żadne zobowiązanie, o ile nie wynika ono z przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia. Natomiast chodzi o określenie, czy i jakie wynika z tego zobowiązanie dla przyrzekającego. Jeżeli takie przyrzeczenie ma mieć BIBLIOGRAFIA Art. 91. Bartz Antoni Władysław: Umowa winkulacyjna. P. S. r. 1935. nr 1. Blei I.: Forma „umowy o świadczenie przez osobę trzecia”. (Do wykładni art. 62 i 91 k. z.) N. P. r. 1937, str. 386. Goldberger Stanisław: Umowa gwarancyjna w świetle przepisów k. z. N. P; r. 1937, str. 108.

Kodeks zobowiązań — Art. 91—92. ﻿121 w ogóle jakieś prawne znaczenie, tj. jeżeli było zrobione na serio, może być ono rozumiane dwojako: albo przyrzekający chce się przez to zobowiązać do poczynienia starań, aby trzeci zobowiązał się lub spełnił świadczenie, jednak bez odpowiedzialności za skutek, albo bierze na siebie gwarancję, że trzeci zobowiąże się lub spełni świadczenie. K. c. n. i T. X cz. 1 pozostawiają kwestię, jaka była wola stron w konkretnym przypadku i jakie będą następstwa takiego zobowiązania się, ogólnym zasadom o interpretacji oświadczeń woli i o skutkach niewykonania zobowiązania. Natomiast k. N. i k. c. a. normują ten przypadek osobno, wprowadzając pewną normę interpretacyjną i określając skutki prawne w razie odmowy ze strony trzeciego. K. c. a. w § 880a przyjmuje interpretację łagodniejszą dla przyrzekającego, a mianowicie, że przyrzeka on tylko swe starania, ale nie ręczy za skutek. Obowiązany jest zatem tylko poczynić starania, a gdyby ich nie poczynił odpowiada za szkodę tylko wówczas, gdyby udowodniono, że starania te byłyby odniosły skutek. Aby zaś przyrzekający odpowiadał w razie odmowy trzeciego, na to potrzeba objawienia odpowiedniej woli. K. N. natomiast przyjmuje w art. 1120 interpretację ostrzejszą, tzn. wolę objęcia gwarancji, jeżeli z umowy nie wynika, że chodziło tylko o poczynienie starań bez jakiejkolwiek gwarancji. W braku takiej szczególnej umowy przyrzekający obowiązany jest dać odszkodowanie, jeżeli trzeci odmawia dotrzymania. K. z. stanął na stanowisku, zajętym przez k. N., albowiem jest ono zgodne z zasadą ochrony zaufania drugiego kontrahenta, przestrzeganą przez k. z. w szeregu innych przepisów. Kto łudzi drugiego przyrzeczeniami, że trzeci spełni świadczenie, powołując się często na swój wobec niego autorytet itp., niech wyraża się jasno, jeżeli za skutek nie chce gwarantować. Uzupełniono jednak treść art. 1120 k. N. w dwóch kierunkach. Za wzorem projektu fr.-wł. (art. 46) wymieniono wyraźnie, że chodzi albo przyrzeczenie, że trzeci się zobowiąże (obligation du porte-fort), albo o o przyrzeczenie, że trzeci spełni świadczenie. To rozróżnienie jest potrzebne, bo w pierwszym przypadku już samo zobowiązanie się trzeciego zwalnia przyrzekającego. Następnie wprowadzono dla przyrzekającego upoważnienie przemienne w postaci prawa spełnienia przyrzeczonego świadczenia zamiast odszkodowania, gdyż wierzyciel na tym niczego nie traci. W obu przypadkach przyrzekający odpowiada tylko za szkodę i tym różni się umowa o świadczenie osoby trzeciej od poręki. ART. 92. § 1. Jeżeli kto, zawierając umowę, zastrzegł świadczenie na rzecz osoby trzeciej, osoba ta, w braku odmiennej umowy, może wprost od dłużnika żądać spełnienia świadczenia. § 2. Kto takie zastrzeżenie uczynił, nie może go już od-BIBLIOGRAFIA Art. 92. Goldberger Stanisław: Umowa o świadczenie na rzecz osoby trzeciej. N. P. r. 1938, str. 23. Weber Jakub: Przedsiębiorstwo jako odrębny majątek. M. Pr. H. W. r. 1934, str. 137.

Kodeks zobowiązań — Art. 92. ﻿122 wołać, jeżeli osoba trzecia oświadczyła jemu lub dłużnikowi, że chce z zastrzeżenia skorzystać. § 3. Dłużnik może podnieść zarzuty z umowy także i przeciwko osobie trzeciej. Kto z mocy umowy obowiązany jest do świadczenia na rzecz osoby trzeciej, ten nie może potrącić wierzytelności, służą* cej mu przeciw temu z kim zawarł umowę (art. 262). Wyrok sądu polubownego, nakładający przy jednoczesnym rozwiązaniu spółki handłowej na jednego ze spółników obowią* zek zapłacenia 'z własnych funduszów zaległych podatków i świadczeń na rzecz Ubezpieczalni Społecznej, nie ma znaczenia umowy z art. 92 kod. zob. (O. S. N. z 30. 10. 1936, C II 1348/36; N. K. Z. z r. 1937, str. 23). Zasada, że można ważnie zastrzec w umowie świadczenie na rzecz osoby trzeciej z tym skutkiem, że ona nabędzie bezpośrednie prawo do dłużnika, jest przyjęta we wszystkich dotychczas w Polsce obowiązujących ustawodawstwach i jest zgodna z nowoczesnym rozwojem prawa prywatnego, a zwłaszcza asekuracyjnego, transportowego itp., przeto osobno uzasadniać jej nie potrzeba. Dlatego też i na obszarze T. X cz. 1, który zresztą o umowie na korzyść osób trzecich nie wspomina, nauka i orzecznictwo nie mają wątpliwości co do jej dopuszczalności, opierając ją zresztą na zasadzie swobody umów (art. 1530). Chodzi tylko o to, czy należy uznać dopuszczalność umów na korzyść osób trzecich bez ograniczenia, czy też z ograniczeniami. O ile chodzi o dotychczasowe prawo, nie ulega wątpliwości, że k. c. n. (§ 328 ust. 1) i k. c. a. (§ 881 ust. 2) uznają takie umowy za dopuszczalne bez ograniczenia. Jednak w gruncie rzeczy tak samo jest i z kodeksem Napoleona według jego współczesnej interpretacji. Wprawdzie bowiem brzmienie art. 1121, zwłaszcza w związku z art. 1119 i 1165, wskazywałoby na to, że umowy na korzyść osób trzecich są tylko wyjątkowo dopuszczalne, a to w dwóch przypadkach, wymienionych w art. 1121, jednak, jak świadczy uwaga Coliria i Capitant‘a (II, wyd. 3, str. 323 i 324), wobec tego, że przypadek pierwszy, wymieniony w art. 1121 (warunek umowy dla siebie samego zawieranej), oznacza według dzisiejszej interpretacji umowę, przedstawiającą jakiś interes dla zastrzegającego, trudno sobie wyobrazić umowę na korzyść osoby trzeciej, która byłaby zawarta na serio i była rozumną, a nie przedstawiała żadnego interesu dla zastrzegającego, a tym samym art. 1121 uznaje umowy na rzecz osób trzecich za dopuszczalne bez ograniczenia. Zresztą we wszystkich przypadkach, gdy ktoś zastrzega świadczenie dla trzeciego, mógłby je zastrzec dla siebie, jeżeli więc wówczas umowa byłaby ważna, dlaczego nie ma być ważna, jeżeli zastrzeżono świadczenie na rzecz trzeciego? Z jakich powodów to czyni, to rzecz jego stosunku do trzeciego, który promitenta nie obchodzi, podobnie jak przy przekazie. Dlatego k. z. uznaje dopuszczalność takich 1). umów bez ograniczenia (§ Oczywiście musi być pozostawione woli stron, czy umowa o świadczenie do rąk trzeciego ma być tak rozumiana, że trzeci ma nabyć z niej

Kodeks zobowiązań — Art. 92. ﻿123 bezpośrednie prawo żądania świadczenia od dłużnika, czy tylko tak, że zastrzegający, tj. promisariusz może domagać się od dłużnika, aby świadczenie do rąk trzeciego spełnił. Tylko w pierwszym przypadku będzie to umowa o świadczenie na rzecz osoby trzeciej sensu stricto. Jeżeli trzeci ma nabyć bezpośrednio prawo, wówczas również zależy od woli stron kwestia, w jakim momencie trzeci nabędzie to prawo, pod jakimi warunkami i czy nabędzie je nieodwołalnie, czy też z możnością odwołania przez zastrzegającego lub przez umowę kontrahentów, tj. promitenta i promisariusza. W kwestii, jak się ma rzecz w tych wszystkich kierunkach w konkretnym przypadku, k. c. n. odsyła w zasadzie sędziego do interpretacji umowy (§ 328 ust. 2), dając tylko pewne reguły interpretacyjne w szczególnych przypadkach (objęcie dopełnienia, ubezpieczenie na życie 1 renta dożywotnia, darowizna sub modo, przejęcie majątku lub dóbr, zastrzeżenie świadczenia trzeciemu po śmierci promisariusza, §§ 329— 331). K. c. a. odsyła sędziego do interpretacji umowy, ale w razie wątpliwości daje niejasną normę interpretacyjną tej treści, że trzeci nabywa bezpośrednie prawo, jeżeli świadczenie ma służyć głównie na jego korzyść (§ 881 ust. 2), ponadto zawiera szczegółową regułę interpretacyjną w przypadku odstąpienia dóbr (§ 881 ust. 3). Kodeks szwajcarski odsyła do interpretacji umowy oraz do zwyczaju (art. 112). Prócz tego istnieją postanowienia ustaw szczególnych, nadające trzeciemu to prawo bezpośrednio, jak ustaw transportowych, ubezpieczeniowych itp. Natomiast k. N. według współczesnej interpretacji art. 1121, sformułowanej zupełnie jasno w art. 45 ust. 2 proj. fr.-wł., zawiera ogólną regułę interpretacyjną, że w braku odmiennej umowy trzeci nabywa prawo żądania świadczenia wprost od przyrzekającego, a to od razu z chwilą zawarcia umowy i bezwarunkowo, jednak jako prawo odwołalne przez zastrzegającego aż do czasu, gdy trzeci oświadczy, że chce z umowy korzystać. K. z. przyjął system k. N. i proj. fr.-wł. jako jasny, prosty i najmniej dający powodu do wątpliwości, a zarazem najczęściej odpowiadający praktycznej potrzebie. Wobec wyraźnego wypowiedzenia w art. 92 normy, że trzeci nabywa prawo wprost do dłużnika, odpada potrzeba wdawania się w teorie, uzasadniające to nabycie (teoria oferty, reprezentacji, prowadzenia cudzej sprawy, kreacyjna i inne) i można tę sprawę spokojnie pozostawić nauce, o ile w ogóle różnica teoretycznego ujęcia może mieć w tym przypadku praktyczne znaczenie. Natomiast wymaga wyjaśnienia kwestia, jak godzi się stanowisko k. z. z zasadą, że nikt wbrew swej woli praw nabywać nie musi, jakie jest znaczenie prawne oświadczenia trzeciego, że chce z umowy korzystać i jaka jest konstrukcja prawa odwołania. W tych kwestiach, pozostających zresztą z sobą w ścisłym związku, k. c. n. i k. c. a. stoją na stanowisku, że skoro nadszedł moment, w którym według woli stron (oświadczonej lub domniemanej regułami interpretacyjnymi) trzeci ma nabyć prawo, trzeci nabywa je z możnością odrzucenia, przy czym odrzucenie ma ten skutek, iż uważa się prawo za nienabyte (§ 333 k. c. n., § 882 ust. 1 k. c. a.). Jest to ta sama konstrukcja, którą przyjmuje k. c. n. przy nabyciu spadku. Dopóki nabycie prawa przez trzeciego (z możnością odrzucenia) nie nastąpiło, zastrzegający lub obie strony umawiające się, zależnie od umowy, mogą tym prawem dysponować, tj. mogą je odwołać, a więc rozwiązać umowę albo zastrzec świadczenie do rąk promisariusza lub innej osoby. Z chwilą, gdy trzeci już nabył prawo, jakkolwiek z możnością odrzucenia, odwołanie jest niemożliwe, bo naruszałoby jego prawo. Wynika to z ogólnych zasad i dlatego k. c. a. o odwołaniu wcale nie wspomina.

﻿124 Kodeks zobowiązań — Art. 92—93. Natomiast k. N. i proj. fr.-wł., a zgodnie z nimi i k. z. przyjmują, że trzeci nabywa prawo z chwilą, gdy nadszedł moment nabycia (tj. z reguły z chwilą zawarcia umowy) jako prowizoryczne, tj. pod warunkiem, że zechce z niego skorzystać, a więc podobnie, jak dziedzic nabywa spadek według k. N. i, zdaniem poważnej opinii, według k. c. a. Prowizorium to trwa aż do chwili, gdy trzeci oświadczy, że chce z zastrzeżenia korzystać. Ponieważ chodzi tu tylko o objaw woli nabycia prawa, obojętne jest, czy wola ta będzie oświadczona promitentowi czy promisariuszowi. Ale także w żądaniu wykonania świadczenia, skierowanym do dłużnika, lub w przyjęciu świadczenia tkwi objaw takiej woli. Dopóki jednak takie oświadczenie nie nastąpiło, zastrzegający ma prawo odwołania i wówczas uważać należy prawo trzeciego za nienabyte. Tym bardziej jednak a minore ad maius może i sam trzeci prawo odrzucić, dopóki jest prowizoryczne i odrzucenie to działa również tak, jak według k. c. n. i k. c. a., tzn. prawo uważa się jako nienabyte. Osobna wzmianka o tym była jednak w k. z. zbędna, bo, jak zaznaczono, wynika to z możności odwołania, przyznanej zastrzegającemu pomimo nabycia prawa przez trzeciego aż do chwili ustania prowizorium. Zasada, zawarta w § 3, wynika z tego, że podstawą prawa trzeciego jest umowa zawarta między promitentem a promisariuszem, i jest uznana w k. c. n. (§ 334) i k. c. a. (§ 882 ust. 2) oraz w judykaturze i nauce francuskiej. Kwestia, czy przy umowie o świadczenie na rzecz trzeciego także promisariusz (zastrzegający) może domagać się spełnienia świadczenia, zależy od woli stron i może być pozostawiona interpretacji umowy. Dlatego zbędne było wyraźne postanowienie jak w § 881 k. c. a. i w § 335 k. c. n. Zresztą k. z. wyraźnie przyznaje to prawo zastrzegającemu przy darowiźnie sub modo (art. 362), który można stosować analogicznie i w innych przypadkach umów na korzyść osób trzecich. Rozdział VIII. Przedstawicielstwo. ART. 93. § 1. Umowę zawrzeć można osobiście lub przez przedstawiciela, jeżeli ustawa inaczej nie stanowi. § 2. Przedstawiciel, który zawiera umowę w granicach swego umocowania, zobowiązuje reprezentowanego i nabywa dlań prawa bezpośrednio. § 3. Działanie w cudzym imieniu może być wyraźne lub wynikać z okoliczności. BIBLIOGRAFIA Art. 93. Administrator domu jako strona w procesie (artykuł dyskusyjny). P. S. r. 1936, str. 356. Chmielewski St.: Przedstawicielstwo. Not. Hip. r. 1937, str. 43, 66, 115, 224. 255. (Artykuł ten wymienia osoby upoważnione do przedstawicielstwa różnych osób prawnych, jak: Kościołów, Stowarzyszeń, Banków Państwowych itp.).

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 93. Przepisy rozdziału niniejszego stosuje się odpowiednio do jednostronnych oświadczeń woli, złożonych przez przedstawi* cielą (art. 105). 1) Przepis art. 705 k. p. c. dotyczy tylko pełnomocnictw, wynikających ze stosunku prywatno*prawnego, określonego art. art. 95 i nast. kodeksu zobowiązań, natomiast nie odnosi się do uprawnień do działania wynikających ze stosunku publiczno* prawnego. 2) Należycie podpisane pełnomocnictwo do udziału w prze* targu, udzielone członkowi Zarządu Komunalnej Kasy Oszczęd* ności przez jej Zarząd, nie wymaga uwierzytelnienia, gdyż jest właściwie urzędową delegacją do wykonania pewnej czynności opartą na stosunku publicznoprawnym, a nie prywatnoprawnym przedstawicielstwem. (O. Sądu Apel, w Poznaniu z 17. 5. 1956, II CZ/d/125/56; P. N. z r. 7936, str. 227). Dotychczasowe prawo dopuszczało zawieranie czynności prawnych przez przedstawiciela bez ograniczenia, z wyjątkiem niektórych czynności, wymagających konieczności osobistego działania strony, a zdarzających się w prawie familijnym i spadkowym (np. zawarcie małżeństwa, testament). K. z. nie miał powodu zmieniać tego stanowiska, odpowiadającego nowoczesnym wymaganiom obrotu, i daje temu wyraz w § 1, przy czym wspomniano o możliwych wyjątkach, zachodzących, jak zaznaczono, w prawie familijnym i spadkowym, ponieważ przepisy k. z. o przedstawicielstwie, jak w ogóle o oświadczeniach woli, mają znaczenie także i dla innych działów prawa. BIBLIOGRAFIA Art. 93 ciąg dalszy. Ajent, pośrednik i pełnomocnik handlowy wedle k. h. i k. z. P. P. H. r. 1934, str. 14. Forma pełnomocnictwa zagranicznego a art. 82 § 3 prawa o notariacie, P. N. r. 1936, str. 484. Grzybowski Stefan M.: Kilka zagadnień na tle umów najmu. P. S. r. 1937, str. 233. Grzybowski Stefan M.: Prawo autorskie i k. z. N. K. Z. r. 1936, str. 81, 85, 89. Kurzer Fryderyk: Pełnomocnictwo i pokrewny stosunek prawny k. z. w porównaniu z kod. austr. Gł. Pr. r. 1936, str. 483. Laudau Marcin: Administrator domu jako strona w procesie. P. S. str. 115. str. Machalski Stanisław: Pełnomocnictwo według k. z. a pełnomocnictwo k. c. P. S. r. 1935, nr 11. Machalski Stanisław: Przedstawicielstwo-pełnomocnictwo według k. z. i k. h. P. N. r. 1936, str. 434. Macholz A.: Pełnomocnictwo w świetle przepisów nowego k. z. Cz. 1934, r. 1936, nr 8. Rotter Tadeusz: Zawarcie umowy przez pełnomocnika ze sobą N. Trampler Wojciech: Zawarcie umowy przez pełnomocnika ze sobą N.

Kodeks zobowiązań — Art. 93. 126 W odróżnieniu od k. N., k. c. a. i T. X cz. 1, które o przedstawicielstwie mówiły tylko w związku z umową zlecenia, nazwaną umową o pełnomocnictwo (art. 1984 nast. k. N., § 1002 k. c. a., art. 2291 nast. T. X cz. 1), k. z., zgodnie z nowoczesną teorią i za wzorem k. c. n. (§ 164 nast.), k. z. szwajc. (art. 32 nast.) i proj. fr.-wł. (art. 30 nast.), normuje osobno przedstawicielstwo, jako działanie prawne ze skutkiem dla reprezentowanego wobec osób trzecich, określając jego warunki i skutki, a osobno umowę zlecenia, jako umowę rodzącą zobowiązania między stronami. Moc działania w charakterze przedstawiciela może się bowiem opierać nie tylko na woli reprezentowanego, lecz także na ustawie (ojciec, opiekun, kurator i inni przedstawiciele ustawowi) albo na postanowieniach statutu osób prawnych (prezes towarzystwa, kurator fundacji i inni przedstawiciele statutowi). Dalej w przypadkach, w których umocowanie opiera się na woli reprezentowanego, wola ta może być wyrażona nie tylko w umowie z przedstawicielem, lecz także w oświadczeniu jednostronnym mocodawcy. K. z. wymaga tylko udzielenia pełnomocnictwa (art. 95, 96, 97), ale nigdzie nie postanawia, że pełnomocnictwo musi być przyjęte. Wreszcie nawet w tych przypadkach, w których podstawą pełnomocnictwa jest umowa, może to być nie tylko umowa zlecenia, lecz także umowa o pracę lub spółka. Istota przedstawicielstwa polega na tym, że działania przedstawiciela wywołują skutki wprost w osobie reprezentowanego. Tę zasadę, odróżniającą przedstawicielstwo od komisu, tj. od działania we własnym imieniu na cudzy rachunek, wypowiada wyraźnie § 2, za wzorem § 164 k. c. n., art. 1998 k. N., § 1017 k. c. a. i art. 2326 T. X cz. 1. Stanowisko to odpowiada nowoczesnej teorii reprezentacyjnej, według której działającym jest przedstawiciel, on oświadcza własną wolę, jednak skutki tego oświadczenia powstają od razu w osobie reprezentowanego dzięki istniejącemu umocowaniu. Warunkiem jest oczywiście, aby przedstawiciel oświadczał wolę w imieniu reprezentowanego, może to jednak nastąpić jak celem uniknięcia wątpliwości statakże w sposób dorozumiany, nowi § 3. Działanie ze skutkiem dla reprezentowanego może polegać nie tylko na zawarciu umowy w jego imieniu, lecz na składaniu wszelkiego rodzaju oświadczeń jednostronnych. W celu łatwiejszej redakcji k. z. mówi w art. 93—102 wprawdzie tylko o umowach, zawieranych przez przedstawiciela, jednak te same zasady każę w art. 103 stosować do oświadczeń jednostronnych. Analogicznie jednak traktować należy przypadek, gdy przedstawiciel nie składa wprawdzie oświadczenia, lecz przyjmuje do wiadomości oświadczenie osoby trzeciej w imieniu reprezentowanego, albo przyjmuje oświadczenie dla reprezentowanego, albo gdy jest tylko adresatem oświadczenia osoby trzeciej. Wynika to zresztą z art. 204 a contrario. O wpływie wadliwości oświadczenia woli składanego lub przyjmowanego przez przedstawiciela na skuteczność jego działania, była mowa przy art. 45. Wobec tego, że podstawą nabycia przez reprezentowanego praw i obowiązków wskutek działania przedstawiciela jest istnienie umocowania, granice umocowania są też granicami tego nabycia, co wypowiada § 2. W związku z tym pozostaje przepis art. 101 o działaniu bez umocowania. Wskutek tej doniosłości granic umocowania należało bliżej określić ich źródło a zarazem sposób stwierdzenia tych granic. Czyni to art. 94, wskazując w tym względzie na przepisy szczególne, gdy idzie o przedstawicieli ustawowych i analogicznie statutowych (por. zresztą co do tych ostatnich art. 32 zd. ost.), zaś na treść pełnomocnictwa, gdy idzie o przed-

Kodeks zobowiązań — Art. 93—95. ﻿127 stawicieli z woli reprezentowanego. Pełnomocnictwem w tym znaczeniu jest oświadczenie woli mocodawcy, zawierające udzielenie umocowania. ART. 94. § 1. Granice umocowania przedstawiciela, ustanowionego z mocy ustawy, określają przepisy szczególne. § 2. Granice umocowania przedstawiciela, ustanowionego z woli reprezentowanego, określa treść pełnomocnictwa. W myśl art. XV przep. wprow. k. z. przedstawicielem ustawowym osoby, ograniczonej w zdolności do działań prawnych, jest w rozumieniu k. z. również kurator i doradca. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 93. ART. 95. § 1. Udzielenie pełnomocnictwa ogólnego nie obejmuje umocowania do zbywania i obciążania nieruchomości, zaciągania pożyczek i zobowiązań wekslowych, czynienia darowizn, przyjmowania lub zrzekania się spadków, zawierania ugód, wytaczania powództw, czynienia zapisów na sąd polubowny i wykonywania innych czynności, przekraczających zakres zwykłego zarządu. § 2. Dc powyższych czynności wystarcza pełnomocnictwo, obejmujące dany ich rodzaj, jeżeli ustawa nie wymaga pełnomocnictwa do poszczególnej czynności. Jeżeli umocowanie opiera się na woli reprezentowanego, tj. na pełnomocnictwie, jest w zasadzie rzeczą interpretacji oświadczenia woli reprezentowanego, do jakich czynności prawnych pełnomocnik jest umocowany, a w szczególności, czy tylko do pewnej konkretnej czynności i to z mniej lub więcej szczegółowym określeniem sposobu jej zawarcia, czy BIBLIOGRAFIA Art. 94. str. 149. 85, 89. 95. Art. str. 193. A.: Pełnomocnictwo handlowe. M. Pr. H. W. r. 1936, str. 140, r. 1937, str. 8. A. Pełnomocnik działający poza zakładem handlowym kupca. M. Pr. H. W. r. 1937, str. 45. Stelmachowski Bronisław: Praktyka notarialna a k. z. i k. h. na tle ustawodawstwa ziem zachodnich. P. N. r. 1935, str. 98.

﻿128 Kodeks zobowiązań — Art. 95. do czynności pewnego gatunku, czy do czynności, dotyczących w ogóle pewnej części majątku reprezentowanego (np. majątku ziemskiego, przedsiębiorstwa itp.), czy wreszcie do wszystkich czynności prawnych, dotyczących całego majątku reprezentowanego. K. c. n. uważa pozostawienie tej kwestii interpretacji pełnomocnictwa za wystarczające i na tym stanowisku stał też projekt Tilla, uważając, że stawianie jakichś ogólnych reguł interpretacyjnych jest niepożądane, gdyż jest rzeczą względną, jakie czynności są mniej lub więcej ważne lub niebezpieczne dla reprezentowanego, jeżeli zaś ze względów polityki prawodawczej pożądane jest wymaganie dla pewnych aktów szczególnego pełnomocnictwa do konkretnej czynności lub do pewnego rodzaju czynności, np. do czynienia darowizn lub przyjęcia spadku, to właściwym miejscem są odnośne działy prawa cywilnego. Na tym samym stanowisku stał też T. X cz. 1, którego art. 2296—2297 oraz 2308—2320 odsyłają do przepisów szczególnych. Zgodnie z tym nie zawierają k. c. n., T. X cz. 1 i proj. Tilla przepisu, odróżniającego pełnomocnictwa ogólne i szczególne (gatunkowe i indywidualne), uważając ten podział za czysto naukowy. Natomiast k. c. a. i k. N., opierając się na przeświadczeniu, że zbyt ogólne sformułowanie pełnomocnictwa jest niebezpieczne dla reprezentowanego i może powodować wielkie trudności interpretacyjne, wymagają dla pewnych czynności wyraźnego umocowania, wprowadzając tym samym normę interpretacyjną tej treści, że pełnomocnictwo, ujęte w wyrażenia ogólne, tzn. takie, które według ogólnych zasad interpretacji obejmowałyby i takie czynności, mimo to do takich czynności nie umocowuje. I tak, k. N. wymaga wyraźnego umocowania do czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu, a w każdym razie do wszelkich czynności, dotyczących własności, jak zbycie lub obciążenie hipoteką (art. 1988). K. c. a. wymaga do pewnych czynności indywidualnego pełnomocnictwa, do innych gatunkowego, uznaje jednak za wystarczające co do obu tych kategoryj, jeżeli udzielono pełnomocnictwa ogólnego i wymieniono w nim dany rodzaj czynności (§ 1008). Oba te kodeksy zawierają też definicję pełnomocnictwa ogólnego, tj. obejmującego wszystkie interesy reprezentowanego, i szczególnego, tj. obejmującego albo pewien rodzaj interesów lub pewien szczególny interes (art. 1987 k. N„ § 1006 k. c. a.). Komisja Kodyfikacyjna po dłuższych wahaniach, których objawem było zrazu przyjęcie, a później skreślenie artykułu, wzorowanego na art. 1988 k. N., ostatecznie stanęła na stanowisku, że w naszych stosunkach pożądane jest pewne ograniczenie swobody interpretowania pełnomocnictw, ale potrzebna jest w takim razie jaśniejsza norma, niż zawarta w art. 1988 k. N., a mianowicie zbliżona raczej do § 1008 k. c. a. W przepisach ogólnych o przedstawicielstwie wystarczy jednak określić sposób interpretowania ogólnych pełnomocnictw oraz postanowić, do jakich czynności potrzebne jest pełnomocnictwo, opiewające na ich rodzaj. Kwestia natomiast, do jakich czynności potrzeba indywidualnego pełnomocnictwa (do poszczególnej czynności), musi być pozostawiona przepisom szczególnym odnośnych działów prawa. Zgodnie z tym stanowiskiem art. 95 postanawia, że pełnomocnictwo ogólne zawiera, jako takie, tylko umocowanie do czynności nie przekraczających zwykłego zarządu, gdyż domniemywać się należy, że mocodawca, udzielając ogólnego pełnomocnictwa, uczynił to tylko w celu umożliwienia pełnomocnikowi prawidłowej administracji, sprawowanej na podstawie mandatu czy innej umowy, zawartej z mocodawcą. Dlatego do wszystkich czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu, a w szczególności do czynności, wymienionych imiennie w art. 95, potrzeba zawsze pełnomocnictwa obejmującego ich rodzaj

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 95—96. 29 (pełnomocnictwa gatunkowego). Obojętne jest, czy pełnomocnictwo takie opiewa tylko na dany rodzaj czynności, czy też jest ogólnym z wymienieniem tego rodzaju czynności. Pojęcia pełnomocnictwa ogólnego k. z. nie określa, uważając, że podobne określenia, zawarte w art. 1987 k. N. i § 1006 k. c. a., rozumieją się same przez się. Pełnomocnictwem ogólnym jest pełnomocnictwo, które nie jest ograniczone tylko do pewnych rodzajów czynności prawnych lub do pewnych konkretnych czynności. Obojętne zaś jest, czy odnosi się do całego majątku mocodawcy, czy też do jego części. Pełnomocnictwo będzie więc ogólnym także wtedy, gdy odnosi się tylko do pewnej grupy interesów mocodawcy, np. jako właściciela majątku ziemskiego. ART. 96. § 1. Udzielenie pełnomocnictwa ogólnego powinno pod nieważnością nastąpić na piśmie. § 2. Jeżeli do ważności umowy potrzebna jest szczególna forma, udzielenie pełnomocnictwa powinno pcd nieważnością nastąpić w tej formie. O ile wydanie wekslu związane zostało z otrzymaniem po= życzki, której weksel był zabezpieczeniem, dowód ze świadków na fakt upoważnienia ustnego pełnomocnika do podpisania dłuż= nika weksłowego — nie jest dopuszczałny, gdyż pożyczka prze= wyższa sumę 250 złotych. Art. 96 § 2 k. z. stanowi bowiem, iż do ważności pełnomocnictwa potrzeba formy szczególnej, gdy ona jest potrzebna do ważności samej umowy, według zaś art. 431 k. z. odebranie pożyczki ponad 250 złotych powinno być pismem stwierdzone. (O. S.N.Cl 1137—1139/35; M. P. H. W. z r. 1936, nr I—2). W dotychczasowym ustawodawstwie kwestia formy pełnomocnictwa była rozmaicie traktowana. Na stanowisku zupełnej nieformalności stoi k. c. n., gdyż nie tylko nie wymaga do udzielenia pełnomocnictwa żadnej formy, wskutek czego może być ono udzielone ustnie lub nawet milcząco, lecz nawet w § 167 stanowi, że udzielenie pełnomocnictwa nie wymaga formy, przepisanej dla czynności, której pełnomocnictwo dotyczy. Są tylko szczególne przepisy, wymagające dla pewnych pełnomocnictw zachowania formy (uwierzytelnienia), np. § 1945, a ponadto orzecznictwo wymaga niekiedy zachowania formy, potrzebnej dla samej czynności, którą ma spełnić pełnomocnik, jeżeli już z pełnomocnictwa wynika związanie, np. przy pełnomocnictwie nieodwołalnym (Enneccerus, Kipp, Wolff, II, § 252 uw. 13). K. c. a. również nie wymaga żadnej formy, stanowiąc w § 1005, że pełno-BIBLIOGRAFIA Art. 96. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia stosunku prawnego wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 50. Fenichel Zygmunt: Wpływ k. z. 1 k. h. na k. p. c. Proc. Cyw. r. 1933. str, 609. Stelmachowski Bronisław: Praktyka notarialna a k. z. 1 k. h. na tle ustawodawstwa ziem zachodnich. P. N. r. 1935, str. 98. 9 Kodeks zobowiązań

﻿130 Kodeks zobowiązań — Art. 96. mocnictwa można udzielić piśmiennie lub ustnie, ale nie zawiera podobnego przepisu, jak § 167 k. c. n., za czym kwestia, czy potrzebne jest zachowanie formy wówczas, gdy czynność, którą ma zawrzeć pełnomocnik, wymaga formy, jest otwarta. Orzecznictwo i nauka rozstrzyga ją rozmaicie, kierując się zwykle celem formy, wymaganej dla zamierzonej czynności. Jeżeli np. forma dla pewnej czynności jest wymagana dlatego, aby władza mogła szybko i pewnie stwierdzić treść czynności i fakt jej, zawarcia, to i pełnomocnictwo do niej powinno być udzielone w tej formie (Ehrenzweig, I, wyd. 6, str. 257). Stanowisko T. X cz. 1 jest niejasne, orzecznictwo wymaga zachowania formy piśmiennej w celach dowodowych, jednak dopuszcza dowód ze świadków, jeżeli pełnomocnik ma wykonywać czynności życia codziennego. Ponadto szczególne przepisy wymagały zachowania formy przy pełnomocnictwach do czynności, wykonywanych przy udziale notariuszów lub innych władz. K. N. wreszcie wymagał zachowania formy piśmiennej w celach dowodowych w tych przypadkach, w których w myśl art. 1341 dowód ze świadków przy umowach był wyłączony (ponad 150 fr., art. 1985). Wobec uchylenia art. 1341 przez u. p. c. wymóg ten właściwie w b. Król. Kongr. odpadł, natomiast pozostał wymóg, wypowiedziany w art. 933 i przez naukę generalizowany, że jeżeli czynność, do której udzielono pełnomocnictwa, wymaga formy notarialnej, pełnomocnictwo również w tej formie ma być udzielone. Komisja Kodyfikacyjna miała zatem rozstrzygnąć dwie kwestie. 1. Czy pełnomocnictwo, jako takie, niezależnie od rodzaju czynności, do których umocowuje, ma być sporządzone w pewnej formie, a w danym razie, czy pod nieważnością, czy tylko w celach dowodowych? 2. Jeżeli czynność, którą ma zdziałać pełnomocnik, wymaga pod nieważnością lub w celach dowodowych pewnej formy, czy pełnomocnictwo powinno być również i z jaką sankcją udzielone w tej samej formie lub przynajmniej na piśmie? W pierwszej kwestii zarówno projekt wstępny Tilla i kontrad. 1. projekt Domańskiego, jak i Komisja Kodyfikacyjna przez cały czas obrad uznawały bez zastrzeżeń zasadę nieformalności pełnomocnictw, poza oczywiście szczególnymi przepisami dotyczącymi szczególnych pełnomocnictw. Jednak na konferencji międzyministerialnej podniesiono, że wobec wielkich niebezpieczeństw, łączących się z udzielaniem ogólnych pełnomocnictw, wskazane jest wymaganie dla ogólnych pełnomocnictw zachowania formy piśmiennej pod nieważnością, zwłaszcza wobec istnienia art. 95. ad. 2. W drugiej kwestii Komisja Kodyfikacyjna, rozszerzając myśl, zawartą w kontrproj. Domańskiego, przyjęła, że we wszystkich przypadkach, gdy do ważności umowy potrzebna jest szczególna forma, lub gdy umowa powinna być w celach dowodowych pismem stwierdzona, pełnomocnictwo powinno być pismem stwierdzone. Była to koncepcja zaczerpnięta do pewnego stopnia z prawa francuskiego, jednak na konferencji międzyministerialnej uznano, że o ile chodzi o umowy, wymagające formy pod nieważnością, przepis ten jest za słaby, jeżeli zaś chodzi o umowy, wymagające pisma tylko w celach dowodowych, przepis jest za ostry i niepotrzebny. Co do pierwszych jest za słaby, bo jeżeli forma ma chronić stronę, to ochrona ta powinna być równie silna przy udzieleniu pełnomocnictwa do takiej czynności, gdy tymczasem przy wymaganiu formy pełnomocnictwa tylko w celach dowodowych mocodawca, mimo, że udzielił pełnomocnictwa ustnie, będzie odpowiadał z czynności zawartej przez pełnomocnika, jeżeli pełnomocnik zawarł ją na piśmie, a co do udzielenia pełnomocnictwa będzie można przeprowadzić dowód ze świadków w przy-

Kodeks zobowiązań — Art. 96—97. ﻿131 padkach art. 110 k. z. i 283 k. p. c. w razie istnienia początku dowodu na piśmie itp. Dlatego zgodnie z art. 82 ust. 3 pr. o not. wprowadzono dla tych przypadków wymóg zachowania formy, wymaganej dla danej umowy, pod nieważnością (art. 96 ust. 2). Natomiast skreślono zupełnie wymóg pisma dla pełnomocnictwa, jako warunku dowodowego, jeżeli umowa, którą ma zawrzeć pełnomocnik, wymaga dowodu na piśmie, jako niepotrzebne utrudnienie obrotu. Wymóg ten bowiem dla danej umowy często zależy od kwoty (np. art. 77 § 2, art. 431) lub od czasu trwania umowy (art. 371 lub 443). Mocodawca nie zawsze może z góry wiedzieć, na jaką kwotę lub na jaki czas pełnomocnik zawrze umowę. Wymaganie formy w celach tylko dowodowych godziło by raczej w osobę trzecią, która i tak na sposób udzielenia pełnomocnictwa wpływu nie miała. Oczywiście inna jest zupełnie kwestia, czy i jakiego wylegitymowania się powinna osoba trzecia żądać od pełnomocnika. Tej kwestii k. z. nie rozstrzyga, pozostawiając trzeciego jego własnej ostrożności, ma on bowiem zawsze prawo wymagać, aby mu pełnomocnik udowodnił, że ma pełnomocnictwo. ART. 97. § 1. Ograniczona zdolność do działań prawnych pełnomocnika nie ma wpływu na ważność umowy, zawartej w imieniu mocodawcy. § 2. Jeżeli ograniczenie nastąpiło po udzieleniu pełnomocnictwa, umowa, zawarta przez pełnomocnika w imieniu mocodawcy po tym ograniczeniu, jest nieważna wówczas, gdy mocodawca o ograniczeniu nie wiedział, albo, dowiedziawszy się, nie miał już czasu odwołać pełnomocnictwa. Z pomiędzy kodeksów, obowiązujących w Polsce, jeden tylko T. X wymaga, aby pełnomocnik miał zdolność do zawierania umów (art. cz. 1 2294). Natomiast pozostałe kodeksy nie wymagają po stronie pełnomocnika pełnej zdolności do działań prawnych, wychodząc ze słusznego założenia, że ograniczenia zdolności do działań prawnych wydane są dla ochrony osoby, tymi ograniczeniami dotkniętej, zaś przy przedstawicielstwie skutki prawne działania przedstawiciela nie dotyczą przedstawiciela, lecz reprezentowanego; reprezentowany (mocodawca) musi zaś mieć pełną zdolność do działań prawnych, gdyż udzielenie pełnomocnictwa jest czynnością prawną, i jako taki może i powinien ponosić ryzyko, jeżeli mniej odpowiednią osobę pełnomocnikiem ustanowił. Oczywiście jednak pełnomocnik musi być na tyle rozwiniętym i zdrowym umysłowo, aby prawo w ogóle mogło się liczyć z objawem jego woli, gdyż pełnomocnik oświadcza własną wolę w imieniu mocodawcy. Czy tak jest, powinno być pozostawione ocenie sędziego. Kodeksy ograniczają się do stwierdzenia, BIBLIOGRAFIA Art. 97. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia stosunku prawnego ■wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 50. Stelmachowski Bronisław: Praktyka notarialna a k. z. i k. h. na tle ustawodawstwa ziem zachodnich. P. N. r. 1935, str. 98.

132 Kodeks zobowiązań — Art. 97—98. że ograniczenie zdolności do działań prawnych nie wpływa na skuteczność oświadczenia pełnomocnika (§ 165 k. c. n., § 1018 k. c. a., art. 1990 k. N.), z czego, o ile chodzi o k. c. n. i k. c. a., nauka wysnuwa zgodny wniosek, że osoby zupełnie pozbawione zdolności do działań prawnych (dzieci niżej lat 7, zupełnie ubezwłasnowolnieni) nie mogą być pełnomocnikami. Natomiast nauka francuska interpretuje art. 1990 w ten sposób, że tylko dlatego wymieniono w nim kobiety i małoletnich usamowolnionych, bo zwykle nie udziela się pełnomocnictwa innego rodzaju niezdolnym do działania, jednak wynika z niego zasada, iż niezdolni w ogóle mogą być pełnomocnikami (por. Colin-Capitant, II, str. 710). K. z., postępując wzorem k. c. n., k. c. a. i k. N. i licząc się z tym, quod plerumąue fit, zadowala się stwierdzeniem, że ograniczenie zdolności do działań prawnych pełnomocnika nie wpływa na ważność umowy, zawartej w imieniu mocodawcy, pozostawiając, jak to było dotychczas, interpretacji rozstrzygnięcie kwestii, czy osoby, zupełnie niezdolne do działań prawnych, już jako takie nie mogą być pełnomocnikami (np. dzieci niżej lat 7 według k. c. n. i k. c. a.), czy też jest to quaestio facti, zależna od ich fizycznego i umysłowego stanu i rodzaju interesu, o który w danym przypadku chodzi. Zasada, wyrażona w ustępie pierwszym, nie może jednak stosować się do przypadku, gdy mocodawca udzielił pełnomocnictwa osobie zdolnej do działań prawnych, a dopiero później nastąpiło ograniczenie jej zdolności do działania, gdyż wówczas nie byłoby podstawy do nakładania na mocodawcę owego ryzyka, o którym była mowa wyżej. Dlatego umowy, zawarte przez pełnomocnika po tym ograniczeniu, są nieważne. Można jednak wymagać od mocodawcy, aby, dowiedziawszy się o ograniczeniu zdolności do działania pełnomocnika, pełnomocnictwo odwołał. Jeżeli tego nie uczyni, chociaż ma czas to uczynić po dowiedzeniu się o ograniczeniu zdolności a przed zawarciem umowy przez pełnomocnika, sytuacja jest taka sama, jak gdyby od razu udzielił pełnomocnictwa osobie ograniczonej w zdolności do działań prawnych, tzn. można znowu nałożyć nań ryzyko za działania takiego pełnomocnika i zasada § 1 wraca z powrotem. ART. 98. Jeżeli nie sprzeciwia się temu stosunek prawny, będący podstawą pełnomocnictwa, może ono być każdego czasu odwołane lub ograniczone i wygasa ze śmiercią mocodawcy lub pełnomocnika. K. N., k. c. a. i T. X cz. 1, które łączą zawsze pełnomocnictwo ze zleceniem, a zarazem traktują zlecenie jako stosunek szczególnego zaufania, wymieniają jako powody wstania pełnomocnictwa, a zarazem i mandatu: odwołanie ze strony mocodawcy, wypowiedzenie ze strony pełnomocnika, śmierć, ubezwłasnowolnienie i popadnięcie w niewypłacalność (konkurs, upadłość) jednego lub drugiego (art. 2003, 2004 i 2007 k. N., §§ 1020—1024 k. c. a., art. 2330 T. X cz. 1). K. c. a. wprawdzie o ubez-BIBLIOGRAFIA Art. 98. Dorożala T.: Kiedy wygasa pełnomocnictwo. Not. Hip. r. 1935, nr 15. Falkowski Al.: Pełnomocnictwo nieodwołalne. Not. Hip. r. 1937, str. 45. P. B.: Art. 98 k. z. N. K. Z. r. 1937, str. 168.

Kodeks zobowiązań — Art. 98. ﻿133 własnowolnieniu nie wspomina, jednak nauka stawia je na równi ze śmiercią (Ehrenzweig, I, str. 268). T. X cz. 1 wspomina ponadto o uznaniu za zaginionego, wynika to samo jednak i dla k. N. i k. c. a. z zasady, że uznanie za zmarłego powoduje te same następstwa, co śmierć, gdyż uzasadnia domniemanie śmierci (art. 56 k. c. p. i § 24 k. c. a.). Co do śmierci mocodawcy k. c. a. dodaje jednak wyraźnie w § 1022, że zgaśnięcie następuje tylko z reguły, tj. o ile pełnomocnictwo nie opiewało także na wypadek śmierci; wówczas gaśnie dopiero przez odwołanie ze strony dziedziców. Co do odwołania ze strony mocodawcy nauka nowsza, licząc się z potrzebami praktycznymi, uznaje dopuszczalność nieodwołalnych pełnomocnictw, zwłaszcza jeżeli tak wyraźnie postanowiono w umowie pełnomocnictwa lub jeżeli pełnomocnictwa udzielono także w interesie pełnomocnika (np. współwłaściciela realności). Również co do wpływu upadłości jednego lub drugiego praktyka wprowadza i nauka uznaje pewne wyjątki. Wreszcie k. c. a. wymienia jeszcze, jako powód ustania pełnomocnictwa organów osoby prawnej, jej rozwiązanie (§ 1023). K. c. n., który odróżnia pełnomocnictwo od zlecenia i w ogóle od stosunku podstawowego, nie normuje sposobów ustania pełnomocnictwa, odsyłając w tym względzie do przepisów, dotyczących tego stosunku podstawowego, jak zlecenie, umowa o pracę, spółka (§ 168 zd. 1). Jedynie tylko wspomina o jednym sposobie ustania pełnomocnictwa jako takiego, tj. mimo dalszego trwania stosunku podstawowego, a mianowicie o odwołaniu pełnomocnictwa, uznaje jednak możliwość pełnomocnictwa nieodwołalnego, jeżeli to wynika ze stosunku podstawowego (§ 168 zd. 2). Na stanowisku, że kwestia ustania pełnomocnictwa jest kwestią stosunku podstawowego, pozostawały projekt Tilla i kontrprojekt Domańskiego i dlatego konsekwentnie nie zawierały w tej mierze żadnego przepisu, a jedynie normowały skutki wygaśnięcia pełnomocnictwa wobec osób trzecich. Jednak podczas superrewizji projektu, przyjętego w drugim czytaniu, postanowiono, za wzorem k. z. szwajc., unormować osobno sposoby ustania pełnomocnictwa, a to z następujących powodów: po pierwsze odesłanie do powodów wygaśnięcia stosunku podstawowego nie wystarcza, ponieważ może być udzielone pełnomocnictwo i bez jakiegoś stosunku podstawowego, np. ktoś, wyjeżdżając, pozostawia „na wszelki wypadek" pełnomocnictwo swemu znajomemu, aby mógł zawrzeć w jego imieniu jakąś czynność prawną lub odebrać jakieś oświadczenie, gdyby się okazała potrzeba. Po wtóre nawet, gdy jest jakiś stosunek podstawowy, pełnomocnictwo nie jest z nim tak integralnie złączone, aby ten stosunek bez niego nie mógł istnieć, tzn., aby pełnomocnictwo nie mogło ustać bez równoczesnego wygaśnięcia tego stosunku. Może być bo-Wynika wiem zlecenie, umowa o pracę lub spółka bez pełnomocnictwa. stosunstąd, że także pełnomocnictwo mogło by ustać w czasie istnienia kwestię ku podstawowego, np. przez odwołanie, a w takim razie trzeba tę unormować przy pełnomocnictwie, jak to zresztą co do odwołania czyni też § 168 zd. 2 k. c. n. Nie wszystkie jednak sposoby ustania stosunku podstawowego, jak np. zlecenia, należy przewidzieć i unormować jako szczególne sposoby ustania pełnomocnictwa jako takiego. Nie wchodzi w rachubę wypowiedzenie ze strony pełnomocnika, bo pełnomocnictwo nie nakłada na niego obowiązku korzystania z pełnomocnictwa, jeżeli więc nie chce działać dalej w imieniu mocodawcy, może nie działać bez osobnego wypowiadania. Ograniczenie, a tym samym i pozbawienie zdolności do działań prawnych, po udzieleniu pełnomocnictwa jest już unormowane w art. 97 § 2. Wpływ upadłości na pełnomocnictwo, wobec konieczności pewnych wy-

134 Kodeks zobowiązań — Art. 98—99. jątków, powinien być unormowany w prawie upadłościowym. O uznaniu osoby za zmarłą nie potrzeba osobno wspominać, gdyż skoro uzasadnia domniemanie śmierci, wystarczy uregulowanie wpływu śmierci. Rozwiązanie osoby prawnej musi być też traktowane na równi ze śmiercią osoby fizycznej, przy czym, w myśl art. 32, wchodzą też w zastosowanie szczególne przepisy, uznające fikcję istnienia osoby prawnej w czasie likwidacji. Pozostaje zatem tylko odwołanie przez mocodawcę i śmierć jednej lub drugiej strony. K. z. zgodnie z normalnym charakterem umocowania, jako opartym na osobistym zaufaniu, uznaje też zarówno odwołanie, jak i śmierć mocodawcy lub pełnomocnika za samoistne przyczyny ustania pełnomocnictwa, jednak tylko w razie wątpliwości, gdyż mogą być pełnomocnictwa nieodwołalne i niegasnące przez śmierć. Nieodwołalność i niegaśnięcie przez śmierć może wynikać z podstawowego stosunku prawnego, a to bądź z wyraźnego przepisu, wydanego dla takiego stosunku, jak np. art. 558 § 1, bądź ze szczególnej treści umowy, dotyczącej tego stosunku, np. art. 512 § 3, bądź wreszcie z natury tego stosunku, jako istniejącego także w interesie pełnomocnika. A minore ad maius nieodwołalność i niegaśnięcie przez śmierć może też wynikać z treści samego pełnomocnictwa i dlatego k. z. o tym osobno nie wspomina. ART. 99. Po wygaśnięciu pełnomocnictwa pełnomocnik obowiązany jest zwrócić mocodawcy dokument pełnomocnictwa, może jednak żądać wydania poświadczonego odpisu tego dokumentu. Przepisy te normują skutki wygaśnięcia pełnomocnictwa. Z natury rzeczy wynika, że z wygaśnięciem pełnomocnictwa usta je umocowanie pełnomocnika do działania ze skutkiem dla reprezentowanego w myśl art. 93 § 2 i o tym osobno wspominać nie potrzeba. Natomiast wymaga wyraźnego przepisu kwestia zwrotu dokumentu pełnomocnictwa, aby uniemożliwić pełnomocnikowi, który już przestał nim być, dalsze legitymowanie się dokumentem i wprowadzanie w ten sposób w błąd osób trzecich, a możliwie nawet zobowiązanie byłego mocodawcy na podstawie art. 100. Wobec tego, że pełnomocnictwo jako takie nie rodzi żadnych obowiązków między stronami, a także obowiązek zwrotu dokumentu pełnomocnictwa może jeszcze nie wynikać ze stosunku podstawowego, zwłaszcza, gdy pełnomocnictwo wygasa mimo dalszego trwania stosunku podstawowego, należy obowiązek ten oprzeć na osobnym przepisie, łączącym ten obowiązek ze zdarzeniem wygaśnięcia pełnomocnictwa (art. 1 k. z. in fine). Podobny przepis zawiera art. 2004 k. N., § 175 k. c. n. oraz art. 2332 i 2333 T. X cz. 1. K. z. dodaje jednak ze względów praktycznych postanowienie, że pełnomocnik ma prawo żądać poświadczonego (legalizowanego notarialnie) odpisu pełnomocnictwa, aby miał dowód na przypadek, gdyby później powstał spór co do tego, czy miał pełnomocnictwo i w jakim zakresie. Oczywiście w dokumencie, zawierającym ten odpis, może być zaznaczone, że pełnomocnictwo to już wygasło. Przepis art. 100 jest podyktowany potrzebą ochrony zaufania osób trzecich, które, nie wiedząc o wygaśnięciu pełnomocnictwa, w dobrej wierze zawarły umowę z pełnomocnikiem w granicach poprzedniego umocowania. Ochronę taką zawierają art. 2005 i 2009 k. N., § 1026 k. c. a., przy czym k. c. a. stanowi całkiem ogólnie, że umowy, zawarte przez

﻿135 Kodeks zobowiązań — Art. 99. pełnomocnika po wygaśnięciu pełnomocnictwa z osobami trzecimi, które bez swej winy o wygaśnięciu nie wiedziały, są ważne, k. N. stosuje to samo w przypadku odwołania pełnomocnictwa, zaś w razie wygaśnięcia z innych przyczyn wymaga ponadto, aby przyczyna ta nie była znana także pełnomocnikowi. Wadą obu tych ustawodawstw jest to, że nie określają jasno, na kim spoczywa ciężar dowodowy, ponadto system francuski niepotrzebnie ogranicza ochronę trzeciego w przypadkach, objętych art. 2009, przez wymóg, aby wygaśnięcie pełnomocnictwa nie było znane także pełnomocnikowi. Tych zarzutów nie można stawiać systemowi niemieckiemu. Według §§ 170—173 k. c. n. wiadomość pełnomocnika o wygaśnięciu pełnomocnictwa w kwestii ochrony osób trzecich nie wchodzi w rachubę, a kwestia ciężaru dowodowego jest też rozstrzygnięta w art. 173, według którego mocodawca musi dowodzić, że trzeci wiedział lub powinien był wiedzieć o wygaśnięciu pełnomocnictwa. W obu tych kierunkach zatem k. z. wzoruje się na k. c. n. Natomiast nie przyjęto konstrukcji niemieckiej, o ile ona w ogóle ogranicza ochronę osób trzecich do przypadków, gdy pełnomocnictwa udzielono przez oświadczenie wobec osoby trzeciej, albo gdy o udzieleniu pełnomocnictwa zawiadomiono osobę trzecią indywidualnie lub przez publiczne ogłoszenie, albo wreszcie, gdy pełnomocnik legitymuje się piśmiennym dokumentem pełnomocnictwa, a zarazem w przypadkach tych ogranicza ochronę czasowo do chwili, w której mocodawca zawiadomi trzeciego o cofnięciu pełnomocnictwa, albo odwoła indywidualnie lub przez ogłoszenie zawiadomienia o udzieleniu pełnomocnictwa albo wreszcie nie odbierze dokumentu. Powyższe uregulowanie uznano za zbyt szczegółowe 1 krępujące sędziego, który w przeważającej liczbie przypadków i tak przyjdzie do tego samego rezultatu, gdyż nie przyjmie dobrej wiary trzeciego, gdy mocodawca wykaże, że trzeciego zawiadomił indywidualnie lub publicznie ogłosił o cofnięciu pełnomocnictwa, a zapewne nie przyjmie jej i wtedy, gdy pełnomocnik zrazu okazał piśmienne pełnomocnictwo, a później przy zawarciu umowy już go nie okazuje, bo je już mocodawcy wskutek odwołania zwrócił. Kto wie o umocowaniu z dokumentu pełnomocnictwa, powinien się liczyć z tym, że może być cofnięte i powinien żądać okazania go przy zawarciu umowy, inaczej można przyjąć, w razie cofnięcia pełnomocnictwa przed zawarciem umowy, że powinien był wiedzieć, iż pełnomocnictwo zgasło (art. 100 in fine). Ponadto system niemiecki nie był do przyjęcia i z tego powodu, że obliczony jest tylko na wygaśnięcie pełnomocnictwa przez odwołanie, bo tylko o tym sposobie wygaśnięcia pełnomocnictwa, niezależnie od sposobów wygaśnięcia stosunku podstawowego, mówi § 168 k. c. n., gdy tymczasem k. z. uważa także śmierć jednej lub drugiej strony za samoistny sposób wygaśnięcia pełnomocnictwa. T. X cz. 1 właściwie nie chroni dobrej wiary osób trzecich, zawiera tylko postanowienie, że czynności, zdziałane przez pełnomocnika po wygaśnięciu pełnomocnictwa, są ważne, jeżeli do czasu ich zawarcia pełnomocnik nie otrzymał wiadomości o wygaśnięciu tegoż i nie było też ogłoszenia o tym w jego miejscu pobytu. Jednak orzecznictwo uważa ten przepis za mający na celu ochronę dobrej wiary trzeciego i nie stosuje go, gdy osoby trzecie wiedziały o wygaśnięciu pełnomocnictwa skądinąd. Art. 100 odnosi się, lege non distinguente, do wszystkich przypadków wygaśnięcia pełnomocnictwa, a zatem nie tylko do wymienionych w art. 98, lecz także do wynikających ze stosunku podstawowego (np. ustanie zlecenia przez upływ czasu, wypowiedzenie itp. powoduje eo ipso wygaśnięcie złączonego z nim w myśl art. 499 pełnomocnictwa). W szczególności art. 100 reguluje też stosunek do osób trzecich w tych przypad-

﻿136 Kodeks zobowiązań — Art. 99—101. kach, w których według przepisów o zleceniu należy wygasłe zlecenie uważać za istniejące dalej w interesie przyjmującego zlecenie aż do chwili, w której dowiedział się o wygaśnięciu (art. 516 k. z.). Wynika stąd, że jeżeli umowa została zawarta przed dowiedzeniem się przez pełnomocnika o wygaśnięciu zlecenia (i tym samym pełnomocnictwa), to będzie ona ważna, jeżeli trzeci może się powołać na art. 100, będzie zaś nieważna, jeżeli trzeci nie może się powołać na art. 100, bo sam wiedział o wygaśnięciu zlecenia, ale wówczas pełnomocnik nie będzie wobec trzeciego odpowiedzialny z art. 101 § 3, gdyż trzeci nie działał „w zaufaniu". Dlatego zbędne było (i tak samo zbędne jest w k. c. n.) umieszczanie podobnego przepisu, jak § 169 k. c. n. ART. 100. Wygaśnięcie lub ograniczenie pełnomocnictwa nie wpływa na ważność umowy, zawartej przez pełnomocnika w granicach umocowania, chyba że druga strona w chwili zawarcia umowy o wygaśnięciu lub ograniczeniu pełnomocnictwa wiedziała, albo wiedzieć była powinna. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 99. ART. 101. § 1. Jeżeli zawierający umowę w cudzym imieniu nie ma pełnomocnictwa, albo pełnomocnictwo przekroczy, skuteczność umowy zależy od potwierdzenia jej przez osobę, w której imieniu umowa została zawarta. § 2. Druga strona może wyznaczyć osobie, w której imieniu umowa była zawarta, odpowiedni termin do potwierdzenia umowy; staje się wolna po bezskutecznym upływie tego terminu. § 3. W razie braku potwierdzenia druga strona może żądać od tego, kto działał jako pełnomocnik, naprawienia szkody, jaką poniosła przez to, że zawarła z nim umowę w zaufaniu do istnienia pełnomocnictwa. § 4. Potwierdzenie umowy przez osobę, w której imieniu umowa została zawarta, odnosi skutek od chwili jej zawarcia; dobrowolne wykonanie umowy w całości łub w części przez tę osobę jest równoznaczne z potwierdzeniem. Jeżeli kupiec zawiera umowę w imieniu osoby trzeciej, nie BIBLIOGRAFIA Art. 100. Dorożała T.: Kiedy wygasa pełnomocnictwo. Not. Hip. r. 1935, nr 15. Art. 101. Kurzer Fryderyk: Umowny interes ujemny w k. z. Gł. Adw. r. 1934,. str. 167, 206.

Kodeks zobowiązań — Art. 101. ﻿137 mając upoważnienia, albo przekracza zakres upoważnienia, obo= wiązany będzie, o ile umowy takiej nie potwierdzi osoba, w której imieniu ją zawarto, według wyboru wierzyciela do dopełnię* nia umowy albo do odszkodowania (art. 69 k. h.). Jeżeli ajent, nie posiadający pełnomocnictwa lub przekraczający jego granice, zawiera umowę w imieniu dającego polecenie, umowę uważa się za potwierdzoną, jeżeli dający polecenie bezzwłocznie po otrzymaniu wiadomości o zawarciu umowy nie oświadczy osobie trzeciej, że umowy nie potwierdza (art. 573 k. h.). Kto podpisał weksel lub czek jako przedstawiciel innej osoby, nie będąc umocowanym do działania w jej imieniu, odpo= wiada sam weksłowo wzgł. czekowo a jeżełi zapłacił, ma takie same prawa, jakie by miała osoba, której jest rzekomo przedsta* wicielem. Zasady te stosuje się również do przedstawiciela, który przekroczył granice swego umocowania (art. 8 pr. weksl. i art. 11 pr. czek.). W przypadku, gdy fałszywy pełnomocnik, wiedząc o braku umocowania, zawarł umowę z trzecim, a więc działał w złej wierze, odpowiada nie tylko za udowodnione przez trzeciego straty, powstałe wskutek braku potwierdzenia umowy, łecz również za utracone przez trzeciego z tego powodu korzyści. (O. S. N. z 13. 10. 1937, NC 1 3376/36; N. K. Z. z r. 1938, str. 16). Kto przez fałszywe przedstawienie, iż ma pełnomocnictwo do sprzedaży gruntu i przez obietnicę sprzedaży skłania dru* giego do wyzbycia się swego mienia cełem uzyskania środków na zakup ofiarowanego mu gruntu, odpowiada za szkodę, jeżełi od sprzedaży gruntu bezzasadnie odstąpił. (O. S. N. z 25. 5. 1937, C II 148/37; N. K. Z. z r. 1937, str. 169). O skutkach działania w cudzym imieniu bez pełnomocnictwa lub z przekroczeniem granic pełnomocnictwa T. X cz. 1 nie zawiera żadnych postanowień. Z przepisu jednak art. 2326, że pełnomocnik jest obowiązany nie przekraczać granic pełnomocnictwa i ma prawo dokonywać tylko tego, na co ścisła treść pełnomocnictwa zezwala, oraz, że w mocy pozostaje (tylko) to, co pełnomocnik zdziałał w granicach pełnomocnictwa, wynika, że działania pełnomocnika, nie objęte umocowaniem, nie odnoszą skutku wobec mocodawcy. Nauka i orzecznictwo uznają jednak za możliwe, według ogólnych zasad prawa cywilnego, zatwierdzenie takich czynności przez mocodawcę z mocą wsteczną, a w przeciwnym razie nakładają na fałszywego pełnomocnika, w razie jego winy, odpowiedzialność za szkodę (por. Bossowski-Szerszeniewicz, str. 79). W k. N. jest tylko postanowienie, że to, co było zdziałane ponad umocowanie, wiąże mocodawcę tylko w razie zatwierdzenia, wyraźnego lub milczącego (art. 1998 ust. 2) oraz, że pełnomocnik, który udzielił trzeciemu dostatecznej wiadomości o granicach swego umocowania, nie odpowiada za to, co ponad umocowanie zdziałanym zostało (art. 1997), z czego a contrario wynika,.

Kodeks zobowiązań — Art. 101. 138 że jeżeli nie udzielił dokładnej wiadomości tak, że trzeci był w dobrej wierze, odpowiada, przy czym orzecznictwo traktuje tę odpowiedzialność jako gwarancję bądź za odszkodowanie, bądź nawet za wykonanie umowy tak, że falsus procurator musi ją sam wykonać (por. Planiol—Ripert, T. XI, str. 834). K. c. a. zawiera analogiczny do art. 1998 ust. 2 k. N. przepis o zatwierdzeniu wyraźnym lub milczącym ze strony mocodawcy (§ 1016), a nadto nakłada w § 1035 na tego, kto bez upoważnienia miesza się w cudze sprawy, odpowiedzialność za wszelkie następstwa, na którym to przepisie nauka i orzecznictwo opierają deliktową odpowiedzialność fałszywego pełnomocnika za szkodę, wyrządzoną trzeciemu przez to, że ufał w dojście umowy do skutku. Niektórzy dochodzą nawet do wniosku, że trzeci może na podstawie tej odpowiedzialności oraz przepisu art. 1323 k. c. a. żądać wykonania umowy przez pełnomocnika (Ehrenzweig, II, 1, str. 692). Najdokładniej reguluje sprawę k. c. n. w §§ 177—179. Co do ewentualnego zatwierdzenia nadane są trzeciemu prawa takie, jak w przypadku zawarcia umowy przez osobę ograniczoną w zdolności do działań prawnych. Co do odpowiedzialności fałszywego pełnomocnika, to w zasadzie osoba trzecia, będąca w dobrej wierze, może żądać albo pełnego odszkodowania, albo wykonania umowy przez działającego bez pełnomocnictwa, jeżeli jednak fałszywy pełnomocnik nie wiedział o braku umocowania, odpowiada tylko za ujemny interes umowy. K. z., zgodnie z wszystkimi ustawodawstwami dotychczasowymi, uznaje najpierw możliwość zatwierdzenia z mocą wsteczną, przy czym, podobnie, jak w przypadku art. 53, daje trzeciemu możność przerwania niepewności co do tego, czy zatwierdzenie nastąpi i to w trybie, przyjętym w art. 53, a nie, jak w k. c. n., z motywów, przy art. 53 podanych. Co do odpowiedzialności fałszywego pełnomocnika w braku zatwierdzenia umowy, k. z. wypowiada wyraźnie to tylko, co właściwie wynika ze wszystkich dotychczasowych przepisów kodeksowych, a mianowicie, że fałszywy pełnomocnik jest odpowiedzialny tylko wtedy, gdy osoba trzecia działała w dobrej wierze, a wówczas odpowiada tylko za ujemny interes umowy. Nałożenie na niego obowiązku wykonania umowy może być właściwe w obrocie handlowym, gdzie intuitus personae nie gra takiej roli, jak w obrocie cywilnym. Zresztą według k. z. fałszyo wy pełnomocnik odpowiada według art. 101 § 3 choćby nie wiedział braku umocowania, a w takim przypadku k. c. n. także czyni go odpowiedzialnym tylko za interes ujemny. Art. 101 nie przeszkadza natomiast, gdy będzie wykazane, że fałszywy pełnomocnik wiedział o braku umocowania, a więc działał rozmyślnie, aby trzeci mógł żądać wyższego odszkodowania, np. przy zastosowaniu art. 160 lub nawet 159, tj. możliwie i wykonania umowy przez fałszywego pełnomocnika. K. z. nie zawiera żadnego postanowienia w kwestii t. zw. jawnego pełnomocnictwa, tj. przypadku, gdy pełnomocnik działa wprawdzie w granicach, wynikających z treści dokumentu, którym się legitymuje albo z zawiadomienia, udzielonego przez mocodawcę osobie trzeciej, ale zarazem przekracza udzielone mu osobiście instrukcje, czyli tzw. tajne pełnomocnictwo. Jest to kwestia pełnomocnika pozornego (mandat apparent). K. c. a. w § 1017 uznaje czynności, przekraczające tajne pełnomocnictwo, za bezwzględnie skuteczne wobec mocodawcy, chroniąc tym zaufanie osób trzecich. Nauka francuska, mimo braku podobnego przepisu w k. N., dochodzi do tego samego rezultatu na podstawie konstrukcji niby-występku który przez wydanie dokumentu sprzecznego po stronie mocodawcy, z prawdziwą instrukcją stworzył pozór szerszego umocowania, niż jest

Kodeks zobowiązań — Art. 101—102. ﻿139 w istocie. Projekt wstępny Tilla, za wzorem art. 33 ust. 3 k. z. szwajc., zawierał wyraźny przepis w tym kierunku w art. 53 ust. 3. Komisja Kodyfikacyjna skreśliła jednak ten ustęp z obecnego art. 94, uważając, że wypowiedziana w nim zasada wynika już a minore ad maius z art. 100: skoro bowiem zgaśnięcia lub (późniejszego) ograniczenia pełnomocnictwa nie uwzględnia się w interesie osób trzecich, będących w dobrej wierze, to tym bardziej nie można uwzględniać ograniczenia wydanego równocześnie z udzieleniem pełnomocnictwa, jeżeli mocodawca sam spowodował tę dobrą wiarę osób trzecich, nie wymieniając tego ograniczenia w dokumencie lub zawiadomieniu, które właśnie ma służyć do legitymacji pełnomocnika. § 1. Pełnomocnik może na swe miejsce ART. 102. podstawić kogo innego, jeżeli ta możność została mu nadana przez pełnomocnictwo, albo wynika z ustawy lub ze stosunku, będącego podstawą pełnomocnictwa. § 2. Z kilku pełnomocników, umocowanych do jednej i tej samej czynności, każdy może działać oddzielnie, jeżeli inaczej nie postanowiono. 3. Przepisy te stosuje się również do osób, które peł- § nomocnik na swe miejsce podstawił. Przepis ten załatwia dwie kwestie, związane z działaniem w charakterze pełnomocnika, a w dotychczasowych kodeksach przeważnie mniej lub więcej wyraźnie rozstrzygnięte, a mianowicie kwestię tzw. substytuowania się i kwestię działania kilku pełnomocników. Co do substytucji, to k. N. i k. c. a., które traktują o pełnomocnictwie łącznie ze zleceniem, normują właściwie tylko kwestię, kiedy w stosunku do dającego zlecenie przyjmujący może przekazać załatwienie sprawy innej osobie i określają, jaka w razie tego przekazania powstaje odpowiedzialność przyjmującego zlecenie za substytuta. Dopiero w drodze interpretacji można z odnośnych przepisów, tj. z art. 1994 k. N. i 1010 k. c. a. wyprowadzić zasadę, że w tych przypadkach i tylko w tych przypadkach, w których przyjmujący zlecenie ma prawo przekazać załatwienie sprawy substytutowi, substytut może działać ze skutkiem prawnym w imieniu dającego zlecenie. Według k. N. przyjmujący zlecenie może zawsze ustanowić substytuta, o ile to mu nie było wyraźnie lub milcząco zakazane treścią zlecenia (Colin-Capitant, II, str. 712), zaś według k. c. a. przeciwnie, prawo substytucji istnieje tylko w razie wyraźnego lub dorozumianego zezwolenia dającego zlecenie lub w razie koniecznej potrzeby. W rezultacie stanowisko obu tych kodeksów można określić w ten sposób: pełnomocnik może ważnie ustanowić na swoje miejsce innego pełnomocnika, tj. umocowanego do działania w imieniu mocodawcy, jeżeli stosunek podstawowy pozwala na poruczenie załatwienia czynności prawnej innej osobie. BIBLIOGRAFIA Art. 102. Kapustij Borys: Pro widpowidalnist za poruczennia wykonnania czynytbi tretij osobi w świtli k. z. ż. Pr. r. 1936, str. 6.

140 Kodeks zobowiązań — Art. 102. T. X cz. 1 w art. 2329 wyraźnie pozwala na przekazanie pełnomocnictwa innej osobie, a więc prawa działania w imieniu mocodawcy tylko w przypadku, gdy mocodawca nadał pełnomocnikowi to prawo przynajmniej w sposób dorozumiany (słowo „wyraźnie", jak w k. c. a., należy tu rozumieć jako antytezę braku wszelkiego oświadczenia), jest więc jeszcze surowszy niż k. c. a. K. c. n., który odrębnie traktuje o pełnomocnictwie a odrębnie o zleceniu, kwestii tej przy pełnomocnictwie nie załatwia wcale, zaś przy zleceniu (§ 664) pozostawia ją interpretacji umowy i w razie wątpliwości wyłącza prawo substytuowania się, czyli, podobnie jak T. X cz. 1, wymaga wyraźnego lub dorozumianego zezwolenia na substytuowanie się. Na tej podstawie oraz w myśl ogólnych zasad o oświadczeniach woli nauka uznaje przeniesienie pełnomocnictwa w całości na inną osobę tylko wtedy za dopuszczalne, gdy było dozwolone treścią pełnomocnictwa, a zatem było wymienione wyraźnie przez mocodawcę, zaś przeniesienie częściowe w celu załatwienia poszczególnych spraw uznaje ponadto za dopuszczalne wtedy, gdy to wynika ze stosunku podstawowego. K. z., normując pełnomocnictwo niezależnie od stosunku podstawowego, normuje też konsekwentnie i tę kwestię przy pełnomocnictwie, a to zwłaszcza dlatego, że wobec dotychczasowych różnic nieunormowanie jej mogłoby dać asumpt do różnych interpretacyj. Poza tym treść art. 102 § 1 jest konsekwencją ogólnych zasad oraz związku, jaki bądź co bądź istnieje między pełnomocnictwem a stosunkiem podstawowym. Pełnomocnictwo jest z reguły udzielane ze względu na osobę. Skoro nawet do czynności, wymienionych w art. 95 § 1, wymaga się wyraźnego umocowania, to tym bardziej trzeba go wymagać do przeniesienia pełnomocnictwa na inną osobę, skoro jednak mocodawca na to zezwolił, nie ma powodu tego zakazywać i to bez względu na to, czy i jaki istnieje stosunek podstawowy. Podobnie, jeżeli ustawa sama na substytuowanie się pozwala, np. k. p. c. co do zastępstwa procesowego. Poza tym jednak należało umożliwić substytuowanie się we wszystkich przypadkach, gdy ze stosunku podstawowego wynika prawo pełnomocnika do poruczenia wykonania czynności innej osobie, bo jeżeli do tego potrzebne jest umocowanie do działania w imieniu mocodawcy, to prawo poruczenia tej czynności drugiemu byłoby iluzoryczne, gdyby nie można dać tej innej osobie tego umocowania. Dlatego też np. przy zleceniu można będzie przenieść umocowanie na inną osobę w przypadkach, objętych art. 503. Według tych samych zasad ocenia się też dopuszczalność dalszej substytucji (§ 3). Co do kilku pełnomocników, umocowanych do tej samej czynności, to k. N., T. X cz. 1 i k. c. n. pozostawiają kwestię, czy każdy z nich może działać oddzielnie, czy też muszą działać łącznie, interpretacji aktu udzielenia pełnomocnictwa. Wynika to z art. 2352 T. X cz. 1, który, zależnie od tego, jaka była wola stron, przepisuje, jak powinien wyglądać dokument pełnomocnictwa. K. N. i k. c. a. nie zawierają w tej kwestii żadnego przepisu (art. 1995 dotyczy tylko stosunku wewnętrznego i reguluje odpowiedzialność kilku pełnomocników za ich działanie wobec mocodawcy), za czym musi decydować wyłącznie interpretacja. Tylko przy spółce według k. N. każdy może działać z osobna, jeżeli inaczej się nie umówiono (art. 1857 nast. k. N.), natomiast według k. c. n. obowiązuje jeżeli inaczej nie postanowiono, wszyscy muszą przeciwna reguła, tj. działać razem (§§ 709 i 714). W przeciwieństwie do powyższych trzech kodeksów, k. c. a. zawiera regułę interpretacyjną w odniesieniu do pełnomocnictwa w ogóle w § 1011, stanowiąc, że w braku odmiennej treści

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 102—103. 141 jest i przy spółce (art. 1201). że treść pełnomocnictwa może nie dawać żadnych wskazówek w tym kierunku. W takim razie raczej przypuszczać należy, że mocodawca chciał dać każdemu pełnię władzy reprezentowania go, gdyż udzielenie pełnomocnictwa ma zwykle na celu ułatwienie a nie utrudnienie zawarcia czynności prawnej dla mocodawcy. Umocowanie, już jako takie, jest aktem zaufania i jeżeli sam mocodawca nie dał wyrazu temu, że pełnomocnikom każdemu z osobna nie ufa i chce ich łącznego działania, prawo nie ma powodu brać w rachubę możliwej nieufności ze strony mocodawcy. Zresztą chodzi tu o ochronę zaufania osób trzecich, której § 2 art. 102 czyni zadość w wyższym stopniu, niż § 1011 k. c. a. Projekt drugiego czytania zawierał jeszcze przepis (art. w braku przepisu ustawy lub wyraźnego porozumienia między zastępca nie może w imieniu zastąpionego zawierać umowy z mym. Przepis ten był jeszcze ostrzejszy w stosunku do kwestii »» nia umów z samym sobą, jako przedstawicielem drugiej strony, niż § 181 k. c. n. (przyjęty dopiero w II projekcie kodeksu niemieckiego), gdyż § 181 uznaj e ponadto za możliwe dokonanie czynności prawnej z samym sobą, gdy chodzi o wykonanie zobowiązania. Autorowie § 181 k. c. n. kierowali się względem na bezpieczeństwo obrotu, wychodząc z przeświadczenia, że możliwość zawarcia przez pełnomocnika lub przedstawiciela ustawowego czynności prawnej z samym sobą sprowadza z reguły niebezpieczeństwo kolizji interesów. Natomiast I projekt kodeksu niemieckiego nie zamieścił przepisu, ograniczającego swobodę zawierania takich czynności prawnych, nie chcąc utrudniać obrotu i uważając, że ogólne zasady, w rodzaju art. 55 k. z., wystarczają do ochrony reprezentowanego przed nielojalnością przedstawiciela. Ten ostatni wzgląd, aby nie utrudniać obrotu i nie wyłączać możliwości zawarcia takiej czynności wówczas, gdy ona może być korzystną dla mocodawcy, przeważył też w podkomisji zobowiązań, która podczas rewizji projektu drugiego czytania przepis ten skreśliła. Podobnego przepisu nie zawierał też żaden z pozostałych trzech kodeksów obowiązujących w Polsce, a nie przyjął go także k. z. szwajc. Poza tym można pozostawić rozstrzygnięciu teorii, czy, jak argumentują motywy do proj. n. k. c., zawieranie czynności z sobą samym przez pełnomocnika należy uważać za zasadniczo dopuszczalne, a tylko ograniczone zasadą dobrej wiary itp., czy też, jak przyjmuje nowsza literatura do k. z. szwajc., uznać je należy w zasadzie za niedopuszczalne, gdyż pełnomocnik jest umocowany do działania w imieniu mocodawcy wobec osób trzecich, a nie wobec siebie, jednak możliwa jest odmienna wola mocodawcy i nawet należy przyjąć taką milczącą wolę, jeżeli nie sprzeciwia się temu interes mocodawcy. ART. 103. Przepisy rozdziału niniejszego stosuje się odpowiednio do jednostronnych oświadczeń woli, złożonych przez przedstawiciela, Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 93.

Art. 104. Kodeks zobowiązań — ﻿1 42 Rozdział IX. Przyrzeczenie publiczne. ART. 104. § 1. Kto ogłosi publicznie, że wypłaci nagrodę za wykonanie pewnej czynności, obowiązany jest dotrzymać przyrzeczenia. § 2. Jeżeli przyrzekający nie oznaczył terminu do wykonania czynności, ani nie zrzekł się odwołania, wolno mu przyrzeczenie odwołać. § 3. Odwołanie winno być ogłoszone publicznie w taki sposób, w jaki było uczynione przyrzeczenie. sam § 4. Odwołanie jest bezskuteczne względem tego, kto przedtem czynność wykonał. Instytucja przyrzeczenia publicznego nie jest unormowana w k. N. i T. X cz. 1. Wobec tego, że w praktyce publiczne przyrzeczenia zdarzają się często, nauka i orzecznictwo zmuszone są rozstrzygać nasuwające się kwestie prawne według ogólnych zasad. W szczególności, w braku jakiejś ogólnej zasady o mocy wiążącej jednostronnych oświadczeń woli, zmuszone są stosować teorię umowną, według której wykonanie wymaganego przez przyrzekającego świadczenia stanowi dorozumiane przyjęcie oferty i dopiero powstała w ten sposób umowa jest źródłem zobowiązania. Powstaje stąd trudność w przypadku, gdy ktoś wykonał świadczenie, nie wiedząc o przyrzeczeniu nagrody, bo wtedy trudno mówić o dorozumianym przyjęciu. Dlatego niektórzy (Colin-Capitant, II, str. 272) dochodzą do uznania mocy wiążącej już samego jednostronnego przyrzeczenia, zbliżając się do teorii policytacyjnej, jakkolwiek trudno tu znaleźć oparcie w kodeksie. Poza tym powstaje jednak jeszcze szereg wątpliwości co do różnych kwestyj, jak dopuszczalność odwołania, sposób odwołania, odszkodowanie w razie odwołania osób, które w dobrej wierze czyniły przygotowania lub nawet spełniły świadczenie, prawo do nagrody, jeżeli kilka osób spełniło świadczenie itd. Z tych powodów k. c. n. (§§ 657—661), znowelizowany k. c. a. (§§ 860—860b), a także k. z. szwajc. (art. 8) i projekt fr.-wł. (art. 4) normują mniej lub więcej szczegółowo tę instytucję i za ich wzorem czyni to także k. z. ile chodzi o teoretyczną konstrukcję przyrzeczenia publicznego, O istnieje różnica między projektem fr.-wł. z jednej a k. c. n. i k. c. a. z drugiej strony. Proj. fr.-wł. stanął na gruncie teorii umownej i traktuje która tylko podlega szczególnym publiczne przyrzeczenie jako ofertę, przepisom pod względem dopuszczalności, sposobu i skutków odwołania BIBLIOGRAFIA Art. 1 04. Fenichel Zygmunt: Zrzeczenie się prawa według k. z. Gł. Adw. r. 1935. str. 193. Goldberger Stanisław: Przyrzeczenie publiczne w świetle k. z. N. P. r. 1937. str. 159, 200.

Kodeks zobowiązań — Art. 1 04. ﻿143 ze względu na zawiedzione zaufanie u publiczności. Natomiast k. c. n. i k. c. a. stają wyraźnie na gruncie teorii policytacyjnej, uznając przyrzeczenie publiczne za wiążące już jako takie, tj. jako jednostronne oświadczenie woli. K. z., podobnie jak k. z. szwajc., poszedł drogą pośrednią. Nie chcąc przesądzać kwestii teoretycznej, której w świetle współczesnej nauki nie można jeszcze uważać za rozstrzygniętą definitywnie na korzyść teorii policytacyjnej, k. z. ogranicza się do wypowiedzenia w art. 104 § 1, że publiczne przyrzeczenie nagrody wiąże, przez co stworzona została w każdym razie podstawa do przyjęcia teorii policytacyjnej, o ile uznać by ją należało za słuszniejszą. Jednak sformułowanie, przyjęte w k. z., nie wyłącza też i przyjęcia teorii umownej, jak tego dowodzi przykład k. z. szwajc., którego art. 8 ust. 1 sformułowany jest podobnie, jak art. 104 k. z., a mimo to interpretowany jest przez niektórych autorów w duchu teorii umownej (Oser w Komentarzu Eggera Tow. do art. 8, III). Zaznaczyć jeszcze należy, że obecne brzmienie i art. 104 § 1 zgodne jest, poza drobną zmianą stylistyczną, z artykułem 67 ust. 1 projektu wstępnego Tilla, którego motywy oświadczają się stanowczo za teorią policytacyjną. Przepisy o przyrzeczeniu publicznym umieszczono, podobnie jak to ma miejsce w k. c. a. i proj. fr.-wł., w części ogólnej zobowiązań, albowiem stanowi ono szczególny sposób zobowiązania się przez oświadczenie woli, nie zaś jakiś szczególny rodzaj stosunku prawnego, zindywidualizowany swoim celem gospodarczym. Stosunek prawny, wytworzony przyrzeczeniem publicznym, może mieć różne cele gospodarcze i stanowić może bądź to typ sui generis, bądź typ analogiczny do umowy o dzieło, a nawet do darowizny. Kwestię tę można spokojnie pozostawić nauce i praktyce. W każdym razie, chociażby nawet należało przyjąć, że stosunek prawny, wytworzony przez publiczne przyrzeczenie, jest stosunkiem prawnym szczególnego rodzaju, to jednak na pierwszy plan wysuwa się tu szczególny sposób zaciągnięcia zobowiązania i dlatego należałoby o tym mówić w tytule o źródłach zobowiązań. Zgodnie z k. c. n., k. c. a., k. z. szwajc. i proj. fr.-wł., k. z., pozwala przyrzeczenie publiczne odwołać, a to publicznie w taki sam sposób, w jaki zostało uczynione. Skoro bowiem umowa, zawarta za zgodą strony, może być za zgodą stron odwołana, przeto i przyrzeczenie, które przychodzi do skutku przez publiczne ogłoszenie, może być przez publiczne ogłoszenie odwołane, w myśl zasady: nihil tam naturale est quam eo genere quidquid dissolvere, quo colligatum est. Poza tym także względy praktyczne przemawiają za odwołalnością publicznego przyrzeczenia, skoro bowiem poza przyrzekającym nikt jeszcze nie oświadczył, że chce być związanym, i niewiadomo, czy w ogóle ktoś będzie wykonywał żądaną czynność, nie ma powodu odmawiać przyrzekającemu możności cofnięcia się, jeżeli tego wymaga jego interes. Oczywiście jednak przyrzekający może się zrzec do działania równi ze zrzeczeniem się stawia k. z., podobnie czynności, terminu tkwi również taka silniejsza zachęta do ust. 2 tylko w razie wątpliwości każę przyjąć, że wyznaczenie terminu do wykonania czynności zawiera w sobie zrzeczenie się odwołania. Oczywiście jednak i według k. z. przyrzekający może mimo wyznaczenia terminu wyraźnie zastrzec sobie prawo odwołania, gdyż przepisy o publicznym przyrzeczeniu są przepisami iuris dispositiyi.

144 Kodeks zobowiązań — Art. 104—105. Prawo odwołania musi mieć jednak pewne granice, wynikające z potrzeby ochrony zaufania osób trzecich. Jedno ograniczenie wynika już z potrzeby ogłoszenia publicznego odwołania w taki sam sposób, w jaki uczyniono przyrzeczenie. K. z. jest w tej mierze bardziej rygorystycznym, niż k. c. a. i proj. fr.-wł., które pozwalają na odwołanie także w inny sposób, byle równie skuteczny, albowiem co do tego, czy ten inny sposób jest równie skuteczny, mogą być wątpliwości, a tym samym może być powód do sporów. Nie ma potrzeby iść za daleko we względności dla tego, kto przez publiczne ogłoszenia pobudza innych do działania. Drugie ograniczenie polega na tym, że odwołanie jest bezskuteczne wobec tego, kto przedtem czynność wykonał, albowiem przez spełnienie warunku, od którego uzależniono nagrodę, nabył on już prawo do niej, którego bez pogwałcenia słuszności pozbawionym być nie może. Wymaga tego zarówno teoria umowna jak i policytacyjna. Tak samo stanowi k. c. n., k. c. a., k. z. szwajc. i proj. fr.-wł. Natomiast za daleko idą kodeksy, które, jak k. z. szwajc. i proj. fr.-wł., przyznają prawo do odszkodowania osobom, które przed odwołaniem wprawdzie jeszcze nie wykonały czynności, ale ją rozpoczęły i w tym celu poniosły pewne wydatki, albo, jak k. c. a., uznają odwołanie za bezskuteczne wobec tych osób, które wykonały czynność dopiero po odwołaniu, ale wykażą, że przy tym bez swej winy nie wiedziały o odwołaniu. Kto podejmuje pewne trudy i wydatki na podstawie jednostronnego publicznego przyrzeczenia, bierze z natury rzeczy pewne ryzyko na siebie, zarówno ryzyko odwołania, zanim wykona czynność, jak i ryzyko, że ktoś inny go ubiegnie. Słusznie podnoszą motywy do projektu wstępnego Tilla, że przyznawanie odszkodowania za bezowocne wydatki mogłoby odstraszyć od rozpisywania nagród za czyny pożądane, a wymagany przez k. z. szwajc., celem odparcia roszczeń odszkodowawczych, dowód, że świadczenie i tak nie byłoby się udało, jest najczęściej nie do przeprowadzenia. Uznanie zaś odwołania za bezskuteczne wobec tego, kto później świadczenie wykonał w bezwinnej niewiadomości o odwołaniu, czyni iluzoryczną korzyść, jaką ma przedstawiać dla przyrzekającego prawo odwołania i również nie uwzględnia tego koniecznego ryzyka, jakie musi wziąć na siebie ten, kto działa na podstawie publicznych ogłoszeń, przede wszystkim zaś wprowadza bardzo problematyczne pojęcie bezwinnej niewiadomości o publicznie ogłoszonym odwołaniu. ART. 105. § 1. Jeżeli czynność wykona kilka osób oddzielnie i niezależnie od siebie, każdej należy się nagroda, chyba że była przyrzeczona tylko jedna nagroda. § 2. W tym drugim przypadku otrzyma nagrodę osoba, która pierwsza się zgłosi, a w razie jednoczesnego zgłoszenia się kilku osób ta, która pierwsza czynność wykonała. § 3. Jeżeli czynność wykonało kilka osób wspólnie, w razie sporu sąd odpowiednio podzieli nagrodę. BIBLIOGRAFIA Art. 105. Goldberger Stanisław: Przyrzeczenie publiczne w świetle k. z. N. P. r. 1937, str. 159, 200.

Kodeks zobowiązań — Art. 105. ﻿145 K. z. szwajc. i proj. fr.-wł. nie zawierają żadnego postanowienia na przypadek, gdy kilka osób wykona żądaną czynność, co wobec skierowania przyrzeczenia do niezliczonej ilości osób łatwo może się zdarzyć. Pozestawianie tej kwestii interpretacji publicznego przyrzeczenia nie jest wskazane, bo najczęściej nie dostarczy ona żadnej wskazówki. Dlatego k. z. wzorem k. c. n. i k. c. a. kwestię tę wyraźnie normuje, przy czym jednak stara się w większej mierze uwzględniać potrzebę ochrony zaufania osób trzecich oraz dać rozstrzygnięcie bardziej praktyczne. Jeżeli wymagana czynność jest tego rodzaju, iż może być wykonana kilkakrotnie przez różne osoby, powstaje pytanie, czy każdej należy się nagroda, czy też tylko jednej z nich. Z przepisów k. c. n. i k. c. a. wynika, że w razie wątpliwości, tj., gdy z treści przyrzeczenia nie wynika nic innego, należy się tylko jedna nagroda. Może to rozstrzygnięcie lepiej odpowiada przypuszczalnej (domniemanej) woli przyrzekającego, natomiast w interesie ochrony zaufania osób trzecich pożądaną jest przeciwna reguła interpretacyjna, a mianowicie, że każdej osobie, która wykonała czynność, należy się nagroda. Kto zachęca drugich do działania obietnicą nagrody, powinien, jeżeli chce dać tylko jedną nagrodę, wyraźnie to zaznaczyć. Zbędne to jest tylko w tym przypadku, gdy natura żądanej czynności jest tego rodzaju, że spełnić ją można tylko raz (np. znalezienie rzeczy zgubionej). W przypadku, gdy przyrzeczona jest tylko jedna nagroda, przyjmują k. c. n. i k. c. a. za rozstrzygający fakt wcześniejszego spełnienia czynności. Jest to może słuszne, ale niepraktyczne, bo przyrzekający nie ma możności stwierdzenia, kto spełnił czynność najwcześniej i nie mógłby nigdy zgłaszającemu się wypłacić nagrody bez obawy, że później zgłosi się ktoś inny i wykaże, że czynność spełnił wcześniej od tamtego. Dlatego k. z. przyjmuje pierwszeństwo zgłoszenia się, wychodząc z przypuszczenia, że normalnie ten, kto wcześniej wykonał, także wcześniej się zgłosi, a jeżeli zwleka ze zgłoszeniem się, sam sobie skutki tego przypisać musi. uzależnić od wcześniejszego wykonania czynności, gdyż liczba szenie się, czy też tylko wykonanie czynności z tym jednak zastrzeżeniem, że przyrzekający staje się wolnym, jeżeli wypłaci nagrodę pierwszemu zgłaszającemu się, można spokojnie pozostawić nauce. K. z. nie normuje przypadku, gdy kilka osób wykonało żądaną czynność równocześnie, jakkolwiek niezależnie od siebie, pomimo, iż czynią to k. c. n. i k. c. a. Przede wszystkim bowiem wobec tego, że zasadniczo rozstrzyga zgłoszenie się, obojętne jest dla k. z., kiedy, a więc czy równocześnie, czy w różnych czasach czynność wykonano, w rzadkich zaś przypadkach, gdy ci, którzy równocześnie czynność wykonali, także i 5 k. z.). 10

﻿146 Kodeks zobowiązań — Art. I 06. ART. 106. § 1. Publiczne przyrzeczenie nagrody konkursowej za dzieło najlepsze jest nieważne, jeżeli w ogłoszeniu nie oznaczono terminu, w ciągu którego można się ubiegać o nagrodę. § 2. Ocena, czy i które dzieło zasługuje na nagrodę, należy do przyrzekającego, jeżeli w ogłoszeniu nie oznaczył innego sposobu oceny. Przyrzekający nagrodę tylko wtedy staje się właścicielem nagrodzonego dzieła lub też nabywa prawo autorskie do niego, gdy to zastrzegł w ogłoszeniu. O prawie autorskim zob. ustawę z dnia 29 marca 1926 r. (Dz. U. R. P. z r. 1955, Nr 56, poz. 260). Wymaganie, zawarte w § 1, a mianowicie, aby w ogłoszeniu nagrody konkursowej podany był pod nieważnością termin, do którego można się ubiegać o nagrodę, podyktowany jest naturą rzeczy, w przeciwnym razie bowiem przyrzekający mógłby zawsze uchylać się od wypłacenia nagrody powołując się na to, iż może zostać wykonane lepsze dzieło. To samo stanowi k. c. n. (§ 661) i k. c. a. (§ 860). Ocena, które dzieło jest najlepsze, musi być pozostawiona, w braku innego postanowienia w ogłoszeniu konkursu, samemu przyrzekającemu, nie ma bowiem dostatecznej racji, aby zaprzątać sądy takimi sprawami, a zresztą odpowiada to przyjętemu zwyczajowi. Tak samo stanowi § 661 ust. 2 k. c. n. Norma interpretacyjna, zawarta w § 3, a mianowicie, że w braku wyraźnego postanowienia w ogłoszeniu nagroda należy się tylko za sam fakt wykonania najlepszego dzieła, którego własność i prawa autorskie pozostają nadal przy wykonawcy, polega na podobnych przesłankach, jak norma art. 105 § 1: w razie wątpliwości należy interpretować publiczne przyrzeczenie w sensie korzystnym dla ubiegających się o nagrodę. Podobnie, jakkolwiek tylko w odniesieniu do kwestii nabycia własności dzieła, stanowi art. 661 ust. 3 k. c. n. Jeżeli przyrzekający zastrzegł sobie prawo własności lub prawo autorskie, nabycie tych praw następuje już przez sam fakt przyznania nagrody za dane dzieło, przez zgłoszenie bowiem dzieła do konkursu autor wyraża dostatecznie wolę przelania tych praw na przyrzekającego, a wobec tego, że dzieło musi być wydane przyrzekającemu celem oceny, spełniony jest także wymóg tradycji dla tych ustawodawstw, które do nabycia własności tradycji wymagają. Przepis k. c. n„ że przyrzekający może żądać tylko przeniesienia własności, wprowadza niepotrzebne komplikacje. BIBLIOGRAFIA Art. 106. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia stosunku prawnego wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 60. Goldberger Stanisław: Przyrzeczenie publiczne w świetle k. z. N. P. r. 1937, str. 159, 200.

Kodeks zobowiązań — Art. 107 ﻿Tłumaczenie oświadczeń woli, ART. 107. Oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego wymagają ze względu na okoliczności, w których złożone zostało, dobra wiara i zwyczaje uczciwego obrotu. Gdy sformułowanie postanowień umowy pochodzi od jedne: go kontrahenta, należy zastrzeżenia umowy, w razie wątpliwości, tłumaczyć przeciwko autorowi umowy w ten sposób rozsądny, w jaki kontrahent umowy mógł je rozumieć, a to w myśł ada= gium: „in stipulationibus cum ąuaeritur, quid actum sit, verba contra \stipulatorem interpretanda sunt“. (Ó. S. N. z 24. 4. 1936, C I 2461/35; M. P. H. W. z r. 1936, str. 126). A) Według art. 60 kodeksu zobowiązań należy umowę inter= pretować w takim sensie, jak ona obiektywnie się przedstawia, a nie jak ją ewentualnie pojmowała jedna ze stron, może nawet rozmyślnie używająca niedość jasnych i ogólnikowych określeń. To samo wynika także z przepisu art. 108 k. z. B) Mąż, który w sporze eksmisyjnym swej żony przystąpił w charakterze współdłużnika do ugody sądowej, którą żona zo= bowiązała się do opłacania czynszu pod tym rygorem, że w razie zwłoki egzekucja celem eksmisji będzie wdrożona, nie może do= chodzić uchylenia wszczętej następnie eksmisji na tej podstawie, jakoby był współnajemcą lokalu spornego. (O. S. N. z 21. 9. 1936, C II 1042/36; N. K. Z. z r. 1936, str. 177). K. N. i T. X cz. 1 zawierają tylko przepisy o tłumaczeniu umów, które jednak w drodze analogii należy też stosować do innych oświadczeń woli. Przepisy te są dość liczne, przy czym przepis art. 1539 T. X cz. 1 jest wzorowany na art. 1156—1162 k. N. W dwóch kierunkach tylko zaznacza się różnica. Podczas, gdy k. N. stawia jako naczelną zasadę, że w umowach należy raczej badać, jaki był wspólny zamiar umawiających się, aniżeli trzymać się dosłownego znaczenia wyrazów, to T. X cz. 1 każę zasadzie rozumieć umowy według ich dosłownego znaczenia, a dopiero razie wątpliwości, według zamiaru stron. Ponadto w tym ostatnim Art. 107. Baczyński Eugeniusz: Dopuszczalność skargi kasacyjnej w związku z wy-Fenichel Zygmunt;. Mylna wykładnia oświadczenia woli jako podstawa ka-Proc. Cyw. r. 1934, str. 134. sacji. Goldberger Stanisław: Tłumaczenie oświadczeń woli według k. z. N. P. r str. 453, str. 504.

148 Kodeks zobowiązań — Art. 107. przypadku T. X cz. 1 każę uwzględniać nie tylko zamiar stron, lecz także dobrą wiarę, czym zbliża się do nowszych ustawodawstw, które przez wprowadzenie dobrej wiary, jako kryterium obiektywnego przy pretacji, umożliwiają przeciwdziałanie egoistycznym tendencjom stron. K. c. a. i k. c. n. nie zawierają już takich szczegółowych zasad interpretacyjnych, jak k. N. i T. X cz. 1, wychodząc z założenia, że należy się ograniczyć w ustawie do podania tylko naczelnych zasad, a resztę pozostawić interpretatorowi, zwłaszcza że w świetle tych naczelnych zasad szczegółowe normy, w rodzaju przyjętych przez k. N. i T. X cz. 1, są albo zbędne, albo w konkretnym przypadku nawet mogą doprowadzić do sprzecznych z naczelnymi zasadami wyników. W czasach, gdy w całym szeregu przepisów merytorycznych daje się sędziemu swobodę oceny, a nawet swobodę kształtowania stosunku prawnego, byłoby niekonsekwencją i anachronizmem krępować sędziego w kwestii interpretacji oświadczeń woli, gdyż jest ona tak związana z konkretnymi okolicznościami i stosunkami, że prawodawca niczego tu przewidzieć nie może. Za wzorem tych prawodawstw (§§ 863 ust. 2 i 914 k. c. a., §§ 133 i 157 k. c. n.), jak również za wzorem prawa szwajcarskiego (art. 2 k. c. i art. 18 ust. 1 k. z.), postępuje też k. z. Stanowisko proj. fr.-wł., który zatrzymał wszystkie szczególne reguły interpretacyjne kodeksu Napoleona, należy przypisać konserwatyzmowi tego projektu, który nie chce zmieniać kodeksu w tych punktach, które, dzięki doskonałej jurysprudencji francuskiej, nie dawały dotychczas powodu do znaczniejszych niedogodności. Jako pierwszą naczelną zasadę interpretacji, stosującą się do wszelkiego rodzaju oświadczeń woli, wprowadza k. z. zasadę tłumaczenia nie tylko na podstawie samego brzmienia oświadczenia, lecz zarazem na szerokiej podstawie wszystkich towarzyszących okoliczności, a zarazem w taki sposób, jak tego wymaga dobra wiara i zwyczaje uczciwego obrotu. Przyjęcie za podstawę także wszelkich towarzyszących okoliczności zgodne jest z zasadą art. 29 oraz z nowoczesnym prądem unikania formalizmu i przeciwdziałania temu, co wyraża się w słowach: summum ius, summa iniuria. Dotyczy to nie tylko oświadczeń dorozumianych, lecz także wyraźnych, a nawet dokonanych w wymaganej formie. W ten sposób też rozumie nauka i orzecznictwo przepis o badaniu prawdziwej woli stron, zawarty w art. 1156 k. N. i § 133 k. c. n. (Por. Planiol-Ripert, T. VI, str. 513, Staudinger, do art. 133 p. 3). Wskazówka, że oświadczenie woli należy tak rozumieć, jak tego wymagają dobra wiara i zwyczaj uczciwego obrotu, jest najpierw stwierdzeniem, że wszelkie czynności prawne są według k. z. czynnościami bonae fidei, następnie jest przejawem tendencji ochrony zaufania w obrocie, a mianowicie w tym kierunku, że każdy ma prawo polegać na oświadczeniu drugiego i ma prawo tak je rozumieć, jak się je powinno rozumieć w uczciwym obrocie, wreszcie jest przejawem dążenia kodeksu do utrzymania transakcyj prawnych na odpowiednim poziomie etycznym. Według art. 107 k. z. należy nie tylko usuwać wszelkie niejasności, dwuznaczności i sprzeczności w oświadczeniu woli, lecz także uzupełniać je o tyle, o ile towarzyszące okoliczności dają podstawę do przyjęcia danej woli oświadczającego. Dopiero w braku takiej podstawy należy dokonywać uzupełnień w myśl art. 60 i 61. Granicą zastosowania art. 107 jest wyraźne oświadczenie, które, w razie sprzeczności z wymaganiami dobrej wiary, będzie nieważne w myśl art. 56. Z zasady art. 107 wynika także, iż nie należy trzymać się dosłownego znaczenia wyrazów i o tyle artykuł ten obejmuje i to, co wyraża § 133 in fine k. c. n. Natomiast nie uznano za wskazane wypowiadać w odniesieniu do wszystkich oświadczeń woli, a więc i jednostronnych,

Kodeks zobowiązań — Art. 107 ﻿149 tego, co wypowiada ponadto § 133 k. c. n., a mianowicie, że powinno się badać wolę rzeczywistą, gdyż pozostawałoby to niejednokrotnie w sprzeczności z przyjętą w kodeksie teorią oświadczenia. Jeżeli oświadczenie jednostronne można rozumieć zgodnie z zasadami dobrej wiary i zwyczajem uczciwego obrotu tylko w pewien sposób, należy przyjąć to znaczenie, chociażby wola rzeczywista była inna. Oczywiście jednak z natury rzeczy wynika, że dopóki wola rzeczywista nie sprzeciwia się kryteriom z art. 107, należy ją przede wszystkim uwzględnić, bo przeznaczeniem czynności prawnych jest wywoływanie tych skutków prawnych, które strona chce wywołać. Drugą naczelną zasadę interpretacji zawiera k. z. w odniesieniu do umów (art. 108). Ponieważ przy umowie obie strony zgadzają się na pewne brzmienie, możnaby mniemać, że tu działalność tłumacza jest więcej skrępowana, a to tym bardziej, że wzgląd na ochronę zaufania osoby, polegającej na oświadczeniu, nie wchodzi w tej mierze w rachubę, jak przy oświadczeniach jednostronnych, gdyż obie strony brzmienie oświadczenia ustalają. Dlatego też T. X cz. 1 każę umowy interpretować według ze słusznego przy umowach nie jest wskazane chwytanie za słowa, że i tu strony, mimo najlepszej chęci, mogą wyrazić się źle i nie powinny być z tego powodu narażone na szkodę. I umowy są negotia bonae fidei. Dlatego k. z. wyraźnie zaznacza, że i przy tłumaczeniu umów nie należy trzymać się dosłownego znaczenia wyrazów. Poza tym, co do kwestii, jakie znaczenie należy przypisać umowie, nie wystarcza ogólna reguła art. 107, że oświadczenie należy tak rozumieć, jak tego wymagają ze względu na okoliczności podane tam obiektywne kryteria, gdyż przy umowach mamy do czynienia z wolą dwóch stron, która mimo zewnętrznie zgodnego jej przejawu może się nie pokrywać. Dlatego należało, zgodnie z art. 1156 k. N. i § 914 k. c. a., wyraźnie zaznaczyć, że decyduje, oczywiście w granicach kryteriów z art. 107, wspólny zamiar stron, a więc to, co mimo możliwej sprzeczności zamiarów każdej strony da się jednak z całości umowy wydedukować jako wspólny ich zamiar. Wreszcie, jako szczególne kryterium, służące do tego, aby zapobiegać osiąganiu przez umowy celów antyspołecznych lub wykorzystywaniu jednej strony przez drugą, występuje przy interpretacji umów cel umowy. Cel umowy, o którym mówi także art. 55, nie jest identyczny z przyczyną (causa). Przy umowach wzajemnych, np. przyczyna umowy jest dla każdej strony inna, gdy natomiast cel umowy może być tylko jeden. Gdy kolej kupuje grunt na budowę linii kolejowej, przyczyną po stronie kolei jest chęć uzyskania gruntu, przyczyną po stronie sprzedawcy jest chęć uzyskania ceny kupna, zaś celem umowy jest umożliwienie budowy linii kolejowej. Jeżeli cel umowy jest niegodziwy, umowa jest nieważna. Dlatego już do zastosowania art. 55 i 56 konieczne jest badanie celu umowy przy jej interpretacji. Ale także i wtedy, gdy cel jest godziwy, może być cenną wskazówką przy interpretacji. Dzięki niej utrudniona jest możność wykorzystania jednej strony przez drugą, gdyż jeżeli strona często nie docenia znaczenia poszczególnych postanowień umowy, to w każdym razie zdaje sobie dobrze sprawę z celu, do jakiego umowa ma służyć. Opierając się z jednej strony na art. 108, który każę umowę tak tłumaczyć, jak to wynika z jej celu, a z drugiej strony na art. 107, który każę wszelkie oświadczenia stron brać w znaczeniu, odpowiadającym wymaganiom dobrej wiary i uczciwego obrotu, będzie

﻿150 Kodeks zobowiązań — Art. 107—109. mógł sędzia przypisać umowie takie znaczenie, aby strona mniej obrotna nie poniosła krzywdy i niejednokrotnie zdoła uchylić w ten sposób możliwość zarzutu sprzeczności umowy z dobrymi obyczajami lub zarzutu wyzysku. ART. 108. W umowach należy raczej badać, jaki był wspólny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na dosłownym znaczeniu wyrazów. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 107. Rozdział XI Forma oświadczeń woli w ogólności. ART. 109. § 1. Ważność oświadczenia woli zależna jest od zachowania szczególnej formy tylko w przypadkach, w których ustawa lub umowa wyraźnie wymaga zachowania pewnej formy pod rygorem nieważności. § 2. Jeżeli według woli stron zawarcie umowy ma nastąpić w pewnej formie, domniemywa się, że strony zastrzegły zachowanie umówionej formy pod rygorem nieważności. BIBLIOGRAFIA Art. 10S. Baczyński Eugeniusz: Dopuszczalność skargi kasacyjnej w związku z wy-Gł. S. r. 1937, str. 11. kładnia umów według k. z. Goldberger Stanisław: Tłumaczenie oświadczeń woli według k. z. N. P. r. 1937, str. 453, str. 504. Art. 109. Dorożała Tadeusz: Oferta a przeniesienie własności nieruchomości. Not. Hip. r. 1934, str. 164. Dyzenhaus T.: Zobowiązania quasi naturalne w k. z. Gl. S. r. 1935, str. 174. Fenichel Zygmunt: Nieważność umowy z braku formy piśmiennej (notariala odpowiedzialność stron. P. N. r. 1937, str. 237. nej) Fenichel Zygmunt: Wymóg pisemności według art. 3 ust. o ochronie lokatorów a k. z. N. K. Z. r. 1935, str. 165. Fenichel Zygmunt: Zobowiązania niezupełne (naturalne) w k. z. N. K. Z. r. 1936, str. 61, 65, 69, 73. 77. Fisch Henryk: Forma umów w polskim k. z. Cz. S. r. 1933, str. 252. Freudenheim Oskar: Odpowiedzialność za szkodę spowodowana niedojściem do skutku umowy dla braku formy aktu notarialnego. N. P. r. 1935. nr 5. Fruchs Henryk: Forma oświadczeń woli w nowym prawie polskim. Gł. Pr. r. 1934, str. 541. Malczewski Jerzy: Forma pisemna czynności prawnych w k. z. Prawo r. 1937, nr 1. Dalszy ciąg bibliografii do art. 109 — na str. 15L

105. Pośrednikowi nie należy się wynagrodzenie za doprowadzę^ nie do zawarcia umowy kupna — sprzedaży nieruchomości, jeżeli nie doszło do zawarcia tej umowy w formie aktu notarialnego. (O. S. N. z 22. 12. 1956, C II 1979/56; Zb. O. S. N. C. z r. 1957, poz. 264). Zgodnie z wszystkimi dotychczas obowiązującymi w Polsce kodeksami, k. z. stoi zasadniczo na gruncie nieformalności oświadczeń woli, runku szczególnych skutków prawnych. O ile chodzi o wymóg formy jako warunku nieważności lub pewnych szczególnych skutków (np. skuteczności czynności wobec trzecich, dalszej ingerencji władzy), to występował on w tej postaci także we wszystkich dotychczasowych ustawodawstwach. Inaczej ma się rzecz co do wymogu formy ad probationem, tzn., co do wyłączenia możności dowodzenia pewnych oświadczeń woli lub faktów świadkami, gdyż takie wyłączenie nie było znane ani kodeksowi niemieckiemu, ani austriackiemu. Panowała w tych dwóch prawodawstwach swoboda dowodzenia wszelkich twierdzeń wszelkimi środkami, dozwolonymi przez procedurę cywilną. Natomiast k. N. i T. X cz. 1 wychodzą z założenia, że w ważniejszych sprawach dowód ze świadków, jako dowód małej wartości, nie powinien być dopuszczany, przepisują, jakich oświadczeń woli lub innych faktów można dowodzić tylko dokumentem. Zgodnie z tym k. p. c. przewiduje w art. 283 i w art. XIX przep. wprow., że prawo cywilne może wyłączyć dowód ze świadków, a ponadto sam wyłącza go w przypadku z art. 265. Na stanowisku, zajętym przez k, stał Osz. k. h. na projekt Tilla, na stanowisku, zajętym przez k. N. T. X cz. 1 i k. p. c., stał kontrprojekt Domańskiego. W czasie obrad nad tymi projektami przytaczano liczne argumenty pro i contra wobec każdego z tych systemów. W rezultacie Komisja Kodyfikacyjna już w swoim projekcie pierwszego czytania przyjęła system k. N. i T. X cz. 1 i na tym stanowisku pozostała do końca, za czym k. z. obok przepisów, wprowadzających, przeważnie zgodnie z dotychczasowym prawem, wymóg zachowania pewnej formy pod nieważnością lub pod innymi, szczególnie określonymi sankcjami, zawiera cały szereg przepisów, wymagających formy piśmiennej w celach dowodowych. Następstwem tego stanowiska była potrzeba podania jasnego kryterium, kiedy należy przyjąć, że prawo wymaga formy pod nieważnością, a kiedy tylko w celach dowodowych. Ponadto wobec tego, że zgo-BIBLIOGRAFIA Nadel Leon: Odpowiedzialność za szkodę spowodowana niedojściem do skutku umowy dla braku formy aktu notarialnego. N. P. r. 1935, nr 3. Sell Franciszek: Forma czynności prawnych według k. 1934, nr 5. Stelmachowski Bronisław: Praktyka notarialna a k. z. i 1 -dawstwa ziem zachodnich. P. N. r. 1935, str, 98. Wertheim Bronisław: Skutki cywilne strajku. N. K. Z. r Zetes:

152 Kodeks zobowiązań — Art. 1 09. dnie z zasadą wolności umów także strony mogą uzależnić ważność lub skuteczność swoich oświadczeń od zachowania pewnej formy, należało dać, jak to zresztą miało miejsce i w k. c. a. i k. c. n., normę interpretacyjną na przypadek, gdyby co do znaczenia formy, wymaganej przez strony, zachodziła wątpliwość. Zadanie to spełniają art. 109 i 110. Wobec tego, że wymaganie formy pod nieważnością zdarza się stosunkowo rzadko, k. z. przyjmuje takie znaczenie tego wymogu tylko wówczas, gdy sankcja nieważności jest wyraźnie wypowiedziana. Zgodnie z tym są też sformułowane art. 96, 178, 358, 445, 600 k. z. Również życie k. z., muszą jednak i ustawy szczególne, które wyjdą po wejściu w wyraźnie zaznaczać sankcję braku formy, przez nie wymaganej, gdyż w przeciwnym razie wejdzie w zastosowanie art. 110. Szczególnego unormowania, a w szczególności pewnego odchylenia od zasady, wypowiedzianej w art. 109 § 1, wymagał przypadek, gdy wymóg zachowania pewnej formy zawarty jest w umowie stron. Może to mieć miejsce bądź w tej postaci, że strony, zawierając umowę definitywną, postanawiają, że pewne oświadczenia, jakie mają być składane w trakcie ich stosunku prawnego, np. wypowiedzenie, mają być dokonane w pewnej formie, bądź też w tej postaci, że strony w czasie pertraktacyj o zawarcie umowy definitywnej postanawiają, że ostateczne zawarcie tej umowy musi nastąpić w pewnej formie. Jaką naturę prawną ma takie porozumienie się co do formy w tym ostatnim przypadku, można pozostawić spokojnie nauce. Natomiast prawodawca musi się liczyć z tym, że trudno wymagać od stron takiej ścisłości wyrażenia się, jakiej się wymaga od ustawodawcy, i że łatwo może się zdarzyć, że chociaż strony miały na myśli zastrzeżenie formy pod nieważnością, nie powiedziały tego wyraźnie. Niebezpieczeństwo nie jest tak wielkie, gdy chodzi o formę oświadczeń, jakie mają być składane w trakcie stosunku prawnego, bo tu i tak zwykle stronom będzie chodzić raczej o zapewnienie dowodu. niż o uzależnienie ważności tych oświadczeń od zachowania formy. Dlatego co do takich późniejszych oświadczeń k. z. zatrzymuje regułę ogólną art. 109 § 1 także i wtedy, gdy forma jest przepisana przez strony. Natomiast, jeżeli strony zastrzegły zachowanie formy do zawarcia samej umowy, często chodzi im właśnie o to, aby przed dochowaniem formy nie były związane. K. c. a. (§ 884) i k. c. n. (§ 125 zd. 2), licząc się z możliwością takiej woli, przyjmują, że w razie wątpliwości, tj. gdy strony niewypowiedziały się wyraźnie w tym kierunku, pod jaką sankcją zastrzegają zachowanie pewnej formy zawarcia umowy, forma zastrzeżona jest pod nieważnością. Podzielając słuszność motywów stanowiska obu tych kodeksów, k. z. wprowadza podobne postanowienie w art 109 § 2 w charakterze wyjątku od zasady, zawartej w § 1 tego artykułu. Jeżeli zachowanie pewnej formy wymagane jest tylko w celach dowodowych, przy czym z reguły chodzi o formę piśmienną, należało dać wyraźne określenie następstw, jakie powoduje w takim przypadku niezachowanie tej formy, a to tym bardziej, że na obszarze obowiązywania k. c. n. i k. c. a. instytucja ta dotychczas była nieznana. Czyni toart. 110, przy czym, zgodnie z dotychczasową praktyką, stosowaną w b. Król. Kongr. i na Ziemiach Wschodnich, uznaje wyraźnie wyłączenie dowodu ze świadków w takich przypadkach za normę dyspozytywną, która ustępuje wobec zgodnej odmiennej woli stron. Poza tym może być wprowadzony dowód ze świadków w takich przypadkach także wówczas, gdy k. p. c. lub inna ustawa szczególna, jak np. rozp. Prezydenta o lichwiepieniężnej, pozwala prowadzić dowód ze świadków pomimo, że prawocywilne wymaga dowodu na piśmie. Aby pod tym względem wprowa-

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 109—1 10. 153 dzić ujednostajnienie prawa w całym Państwie, rozszerzono też w art. XI przep. wprow. k. z. moc obowiązującą art. XIX przep. wprow. k. p. c. o początku dowodu na piśmie na całe Państwo (w przeciwnym bowiem razie obszary obowiązywania k. c. a. i k. c. n. byłyby gorzej postawione pod względem możności prowadzenia dowodu ze świadków w braku dowodu piśmiennego, niż pozostałe obszary). ART. 110. Wymaganie ustawy lub umowy, bez zagrożenia nieważnością, aby zachowana była forma piśmienna, ma tylko to znaczenie, że w razie sporu niedopuszczalny jest dowód ze świadków bez zgody obu stron. W razie niezachowania formy piśmiennej, wymaganej przez ustawę lub umowę bez zagrożenia nieważnością, niedopuszczalny jest również dowód z przesłuchania stron bez zgody obu stron (art. 323 kpc.); w tych okolicznościach bezskuteczne jest również powoływanie się na przyznanie pozasądowe ustne (art. XIX § 1 przep. wprow. kpc.), a domniemania faktyczne sąd do= puszcza tylko wtedy, gdy akt zaskarżono z przyczyny oszukania lub podstępu (art. XIX § 2 przep. wprow. kpc.). Jeżeli czynność jest handlowa dla obu stron (art. 498 k. h.) art. 110 (oraz inne przepisy k. z.) o formie piśmiennej dla celów dowodowych nie ma zastosowania. Stosuje się jednak art. 110 BIBLIOGRAFIA Art. 110. Domański Ludwik: Uzasadnienie projektu k. z. w opracowaniu głównego referenta projektu prof. R. Longchamps de Berier. N. K. Z. r. 1934, str. 185, 189, 193, r. 1935, str. 1, 5. Dyzenhaus T.: Zobowiązania quasi naturalne w k. z. Gł. Sąd. r. 1935, str. 174. Fenichel Zygmunt: Rzut oka na zmiany w przepisach o charakterze procesowym projektów k. z. i k. h. Proc. Cyw. r. 1934, str. 71. Fenichel Zygmunt: Wymóg pisemności według art. 3 ust. o ochronie loka-Forma oświadczeń woli w nowym prawie polskimi Gł. Pr. r. 1934, str. 541. Wymóg formy pisemnej dla celów dowodowych. P. S. r. str. 355. Kurzer Fryderyk: Dowód ze świadków i z dokumentu w świetle k. z. (art. 110, 431 k. z.), Gł. Adw. 1934, str. 80. Malczewski Jerzy: Forma pisemna czynności prawnych w k. z. Prawo r. 1927, nr 1. Stelmachowski Bronisław: Praktyka notarialna a k. z. i k. h. na tle ustawodawstwa ziem zachodnich. P. N. r. 1935, str. 98. Strumpf Karol: Czy dowód ze świadków jest dopuszczalny między stronami na fakt symulacji czynności prawnej, stwierdzonej dokumentem. Opinia prawna w Proc. Cyw. r. 1936, str, 340, Sztejnman Albin: Na marginesie art. 110 k. z. i art. 265 k. p. c. Pal. r. 1937, str. 47, 339.

Kodeks zobowiązań — Art. 1 1 0—1 1 1. ﻿154 k. z. mimo, że czynność jest handlowa dla obu stron, do uchyleń nia się od skutków prawnych oświadczenia woli, złożonego pod wpływem błędu, podstępu, groźby ałbo wyzysku, do najmu i dzierżawy nieruchomości oraz do poręczenia (art. 528 k. h.). Dowód ze świadków jest — mimo zasady wyrażonej w art. 110 — dopuszczalny, jeżeli dokument został zagubiony, zniszczony łub zabrany posiadaczowi, ałbo z powodu okoliczności szczególnych nie mógł być sporządzony (art. 285 kpc.). Dowód ze świadków jest dopuszczalny bez zgody obu stron także wówczas, jeżeli istnieje początek dowodu na piśmie. Przez początek dowodu na piśmie rozumie się każdy akt pisemny, po= chodzący od osoby, przeciwko której jest stawiany, lub od osoby, którą ona przedstawia, a czyniący prawdopodobnym fakt przytoczony (art. XIX § 5 i 4 przep. wprow. k. p. c.). Mylny jest pogląd prawny, jakoby uprawnienie do niezgo= dzenia się na prowadzenie dowodu ze świadków z art. 110 k. z. służyło tylko stronom, które akt prawny zawarły; skoro bowiem ten artykuł stanowi, że w razie sporu niedopuszczalny jest dowód ze świadków bez zgody obu stron, postanowienie to może odno^ sić się tylko do obu stron procesowych. (O. S. N. z 12. 5. 1956, C II 2581/55, N. K. Z. z r. 1956, str. 94). Fakt zaciągnięcia pożyczki przenoszącej 250.— zł, a nie stwierdzonej pismem może być w braku sprzeciwu strony pozwanej stwierdzony dowodem ze świadków. (O. S. N. z 7. 9. 1957, C 11 924/57; P. P. A. z r. 1957, str. 504). Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 109. ART. 111. Jeżeli umowa była zawarta na piśmie, uzupełnienie, zmiana lub rozwiązanie jej za zgodą obu stron, oraz odstąpienie od umowy, winny być pismem stwierdzone. BIBLIOGRAFIA Art. 111. Domański Ludwik: Uzasadnienie projektu k. z. w opracowaniu głównego referenta projektu prof. R. Longchamps de Berier. N. K. Z. r. 1934, str. 185, 189, 193. r. 1935, str. 1, 5. Fenichel Zygmunt: Wymóg pisemności wediug art. 3 ust. o ochronie lokatorów a k. z. N. K. Z. r. 1935, str. 165. Fruchs Henryk: Forma oświadczeń woli w nowym prawie polskim. Gł. Pr. r. 1934, str. 541. Litauer Jan Jakub: Początek dowodu na piśmie. Not. Hip. r. 1934. str. 104. Mieser Józef: Dowód na piśmie wedle nowego prawa materialnego i formalnego. N. P. r. 1934, str. 98, 207, 248.

Kodeks zobowiązań — Art. 1 1 1—1 12. 155 Na obszarach mocy obowiązującej kodeksu cywilnego austriackiego i kodeksu cywilnego niemieckiego art. 111 nie sto= suje się do zobowiązań powstałych przed wejściem w życie k. z., tj. przed dniem 1 lipca 1934 r. (art. XLI przep. wprow. k. z.). Odstąpienie od urnowy zawartej na piśmie, może być wykazane tylko za pomocą dowodu piśmiennego. (O. S. N. z 26. 5. 1937, C II 291/37; P. S. z r. 1937, poz. 477). Odnowienie stosunku, objętego wyrokiem, lub zrzeczenie się wyroku względnie jego części przez jedną stronę na rzecz dru= giej, winno być pismem stwierdzone. (O. S. N. z 24. 3. 1936, C I 2446/35; N. K. Z. 15/37, P. S. z r. 1937, str. 117). Przepis ten jest uzupełnieniem art. 265 k. p. c., a mianowicie rozszerzeniem zawartej w nim zasady: letres passent temoins także na czynności prawne, które nastąpiły po sporządzeniu czynności, na którą istnieje dokument. Według ścisłej bowiem interpretacji art. 265 k. p. c. nie odnosi się do umawiań, które miały miejsce po sporządzeniu dokumentu, bo skoro sporządzono dokument na gotową już czynność prawną, wszystko, co następuje później, jak uzupełnienie, zmiana lub rozwiązanie tej czynności, nie może być uważane za część składową tej czynności tak, iż dowód tego stanowiłby dowód ponad lub przeciw osnowie dokumentu, lecz jest nową czynnością, która, nie dotykając tamtej czynności jako takiej, zmienia tylko stan prawny, tamtą czynnością wywołany, a to chociażby nawet z mocą wsteczną. Rozszerzenie zasady, zawartej w art. 265 k. p. c., także na czynności, zawarte po sporządzeniu dokumentu, a pozostające w określonym w art. 111 k. z. związku z czynnością, tym dokumentem stwierdzoną, pozostaje najpierw w zgodności z tym pojmowaniem zasady: lettres passent temoins, jakie przyjęte było na gruncie art. 1341 k. N. na obszarze obowiązywania k. N. i T. X cz. 1, a następnie zgodne jest także z zasadniczym stanowiskiem k. z., który w ważniejszych przypadkach, dających zwłaszcza często powód do procesów, wymaga dowodu piśmiennego na fakty, pozostające w związku z czynnością, zawartą poprzednio a stwierdzoną dokumentem, gdyż w przeciwnym razie doszło by w tych przypadkach w procesie do tego, że jedna strona będzie prowadzić dowód z dokumentu, a druga, na poparcie swojego stanowiska, dowód ze świadków, co wobec różnej wartości tych dowodów nie byłoby pożądane (por. art. 187, 223). Odstąpienie od umowy, wspomniane in fine art. 111, oznacza odstąpienie jednostronne czy to z powodu niewykonania zobowiązania przez drugą stronę, czy to z ważnych powodów w ogóle. ART. 112. § 1. Umowa, której zawarcia na piśmie wymaga pod rygorem nieważności ustawa albo wola stron, jest zawarta, skoro ją strony własnoręcznie podpiszą. BIBLIOGRAFIA Art. 112. Fisch Henryk: Forma umów w polskim k. z. Cz. S. r. 1933, str. 252.

Kodeks zobowiązań — Art. 112. ﻿156 § 2. W przypadku umowy wzajemnej wystarcza wymiana pism, podpisanych przez stronę zobowiązaną. Jeżeli forma wymagana jest w celach dowodowych, chodzi zwykle tylko o sporządzenie oświadczenia woli na piśmie, a wymogi dowodowe dokumentu piśmiennego określa k. p. c. Jeżeli wymagana jest (w jakimkolwiek celu) forma notarialna, określa ją prawo o notariacie. Dlatego w k. z. należało tylko określić sposób dopełnienia formy wówczas, gdy chodzi o formę piśmienną, wymaganą pod nieważnością. Z natury rzeczy wynika, że gdy chodzi o czynność jednostronną, oświadczenie woli musi być napisane i podpisane przez oświadczającego i tego wyraźnie, jak to czyni np. k. c. n. w § 126 ust. 1, w kodeksie wypowiadać nie potrzeba. Wątpliwości mogą tylko powstać przy umowach. Mianowicie chodzi wówczas o to, czy podpisy obu stron muszą być na tym samym dokumencie, czy też każda może podpisać inny dokument, byle równobrzmiący, czy wreszcie wystarcza wymiana oświadczeń, podpisanych tylko przez oświadczającego, których treść, razem wziąwszy, stanowi dopiero treść całej umowy. K. N. i T. X cz. 1 nie normują tej kwestii. K. c. a. ogólnie powiada w art. 886, że umowa przychodzi do skutku przez podpis stron. Postanowienie to nie rozstrzyga powyższych wątpliwości, ponadto zaś ustala moment zawarcia umowy na chwilę dokonania obu podpisów, co jest słuszne tylko wtedy, gdy strony podpisują wspólny dokument, gdyż jeżeli umowę zawiera się między nieobecnymi, a każda strona podpisuje swoje oświadczenie, umowa przychodzi do skutku dopiero wtedy, gdy przyjęcie dojdzie do oferenta. Dokładniej reguluje sprawę k. c. n. Według niego w zasadzie obie strony muszą podpisać wspólny dokument, albo każda może podpisać inny egzemplarz, ale równobrzmiący (art. 126 ust. 2), a tylko w przypadku, gdy strony dobrowolnie obrały formę piśmienną, wystarcza wymiana listów (§ 127). K. z. wymaga zasadniczo, podobnie jak k. c. n., aby obie strony podpisały umowę, co obejmuje zarówno podpisanie wspólnego dokumentu, jak i podpisanie przez każdą stronę innego egzemplarza równobrzmiącego. Natomiast nie wydaje się słusznym dalsze postanowienie k. c. n., że tylko wtedy, gdy strony umówiły się o zachowanie formy piśmiennej, wystarcza do jej zachowania wymiana pism. Nie ma dostatecznej racji, aby nie mogło to nastąpić także w przypadku, gdy zachowania formy piśmiennej pod nieważnością wymaga ustawa, np. w przypadku zawarcia umowy najmu mieszkania ponad 4 pokoje według art. 3 ust. o ochr, lokatorów. Z drugiej strony nie ma potrzeby wprowadzać tego ułatwienia dla wszystkich umów. Wystarczy ograniczyć je do umów obrotowych, a mianowicie wzajemnych, gdyż tylko tu powinno się dążyć do ułatwienia obrotu, a więc także ułatwić zachowanie formy. K. c. n. (§ 126) i k. c. a. (§ 886) zawierają postanowienia, że formę piśmienną zastępuje udokumentowanie notarialne lub sądowe. K. z. przepisu takiego nie zawiera, ponieważ, o ile chodzi o formę notarialną, rozumie się to samo przez się, co zaś się tyczy udokumentowania sądowego, ogólna reguła byłaby niebezpieczną, gdyż niewiadomo, jakich czynności sądowych miałoby to dotyczyć. Wystarczą przepisy, które pewne czynności przedsiębrane w postępowaniu sądowym, jak np. ugodę lub orzeczenie sądowe, uznają za równoznaczne z aktem notarialnym (np. art. 82 § 2 pr. o notariacie). W projekcie, przyjętym w drugim czytaniu, był przepis, wzorowany na § 886 k. c. a. i art. 14 k. z. szwajc., a mianowicie, że podpis własno-

157 Kodeks zobowiązań — Art. 1 12—1 13. ręczny można zastąpić podpisem, odbitym sposobem mechanicznym, jeżeli to jest przyjęte w obrocie. Przepis ten jednak skreślono podczas obrad Kolegium Uchwalającego, ponieważ mógłby dawać szerokie pole do nadużyć. Zasada ta może być pożądaną w obrocie handlowym, jednak w prawie cywilnym nie ma racji bytu. K. c. n. uznawał ją tylko w odniesieniu do papierów na okaziciela (§ 793). Ponieważ k. z. sposobu zachowania formy piśmiennej przy oświadczeniach jednostronnych w ogóle, a także formy wystawiania papierów na okaziciela nie normuje, nie miał powodu regulować także tej kwestii, pozostawiając ją szczególnym przepisom lub prawu handlowemu (pisanemu lub zwyczajowemu, por. art. 338 § 2 k. h.). Za niepiśmiennych lub niemogących pisać, ART. 113. lecz umiejących czytać, może podpisać się inna osoba, której podpis winien być uwierzytelniony przez notariusza lub władzę gminną z zaznaczeniem, że osoba ta podpisała się na życzenie niepiśmiennego łub niemogącego pisać, lecz umiejącego czytać. Wedle art. 75 pr. weksl. wymóg umiejętności czytania u nie= piśmiennych lub nie mogących pisać nie jest konieczny. Weksel więc może być podpisany przez inną osobę za niepiśmiennego lub nie mogącego pisać, choćby on nie umiał czytać. O złożeniu tuszowego odcisku palca przy czynności nota= rialnej przez nieumiejącego lub nie mogącego pisać zob. art. 75 pr. o not. Jeżeli strony zawarły umowę ustną, a następnie dojdo skutku tej umowy stwierdziły pisemnym oświadczeniem, ście BIBLIOGRAFIA Art. 113. Bazilewicz B.: Podpis za niepiśmiennego lub nie mogącego pisać w świetle i pr. o not. Not. Hip. r. 1934, str. 82. k. z. Dorożala T.: Formalności przy zawieraniu aktów z niepiśmiennym. Not. Hip. r. 1934, nr 26. Horszowski Józef: O czynnościach osób niepiśmiennych na tle k. z, i prawa o notariacie. P. N. r. 1934, str. 348, 515. Onoszko A.: Art. 113 k. Z. a prawo o notariacie. Not. Hip. r. 1935, nr 7. Onoszko A.: Czynności z niepiśmiennymi lub niemogącymi pisać. Not. Hip. r. 1935, nr 12—13. Sieńko Zygmunt: Art. 75 pr. o not. a art. 113 k. z. Not. Hip. r. 1934, str. 123. Trammer Henryk: Stosunek art. 113 k. z. do art. 75 § 1 pr. o not. Proc. Cyw. r. 1934, str. 462. Wasowski W.: Art. 75 prawa o notariacie i art. 113 k. z. w praktyce. Not. Hip. r. 1935, nr 9. Werkowski Karol: Forma czynności z niepiśmiennymi. Not. Hip. r. 1935, nr 7.

158 Kodeks zobowiązań — Art. 1 13—1 14. a forma piśmienna nie była potrzebna ani do ważności tej urno* wy, ani też w celach dowodowych, nie może być ze skutkiem podniesiony zarzut nieważności umowy z powodu braku formy aktu notarialnego, z powodu, że jeden z kontrahentów pisać nie umie. (O. S. N. z 16. 3. 1937, C 11 3194/36; P. P. A. z r. 1937, str. 503). Sporządzanie dokumentów piśmiennych przez osoby nieumiejące lub niemogące pisać lub czytać było w dotychczasowym prawie rozmaicie unormowane. Co do osób, niemogących czytać, oraz co do niemych, niemogących pisać, stanowiła austr. ust. z r. 1871, że mogą one sporządzać oświadczenia na piśmie tylko w formie aktu notarialnego. Co do osób, niemogących pisać, przewidziane były różne systemy. Według k. c. a., k. c. n. i pr. weksl. wystarczał znak ręczny, umieszczony na dokumencie z zachowaniem pewnych dalszych formalności (uwierzytelnienie znaku lub obecność świadków, §§ 126 i 129 k. c. n., § 886 k. c a., art. 77 pr. weksl.). Według T. X cz. 1 (art. 919) i praktyki, przyjętej w b. Król. Kongr., podpisywała dokument swoim nazwiskiem inna osoba, a fakt ten musiał być uwierzytelniony przez notariusza lub władzę gminną. Wreszcie niektóre ustawy (np. ust. z-r. 1929, poz. 260) przewidywały posługiwanie się odciskiem palca, uwierzytelnionym przez notariusza lub władzę gminną i dwóch piśmiennych świadków. K. z. przyjął najpierw zasadę, że w naszych stosunkach, przy wielkiej ilości analfabetów, pozwalanie na składanie prywatnych oświadczeń piśmiennych przez osoby, niemogące czytać, może być powodem licznych nadużyć, bo istnieje możliwość podsunięcia im innego oświadczenia, niż chciały złożyć. Dlatego postanowiono ogólnie w art. 114, że osoby, nieumiejące lub niemogące czytać, mogą sporządzać oświadczenia woli na piśmie tylko w formie aktu notarialnego. Co do osób, mogących czytać, ale nieumiejących lub niemogących pisać, wybrano z pomiędzy dotychczas używanych ten system, który zdaje się dawać najwięcej gwarancyj, że dokument jest rzeczywiście przejawem woli niepiśmiennego, a który zarazem może być zastosowany wszędzie (czego np. nie można powiedzieć o systemie, wymagającym tuszowego odcisku palca). Wobec tego jednak, że art. II p. 3 przep. wprow. k. z. utrzymane zostały w mocy przepisy ustaw szczególnych, dotyczące formy czynności prawnych, będzie można i nadal, zamiast formy, przewidzianej w art. 113, posługiwać się inną formą, przewidzianą w ustawie szczególnej, jak np. w art. 77 pr. weksl. w art. 18 ust. o spółdzielniach, w art. 75 pr. o not. lub w ust. z r. 1929, poz. 260. Przepisy art. 113 i 114 stosuje się bez względu na to, czy forma piśmienna wymagana jest pod nieważnością, czy też w celach dowodowych oraz czy wymóg formy zawarty jest w ustawie, czy też forma została przez strony dobrowolnie obrana. ART. 114. Osoby nieumiejące lub niemogące czytać, BIBLIOGRAFIA Art. 114. Allerhand Maurycy: Zobowiązania wekslowi w formie aktu notarialnego. P. N. r. 1887, str. 4. Dalszy ciąg bibliografii do art. 114 — na str. 159.

Kodeks zobowiązań — Art. 1 14—1 15. 159 mogą składać oświadczenia woli na piśmie jedynie w formie aktu notarialnego. O aktach notarialnych zob. art. 81—88 pr. o not. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 113. ﻿Dział II, Powstanie zobowiązań z innych źródeł. Rozdział I Prowadzenie cudzych spraw bez zlecenia, ART. 115. Kto bez zlecenia prowadzi cudze sprawy, obowiązany jest do działania z korzyścią i zgodnie z rzeczywistą lub domniemaną wolą osoby interesowanej, a w prowadzeniu tych spraw obowiązany jest dokładać należytej staranności. Bezwzględny zakaz mieszania się w cudze sprawy bez zlecenia, sankcjonowany odpowiedzialnością za wszelkie szkodliwe następstwa oraz utratą poniesionych wydatków, nie byłby pożądany i odstraszałby niepotrzebnie od altruistycznego działania, które jest naturalnym i dodatnim objawem życia społecznego. Nie zawierają też takiego zakazu ani k. N., ani k. c. n., ani T. X cz. 1, zaś k. c. a. wypowiada wprawdzie w § 1035, że z reguły nikt nie ma prawa mieszać się w cudze sprawy, jeżeli nie ma do tego upoważnienia z umowy, z rozporządzenia sędziego lub z usta-BIBLIOGRAFIA Art. 114 k. z. wobec ustawy z 23. 3. 1929 i art. 96 pr. o not. (stanowisko Rad Notarialnych). P. N. r. 1935, str. 338. Blok Adolf: Zobowiązanie wekslowe niewidomego. P. N. r. 1935, nr 15—16. Freudenheim Oskar: Odpowiedzialność za szkodę spowodowaną niedojściem do skutku umowy dla braku formy aktu notarialnego. N. P. r. 1935, nr 5. Horszowski Józef: O czynnościach osób niepiśmiennych na tle k. z. i prawa o notariacie. P. N. r. 1934, str. 348, 515. Kahane Józef: Zobowiązanie wekslowe niewidomego. P. N. r. 1935, nr 15—16. Nadel Leon: Odpowiedzialność za szkodę spowodowaną niedojściem do skutku umowy dla braku formy aktu notarialnego. N. P. r. 1935, nr 3. r. 1935, str. 296. Art. 115.

Kodeks zobowiązań — Art. 115. ﻿160 wy, jednak w szczególnych przepisach uznaje takie działanie pod pewnymi warunkami za dopuszczalne, a nawet pożądane i uzasadniające prawo do zwrotu wydatków. Na ogół jednak k. c. a. traktuje prowaazącego cudzą sprawę bez zlecenia ostrzej, niż k. N. i k. c. n., co objawia się w tym, że, poza przypadkiem ratowania dęugiego od grożącego niebezpieczeństwa (§§ 1312 i 1036), prowadzący cudzą sprawę bez zlecenia odpowiada także za przypadek (tzw. casus mixtus, § 1311) i ma prawo do zwrotu wydatków tylko o tyle, o ile korzyść z jego działania jest widoczna i przeważająca (§ 1037). Natomiast według k. c. n. prowadzący sprawę odpowiada za przypadek tylko w razie działania wbrew woli interesowanego i ma prawo do zwrotu nakładów bez względu na wynik, byleby podjęcie się czynności odpowiadało prawdziwej lub domniemanej woli interesowanego (§§ 678 i 683), zaś według k. N. odpowiada zawsze tylko za winę i ma prawo do zwrotu nakładów również bez względu na wynik, byleby sprawa była dobrze prowadzona (art. 1374 i 1375). Ostrzejsze traktowanie w prawie austriackim przejawia się także w tym, że nawet w przypadkach, gdy prowadzący cudzą sprawę ma prawo do zwrotu wydatków, nie przyznaje mu się nigdy wynagrodzenia za jego trudy nawet, gdy zawodowo trudni się takimi czynnościami (wyjątek: urato- — § 403, cytowany przy wanie rzeczy ruchomej od oczywistej zagłady § 1036), podczas gdy nauka i orzecznictwo francuskie i niemieckie są skłonne takie wynagrodzenie przyznawać, interpretując rozszerzając© pojęcie nakładu. Oczywiście, przyznając prowadzącemu cudzą sprawę także wynagrodzenie za pracę, należy zabezpieczyć publiczność przed nieproszonymi usługami fachowców, przedsiębranymi pozornie w cudzym, a w rzeczywistości w ich własnym interesie. Nauka francuska osiąga to przez ograniczenie prowadzenia cudzych spraw bez zlecenia, jako instytucji prawnej, uzasadniającej prawo do zwrotu nakładów, do przypadków, gdy istnieje konieczność załatwienia cudzej sprawy (Planiol-Ripert, T. VII, nr 726), nauka niemiecka natomiast znajduje odpowiednią podstawę w wymogu ustawowym, aby sprawowanie cudzego interesu odpowiadało rzeczywistej lub domniemanej woli interesowanego (§§ 677 i 683 k. c. n.). W gruncie rzeczy wszystkie trzy kodeksy (T. X cz. 1 nie normuje tej instytucji) starają się skutki prowadzenia cudzych spraw bez zlecenia tak unormować, aby z jednej strony nie odstraszać od wyświadczania drugiemu przysług, pozbawionych zresztą charakteru darmego przysporzenia, z drugiej jednak strony utrzymywać tego rodzaju działania w granicach, zakreślonych prawdziwą potrzebą życia społecznego. Według wszystkich też kodeksów prowadzenie cudzych spraw bez zlecenia jest działaniem, rodzącym zobowiązania zarówno po stronie działającego, jak i osoby interesowanej, różnice dotyczą tylko warunków powstania i rozmiarów tych obowiązków, zależnie od więcej lub mniej liberalnego stanowiska kodeksu wobec załatwiania spraw drugiego bez zlecenia. Komisja Kodyfikacyjna nie stała więc w tej materii przed problemem, czy należy przyjąć ten lub inny system, lecz raczej przed problemem, czy traktować prowadzenie cudzych spraw bez zlecenia więcej czy mniej liberalnie oraz jak najlepiej sformułować myśli, zawarte już we wszystkich dotychczasowych kodeksach. Stanowisko k. c. a. wydaje się za ostre, stanowisko k. N. — za łagodne. Rezultatem brzmienia k. N., z którego by wynikało, że każde korzystne prowadzenie cudzej sprawy daje prawo do zwrotu wszelkich wydatków, a nawet do wynagrodzenia, była wyżej wspomniana interpretacja, że k. N. ma na myśli tylko konieczne prowadzenie cudzych spraw,

Kodeks zobowiązań — Art. I 1 5 tj. w celu ochrony drugiego od grożącej mu szkody. Przez taką interpretację jednak k. N. byłby ostrzejszym dla negotiorum gestora nie tylko od k. c. n., ale nawet od k. c. a., który przecież w § 1037 uznaje też prowadzenie sprawy tylko dla korzyści drugiego, jako uzasadniające prawo do zwrotu nakładów. Dlatego za najwłaściwiej ujętą uznać należy spraktóry wprowadza elastyczne kryterium prawdziwej lub domniemanej woli interesowanego. Kryterium to pokrywa nie tylko wszystkie przypadki koniecznego prowadzenia sprawy, tj. w celu odwrócenia grożącej szkody, lecz takie przypadki pożytecznego prowadzenia sprawy, które nie przedstawiają się jako narzucanie się z nieproszonymi usługami nie tyle w myśl rozumnie pojętego altruizmu, ile raczej w wyniku lekkomyślności lub dla własnej korzyści. To kryterium przyjmuje też k. z., zarówno jako wskazówkę dla prowadzącego sprawę co do sposobu jej prowadzenia, jak i jako warunek prawa do zwrotu poniesionych wydatków. O ile jednak chodzi o warunek prawa do zwrotu wydatków, istnieje między k. c. n. a k. z. co do sposobu użycia tego kryterium pewna sprawę ma prawo do zwrotu koniecznych wydatków, choćby nawet skutek nie został osiągnięty. Natomiast według k. z. tak samo jest tylko w przypadku, gdy prowadzono cudzą sprawę w celu odwrócenia grożącego niebezpieczeństwa (art. 121), natomiast w innych przypadkach trzeba ponadto, aby z działania wynikła korzyść. O tyle zbliża się k. z. do k. c. a., uważając, że słuszne jest, aby większe ryzyko ponosił ten, kto podejmuje się prowadzenia cudzej sprawy tylko dla większej korzyści drugiego, niż ten, kto ratuje cudze dobro, a zatem spełnia niejako moralny obowiązek. W myśl tych rozważań k. z. określa najpierw w art. 115—117 normalne skutki prowadzenia cudzej sprawy bez zlecenia, przedsiębranego dla korzyści drugiego, a nie tylko w celu zapobieżenia szkodzie. Prowadzący sprawę powinien mieć zawsze na oku korzyść (interes obiektywny) i prawdziwą lub domniemaną wolę (interes subiektywny) osoby, której sprawę prowadzi. Jest to surogat zlecenia. Podobnie stanowi nie tylko § 677 k. c. n., lecz także, o ile chodzi o sposób prowadzenia sprawy, art. 1372 ust. 2 k. N., a to samo przyjmuje na podstawie § 1039 k. c. a. nauka prawa austriackiego. Prowadzący sprawę obowiązany jest dokładać należytej staranności, tj. takiej, jakiej k. z. w ogóle wymaga od dłużnika zasad wynika, że prowadzący sprawę odpowiada za niedołożenie tej staranności, czyli za winę, a nie odpowiada z reguły za przypadek, jak wewedług k. Natomiast nie przyjął k. z. złagodzenia odpowiedzialności za winę w postaci, stosowanej przez k. N. w art. 1374 ust. 2, gdyż nie ma powodu traktować działającego bez zlecenia lepiej, jak mającego zlecenie Raczej traktuje go o tyle ostrzej, że nie dopuszcza stosowania art. 505, wprowadzającego przy zleceniu darmym złagodzoną odpowiedzialność (diligentia quam in suis). Postanowienia art. 116 określają szczególne obowiązki prowadzącego sprawę. Obowiązek zawiadomienia w miarę możności jest koniecznym uzupełnieniem zasady, że dopuszcza się prowadzenie sprawy nie tylko konieczne, lecz i korzystne. Dlatego wypowiedziany jest też w k. końca, a przynajmniej aż do czasu, gdy sam interesowany (lub, co rozumie się samo przez się, jego spadkobierca) nie będzie mógł jej objąć, wypowiedziany wyraźnie w k. N. (art. 1372 i 1373) oraz w k. c. a. (§ 1039), opiera się na przeświadczeniu, że zakończenie sprawy w każdym razie będzie bardziej odpowiadało woli interesowanego, niż rozpoczęcie jej Kodeks zobowiązań

162 Kodeks zobowiązań — Art. I 1 5—1 I 6. i pozostawienie niezakończonej .Wynika też z tego przepisu, że prowadzącemu cudzą sprawę bez zlecenia nie służy takie prawo wypowiedzenia w każdym czasie, jakie ma z reguły przyjmujący zlecenie. Wprawdzie obowiązek ten możnaby wysnuć z ogólnego postanowienia (art. 115), że sprawa ma być tak prowadzona, jak tego wymaga interes domini negotii, jednak nie szkodzi osobno go wypowiedzieć. Wreszcie obowiązek złożenia rachunku wynika z istoty rzeczy, wypowiedziany też jest w k. c. a. (§ 1039) i w k. c. n. (§§ 681 i 666). K. N. postanawia ogólnie w art. 1372 ust. 2, że prowadzący sprawę poddaje się wszelkim zobowiązaniom, jakie by wynikały z wyraźnego pełnomocnictwa, gdyby mu przez właściciela było udzielone. K. z., idąc za wzorem k. c. n. i k. c. a., takiego ogólnego powołania się na obowiązki przyjmującego zlecenie nie zawiera, gdyż nie wszystkie postanowienia o obowiązkach przyjmującego zlecenie dadzą się tu zastosować (np. art. 502 § 2 lub 503). Oczywiście nie wyłącza to zastosowania w razie potrzeby analogii. Prawo prowadzącego sprawę do zwrotu wydatków jest ograniczone. Nie tylko podjęcie się, lecz także prowadzenie sprawy musiało być z korzyścią i odpowiadać rzeczywistej lub domniemanej woli interesowanego, z czego wynika, że zwrotowi ulegają tylko te wydatki użyteczne, które pozostają w odpowiednim stosunku do uzyskanej korzyści. Zaznacza się w tym, jak już podniesiono wyżej, pośrednie stanowisko k. z. między k. N. i k. c. n. z jednej a k. c. a. z drugiej strony. Wobec tego jednak należało dać osobną normę na przypadek prowadzenia sprawy celem odwrócenia grożącej szkody, co nastąpiło w art. 121. Przepis § 2 art. 117 jest właściwie zbędny, gdyż zaciągnięcie zobowiązania jest też rodzajem wydatku. Ponieważ jednak była o tym mowa osobno w art. 1375 k. N.,’ przeto zachowano ten przepis, aby uniknąć wrażenia, że k. z. odstąpił w tym punkcie od k. Ń. Natomiast rozmyślnie nie zamieszczono postanowienia, zawartego w k. N., że właściciel, którego sprawa była dobrze prowadzona, powinien dopełnić zobowiązań, zaciągniętych przez prowadzącego sprawę w jego imieniu, gdyż sprawę tę reguluje i to w sensie odmiennym art. 101 k. z. Wobec braku pełnomocnictwa nie ma żadnej podstawy do tego, aby prowadzenie cudzej sprawy bez zlecenia rodziło także skutki prawne wobec osób trzecich. Natomiast w granicach art. 117 osoba, której sprawę prowadzono, może być zobowiązana wobec prowadzącego do ratyfikowania zobowiązań, zaciągniętych w jej imieniu lub w braku ratyfikacji — do zwrotu odszkodowania, jakie prowadzący sprawę zapłaci trzeciemu w myśl art. 101 § 3. ART. 116. § 1. Prowadzący cudzą sprawę bez zlecenia winien, w miarę możności, zawiadomić o tym osobę interesowaną i oczekiwać jej zleceń, chyba że okoliczności wymagają działania bez zwłoki. § 2. W każdym razie obowiązany jest doprowadzić sprawę do końca, a przynajmniej prowadzić ją dopóty, dopóki osoba interesowana nie będzie mogła jej objąć. BIBLIOGRAFIA Art. 116. Swoboda Ernst: Uwagi do polskiego k. z. Gł. Pr. r. 1936, str. 10.

Kodeks zobowiązań — Art. 1 1 6—I i 8. ﻿163 § 3. Z czynności swych prowadzący cudzą sprawę winien złożyć rachunek. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 115. ART. 117. § 1. Prowadzący cudzą sprawę bez zlecenia ma prawo do zwrotu wszelkich wydatków użytecznych, jakie poczynił, wraz z odsetkami od dnia ich wyłożenia, jeżeli działanie było z korzyścią i odpowiadało rzeczywistej lub domniemanej woli osoby interesowanej. § 2. Przy istnieniu tych samych warunków osoba interesowana, na żądanie prowadzącego sprawę, obowiązana jest zwolnić go od zobowiązań, jakie na siebie przyjął. Kto bez zlecenia zarządcy domu pełni poszczególne usługi, wchodzące zwyczajnie w zakres czynności dozorcy domu, ten ma jedynie uprawnienie do wynagrodzenia z art. 117 § 1 kodeksu zobowiązań, nie zaś do uposażenia, należnego dozorcy domu. (O. S. N. z 28. 4. 1936, C II 20/36; N. K. Z. z r. 1936. str. 106, O. S. P. z r. 1937, poz. 152). ART. 118. Kto prowadzi cudzą sprawę wbrew wiadomej mu woli osoby interesowanej, nie tylko nie ma prawa do zwrotu wydatków, lecz odpowiada za wszelką stąd wynikłą szkodę, chyba że zakaz osoby interesowanej sprzeciwia się porządkowi publicznemu, ustawie lub dobrym obyczajom. Przepis, że w razie prowadzenia cudzej sprawy wbrew wiadomej woli interesowanego ten ostatni nie tylko nie ma obowiązku zwracania wydatków, lecz także może żądać naprawienia wszelkiej szkody, wynikłej z prowadzenia jego sprawy choćby bez winy prowadzącego, odpowiada naturze rzeczy, zawarty jest też w § 1040 k. c. a. i w § 678 k. c. n. To samo uznaje, jako rozumiejące się samo przez się, orzecznictwo francuskie (Planiol-Ripert, T. VII, nr 726). Jednak słusznie k. c. n. stanowi w § 679, BIBLIOGRAFIA Art. 117. Fenichel Zygmunt: Problem odsetek w polskim prawie prywatnym. Gł. Pr. r. 1935, str. 691. Art. 118. Apfelbaum Ignacy: Problem porządku publicznego w kodyfikacji prawa prywatnego. N. P. r. 1935. str. 2.

164 Kodeks zobowiązań — Art. 1 18—I 19. że przeciwna wola interesowanego nie wchodzi w rachubę, gdy chodzi o spełnienie jego obowiązku, leżącego w interesie publicznym lub o spełnienie ustawowego obowiązku alimentacyjnego. Myśl tę przyjął też i k. z., jednak za wzorem art. 64 ust. 2 proj. fr.-wł. wyraża ją ogólniej, zgodnie z przepisem art. 55 k. z. o ograniczeniu autonomii stron. ART. 119. Jeżeli prowadzący cudzą sprawę dokonał zmian w mieniu*) osoby interesowanej bez wyraźnej potrzeby lub korzyści, albc wbrew wiadomej mu woli tejże osoby, obowiązany jest na jej żądanie przywrócić rzeczy do stanu poprzedniego, a gdyby to nie było możliwe, dać odszkodowanie. Nakłady może zabrać z powrotem, o ile to jest możliwe bez uszkodzenia rzeczy. Przepis ten jest uzupełnieniem sankcyj, zawartych pośrednio lub bezpośrednio w art. 117, 118 i 121 na przypadek, gdyby prowadzenie cudzej sprawy, nieuzasadnione koniecznością (art. 121) albo korzyścią i rzeczywistą lub domniemaną wolą interesowanego (art. 117) lub sprzeczne z jego wolą (art. 118), pociągnęło zarazem za sobą zmianą w mieniu interesowanego. W tym przypadku samo odmówienie prowadzącemu prawa do zwrotu wydatków lub nawet nałożenie nań obowiązku odszkodowania (to ostatnie jest przewidziane zresztą tylko w przypadku z art. 118), nie wystarcza, z jednej strony bowiem nie ma racji, aby interesowany tę zmianę musiał nadal znosić lub ją sam usuwać, z drugiej zaś strony, jeżeli w ogóle wymaga się ostrożności przy podejmowaniu się załatwiania cudzych spraw, to tym większej ostrożności należy i można wymagać, gdy w celu prowadzenia sprawy trzeba wkroczyć w posiadanie interesowanego i czynić zmiany w jego mieniu. Dlatego słuszne jest nałożenie w tych wszystkich przypadkach na prowadzącego sprawę obowiązku przywrócenia rzeczy do pierwotnego stanu, a gdyby to było niemożliwe, obowiązku odszkodowania, bez względu na to, czy zresztą odpowiadałby on tylko za swoją winę, jak w przypadkach z art. 115 i 117 a contrario, czy także w braku winy, jak w przypadku z art. 118. Podobnie też stanowi § 1038 k. c. a. i art. 1161 proj. ros. z r. 1914. Postanowienie, że nakłady można odebrać z powrotem, jeżeli to jest możliwe bez uszkodzenia rzeczy, jest następstwem zasady, że nikt nie powinien się niesłusznie zbogacić kosztem drugiego i jest też zawarte w k. c. a. (§ 1040), w k. c. n. (§ 684) i w proj. ros. z r. 1914 (art. 1158). Jakkolwiek postanowienie to umieszczone jest w art. 119, odnosi się ono, jako wypływ ogólnego zakazu niesłusznego zbogacania się, do wszystkich przypadków, w których zresztą prowadzącemu sprawę prawo do zwrotu wydatków nie służy (a więc choćby nie było zmiany w mieniu interesowanego). BIBLIOGRAFIA Art. 119. Swoboda Ernst: Uwagi do polskiego k. z. Gl. Pr. r. 1936. str. 10. znaidowalo sie *1 W pierwotnym tekście k. z. zamiast słowa „mieniu" słowo „imieniu". Błąd ten sprostowano obwieszczeniem Min. Sprawiedliwości z 12 czerwca 1934 r. (Dz. U. R. P. Nr 54, poz. 492).

Kodeks zobowiązań — Art. 1 2 0—121. 165 ART. 120. Potwierdzenie osoby interesowanej nadaje prowadzeniu jej sprawy wszelkie skutki zlecenia, nawet gdy prowadzący sprawę mniemał, że prowadzi sprawę własną. Przepis ten jest analogiczny do przepisu art. 101 §§ 1 i 4. Zawiera go też projekt fr.-wł. w art. 65 i projekt ros. z r. 1914 w art. 1163. K. z., za wzorem projektu fr.-wł., nie czyni przy tym różnicy, czy sprawa była prowadzona jako cudza, czy też w mniemaniu, że się prowadzi sprawę własną, skoro bowiem z chwilą potwierdzenia stosunek stron należy oceniać według przepisów o zleceniu, obojętne jest, czy prowadzący sprawę działał z pobudek altruistycznych, czy też egoistycznych. Kwestia ta może mieć znaczenie tylko wtedy, gdy wchodzą w zastosowanie przepisy o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia, albowiem pobudka altruistyczna uzasadnia brak odpowiedzialności za przypadek oraz szersze uprawnienia co do zwrotu wydatków w przypadku z art. 121. ART. 121. § 1. Kto, celem odwrócenia niebezpieczeństwa, grożącego drugiemu, ratuje jego dobro, ma prawo żądać od niego zwrotu koniecznych wydatków, chociażby działanie nie odniosło skutku i odpowiada tylko niedbalstwo. § 2. Przepisu tego nie stosuje się do osób, nych chronić cudze dobro. Z przyczyn, przytoczonych już w uzasadnieniu do k. z., za wzorem k. c. a. (§ 1036), k. c. n. (§ 680) i proj. ros. (art. 1153), traktuje prowadzącego sprawę korzystniej w przypadku, gdy działał w celu uchronienia osoby interesowanej od szkody. W k. c. n. i proj. ros. to korzystniejsze traktowanie polega jednak tylko na złagodzeniu odpowiedzialności, gdyż prawo do zwrotu wszystkich wydatków wynika już z ogólnego przepisu o prowadzeniu spraw bez zlecenia (§ 683 k. c. n. i art. 1157 proj. ros.). Ponieważ jednak k. z. w ogóle przyznaje prowadzącemu sprawę prawo do zwrotu wydatków tylko wówczas, gdy działanie przyniosło faktycznie korzyść (art. 117), przeto należało i pod tym względem postawić osobę, działającą w celu uchronienia drugiego od szkody, korzystniej, tj. dać jej prawo do zwrotu wszystkich wydatków koniecznych, chociażby korzyści nie przyniosły, bo niebezpieczeństwa nie udało się usunąć i szkody uniknąć (np. dom się spalił mimo ratowania). Wyłączenie stosowania tego artykułu do osób, obowiązanych chronić cudze dobro, jak straż pożarna, dozorcy, policjanci itp., wynika właściwie już z istoty prowadzenia cudzej sprawy, brak tu bowiem intencji altruistycznej, a jest tylko wykonanie obowiązku zawodowego (por. Planiol-Ripert, T. VII, nr 727). Celem uniknięcia jednak mylnej interpretacji, opartej tylko na literalnym brzmieniu § 1, zamieszczono wyraźną wzmiankę w tym względzie w § 2. BIBLIOGRAFIA Art. 121. Swoboda Ernst: Uwagi do polskiego k. z. Gł. Pr. r. 1936, str. 10.

Kodeks zobowiązań — Art. 122. ﻿166 ART. 122. Kto, w celu odwrócenia grożącej drugiemu szkody lub wspólnego niebezpieczeństwa, dobrowolnie lub nawet przymusowo poniósł szkodę majątkową, ten może żądać od osób, które z tego odniosły korzyść, powetowania w odpowiednim stosunku doznanej straty. Myśl, zawarta w lex Rhodia de iactu, że szkodę, poniesioną przez jednego celem odwrócenia niebezpieczeństwa, grożącego mu wspólnie z innymi, powinni rozdzielić między siebie wszyscy, którzy z tego korzyść odnieśli, jest postulatem słuszności i powinna być zrealizowana w sposób, niezależny od tego, czy poszkodowany (tj. ten, czyje dobro zostało poświęcone) sam dobrowolnie tę szkodę sobie wyrządził, działając zatem w stosunku do innych zagrożonych jako negotiorum gestor, czy też nastąpiło to bez jego zgody lub nawet udziału oraz w sposób niezależny od tego, czy skutkiem szkody majątkowej jednego nastąpiło zbogacenie, tj. powiększenie się majątku innych zagrożonych, czy nie. Dlatego przepis art. 122 k. z., który tę myśl w ten sposób realizuje, nie należy, ściśle biorąc, ani do przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia, ani do przepisów o niesłusznym zbogaceniu. Ze względu jednak na to, że stan faktyczny, przewidziany w tym artykule, zbliża się więcej do stanu faktycznego prowadzenia cudzej sprawy bez zlecenia, niż do niesłusznego zbogacenia, umieszczono ten artykuł na końcu rozdziału o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia w przypuszczeniu, że jego odrębna natura prawna nie będzie zapoznana. W projekcie wstępnym Tilla przepis ten był na końcu rozdziału zatytułowanego obecnie „Niesłuszne zbogacenie", co było tym uzasadnione, że projekt ten opierał instytucję, w tym rozdziale unormowaną, nie tyle na zbogaceniu z majątku drugiego, ile na poniesieniu uszczerbku na korzyść drugiego, co jednak w k. z. uległo zmianie. Z kodeksów w Polsce dotąd obowiązujących jeden tylko k. c. a. zawierał podobny przepis w § 1043. W k. z. rozszerzono tylko tę zasadę na przypadki, gdy ktoś ponosi szkodę majątkową nie w celu odwrócenia wspólnego z innymi niebezpieczeństwa, lecz w celu odwrócenia grożącej drugiemu szkody, albowiem jasne jest, że w tym przypadku tym silniejsze powinien mieć prawo żądania, by mu stratę powetowano. Można by mieć wątpliwości, czy to rozszerzenie zasady lex Rhodia de iactu na przypadki chronienia od szkody drugiego było potrzebne wobec istnienia art. 121. Jednak art. 121 nie kryje przypadków, w których bez udziału, a nawet wbrew woli poszkodowanego, ratowano jego kosztem cudze dobro. Nawet trudno mówić o prowadzeniu cudzej sprawy lub o ratowaniu cudzego dobra w rozumieniu art. 121, gdy poszkodowany wprawdzie zgodził się na użycie jego rzeczy celem odwrócenia grożącej drugiemu szkody, ale nie pod wpływem altruizmu, nie spontanicznie, lecz pod presją okoliczności lub opinii publicznej tak, iż niejako sam znalazł się w stanie konieczności, np. gdy pozwolił, aby rannego na ulicy umieszczono w jego aucie, skutkiem czego nastąpiło poplamienie poduszek itp. K. c. n. również przyznaje w takim przypadku poszkodowanemu prawo do odszkodowania (§ 904), nie określa jednak bliżej, od kogo się odszkodowanie należy i na czym polega. W obu tych kwestiach art. 122 k .z. daje jasną normę. Jeżeli szkodę wyrządziła, ratując dobro drugiego, osoba trzecia, na-

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 122—123 167 tenczas, poza przypadkiem z art. 140 k. z., osoba ta jest obowiązana do odszkodowania, jeżeli jej można przypisać winę. Niezależnie od tego lub gdy to odszkodowanie jest nieściągalne, poszkodowany może korzystać z art. 122 i dlatego zbędne było wprowadzanie w rozdziale o odszkodowaniu podobnego przepisu, jak § 1306 k. c. a. lub art. 52 ust. 2 k. z. szwajc. Rozdział II. Niesłuszne zbogacenie. ART. 123. Kto niesłusznie uzyskał korzyść z majątku innej osoby, obowiązany jest do wydania tej osobie uzyskanej korzyści w naturze, a gdyby to nie dało się uskutecznić, do wydania wartości. Jeżeli ten, kto uzyskał korzyść z majątku innej osoby, roz= porządził tą korzyścią na rzecz osoby trzeciej pod tytułem dar* mym, wówczas obowiązaną do wydania jest ta osoba trzecia (art. 125). Kto posiada i eksploatuje kopalnię nafty w zlej wierze, obo= wiązany jest wydać bruttowcom, przypadającą na nich równo* wartość części produkcji na podstawie przepisów k. z. o nieś słusznym zbogaceniu. (O. S. N. z 9. 4. 1957, C II 5045/56; N. K. Z. z r. 1957, str. 150). K. N. i T. X cz. 1 nie zawierają przepisu ogólnego, uznającego fakt niesłusznego zbogacenia za źródło zobowiązania, a mianowicie za fakt uzasadniający roszczenie o zwrot. Jednak orzecznictwo i nauka, nawiązując do rzymskiej actio de in rem verso i uogólniając przepisy szczególne, w których kodeks nakazuje zwracać zbogacenie, uzyskane bez tytułu prawnego kosztem majątku drugiej osoby, jak np. art. 555 ust. 3 k. N. lub art. 628—633 T. X cz. 1, uznaje jako zasadę, że należy zwrócić to, czym ktoś się niesłusznie zbogacił kosztem drugiego (Planiol-Ripert, T. VII, nr 752, Bossowski, str. 235). Zasadę tę wypowiada też art. 73 proj. fr.-wł., opiewający, że kto zbogaca się bez przyczyny kosztem innej osoby, obowiązany jest, w granicach swego zbogacenia, odszkodować ją za doznany uszczerbek. Natomiast roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia, uregulowane szczegółowo przez k. N., traktowane jest w nauce francuskiej jako odrębna instytucja, mająca swe uzasadnienie niezależnie od powyższej ogólnej zasady i podlegająca szczególnym normom. BIBLIOGRAFIA Art. 123. Bartz Antoni Władysław: Dochodzenie praw, naruszonych przeprowadzeniem egzekucji na podstawie polskiego k. z. Gł. Pr. r. 1933, str. 663. Chmielnicki I.: Niesłuszne zbogacenie w prawie wekslowym a k. z. Gł. S. r. str. 976. 1937, Longchamps de Berier R.: Niesłuszne zbogacenie. E. P. P. XVIII, str. 1080. Pogoda Benon: Niesłuszne zbogacenie. G. S. W. r. 1934, nr 5.

168 Kodeks zobowiązań — Art. 123. W k. c. a. i k. c. n. instytucja niesłusznego zbogacenia jest unormowana ogólnymi przepisami, jednak w sposób niejednakowy. K. c. a. w § 1041 kładzie nacisk nie tyle na fakt zbogacenia niesłusznego, ile na fakt niesłusznego użycia rzeczy na korzyść drugiego. W rezultacie, podczas gdy według k. c. n. (tak samo według jurysprudencji francuskiej, i prawa szwajcarskiego) obowiązek zwrotu istnieje tylko o tyle, o ile zbogacenie istnieje jeszcze w chwili żądania zwrotu (§ 818 ust. 3 k. c. n.), to według k. c. a. obowiązek zwrotu istnieje, chociażby później pożytek został udaremniony (§ 1041 k. c. a.). Na stanowisku k. c. a. stanął także projekt wstępny Tilla (por. motywy str. 132 nast.) i stanowisko to podzielała zrazu podkomisja zobowiązań. Jednak przy superrewizji projektu drugiego czytania podkomisja przychyliła się do poglądu, reprezentowanego przez jurysprudencję francuską i kodeks niemiecki nie tylko dlatego, że pogląd ten przeważał dotychczas na terenie Państwa, lecz także dlatego, że wydaje się słuszniejszym. Jeżeli bowiem na uzasadnienie stanowiska k. c. a. można by podnieść, że fakt utraty zbogacenia powinien ponosić zbogacony w myśl zasady: casum sentit dominus, to czyż nie jest więcej uzasadniony pogląd, że raczej przypadek taki powinien ponosić ten, kto pierwej doznał uszczerbku, tj. ten, czyim kosztem pierwotnie zbogacenie nastąpiło. Nie ma dostatecznej racji, aby ten przypadek, skoro już trafił osobę, której kosztem zbogacenie nastąpiło, przerzucać na osobę chwilowo tylko zbogaconą. Jedynym argumentem, uzasadniającym obowiązek zwrotu, może być tylko argument, że zatrzymanie zbogacenia jeszcze istniejącego byłoby niesłuszne. Dowodem, że stanowisko, zajęte przez k. c. a., nie daje pożądanego w praktyce rozwiązania, jest dążenie interpretatorów, aby przez położenie nacisku na słowa „rzecz użyta została na korzyść drugiej osoby" zwolnić osobę, która zbogacenie utraciła, od obowiązku zwrotu, jeżeli tylko można twierdzić, że wobec tego nie było użycia rzeczy na korzyść drugiego (por. Ehrenzweig, II, 1, str. 723, gdzie podaje przykład towarzystwa, którego kasjer zdefraudował pieniądze niesłusznie towarzystwu przysłane). Jest to jednak interpretatio contra legem, bo jeżeli z faktu utracenia korzyści wnosi się, że w ogóle korzystnego użycia nie było, to cóż w takim razie znaczą słowa ustawy in fine § 1041 „choćby w następstwie korzyść utracona została"? Gdyby chodziło tylko o przypadki, w których niesłuszne zbogacenie nastąpiło skutkiem czynu zbogaconego, można by jeszcze uważać, że powinien on je zwrócić bez względu na to, czy je jeszcze posiada, czy nie, ale wówczas i tak najczęściej będzie można przyjąć winę zbogaconego i dać poszkodowanemu satysfakcję na podstawie przepisów o naprawieniu szkody. Jednak niejednokrotnie niesłuszne zbogacenie będzie następstwem czynu czy to poszkodowanego, czy to osoby trzeciej, czy nawet przypadku; zbogacony w najlepszej wierze, że mu się korzyść należała, mógł ją wydać w sposób nieproduktywny, np. na przyjemności, i poniesie niczym nieusprawiedliwiony uszczerbek, jeżeli później będzie musiał ze swego majątku lub z bieżących dochodów wydać poszkodowanemu sumę, której, nie uzyskawszy przypadkowo zbogacenia, nie byłby nigdy na ten cel nieproduktywny obracał. Stanąwszy na stanowisku, że zwrot ma nastąpić tylko w granicach istniejącego w chwili żądania zwrotu zbogacenia, należało to wyrazić jasno tak, jak to uczyniono w k. c. n. lub w k. z. szwajc., a nie jak w proj. fr.-wł., którego art. 73 można by dwojako rozumieć. Dlatego dodano osobny art. 127, wzorowany na art. 64 k. z. szwajc. Za wzorem art. 64 k. z. szwajc. określono też przypadki, w których to ograniczenie odpada, albowiem słuszne jest, aby odbiorca korzyści nie mógł się po-

Kodeks zobowiązań — Art. 123. 169 woływać na jej utratę lub nieproduktywne zużycie, jeżeli był w złej wierze, tj. wiedział, że został zbogacony niesłusznie, albo jeżeli powinien był się liczyć z obowiązkiem zwrotu, tzn. wprawdzie nie wiedział na pewno, że korzyść mu się nie należy, jednak miał powód do powątpiewania, bo np. zatrzymanie korzyści zależało od zdarzenia, które mogło się nie spełnić. To samo wyrażają też §§ 819 i 820 k. c. n., jednak w sposób skomplikowany. Również celem jasnego postawienia sprawy k. z. nie używa w art. 123 wyrazu „zbogacenie“, jak to czyni k. c. n., k. z. szwajc. i pr. fr.-wł., który to wj<raz można by interpretować ciasno jako powiększenie się majątku, lecz mówi ogólnie o uzyskaniu korzyści, pod co podpada także oszczędzenie wydatku, korzystanie z usług i zwolnienie od zobowiązania, np. w razie zapłacenia cudzego długu lub utrzymywania cudzego dziecka, jeżeli nie było ani zamiaru uczynienia darowizny, ani zamiaru prowadzenia cudzej sprawy. Wprawdzie w ten sam sposób jest rozumiany wyraz „zbogacenie“ w jurysprudencji francuskiej i szwajcarskiej, a nawet niemieckiej, jednak wskazane było wyraźne stworzenie podstawy do takiej interpretacji w kodeksie przez określenie, na czym polegać może zbogacenie, tym bardziej, że np. na obszarze k. c. a. takie pojęcie zbogacenia nie mogło się wytworzyć, gdyż, jak wspomniano, § 1041 mówi nie o zbogaceniu się, lecz o użyciu rzeczy na korzyść drugiego. Z zestawienia art. 123 i 127 k. z. wynika, że zbogaceniem, o którym mówi art. 127, jest właśnie uzyskanie wszelkiego rodzaju korzyści, dającej się ocenić na pieniądze („wartość" w art. 123). Według k. c. a. i k. c. n., a także według zapatrywań, przyjętych na terenie obowiązywania k. N. i T. X cz. 1, zbogacenie może nastąpić wskutek czynności jednego z interesowanych lub osoby trzeciej, albo wskutek przypadku. K. c. n. i k. z. szwajc. traktują w rozdziale o niesłusznym zbogaceniu także o nienależnym świadczeniu, jako jednym z przypadków niesłusznego zbogacenia. Teoretycznie jest to słuszne, jednak uwzględnić należy, że ten przypadek niesłusznego zbogacenia ma swój specyficzny charakter, bo zbogacenie następuje z reguły z woli poszkodowanego, animo solvendi, skutkiem czego prawo żądania zwrotu zależne jest w zasadzie od błędu co do należności świadczenia. Również i kwestia złej wiary odbiorcy świadczenia ma szczególne znaczenie. Z tej przyczyny, a także i ze względu na to, że dotychczas na przeważającym obszarze państwa przyzwyczajono się do traktowania nienależnego świadczenia jako odrębnej instytucji, k. z. również odrębnie normuje nienależne świadczenie, co umożliwia stosowanie tych przepisów, choćby odbiorca się nie zbogacił (art. 69). Sam fakt zbogacenia jednak nie wystarcza, aby powstał obowiązek zwrotu. Chodzi bowiem nie o to, aby ktoś się zbogacił kosztem dru- — giego gdyż to ma miejsce przy wszelkich umowach darmych, a także z reguły przy umowach wzajemnych i przy tych ostatnich, jeżeli nie ma znamion wyzysku, strona, która nie otrzymała równowartości swego świadczenia, nie może żądać zwrotu nadwyżki, bo wszelki obrót ustałby lecz o to, aby to zbogacenie się nie było z punktu widzenia prawa usprawiedliwione. K. c. a. każę się tylko dorozumiewać tego warunku w słowach „bez prowadzenia cudzej sprawy". K. c. n. używa wyrażeń „ungerechtfertigte Bereicherung" (nieusprawiedliwione zbogacenie) oraz uzyskanie korzyści „ohne rechtlichen Grund" (bez prawnej przyczyny). Projekt fr.-wł. używa wyrazów „bez przyczyny". K. z. szwajc. mówi o „zbogaceniu w sposób nieusprawiedliwiony" („ungerechtfertigter Wei-

Kodeks zobowiązań — Art. 123—125. 170 se“). Wszystkie te wyrażenia mają oznaczać jedno i to samo, a mianowicie, że zbogacenie nie jest prawnie usprawiedliwione. K. z. nie używa wyrażenia „bez prawnej przyczyny", albowiem pojęcie to, jako związane z pojęciem czynności prawnej przysporzenia, jest za ciasne, niesłuszne zbogacenie może bowiem nastąpić i bez czynności prawnej. Wyrażenie prawna podstawa" w odniesieniu do zbogacenia niczego nie mówi. Np. odbiorca przesyłki, wydanej przez pomyłkę innej osobie, niż właściwy adresat, nabył własność, np. według k. c. n., przez tradycję, uskutecznioną przez listonosza, a więc na podstawie prawnej, a jednak zbogacenie się jego jest z punktu widzenia prawa nieusprawiedliwione, bo nie miał tytułu do nabycia tej własności. Jasne i niedwuznaczne jest tylko wyrażenie „prawna podstawa świadczenia" i tego określenia używa k. z. przy nienależnym świadczeniu. Przy actio de in rem verso tego wyrażenia użyć jednak nie można, bo nie ma świadczenia. Dlatego k. z. mówi tu ogólnie o niesłusznym zbogaceniu, uważając, że nauka i praktyka będą to określenie tak rozumiały, jak rozumiały dotychczas określenia „zbogacenie bez przyczyny" lub „bez prawnej podstawy". Wymóg „niesłuszności" i „uszczerbku drugiego" dostatecznie wyraża, że nie chodzi tu o przypadki zbogacenia prawidłowego, zgodnego z zasadami prawnymi, zaś unormowanie tego przypadku w odróżnieniu od „czynów niedozwolonych", jako szczególnego źródła zobowiązania, wyraża z drugiej strony, że zbogacenie nie musi być spowodowane czynem niedozwolonym. ART. 124. Obowiązek wydania korzyści obejmuje nie tylko korzyść, bezpośrednio uzyskaną, lecz także i to, co w razie zbycia, utraty lub uszkodzenia uzyskano jako równowartość lub odszkodowanie. Artykuł ten wypowiada zasadę surogacji, uznawaną przez k. z. także w innych przypadkach (np. w art. 268). Stosuje ją również w tym przypadku k. c. n. (§ 818). Przepis ten był konieczny jako uzupełnienie pojęcia korzyści, zawartego w art. 123, gdyż w braku tego przepisu można by sądzić, że art. 123 ma na myśli tylko korzyść, osiągniętą bezpośrednio z majątku drugiego. K. c. n. wspomina jeszcze o tym, co nabyło się na podstawie nabytego prawa, tj. o owocach naturalnych i cywilnych. K. z. o tym osobno nie wspomina, gdyż podpadają one pod pojęcie korzyści osiągniętej z majątku drugiego (gdyby nie było niesłusznego zbogacenia, pobrał by je poszkodowany). W każdym razie wynika też drogą arg. a maiore ad minus z art. 124, że także pobrane owoce należy zwrócić. ART. 125. Jeżeli ten, kto uzyskał korzyść z majątku innej osoby, rozporządził tą korzyścią na rzecz osoby trzeciej pod tytułem darmym, wówczas obowiązaną do wydania jest ta osoba trzecia. Przepis ten, wzorowany na § 822 k. c. n„ jest złagodzeniem prze-BIBLIOGRAFIA Art. 124. Bartz Antoni Władysław: Dochodzenie praw, naruszonych przeprowadzeniem egzekucji na podstawie polskiego k. z. Gł. Pr. r. 1933, str, 663,

﻿171 Kodeks zobowiązań — Art. 125—126. pisu art. 127, że pozbycie się zbogacenia w dobrej wierze wyłącza roszczenie o zwrot. Mianowicie mimo to, że według art. 127 poszkodowany nie mógł by żądać zwrotu korzyści, bo zbogacony darował ją innemu, a więc już nie jest zbogacony, poszkodowany ma roszczenie do obdarowanego. Odpowiedzialność obdarowanego nie opiera się już na fakcie niesłusznego zbogacenia, bo dla niego wystarczającym tytułem jest darowizna, lecz uzasadniona jest myślą, że kto nabył prawo pod tytułem darmym może go być pozbawionym w tych samych warunkach, w jakich mógł by go być pozbawionym darczyńca. Myśl ta wprawdzie nie obowiązuje w tej ogólnej formie, ale jest zużytkowana przez ustawodawcę w szczególnych przepisach, jak np. w przepisach o nabyciu w dobrej wierze od niewłaściciela albo w art. 289 k. z. Jednak przepis art. 125 nie tylko wówczas ma zastosowanie, gdy poszkodowany nie ma roszczenia do bezpośrednio zbogaconego, lecz praktyczny jest także wówczas, gdy np. zbogacony darował trzeciemu korzyść, wiedząc, że się nie należała (w złej wierze, art. 127), albowiem zamiast żądać od bezpośrednio zbogaconego wówczas poszkodowany, wartości, w myśl art. 127, będzie mógł żądać od obdarowanego służy roszczenie do odbiorcy, a to także dlatego, że tować brej czy w złej wierze. Oczywiście obdarowany obowiązany jest do wydania również tylko pod warunkami z art. 127, gdyż nie może być gorzej traktowany niż darczyńca. ART. 126. Zobowiązany do wydania uzyskanej korzyści ma prawo żądać zwrotu nakładów koniecznych i użytecznych. Jeżeli wiedział, że korzyść mu się nie należy, zwrotu nakładów użytecznych może żądać tylko do wysokości zwiększenia się wartości rzeczy, albo może zabrać je z powrotem, o ile to jest możliwe bez uszkodzenia rzeczy. W przypadku, gdy zbogacony zwraca korzyść w naturze, wynika już z art. 123, że może żądać zwrotu nakładów, gdyż inaczej poszkodowany byłby niesłusznie zbogacony. Jednak gdyby tylko chodziło o uniknięcie niesłusznego zbogacenia poszkodowanego, prawo do zwrotu nakładów tylko użytecznych ograniczało by się jedynie do wysokości zwiększenia wartości rzeczy przez te nakłady. Jednak wówczas doszło by się do rezultatu, sprzecznego z zasadą art. 127, że istnieje tylko obowiązek zwrotu istniejącego zbogacenia, tzn., że zwrot korzyści nie może pociągać za sobą zmniejszenia majątku zbogaconego, gdyż zbogacony, zwróciwszy korzyść in natura a nie otrzymawszy nadwyżki poniesionych wydatków użytecznych ponad zwiększenie się wartości rzeczy, poniósł by w rezultacie uszczerbek majątkowy w wysokości tej nadwyżki. Dlatego, zgodnie z zasadą art. 127, k. z., podobnie jak k. z. szwajc. w art. 65, przyznaje mu prawo do zwrotu nakładów użytecznych bez względu na to, czy ich skutek jeszcze w chwili zwrotu korzyści istnieje, jednak tylko w tych przypadkach, w których zbogacony odpowiada za istniejące zbogacenie, tj. był w dobrej wierze, gdyż tylko wówczas odmówienie mu zwrotu nad-

Kodeks zobowiązań — Art. 126—128. 172 wyżki nakładów ponad osiągniętą i istniejącą jeszcze korzyść pozostawałoby w sprzeczności z zasadą art. 127. Jeżeli był w złej wierze, może żądać tylko nakładów koniecznych bez ograniczenia, gdyż o te poszkodowany zawsze jest zbogacony (bo sam był by je musiał ponieść), zaś nakłady pożyteczne może odebrać tylko albo in natura, jeżeli to da się uskutecznić bez uszkodzenia rzeczy (bo na tym poszkodowany niczego nie traci), albo może żądać zwrotu ich wartości tylko o tyle, o ile wartość rzeczy się powiększyła i to zwiększenie wartości istnieje jeszcze w chwili zwrotu rzeczy poszkodowanemu. ART. 127. Obowiązek wydania korzyści lub jej wartości wygasa, jeżeli ten, kto ją uzyskał, wykaże, że korzyść tę zużył lub utracił w taki sposób, iż nie jest już zbogacony, chyba że, pozbywając się korzyści, był w złej wierze, albo powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 123. Rozdział III. Nienależne świadczenie. ART. 128. § 1. Kto, celem wykonania zobowiązania, spełnił świadczenie, ma prawo żądać zwrotu tego, co świadczył, o ile w chwili spełnienia świadczenia nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył. § 2. Kto spełnił należne świadczenie, zanim stało się wymagalnym, nie może żądać zwrotu. Niesłuszne zbogacenie, o którym mówią art. 123—127, może także nastąpić skutkiem działania samego poszkodowanego. Jeżeli jednak to działanie jest dobrowolne i przedsiębrane właśnie w celu zbogacenia odbiorcy korzyści, czyli innymi słowy, jeżeli jest świadczeniem na rzecz odbiorcy, k. z. traktuje je odrębnie, ponieważ tu niesłuszność zbogacenia da się lepiej sprecyzować, jako brak podstawy prawnej świadczenia, a następnie zbogacenie jest następstwem świadomego działania poszkodowanego, a więc roszczenie jego o zwrot musi być usprawiedliwione, oprócz samej niesłuszności zbogacenia, jeszcze dalszymi momentami faktycznymi, jak błąd po stronie płacącego, albo przymus, albo niegodziwość odbiorcy itp. Brak podstawy prawnej może wystąpić w trojakiej postaci: albo nie było jej wcale w chwili świadczenia (zapłacono dług nieistniejący między płacącym a odbiorcą, albo dług nieważny, rzymska condictio BIBLIOGRAFIA Art. 127. Swoboda Ernst: Uwagi do polskiego k. z. Gl. Pr. r. 1936, str. 10. Art. 128. Longchamps de Berier R.: Nienależne świadczenie. E. P. P. XVIII, str. 1075..

Kodeks zobowiązań — Art. 128. 173 indebiti, condictio sine causa, c. ob iniustam vel turpem causam), albo podstawa prawna była, ale później odpadła (spełniono świadczenie z umowy wzajemnej, a później wzajemne świadczenie stało się niemożliwym z przyczyny, za którą druga strona nie odpowiada, rzymska condictio causa finita), albo wreszcie podstawa świadczenia miała powstać później, a nie ziściła się (przesłano cenę kupna zamówionego towaru, a umowa nie przyszła do skutku, bo towaru nie było, dano kwit na pożyczkę, która nie została później wypłacona, rzymska condictio causa data non secuta). sowski, str. 235). K. N. normuje tylko pierwszą z trzech wyżej przytoczonych kategoryj świadczeń nienależnych, a to w art. 1235, 1376—1381 i 1131. K. c. a. mówi o pierwszej kategorii w §§ 1431 i 877, o drugiej w §§ 1435, 921 i 1447, a nauka i praktyka stosuje do przypadków trzeciej kategorii analogię z § 1435 (por. Ehrenzweig, II, 1, str. 742). K. c. n. mówi wszystkich trzech kategoriach w § 812, najdokładniej zaś wymienia trzy kategorie k. z. szwajc. w art. 62 ust. 2. K. z. wymienia pierwszej kategorii w art. 128 i 130, przypadki drugiej kaart. 129 zd. 1, przypadki trzeciej kategorii w art. 129 zd. 2. 128 obejmuje w szczególności następujące przypadki: nie było w ogóle żadnego zdarzenia, mogącego zrodzić zobowiązanie; zobowiązanie powstało, ale płacący nie był dłużnikiem, albo odbiorca nie był wierzycielem, a nie działano ani w drodze przedstawicielstwa, ani prowadząc cudzą sprawę, ani w wykonaniu zlecenia lub przekazu; była czynność prawna, ale obowiązek świadczenia zależał od warunku, który jeszcze się nie spełnił. Natomiast nie uważa się świadczenia za zapłatę długu nieistniejącego, jeżeli zapłacono dług przed terminem (art. 128 § 2, tak samo art. 1186 zd. 2 k. N., § 1434 k. c. a. i § 813 ust. 2 k. c. n.). Co do zapłaty długu przed terminem, to k. c. n. wyłącza także wyraźnie prawo żądania odsetek interkalarnych (§ 813 ust. 2). K. z. takiego przepisu nie zawiera, jednak to samo wynika drogą analogii z art. 89. K. c. a. pozwala żądać zwrotu długu, zapłaconego przed terminem, jeżeli zapłaty dokonała osoba niezdolna do działań prawnych lub w tej zdolności ograniczona (§ 1421). To samo wynika z art. 1238 k. N. (Planiol-Ripert, T. VII, nr 1153). K. z. nie wprowadza tego wyjątku, ponieważ skoro już odmiennie od k. N. wprowadza się zasadę, że także osoba niezdolna do działań prawnych może uiścić się ważnie, tzn. jej świadczenie ma taki sam skutek prawny, jak świadczenie osoby zdolnej, nie ma wystarczającego powodu, aby inaczej traktować przedwczesne świadczenie niezdolnego od takiegoż świadczenia osoby zdolnej: skoro np. małoletni przed terminem zapłacił, widocznie miał środki po temu i raczej lepiej, zaspokoić, niż żeby je miał Art. magająca jeszcze potwierdzenia opiekuna lub reprezentowanego, albo podlegała unieważnieniu, które rzeczywiście nastąpiło, czy to przez odstąpienie strony, czy to przez wyrok sądowy. Obojętne jest, czy zobowiązanie miało powstać wcześniej, czy ma powstać równocześnie ze spełnieniem świadczenia. Darowizna odręczna np. jest według k. z. również umową obligacyjną, rodzącą zobowiązanie po stronie darczyńcy, które umarza się równocześnie z zawarciem umowy (art. 358). Jeżeli więc ktoś

﻿174 Kodeks zobowiązań — Art. 128—131. daje drugiemu pieniądze lub rzeczy, aby go powstrzymać od spełnienia czynu karygodnego, zobowiązanie, które miałoby równocześnie powstać z tytułu darowizny, czy umowy nienazwanej (i zostać umorzonym) jest nieważne, bo umowa jest niemoralna, można więc żądać zwrotu w myśl art. 130 (por. § 1174 ust. 1 zd. 3 k. c. a.). W zdaniu drugim art. 130 postanowiono jednak, że jeżeli zobowiązanie po zapłacie stało się ważnym, np. opiekun potwierdził umowę, zawartą przez małoletniego, prawo żądania zwrotu jest wyłączone. Przepis ten, wzorowany na art. 1060 proj. ros. z r. 1900 (art. 1067 i 1068 z r. 1914), uzasadniony jest tym, że w przeciwnym razie pozwany o zwrot mógł by podnieść exceptio doli, podobnie jak w przypadku exceptio rei venditae et traditae, gdyż oddawszy rzecz z tytułu nienależnego świadczenia, mógł by jej żądać z powrotem z tytułu ważnego już obecnie zobowiązania. Jeżeli spełniono świadczenie z umowy zabronionej lub niegodziwej (zawartej poprzednio lub zawieranej równocześnie ze spełnieniem świadczenia lub przez spełnienie świadczenia), obowiązek zwrotu może być wyłączony z powodu przepisów art. 132; jeżeli jednak nie jest wyłączony, podlega nawet pewnym ułatwieniom, wynikającym z art. 131 ust. 3. ART. 129. Można żądać zwrotu spełnionego świadczenia, gdy podstawa prawna świadczenia odpadła lub nie została urzeczywistniona wskutek tego, że zastrzeżonego celu świadczenia nie osiągnięto. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 128. ART. 130. Nieważność zobowiązania pociąga za sobą obowiązek zwrotu otrzymanego świadczenia, chyba że zobowiązanie po spełnieniu świadczenia stało się ważnym. ART. 131. Nie można żądać zwrotu świadczenia: 1) jeżeli ustawa odmawia prawa sądowego dochodzenia wierzytelności lub uznaje ją za przedawnioną; BIBLIOGRAFIA Art. 129. Domański Ludwik: System kodeksu zobowiązań. N. K. Z. r. 1934, str. 75, 77. w k. z. Gł. Adw. r. 1936, Geldwerth Jan: Zobowiązania abstrakcyjne str. 18, 59. 130. Art. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia stosunku prawnego wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 50. Chlamtacz Marceli: Naturalne (niezupełne) zobowiązania. E. P. P. XVII. str. 1033. Dyzenhaus T.: Zobowiązania quasi-naturalne w k. z. Gł. S. r. 1935, nr 3. Fenichel Zygmunt: Zobowiązania niezupełne (naturalne) w k. z. N. K. Z. r. 1936. str. 61, 65, 69, 73, 77. Somerstein Natan: Rola zobowiązania moralnego w nowoczesnej cywilistyce. Lwów. 1934, str. 191.

Kodeks zobowiązań — Art. 131. ﻿175 2) jeżeli spełnione świadczenie odpowiada obowiązkowi moralnemu, względom przyzwoitości lub zwyczajom; 3) jeżeli spełniający dobrowolnie świadczenie wiedział, że do świadczenia nie był obowiązany, chyba że spełnienie świadczenia nastąpiło z zastrzeżeniem zwrotu, w celu uniknięcia przymusu, albo w wykonaniu czynności prawnej, zakazanej lub mającej cel niegodziwy. Postanowienia obu tych artykułów zawierają wyłączenia obowiązku zwrotu mimo istnienia ogólnych warunków z art. 128—-130. Odnoszą się one przeważnie do zapłaty długu nienależnego (art. 128 i 130 zd. 1), jednak, jak ust. 2 art. 131, mogą mieć też zastosowanie do świadczenia, którego podstawa prawna później odpadła (art. 129), jednak zobowiązanie moralne pozostało. Dlatego przepis ten, odnoszący się w projektach wstępnych tylko do condictio indebiti i umieszczony po obecnym art. 128, przestawiono podczas drugiego czytania na miejsce po obecnym art. 129 i 130. Ust. 1 i 2 art. 131 reprodukują uznane w dotychczasowym prawie przypadki tzw. zobowiązań naturalnych czyli niezupełnych. K. N. wypowiada tylko ogólną normę, że dobrowolne spełnienie zobowiązania naturalnego nie uzasadnia żądania zwrotu condictione indebiti (art. 1235). Dopiero orzecznictwo stworzyło na tej podstawie cały system zobowiązań naturalnych (zobowiązania unieważnione z powodu małoletności lub z powodu braku formy, zobowiązania przedawnione, zobowiązania, uznane za nieistniejące prawomocnym wyrokiem, opartym na fałszywej przysiędze, wreszcie najrozmaitsze obowiązki moralne i obyczajowe), włączając do tej listy ponadto zobowiązanie naturalne płacenia odsetek od pożyczonej sumy, jeżeli odsetek nie wymówiono (art. 1906); natomiast odrębnie traktuje się, tj. nie jako zobowiązanie naturalne, lecz jako zobowiązanie niedozwolone, zobowiązanie z gry i zakładu, wyłączenie zaś zwrotu sumy, zapłaconej z takiego tytułu, zawarte w art. 1967, tłumaczy się innym powodem, a mianowicie zasadą: nemo auditur turpitudinem suam allegans, a więc podobnie, jak przy świadczeniu ex turpi causa (por. Planiol-Ripert, T. VII, nr 989). System ten, pomijając już to, że przesuwa całą sprawę na barki jurysprudencji, ma i tę niedogodność, że umożliwia zaliczanie do zobowiązań naturalnych przypadków, w których wyłączenie condictionis indebiti osłabia w sposób niepożądany sankcje niedopełnienia wymogów ważności pewnych czynności prawnych, np. (jak zwłaszcza według k. c. a. i k. c. n.) czynności małoletniego lub czynności, wymagających zachowania pewnej formy pod nieważnością. Dlatego praktyczniejszy jest system, przyjęty przez k. c. a. i k. c. n., według którego w kodeksie podane są przypadki, w których (z powodu istnienia zobowiązania naturalnego lub z innego powodu) wyłączone jest żądanie zwrotu świadczenia, jakkolwiek ogólne warunki tego zwrotu, wynikające z przepisów o nienależnym świadczeniu, byłyby spełnione. Jako takie przypadki k. c. a. wymienia w § 1432 zapłatę: długu przedawnionego, długu nieważnego tylko z powodu braku formy oraz długu, którego tylko nie można dochodzić skargą. K. c. n. podaje jako przypadki, w których kondykcja jest wyłączona: zapłatę długu przedawnionego (§ 222 ust. 2), zapłatę wynagrodzenia za nastręczenie sposobności do zawarcia małżeństwa (§ 656), spełnienie długu z gry lub zakładu (§ 762), wreszcie speł-

176 Kodeks zobowiązań — Art. 131. nienie świadczenia, odpowiadającego obowiązkowi moralnemu lub względom przyzwoitości (§ 814). Ten sam system przyjął k. z. W ust. 1 (art. 131) oprócz wierzytelności przedawnionych, co uznane jest we wszystkich prawodawstwach, wymieniono jeszcze wierzytelności, którym ustawa odmawia prawa sądowego dochodzenia. Ze słowa „wierzytelności" wynika, że wszelkie warunki powstania wierzytelności muszą być spełnione. Tu należą według k. z. wierzytelności z gry i zakładu (art. 610) i wierzytelności, które uległy prekluzji (np. z art. 395, 397, 429 lub 473). Odmowa prawa sądowego dochodzenia bez uznania zresztą wierzytelności za nieważną może mieć miejsce także w ustawie szczególnej (np. art. 9 ustawy przeciwalkoholowej z r. 1931). W ust. 2 art. 131 usankcjonowano podniesienie obowiązków moralnych i obyczajowych do godności zobowiązań naturalnych, co odpowiada zarówno prawu niemieckiemu, jak i doktrynie francuskiej, a także zaznaczyło się, jakkolwiek jeszcze nie tak dobitnie, w nowszym ustawodawstwie austriackim, a mianowicie w przepisach o traktowaniu darowizn, zmniejszających zachowek, i o zaskarżaniu czynności dłużnika, zdziałanych na szkodę wierzycieli. Natomiast nie wprowadzono do rzędu zobowiązań naturalnych, jakkolwiek czyni to k. c. a. i po części nauka francuska, kategorii zobowiązań nieważnych tylko dla braku formy, ponieważ sprawa ta jest wątpliwa. K. c. n. o tym nie mówi, w nauce i orzecznictwie stwierdza się brak zobowiązania naturalnego w tym przypadku (por. orzeczenia w wyd. Achillesa k. c. n. do § 818), w nauce francuskiej uznaje się zobowiązanie naturalne w tym przypadku tylko w odniesieniu do dziedziców. Zresztą według k. z. forma wymagana jest pod nieważnością tylko w nielicznych i tak ważnych przypadkach, że osłabianie sankcyj braku formy nie byłoby wskazane. Ust. 3 art. 131 dotyczy błędu co do istnienia zobowiązania. K. N. stawia wymóg błędu jako pozytywny warunek prawa dochodzenia zwrotu. Jest to niepraktyczne, gdyż warunki prawa dochodzenia zwrotu powinienby udowodnić powód, a nałożenie nań negatywnego dowodu nieświadomości utrudnia mu znacznie stanowisko. Dlatego k. z. poszedł za wzorem k. c. a. (§ 1432) i k. c. n. (§ 814) i nie wymaga od powoda dowodu błędu, lecz wyłącza obowiązek zwrotu, jeżeli pozwany udowodni, że spełniający świadczenie wiedział, że się nie należy. Ponadto należało wprowadzić pewne wyjątki, uznawane też i dotychczas mimo braku przepisu w kodeksie. Zastrzeżenie sobie prawa żądania zwrotu musi być skuteczne w myśl zasady wolności umów; zachowanie prawa żądania zwrotu, jeżeli dokonano nienależnej zapłaty w celu uniknięcia przymusu, a więc bądź pod przymusem psychicznym, bądź celem uniknięcia egzekucji, prowadzonej np. na podstawie jeszcze nieprawomocnego tytułu, odpowiada względom słuszności i idzie po linii traktowania przymusu psychicznego przez k. z. w ogóle. Wreszcie danie możności żądania zwrotu świadczenia z umowy zabronionej lub niemoralnej, mimo świadomości o braku podstawy prawnej, jest konieczne, gdyż w przeciwnym razie można by zawsze obejść zakaz przez dobrowolne wykonanie. Oczywiście przepis ten, dotyczący czynności zakazanych lub o celu niegodziwym, wchodzi w zastosowanie tylko wówczas, gdy żądanie zwrotu nie jest wyłączone ze względu na art. 132. Art. 132 odpowiada dotychczasowemu prawu. K. N. wprawdzie nie zawiera podobnego przepisu, jednak orzecznictwo, posługując się regułą: nemo auditur turpitudinem suam allegans, odmawia prawa do zwrotu

177 świadczenia, jeżeli nie tylko odebranie świadczenia, lecz także jego spełnienie przedstawia się jako działanie niemoralne, a więc, jeżeli się płaci za spełnienie czynności niedozwolonej albo w wykonaniu umowy, która dla obu stron lub tym bardziej tylko dla strony, która spełniła świadczenie, jest niemoralna. Sprawa jest jednak poza tym przedmiotem licznych kontro wersy j, zwłaszcza z powodu tej konsekwencji, iż w razie odmówienia prawa żądania zwrotu niemoralny odbiorca korzysta z niemoralnej umowy, chociaż ona jest nieważna. Mimo to przeważa wzgląd, że skoro obie strony są niegodziwe, sądy nie powinny udzielać swej pomocy przy regulowaniu ich rozrachunków z niegodziwej czynności. K. c. a. stanowi w § 1174, że nie można żądać zwrotu tego, co dano świadomie na wykonanie czynności niemożliwej lub zabronionej, ani zwrotu pożyczki, udzielonej na grę zakazaną. K. c. n. odmawia prawa do zwrotu świadczenia, jeżeli cel świadczenia był tak określony, iż zarówno odbiorca, jak i spełniający świadczenie wykraczają przez to przeciw zakazowi ustawowemu albo przeciw dobrym obyczajom. Wyjątek od tego istnieje tylko wówczas, gdy świadczenie polegało na zaciągnięciu zobowiązania, np. wręczono weksel, jednak dobrowolne wykonanie tego zobowiązania również nie podlega zwrotowi. K. z., starając się możliwie zbliżyć do dotychczasowego prawa, wymienia w § 1 przypadki, odpowiadające § 1174 zd. 1 k. c. a. Chodzi tu o szczególny rodzaj niegodziwego świadczenia, a mianowicie mającego charakter popierania czynu zabronionego lub niemoralnego albo podżegania do takiego czynu, jest to zatem norma ciaśniejsza od normy § 817 zd. 2 k. c. n. W tych przypadkach niegodziwość istnieje po obu stronach. O świadczeniu celem wykonania czegoś niemożliwego k. z. nie wspomina, uważając, że wyłączenie kondykcji nie było by usprawiedliwione w przypadku, gdy inicjatywa wychodzi ze strony osoby, podejmującej się takiej czynności, a zresztą przypadki te są mało praktyczne. W § 2 zawarta jest ogólniejsza reguła. Chodzi w ogóle o wykonanie zobowiązania z czynności prawnej o celu niegodziwym, chociażby więc druga strona nie miała spełniać czynności, określonych w § 1. W tym przypadku kondykcja jest wyłączona, jeżeli niegodziwość zachodzi po stronie spełniającego świadczenie, obojętne zaś jest, czy zachodzi także po stronie odbiorcy. Przepis ten odpowiada art. 27 ust. 2 proj. fr.-wł. Właściwie norma, zawarta w § 2, obejmuje także normę, zawartą w § 1, którą jednak wypowiedziano osobno, jako dotyczącą szczególnie drastycznych przypadków. Oprócz art. 131 i 132 zawiera jeszcze jeden przypadek wyłączenia kondykcji art. 88 (zapłacone nienależnie odsetki). ART. 132. § 1. Kto drugiemu świadomie płaci za spełnienie czynu zabronionego lub przeciwnego dobrym obyczajom, albo w celu skłonienia go do takiego czynu, ten nie ma prawa żądać zwrotu tego, co zapłacił. § 2. Również nie ma prawa żądać zwrotu ten, kto wy-BIBLIOGRAFIA Art. 132. Fenichel Zygmunt: Zobowiązania niezupełne (naturalne) w k. z. N. K. Z. r. 1936, str. 61, 65, 69, 73, 77. Swoboda Ernst: Uwagi do polskiego k z. Gł. Pr. r. 1936, str. 10. Kodeks zobowiązań 12

Kodeks zobowiązań — Art. 132—133. ﻿178 konał zobowiązanie z czynności prawnej o celu niegodziwym, jeżeli niegodziwość zachodzi po jego stronie. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 131. ART. 133. § 1. Kto otrzymał nienależne świadczenie, obowiązany jest do zwrotu według przepisów o niesłusznym zbogaceniu. § 2. Jeżeli przyjmujący świadczenie wiedział, że ono się nie należy, winien nadto naprawić szkodę. O niesłusznym zbogaceniu zob. art. 123—127. Przepis § 1 jest konsekwencją zapatrywania, że nienależne świadczenie jest też rodzajem niesłusznego zbogacenia, odpowiada też k. c. n. i k. z. szwajc. Stosują się zatem art. 123—127. Norma § 2, że świadome przyjęcie nienależnego świadczenia zobowiązuje ponadto do naprawienia szkody, odpowiada mniej więcej dotychczasowemu prawu. Według k. N. i k. c. a. odbiorca, który wiedział, że świadczenie się nie należy, traktowany jest jako posiadacz w złej wierze, a zatem odpowiada za pożytki zaniedbane i za przypadek, a nawet według k. c. a. ma naprawić wszelką przez jego posiadanie wyrządzoną szkodę (art. 1378 i 1379 k. N., §§ 1437 i 335 k. c. a.). K. c. n. traktuje go nieco łagodniej, jednak zawsze odpowiada on za zaniedbane pożytki i za zawinioną szkodę (§§ 819, 989, 987). K. z. wychodzi z założenia, że świadome przyjęcie świadczenia nienależnego jest rodzajem culpa in contra— nendo, dlatego wskazane jest ostrzejsze traktowanie odbiorcy. Odpowiedzialność za przypadek wynika już zresztą z art. 127. § 2 stosuje się też do odbiorcy świadczenia z umowy zakazanej lub niemoralnej, gdyż nieznajomością prawa lub dobrych obyczajów nikt się tłumaczyć nie może; k. c. a. wypowiada to wyraźnie w § 819 ust. 2. Rozdział IV. Czyny niedozwolone. Nagłówek „Czyny niedozwolone" użyty jest w najobszerniejszym znaczeniu, obejmującym wszelkie przypadki wyrządzenia szkody, nieuregulowane osobno w kodeksie, jak np. niewykonanie zobowiązania, którego skutki unormowane są w art. 239—253. Rozdział niniejszy reguluje bowiem także przypadki wyrządzenia szkody przez zdarzenia, nie będące czynami w ogóle, a więc nie będące też czynami niedozwolonymi, jak zawalenie się budynku, wybuch kotła w fabryce albo wykolejenie się pociągu. Zgodnie z dotychczasowym prawem k. z. nie opiera obowiązku odszkodowania na jednej tylko podstawie, a mianowicie na zasadzie winy, lecz w szczególnych przypadkach także na innych zasadach, a mianowicie bądź na zasadzie szczególnego ryzyka (np. art. 151, 152 i 153), bądź BIBLIOGRAFIA Art. 133. Swoboda Ernst: Uwagi do polskiego k. z. Gł. Pr. r. 1936, str. 10.

79 Kodeks zobowiązań — Art. 134. na zasadzie słuszności (np. art. 143 i 149). Stosunek tych podstaw odpowiedzialności do siebie przedstawia się, jak w dotychczasowym prawie, w ten sposób, że główną i normalną jest zasada winy, w szczególnych zaś okolicznościach wchodzą w zastosowanie pozostałe dwie zasady. Ponieważ okoliczności te mogą towarzyszyć tylko pewnym sposobom wyrządzenia szkody, k. z. w oddziałach 1—5 omawia kolejno różne sposoby wyrządzenia szkody (własne czyny, cudze czyny, działanie zwierząt lub rzeczy, nie będące następstwem woli człowieka, działanie przedsiębiorstw, zakładów i środków komunikacyjnych, poruszanych siłami przyrody). Odpowiedzialność za własne czyny (działania lub zaniechania) opiera się z reguły na zasadzie winy, a to z motywów, przytoczonych obszernie w uzasadnieniu projektu wstępnego Tilla (str. 97). Wyjątkowo wchodzi też w zastosowanie zasada słuszności (w art. 143). Odpowiedzialność za cudze czyny opiera się bądź na zasadzie winy (culpa in custodiendo lub in eligendo, art. 142, 144), bądź na zasadzie ryzyka (odpowiedzialność za podwładnych, art. 145). Odpowiedzialność za działanie zwierząt lub rzeczy (scil. innych rzeczy, niż zwierzęta, choses inanimees) opiera się bądź na zasadzie winy (art. 148), bądź na zasadzie ryzyka (art. 150 i 151), bądź na zasadzie słuszności (art. 149), wreszcie odpowiedzialność za działanie przedsiębiorstw, zakładów i środków komunikacyjnych, poruszanych siłami przyrody o charakterze elementarnym, jak para, elektryczność, woda itp., opiera się na zasadzie ryzyka (art. 152 i 153). W przypadkach, w których odpowiedzialność opiera się na zasadzie winy, k. z. przyjmuje niekiedy, w celu silniejszej ochrony poszkodowanego i zgodnie zresztą z dotychczasowym prawodawstwem, domniemanie winy, skutkiem czego następuje przerzucenie ciężaru dowodowego tak, iż nie poszkodowany winę pozwanego, lecz pozwany swoją bezwinność udowodnić powinien (np. art. 142, 144, 148). K. z. nie podaj e definicji szkody, albowiem wystarcza znaczenie, przywiązywane do tego wyrazu w języku potocznym. W tym znaczeniu szkodą jest wszelki uszczerbek majątkowy lub niemajątkowy, dotykający osobę bez prawnego uzasadnienia. Nie ma zresztą powodu ograniczania tego pojęcia, gdyż z samego taktu istnienia szkody nie wynika jeszcze obowiązek odszkodowania. Jeżeli brak innych momentów stanu faktycznego, uzasadniających powstanie obowiązku odszkodowania, interes poszkodowanego może być chroniony jeszcze innymi przepisami, np. o niesłusznym zbogaceniu lub nienależnym świadczeniu, w przeciwnym razie poszkodowany sam szkodę poniesie. K. N. i T. X cz. 1 również nie podają definicji szkody, k. c. n. wymienia wprawdzie w § 823 dobra, których naruszenie wywołuje obowiązek naprawienia powstałej stąd szkody, jednak wymienienie to nie jest, wyczerpujące (por. np. § 824), a zresztą chodzi w nim nie o określenie pojęcia szkody, lecz o określenie pojęcia czynu bezprawnego. Czynem bezprawnym jest to, co przedstawia się jako naruszenie dóbr, wymienionych w § 823 ust. 1, lub jako przekroczenie przepisu, wydanego celem ochrony drugiego (ust. 2). Definicję szkody podaje tylko k. c. a. w § 1293, jednak tak ogólnie (każdy uszczerbek na majątku, prawach lub osobie), że definicja ta pokrywa się z potocznym znaczeniem szkody i jest zbędna. Szkoda musi być wyrządzona zdarzeniem, mogącym według oddziałów 1—5 zrodzić obowiązek odszkodowania, czyli czynem niedozwolonym w obszerniejszym znaczeniu, pomiędzy więc czynem niedozwolonym a szkodą musi istnieć związek przyczynowy w zwykłym tego słowa znaczeniu, tzn. że bez tego czynu nie byłoby szkody. Wobec tego jednak, że taki związek przyczynowy obejmuje bardzo odległe następstwa czynu

180 niedozwolonego, konieczne jest ograniczenie obowiązku odszkodowania tylko do pewnych szkód, z pomiędzy tych wszystkich, które mogą pozostawać z czynem niedozwolonym w związku przyczynowym. Ograniczenie to zawarte jest w art. 157, określającym rozmiar odszkodowania. odpowiedzialności osób prawnych za szkodę k, osobno nie O wspomina. Jeżeli osoba prawna ma podwładnych, przyjętych przez zarząd, albo zajmuje pomieszczenie, jest posiadaczką budynku lub właścicielką przedsiębiorstwa albo pojazdu mechanicznego, poruszanego siłami przyrody, odpowiedzialność jej wynika wprost z przepisów art. 144, 150, 151, 152 i 153. Tak samo w przypadku, gdy jest ona właścicielem zwierzęcia lub gdy się nim posługuje, może wejść w zastosowanie art. 149. W przypadkach, w których odpowiada się za winę, działania organów statutowych, którymi się osoba prawna posługuje, powinny być uważane za działania tejże osoby prawnej, ich wina zaś — za jej winę. Wyraźny można będzie również zamieścić podobny przepis w części ogólnej kodeksu (w rozdziale o osobach prawnych). Oddział 1. Odpowiedzialność własne czyny. ART. 134. Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia. Art. 134. Bartz Antoni Władysław: Dochodzenie praw naruszonych przeprowadzeniem 11. egzekucji na podstawie polskiego k. z. Gł. Pr. r. 1933, nr Ettinger St.: Odpowiedzialność cywilna adwokata wobec klienta za prowadzenie Fenichel Zygmunt: Ciężar dowodu w k. z. Proc. Cyw. r. 1934, str. 321. Fenichel Zygmunt: Nieważność umowy z braku formy piśmiennej (notarial nej) Freudenheim Oskar: Odpowiedzialność za szkodę spowodowaną niedojściem do skutku umowy dla braku formy aktu notarialnego. N. P. r. 1935, nr 5. Gołąb Stanisław: Pełna i częściowa odpowiedzialność. E. P. P. XXIII, z występku w nowym k. z. str. 816. Nadel Leon: Odpowiedzialność materialna adwokata wobec klienta. N 1934, str. 387. Nadel Leon: Odpowiedzialność za szkodę spowodowaną niedojściem skutku umowy dla braku formy aktu notarialnego. jako podstawa prawa do odszkodo-Nadel Leon: „Związek przyczynowy' N. P. r. 1936, str. 338. wania. Rittman Maksymilian: Nowy k. z. a ubezpieczenie od odpowiedzialności cywilnej. Prz. U. r. 1934, nr 3—4. Wengierow Jerzy: Odpowiedzialność pracodawcy za szkodę wyrządzoną pracownikowi w zakresie ubezpieczenia. Prz. Ub. Spoi. r. 1936, Zarwincer P.: Odpowiedzialność wierzyciela za skutki nieuzasadnionego tym-

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 1 34. 181 O wyłączeniu odpowiedzialności za własne czyny zob art O zasadach naprawienia szkody zob. ait. 157—160. Przedsiębiorca robót malarskich nie odpowiada za skutki spadnięcia z dachu drążków antenowych, jeżeli zdjęcie tych drążków nie zostało przez niego spowodowane. (O. S N z 8 3 1937, C II R. P. E. S. z r. 1937, str. 866). Nie ponosi winy posterunkowy, który zgodnie z art. 2 rozp. z 14. 2. 1928 użył broni i zranił przy tym osobę, przeciwko której to użycie broni nie było skierowane. (O. S. N. z 30 6. 1937 C II 56/37; P. S. z r. 1937, poz. 610). Zaniechanie przez konduktora ustalenia tożsamości osoby pasażera, który podczas podróży koleją zadał drugiemu pasaże? rowi uszkodzenie ciała, wskutek czego pokrzywdzony utracił możność dochodzenia odszkodowania od sprawcy, uzasadnia obowiązek odszkodowawczy konduktora i kolei względem po= krzywdzonego pasażera. (O. S. N. z 17. 12. 1936, C II 1805/36-Zb. O. S. N. C. z r. 1937, poz. 260). Nienależyte przechowywanie broni palnej nienabitej nie uza= sadnia winy właściciela broni, jeżeli trzecia osoba, bez wiedzy właściciela weszła w posiadanie tej broni i nabiwszy ją nabojami za własne pieniądze kupionymi czyni z niej użytek i uszkadza człowieka, — o ile nie zachodzą warunki odpowiedzialności właściciela broni, jako pośredniego współsprawcy szkody z art. 136 k. z. (O. S. N. z 11. 5. 1937, C II 3330/36; P. P. A. z 1937, poz. 195). Przechodniowi, który pośłiznął się na schodach, nie nałeży się odszkodowanie, jeżeli schody były w dniu wypadku, oczy? szczone i pozamiatane. (O. S. N. z 15. 2. 1937, C II 2504/36; O. S. P. z r. 1937, poz. 722). Kto przez fałszywe przedstawienie, iż ma pełnomocnictwo do sprzedaży gruntu i przez obietnicę sprzedaży skłania drugiego do wyzbycia się swego mienia cełem uzyskania środków na za? kup ofiarowanego mu gruntu, odpowiada za szkodę, jeżeli od sprzedaży gruntu bezzasadnie odstąpił. (O. S. N. z 25 5. 1937, C II 148/37; N. K. Z. z r. 1937, str. 169). Mężczyzna, który spowodował ciążę u kobiety w stosunku pozamałżeńskim nie jest obowiązany do odszkodowania wobec tej kobiety za rozstrój jej zdrowia wvwołany przerwą jej ciąży, jeżeli potrzebę tego zabiegu stwierdził łekarz, a nie została przer? wa ciąży wykonana z namowy owego mężczyzny, ponieważ brak związku przyczynowego między jego działaniem, a rozstrojem

Kodeks zobowiązań — Art. 134. ﻿182 zdrowia kobiety. (O. S. N. z dnia 10. 6. 1937, C II 173/37; P P. A. z r. 1937, poz. 317, str. 505). Przepis art. 134 wzorowany jest na art. 1382 k. N., którego szerokie ujęcie okazało się bardzo przydatnym dla praktyki. Podobnie brzmi też § 1295 ust. 1 zd. 1 k. c. a.; jednak przepis ten należy brać w związku z § 1294, w którym przeciwstawieniem przypadku, za który w zasadzie się nie odpowiada, jest czyn bezprawny i tylko odróżnia się, czy ten czyn bezprawny jest zawiniony (§ 1^95), czy niezawiniony (§ 1296). W rezultacie według k. c. a. do powstania obowiązku naprawienia szkody, wyrządzonej własnym czynem, potrzebne są dwa momenty stanu faktycznego: moment obiektywny, tj. bezprawność działania i moment subiektywny, tj. wina, a mianowicie zły zamiar lub niedbalstwo (§ 1294 zd. 3). Podobne stanowisko, tylko jeszcze ciaśniej sformułowane, zajmuje k. c. n., w którym moment obiektywny bezprawności ma ściśle określoną (i tym samym zbyt sztywną) postać: naruszenie określonych w § 823 ust. 1 dóbr lub praw podmiotowych albo przekroczenie przepisów, wydanych celem ochrony drugiego (§ 823 ust. 2), albo wreszcie szczególne przypadki, wymienione w § 824 i nast. Nieco odmienne stanowisko zajmuje T. X cz. 1. Według art. 644 momentem obiektywnym jest przestępstwo, przy czym niejasne jest, czy chodzi o przestępstwo karne, czy o delikt cywilny, a zatem w ogóle o czyn bezprawny. W tym ostatnim przypadku byłoby zatem tak samo, jak według k. c. a. Momentem subiektywnym jest wina rozumiana, jak w k. c. a., jako zły zamiar lub niedbalstwo (por. art. 647). Natomiast art. 684 nakłada obowiązek odszkodowania także na tego, kto nie popełnił przestępstwa, ale wyrządził szkodę i nie jest w stanie udowodnić swojej bezwinności, byłoby to zatem powtórzenie art. 1382 k. N., jednak z przerzuceniem dowodu co do winy na sprawcę. W rezultacie można by rozumieć stanowisko T. X cz. 1 jako w zasadzie pokrywające jednak z zaostrzeniem odpowiedzialności się ze stanowiskiem k. N., w dwóch kierunkach: surowsza odpowiedzialność w razie popełnienia przestępstwa (art. 645—683) oraz przerzucenie dowodu co do winy na sprawcę (art. 684). Stanowisko T. X cz. 1 uznać należy za zbyt surowe, zwłaszcza o ile chodzi o przerzucenie ciężaru dowodowego. To też wszystkie pozostałe kodeksy stosują to przerzucenie dowodu, czyli domniemanie winy, tylko w szczególnych przypadkach oraz przy tzw. szkodzie kontraktowej i na tym stanowisku pozostaje też k. z. Surowsza odpowiedzialność w razie popełnienia przestępstwa karnego, stosowana też i przez k. c. a. w §§ 1328, 1331 i 1489, znalazła zastosowanie w k. z. w art. 283 § 4, ponadto w przepisach, określających szczegółowo odszkodowanie za takie uszkodzenia, które z reguły są następstwem czynu karygodnego, jak zranienie, zabicie, skłonienie do poddania się czynowi nierządnemu itp. Natomiast należało rozstrzygnąć problem, nasuwający się z porównania z jednej strony art. 1382 k. N., a z drugiej §§ 1294 i 1295 k. c. a. i § 823 k. c. n.: czy wspominać w art. 134 o wymogu bezprawności czynu, jak k. c. a., czy nie, jak k. N.? Przede wszystkim zaznaczyć należy, że problem ten nie jest identyczny z problemem, czy do powstania odpowiedzialności za szkodę, wyrządzoną własnym czynem, potrzebny jest tylko moment subiektywny złego zamiaru lub niedbalstwa, czy także moment obiektywny niezgodności działania, jako takiego, tj. niezależnie od nastroju woli działającego, z wymogami porządku prawnego. Również bowiem i według prawa francuskiego ten moment obiektywny jest ko-

Kodeks zobowiązań — Art. 134. ﻿183 nieczny, jednak nie określa się go mianem bezprawności, gdyż konsekwentnie należałoby wówczas uzależniać powstanie obowiązku naprawienia szkody zawsze od tego, aby działanie sprzeciwiało się jakiemuś przepisowi prawa przedmiotowego. Dlatego też w noweli III do k. c. a. dodano drugi ustęp do § 1295 o obowiązku naprawienia szkody także wówczas, gdy działanie nie jest wprawdzie czynem bezprawnym, ale jest czynem sprzecznym z dobrymi obyczajami. W k. N. jest to, jak świadczy zresztą orzecznictwo francuskie, niepotrzebne, ponieważ znaczenie winy w art. 1382 jest inne, niż w § 1294 k. c. a.: obejmuje ono bowiem nie tylko moment subiektywny, tj. zły zamiar lub niedbalstwo działającego, lecz także moment obiektywny, a mianowicie zachowanie się z punktu widzenia porządku prawnego niewłaściwe. Winy dopuszcza się ten, kto (rozmyślnie lub z niedbalstwa) zachowuje się nie tak, jak powinien się zachować człowiek ostrożny i szanujący prawa innych bez względu na to, czy powinność ta wynika z wyraźnych przepisów ustawy, czy z istoty życia społecznego. Pod pojęcie czynu zawinionego w rozumieniu art. 1382 k. N. podpada zatem i działanie bezprawne i działanie niezgodne z dobrymi obyczajami i wreszcie działanie niezgodne z wymaganiami porządku, jaki powinien panować w społeczeństwie (por. Colin-Capitant. Traite, II, str. 377). System francuski jako elastyczniejszy, dający większą swobodę działania sędziemu i bardziej zrozumiały dla ogółu, który w pojęciu winy zwykł łączyć oba momenty: niewłaściwości działania i nagannego nastroju woli działającego, uznać należy za lepszy i dlatego k. z. przejął sformułowanie art. 1382 k. N. W proj. wstępnym Tilla (art. 75) oba momenty, obiektywny i subiektywny, były zaznaczone: obiektywny jako bezprawność czynu, subiektywny jako działanie z umysłu lub z niedbalstwa, konsekwentny też był osobny przepis o działaniu, wykraczającym przeciw dobrym obyczajom (ust. 2). W kontrprojekcie Domańskiego zastąpiono słowa „czynem bezprawnym" słowami „własnym czynem*1, a przy pierwszym czytaniu słowa te zupełnie skreślono, pozostawiając jedynie wymóg działania z rozmysłu lub z niedbalstwa. W ten sposób zatracił się jednak zupełnie ów moment obiektywny niewłaściwości działania jako takiego i dlatego podczas superrewizji projektu drugiego czytania zastąpiono słowa „rozmyślnie lub przez niedbalstwo11 słowami „z winy swej11, ażeby objąć nimi również i ów moment obiektywny. Natomiast w art. 135, gdzie ów moment obiektywny jest już konkretnie określony jako nadużycie prawa, mówi się nie o winie, lecz o działaniu rozmyślnym lub niedbalstwie, tj. już tylko o subiektywnym momencie winy. Jak już zaznaczono, art. 134 dzięki swemu szerokiemu ujęciu obejmuje także przypadki, uwzględnione przez k. c. a. w § 1295 ust. 2 i przez k. c. n. w § 826. Jedynie tylko dla przypadków nadużycia prawa, które ostatecznie mieściły by się także w art. 134, umieszczono w art. 135 osobny przepis, ażeby usunąć przypuszczenie, że „qui suo iure utitur neminem laedit11 oraz dać w kodeksie podstawę do koncepcji nadużycia prawa na wzór § 1295 ust. 2 zd. 2 k. c. a. lub § 226 k. c. n. W tym celu zmodyfikowano art. 75 ust. 2 proj. Tilla i art. 150 kontrprojektu Domańskiego w duchu art. 74 ust. 2 proj. fr.-wł. Sformułowanie nadużycia prawa przjjęto z proj. fr.-wł. dlatego, ponieważ jest ono obszerniejsze niż sformułowanie, zawarte w wyżej przytoczonych przepisach k. c. a. i k. c. n., obejmujących tylko szykanę, tj. wykonywanie prawa wyłącznie lub widocznie na szkodę drugiego. Także wykonywanie prawa z innych pobudek niemoralnych lub niezgodnych z przeznaczeniem tego prawa powinno zobowiązywać do naprawienia szkody. Ponieważ pojęcie winy (w znaczeniu obiektywnym) jest obszer-

184 Kodeks zobowiązań — Art. 1 34—135. przeto obejmuje ono w sobie niejsze od pojęcia czynu bezprawnego, w każdym razie wszelkie czyny bezprawne, tzn. zabronione prawem karnym, cywilnym, administracyjnym itd. Dlatego też skreślono podczas obrad Kolegium Uchwalającego art. 143 drukowanego projektu drugiego czytania o odpowiedzialności za rozpowszechnianie wiadomości, uwłaczających czci lub podkopujących zdolność kredytową, albowiem w myśl art. 255 k. k. czyn taki stanowi przestępstwo karne, a zatem jest czynem bezprawnym i kto go popełni, dopuszcza się winy w rozumieniu art. 134. Osobne wspominanie o tym w k. z. było i z tego powodu niewskazane, że konieczna różnica sformułowania doprowadziłaby w praktyce do komplikacyj. K. z. nie zawiera bliższego określenia niedbalstwa, jak to czyni np. k. c. a. w §§ 1297 i 1299, ponieważ wynika ono z pojęcia niewłaściwego zachowania się, stanowiącego w rozumieniu art. 134 winę w znaczeniu obiektywnym jako tegoż odbicie subiektywne: kto nie działa w złym zamiarze, ale nie dokłada takiej uwagi i staranności, jakiej w danej sytuacji dokładać był powinien, aby zachować się właściwie, ten, o ile w ogóle można mu winę poczytać, dopuszcza się niedbalstwa. To pojęcie niedbalstwa pokrywa się w zasadzie z pojęciem, jakim k. z. posługuje się przy uregulowaniu skutków niewykonania zobowiązań w art. 240. Jednak w art. 240 można było i należało dokładnie określić miernik staranności, jakiej dłużnik dochowywać powinien: jest to staranność, wymagana w ogóle w stosunkach prawnych między ludźmi, czyli w obrocie, albo staranność (z reguły mniejsza) wymagana w danym stosunku prawnym. Jeżeli natomiast chodzi o staranność i uwagę, jakiej powinien każdy przestrzegać w stosunkach pozakontraktowych, aby drugiemu szkody nie wyrządzić, podawanie miernika w ustawie jest zbyteczne, a nawet niemożliwe, gdyż stopień tej staranności i uwagi zależy od sytuacji i od przymiotów danego osobnika i tylko sędzia może ocenić, czy w danym przypadku można było wymagać od sprawcy szkody większej staranności i uwagi, niż ta, której faktycznie dołożył czy nie (por. Oser. Kommentar z. schweiz. Oblr. do art. 41, nr 63). Dawniej używany miernik „staranności dobrego ojca rodziny" spotkał się w nauce z należytą a ostrą krytyką (por. mot. Tilla str. 100), stosowany zaś przez k. c. a. miernik w postaci staranności i uwagi, jakiej od człowieka o zwykłych zdolnościach wymagać można, bądź rozumie się sam przez się, bądź jest niewystarczający, jak tego dowodzi § 1299 k. c. a., w którym przyjęto szczególny miernik staranności znawców. Ani k. c. n. ani k. z. szwajc. nie podają też, o ile chodzi o odpowiedzialność za szkodę ex delicto, żadnego miernika staranności, pozostawiając sędziemu ocenę, czy sprawca szkody dopuścił się niedbalstwa, czy nie. Z tych powodów nie przyjęto też do k. z. przepisu, zawartego w art. 80 projektu Tilla. ART. 135. Kto rozmyślnie lub przez niedbalstwo wyrządził drugiemu szkodę, wykonywając swe prawo, obowią-BIBLIOGRAFIA Art. 135. Bossowski Franciszek: Uwagi nad teorią nadużycia prawa i szykany przy wykonywaniu prawa. G. S. W. r. 1938, str. 49, 65. Fenichel Zygmunt: Odpowiedzialność za szkodę w razie zmiany względnie uchylenia wykonanego orzeczenia. Gl. Adw. r. 1937, str. 306. Wertheim Bronisław: Skutki cywilne strajku. N. K. Z. r. 1934, str. 105.

Kodeks zobowiązań — Art. 135—136. ﻿185 zany jest do jej naprawienia, jeżeli wykroczył poza granice, zakreślone przez dobrą wiarę lub przez cel, ze względu na który prawo mu służyło. Wierzyciel, który na podstawie orzeczenia sądowego zaj; muje rzeczy dłużnika, nie jest obowiązany do wynagrodzenia dłużnikowi szkody, chociażby następnie się okazało, że rzeczy nie podlegały egzekucji. (O. S. N. z 15. 2. 1937, C 11 3517/36; R. P. E. S. z r. 1937, str. 866). A. Chociaż dostarczenie wadliwej rzeczy jest nienależytym wykonaniem umowy, to jednak przepisy o odszkodowaniu za nie* wykonanie lub nienależyte wykonanie umowy jako ogólne mu= sza ustąpić przepisom o rękojmi za wady fizyczne jako szcze= gólnym. B. Roszczenie kupującego o naprawienie szkody, wywołanej dostarczeniem rzeczy wadliwej, chociaż w zasadzie jest roszczę* niem o odszkodowanie, to jednak, jako ściśle związane z roszczę; niem ewikcyjnym, ulega prekluzji po upływie roku od dnia otrzy* mania rzeczy przez kupującego. C. Sprzedawca odpowiada za nienależyte wykonanie umowy wskutek dostarczenia wadliwej pod względem fizycznym rzeczy po prekluzji roszczenia ewikcyjnego tylko wówczas, gdy sprze* dawca przez czyn niedozwolony wyrządził kupującemu szkodę; winę sprzedawcy winien udowodnić kupujący. D. W przypadkach odpowiedzialności sprzedawcy z tytułu rękojmi za wady fizyczne kupujący winien udowodnić jedynie istnienie umowy i nienależyte jej wykonanie, sprzedawca zaś, chcąc się uwolnić od tej odpowiedzialności, winien wykazać brak zawinienia. (O. S. N. z 13. 11. 1936, C II 1476/36; Zb. O. S. N. C. z r. 1937, poz. 187, P. P. A. z r. 1937, poz. 21; P. S. z r. 1937, poz. 345). Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 134. ART. 136. Za wyrządzoną szkodę odpowiada nie tylko ten, kto ją bezpośrednio wywołał, lecz i ten, kto inną osobę do wyrządzenia szkody nakłonił albo był jej pomocny, jak również i ten, kto świadomie skorzystał z wyrządzonej drugiemu szkody. Zob. orzeczenia, umieszczone przy art. 134 k. z. Za szkodę, wyrządzoną czynem niedozwolonym, może odpowiadać kilka osób w dwojakim charakterze: albo wszystkie jako sprawcy (art. 136 i 137), albo jedne jako sprawcy, drugie jako odpowiedzialne za cudze

Kodeks zobowiązań — Art. 1 36. ﻿186 czyny (art. 142—147). Że podżegacze i pomocnicy należą do rzędu sprawców, wynika z natury rzeczy. Tak też stanowi wyraźnie k. c. n. (§ 830 ust. 2). Szerzej ujmuje sprawę T. X cz. 1, który czyni odpowiedzialnymi ponadto także i tych, którzy, wiedząc o zamierzonym przestępstwie, nie zawiadomili o tym władzy lub rozmyślnie albo świadomie nie zapobiegali spełnieniu przestępstwa, mimo że mieli możność lub władzę po temu (art. 651), oraz tych, którzy ukrywali przestępstwo lub uzyskane przez nie przedmioty (art. 652), jednak jedni i drudzy odpowiadają tylko posiłkowo. Podobne stanowisko zajmuje k. z. szwajc., który tzw. popleczników (Begiinstiger), czyli popierających, czyni odpowiedzialnymi tylko wówczas i tylko o tyle, o ile sami odnieśli korzyść albo popieraniem czynu niedozwolonego wyrządzili szkodę (art. 50 ust. 3). Najszerzej ujmuje rzecz k. c. a., który w § 1301 zalicza do sprawców wszystkie osoby, które bezpośrednio lub pośrednio przyczyniły się do wyrządzenia szkody, i wylicza przykładowo, oprócz podżegaczy i pomocników, także paserów i tych, którzy nie przeszkodzili czynowi, mimo że mieli szczególny obowiązek to uczynić. Co do ostatniej grupy, tj. tych, którzy nie przeszkodzili czynowi, mimo że mieli obowiązek to uczynić, nie może ulegać wątpliwości, iż ich działanie pozostaje w związku przyczynowym ze szkodą i jako zawinione uzasadnia ich odpowiedzialność jako pomocnika. Wyrażenie „pomocnik" w art. 136 k. z. należy brać w obszerniejszym znaczeniu, niż według § 830 ust. 2 k. c. n. i art. 50 ust. 1 k. z. szwajc., co już wynika drogą arg. a minore ad maius z tego, że do sprawców zaliczone są nawet osoby, które tylko korzyść z czynu drugiego osiągnęły. Nie ma dostatecznego powodu czynić osób, które nie dopełniły ciążącego na nich obowiązku przeszkodzenia przestępstwu, odpowiedzialnymi tylko subsydiarnie. Natomiast nie jest właściwe nakładanie zawsze subsydiarnej odpowiedziałności na osoby, które nie miały szczególnego obowiązku, ale miały możność zapobieżenia przestępstwu i świadomie tego nie uczyniły. Albo sędzia przypisze im winę w rozumieniu art. 134 i wtedy będą odpowiadały jako pomocnicy, albo będą wolne od odpowiedzialności. Na to samo wychodzi w gruncie rzeczy postanowienie k. z. szwajc., że odpowiadają one o tyle, o ile swoim udziałem spowodowały szkodę. Natomiast tych, którzy świadomie z wyrządzonej szkody skorzystali (paserów), powinno się zaliczyć do sprawców i uczynić bezwzględnie odpowiedzialnymi, a więc nie tylko subsydiarnie, jak w T. X cz. 1, lub tylko w granicach zbogacenia, jak w k. z. szwajc., ponieważ wprawdzie nie ma tu bezpośredniego związku przyczynowego ze szkodą, ale jest pośredni i to ze względów społecznych bardzo doniosły: często sprawca tylko dlatego popełnia przestępstwo, np. kradnie, bo wie, że znajdzie zaraz odbiorcę na kradzione rzeczy (por. motywy Tilla do art. 76). Nałożenie solidarnej odpowiedzialności na współsprawców odpowiada na ogół dotychczasowemu prawu (§ 1302 k. c. a., § 840 k. c. n. orzecznictwo francuskie, por. Planiol. Traite elementaire, II, nr 901). i Jedynie tylko T. X cz. 1 zajmuje odosobnione stanowisko, wprowadzając odpowiedzialność w równych częściach, przy czym za niedobór, powstały wskutek nieściągalności części odszkodowania od jednego, odpowiadają w równych częściach pozostali. K. z. idzie za większością ustawodawstw, a to tym bardziej, że są one dla poszkodowanego korzystniejsze, gdyż ułatwiają mu dojście do odszkodowania. Jednak za wzorem k. c. a. (§ 1302) k. z. wprowadził ograniczenie solidarności do przypadków, w których nie można stwierdzić, w jakim stopniu każdy z uczestników przyczynił się do wyrządzenia szkody. Co prawda rzadkie będą przypadki,

Kodeks zobowiązań — Art. 136—137. w których da się to stwierdzić (przy czym dowód spoczywa oczywiście na sprawcach szkody). Jeżeli bowiem kilka osób wyrządziło szkodę, działając w porozumieniu z sobą (§ 830 zd. 1 k. c. n., art. 50 ust. 1 k. z. szwajc. i Oser. Oblr. do art. 50, nr 2), albo, jak się wyraża k. c. a. w § 1302 zd. 2, rozmyślnie, to właściwie przyjąć należy, że każdy uczestnik przyczynił się do całej szkody (np. jeden kradł, a drugi stał na czatach lub dostarczył mu w tym celu drabiny), odpowiedzialność ich więc będzie i według k. z. solidarna. Jedynie wówczas, gdy porozumienia nie było (np. kilku wieśniaków bez porozumienia się z sobą jeździło dla skrócenia sobie drogi przez cudze pole i uszkodzili plony), można dopuścić dowód na udział każdego uczestnika w szkodzie i kazać im odpowiadać tylko pro parte. Zasada regresu między uczestnikami uszkodzenia jest też powszechnie uznana (§ 1302 in fine k. c. a., §§ 840 i 426 k. c. n., Planiol. Traite, II, nr 904). Przeważnie jednak regres ten jest nieco inaczej ukształtowany, niż w innych przypadkach solidarności. K. c. n. w szeregu przypadków uznaje jednego za odpowiadającego w całości (§ 840 ust. 2). Orzecznictwo francuskie (Planiol, j. w.) i projekt fr.-wł. (art. 84) każę sędziemu ustalić udział każdego w stosunku wewnętrznym według stopnia winy każdego. K. z., za wzorem k. z. szwajc., w ogóle pozostawia sędziemu ocenę, w jakim stosunku każdy powinien się przyczynić do zaspokojenia pretensji regresowej, przy czym sędzia nie tylko ma się opierać na stopniu winy, lecz możliwie i na innych okolicznościach, np. na tym, w czyim interesie szkoda nastąpiła lub na tym, jaki jest stan majątkowy uczestników itp. ART. 137. § 1. Jeżeli szkodę wyrządziło kilka osób wspólnie, odpowiedzialność ich jest solidarna, chyba że udowodnione będzie, kto w jakim stopniu przyczynił się do wywołania szkody. § 2. Kto z pomiędzy zobowiązanych solidarnie do odszkodowania zapłacił całkowitą wartość szkody, ten ma prawo żądać od każdego z pozostałych zwrotu części, którą oznaczy sąd z uwzględnieniem okoliczności, a zwłaszcza winy każdego. Za wyrządzającego szkodę w rozumieniu art. 137 należy uważać nie tylko tego, kto ją bezpośrednio wywołał, łecz i tego, kto inną osobę do wyrządzenia szkody nakłonił ałbo był jej po= mocny, jak również i tego, kto świadomie skorzystał z wyrządzo^ nej drugiemu szkody (art. 136). Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 136.

Kodeks zobowiązań — Art. 138. 188 Oddział 2. Wyłączenie odpowiedzialności za własne czyny ART. 138. § 1. Za szkodę, wyrządzoną w stanie niedorozwoju psychicznego, choroby psychicznej lub innego zakłócenia czynności psychicznej, sprawca w ogólności nie odpowiada. § 2. Jednakże kto uległ zakłóceniu czynności psychicznej skutkiem użycia napojów odurzających albo innych podobnych środków, ten obowiązany jest do odszkodowania, chyba by udowodnił, że stan taki został wywołany bez jego winy. Przepis ten, podobnie zresztą jak art. 139 i 140, jest konsekwencją stanowiska, zajętego w art. 134, a mianowicie, że podstawą odpowiedzialności jest wina w rozumieniu zarówno obiektywnym, jak i subiektywnym, a o tym, czy zachodzi w danym przypadku wina, rozstrzyga sędzia. Gdyby nawet tych przepisów nie było, w przeważającej ilości przypadków sędzia doszedł by do tego samego rezultatu, przyjmując czy to brak winy w znaczeniu subiektywnym (art. 138), czy to brak winy w znaczeniu obiektywnym (art. 139 i 140). Wskazane jest jednak dać w tych kwestiach sędziemu wyraźną wskazówkę, aby zbyt wiele nie pozostawiać judykaturze. I tak art. 138 wyłącza w ogóle odpowiedzialność (wyjątek w art. 143) z powodu niepoczytalności sprawcy, jeżeli znajdował się on w nienormalnym stanie psychicznym (niedorozwój psychiczny, choroba psychiczna i inne zakłócenie czynności psychicznej). Stwierdzenie takiego stanu uchyla potrzebę zastanawiania się (poza przypadkami z art. 143), czy sprawca mógł jednak dopuścić się winy (por. § 1308 k. c. a., § 827 zd. 1 k. c. n., art. 654 i 686 T. X cz. 1 oraz Planiol, 1. c. nr 878). Natomiast nie wspomina art. 138 o wieku sprawcy, jako również mogącym powodować niemożliwość poczytania komuś czynu, wyrządzającego szkodę, za winę. K. c. a. i k. c. n. postanawiają, że osoby do pewnego wieku w ogóle nie odpowiadają za swoje czyny (do lat 14 według § 1308 k. c. a., do lat 7 oraz od lat 7—14, jeżeli nie mają potrzebnego rozeznania, według § 828 k. c. n.). Niejasne jest stanowisko T. X cz. 1, bo z art. 653, 654 i 686 wynikałoby, że małoletni w ogóle nie odpowiadają za swe czyny, poza przypadkiem z art. 653 zd. ost., w którym jednak decydują granice wieku, obowiązujące w prawie karnym, gdyż chodzi o przestępstwo. Z drugiej jednak strony, wobec wzorowania postanowień BIBLIOGRAFIA Art. 138. Gans Jakub: O antynomii w przedmiocie okoliczności wykluczających odpowiedzialność sprawcy między przepisami k z. i k. k. oraz w k. k. Gł. Pr. r. 1937, str. 513. Kędzierski Tomasz: Wynagrodzenie szkód zrządzonych przez umysłowo chorych. Gł. S. r. 1937, str. 222. Sieradzki W.: Uwagi lekarskie do k. z. N. K. Z. r. 1936, str. 21, 25. Wachholz L.: Pojęcia medyczne i psychiatryczne w k. z. N. K. Z. r. 1936, str. 17.

189 ﻿Kodeks zobowiązań — Art. 138—139. T. X cz. 1 o odszkodowaniu na kodeksie Napoleona, trudno przypuszczać, aby według tych postanowień małoletni był wolny od odpowiedzialności, jakkolwiek ma pełne rozeznanie. Dlatego raczej przyjąć należy, że odpowiedzialność małoletniego za wyrządzoną przez niego szkodę zależy od tego, czy ze względu na stopień jego rozwoju umysłowego można mu przypisać winę. Tak samo jest według prawa francuskiego (art. 1310 k. N., por. Planiol, 1. c. nr 879). K. z. poszedł za wzorem francuskim, tzn. nie stawia granicy wieku, do której osoba w ogóle nie jest za swe czyny odpowiedzialna. Rzeczą jest sędziego ocenić w każdym przypadku, czy małoletni sprawca działał z takim rozeznaniem, iż można mu przypisać winę, czy też nie. Zależnie od okoliczności będzie mógł od razu uznać nawet osobę powyżej 7 lat za niezdolną do popełnienia winy, jeżeli w danej sytuacji zorientowanie się i obranie należytego sposobu działania wymagało już wykształcenia i doświadczenia, jakim ta osoba jeszcze rozporządzać nie mogła. Na to stanowisko k. z. wskazuje art. 142, mówiący o osobach, którym z powodu wieku winy przypisać nie można. Z art. 142 k. z. wynika zatem to samo, co wypowiada art. 75 proj. fr.-wł., i dlatego uznano za zbędne osobne w tym względzie postanowienie. Inaczej co do osób, wymienionych w art. 138 ust. 1, gdyż tu badanie co do rozeznania jest w zasadzie (wyjątek art. 143) zbędne, natomiast potrzebny jest dowód anormalnego stanu psychicznego. § 2 art. 138, wzorowany na § 1307 k. c. a. i § 827 zd. 2 k. c. n., jest niezbędnym uzupełnieniem postanowienia art. 157 § 2, ograniczającego związek przyczynowy do normalnych następstw działania lub zaniechania: umieszczono go, aby nie było wątpliwości, czy wyrządzenie szkody w stanie np. opilstwa jest normalnym następstwem upicia się. Że w rozumieniu art. 134 upicie się lub odurzenie narkotykiem jest winą, nie powinno ulegać wątpliwości, brak zaś odpowiedzialności za szkodę w tym stanie wyrządzoną, obrażałby poczucie słuszności. Podobnie też stanowi art. 54 ust. 2 k. z. szwajc. ART. 139. Kto działa w obronie koniecznej, odpierając bezpośredni bezprawny zamach na jakiekolwiek dobro własne lub innej osoby, ten nie odpowiada za szkodę, wyrządził przy tym napastnikowi. Zasada, że każdemu wolno samemu bronić swego dobra, a nawet posiadania, jeżeli pomoc sądowa na czas przyjść nie może, uznana jest we wszystkich dotychczas w Polsce obowiązujących prawodawstwach, a przynajmniej w opartej na nich jurysprudencji, wobec tego za szkodę, wyrządzoną napastnikowi w obronie koniecznej, sprawca nie jest odpowiedzialny, gdyż nie ma tu ani obiektywnych, ani subiektywnych momentów winy (por. § 19 zd. ost. k. c. a., § 227 k. c. n., art. 684 T. X cz. 1, art. 77 proj. fr.-wł.). Działanie w obronie koniecznej musi być jednak utrzymane w pewnych granicach, aby nie przerodziło się w wymierzanie sobie samemu sprawiedliwości, w utrudnianie dochodzenia praw innym osobom lub w fakty mściwości albo złośliwości. Dlatego według art. 139 odpowiedzialność uchylona jest o tyle tylko, o ile chodziło o odparcie bezprawnego zamachu na swoje lub cudze dobro, o ile zamach ten był bezpośredni tak, że na pomoc sądową lub policyjną czasu nie było i o ile obrona była konieczna, tj. bez działania, wyrządzającego szkodę, nie można było zamachu odeprzeć.

﻿190 Kodeks zobowiązań — Art. 139—140. Za wzorem k. c. n. i pr. fr.-wł. nie czyni k. z. różnicy, czy chodzi o obronę dobra własnego, czy cudzego (tak samo rozumie się pojęcie obrony koniecznej w prawie szwajcarskim, por. Oser, 1. c. do art. 52, nr 3 i 5), gdyż nie można działania z pobudek altruistycznych traktować gorzej od działania z pobudek egoistycznych. ART. 140. Kto zniszczył lub uszkodził cudzą rzecz, albo zabił lub zranił cudze zwierzę, w celu odwrócenia od siebie lub od innych niebezpieczeństwa, grożącego bezpośrednio od tej rzeczy lub zwierzęcia, ten nie odpowiada za szkodę, jeżeli niebezpieczeństwa sam nie wywołał, a czyn wyrządzający szkodę był konieczny. Przepis ten dotyczy szczególnego przypadku tzw. stanu konieczności, a mianowicie obrony koniecznej wobec rzeczy (a nie wobec osób, jak art. 139), tzw. w nauce niemieckiej „Sachwehr". Kodeksy dotychczas w Polsce obowiązujące zajmują wobec tej kwestii różne stanowisko. Według art. 224 ustawy o zapob. przestępstw. T. XIV Zwodu Praw, nie odpowiada się za zabicie lub zranienie zwierzęcia, napadającego na człowieka bez powodu z jego strony. Poza tym można by przypadki te podciągnąć pod obronę konieczną, której bliższego określenia art. 684 T. X podciągnąć pod § 19 o obronie koniecznej, czy pod § 1306a o stanie konieczności. W pierwszym przypadku sprawca szkody nie był by wcale odpowiedzialnym, w drugim zależało by od sędziego, czy i jakie odszkodowanie będzie się należało. Natomiast k. c. n. zawiera osobny przepis § 228, na którym art. 140 k. z. jest wzorowany. Według proj. fr.-wł. sprawa przedstawia się podobnie jak w k. c. a., gdyż przypadek obrony koniecznej przed rzeczami można by podciągnąć bądź pod obronę konieczną, tj. pod art. 77 ust. 1, zwalniający sprawcę od odpowiedzialności, bądź pod stan konieczności, tj. pod art. 77 ust. 2, nakładający nań odpowiedzialność w granicach, jakie sędzia oznaczy. Natomiast według k. z. szwajc. przypadek ten należy podciągnąć pod stan konieczności, tj. pod art. 52 ust. 2, analogiczny do § 1306a k. c. a. i art. 77 ust. 2 proj. fr.-wł., gdyż pojęcie obrony koniecznej jest w kodeksie szwajcarskim ograniczone do obrony przed ludźmi (jak w k. z.). K. z. przychyla się do stanowiska, zajętego w k. c. n., z następujących powodów. Zwolnienie zupełne od odpowiedzialności jest zarówno usprawiedliwione wówczas, gdy sprawca wyrządził szkodę, broniąc się przed atakiem, pochodzącym od innej osoby, jak i wówczas, gdy broni się przed atakiem, pochodzącym od jej zwierzęcia lub innej rzeczy. Przemawia za tym fakt, że nie tylko w literaturze k. c. a., w którym sprawa jest, jak zaznaczono, wątpliwa, lecz nawet dla k. z. szwajc., w którym niewątpliwie chciano traktować ten przypadek jako stan konieczności, pojawiły się zapatrywania, że należy tu stosować raczej w drodze analogii przepisy o obronie koniecznej i zwolnić sprawcę całkowicie od odpowiedzialności (dla k. c. a. Ehrenzweig. Lehrbuch II, 1, § 302 f, dla k. z. szwajc. v. Tuhr. Allg. Teil des schweiz. Oblr. § 46, nr 92). Z drugiej.

Kodeks zobowiązań — Art. 1 40—141. ﻿191 strony należy uznać za rzecz zbyt daleko idącą, aby we wszystkich przypadkach szkody, wyrządzonej w stanie konieczności, a więc choćby niebezpieczeństwo nie groziło od rzeczy, która uległa uszkodzeniu, przyjąć brak winy po stronie sprawcy i wprowadzić jedynie obowiązek odszkodowania ze względów słuszności w granicach uznania sędziego, jak to czyni k. c. a., k. z. szwajc. i proj. fr.-wł. Słusznie podnosi Ehrenzweig (1. c. § 302 f), że każdy ma prawo bronić się przed atakiem, pochodzącym od osoby lub rzeczy, ale nie ma prawa wydostawać się z groźnej sytuacji kosztem osób postronnych. Poza przypadkami z art. 140 pis art. 122 wetowania straty od tego, kto został uratowany. Jeżeli dzono uszczerbek powetował, w myśl art. 122, sprawca nie będzie odpowiedzialny, bo nie będzie szkody, a gdyby poszkodowany jego wpierw zapozwał, będzie miał regres do tego, kto korzyść odniósł. Gdyby zaś roszczenie z art. 122 nie dało się zrealizować, a słuszność wymagała, aby sprawcę szkody, wyrządzonej w stanie konieczności, traktować łagodniej, będzie mógł sędzia przyjąć brak winy w rozumieniu art. 134 albo umiarmieniu art. 158. w rozu- wymagany przez art. 140, pokrywa się zresztą ze art. 139. W szczególności zdanie ostatnie „a czyn wyrządzający szkodę był konieczny" wyraża to samo, co zwrot „obrona konieczna" w art. 139. Dodatek „jeżeli niebezpieczeństwa sam nie wywołał" był w art. 139 zbędny, bo myśl w nim zawarta tkwi już w pojęciu obrony koniecznej, natomiast w art. 140 musiał być umieszczony, gdyż, nie ma tu wyrażenia „obrona konieczna". ART. 141. § 1. Posiadacz gruntu ma prawo zwierzę cudze, które na gruncie szkodę wyrządza, zająć celem zabezpieczenia naprawienia szkody. § 2. Na zajętym zwierzęciu uzyskuje ustawowe prawo zastawu, celem zabezpieczenia należnego mu odszkodowania oraz kosztów żywienia i utrzymania zajętego zwierzęcia. Na obszarze mocy obowiązującej kodeksu Napoleona prawo zastawu, przewidziane w art. niniejszym poczytuje się za przywilej na szczególnej ruchomości (art. 7 prawa o przywilejach i hipotekach z r. 1825); podlega ono co do pierwszeństwa przepi-BIBLIOGRAFIA Art. 141. Fenichel Zygmunt: Prawo zatrzymania a ustawowe prawo zastawu w k. z. i k. h. P. S. r. 1937, str. 257. Hahn Zygmunt: Wierzytelności zabezpieczone zastawem w podziale sumy, uzyskanej z egzekucji. Proc. Cyw. r. 1934, str. 271, 309, 333, 368, 393. Moszyński Remigiusz: Art. 796 k. p. c. w związku z przepisami k. z. i k. h. i przepisami o ubezpieczeniach. Gl. S. r. 1934, str. 133. Skapski Józef: Ustawowe prawo zastawu a podział sumy uzyskanej z egzekucji według art. 796 k. p. c. Proc. Cyw. r. 1933, str. 617. Swoboda Ernst: Uwagi do polskiego k. z. Gł. Pr. r. 1936, str. 10.

Kodeks zobowiązań — Art. 141. 192 som art. 8 prawa o przywilejach i hipotekach. Zob. zresztą art. XX przep. wprow. k. z. W związku z obroną konieczną i stanem konieczności projekt Tilla i projekty podkomisji zobowiązań do projektu, przedłożonego Kolegium Uchwalającemu włącznie, normowały kwestię samopomocy, a to za wzorem k. c. n. (§§ 229—231) i k. z. szwajc. (art. 52 ust. 3). Kwestii tej poświęcone były dwa przepisy. Jeden, wzorowany (wskutek zmian, dokonanych podczas rewizji drugiego czytania) na art. 52 ust. 3 k. z. szwajc., zwalniał pod pewnymi warunkami od obowiązku odszkodowania w razie użycia samopomocy celem zabezpieczenia uzasadnionego roszczenia, drugi, wzorowany na art. 57 k. z. szwajc., § 1321 k. c. a. i art. 1103 proj. ros. z r. 1900, normował szczególny przypadek takiej samopomocy przez zajęcie zwierzęcia, wyrządzającego szkodę na gruncie. Pierwszy z tych artykułów został skreślony przez Kolegium Uchwalające w obawie, iż mógł by stanowić zachętę do realizowania rzekomych praw na własną rękę i dać powód do ożywionych bijatyk po wsiach. Natomiast drugi przepis pozostał jako obecny art. 141 k. z. Powyższym związkiem, jaki istniał między obecnym art. 141 a skreślonym przez Kolegium ogólnym przepisem o samopomocy, tłumaczy się też miejsce, w jakim się obecnie przepis o samowładnym zajęciu zwierząt znajduje. Wypowiada on bowiem nie tylko to, że właściciel gruntu ma prawo zajęcia zwierzęcia, lecz także i to, że nie jest odpowiedzialny za szkodę, właścicielowi lub posługującemu się zwierzęciem przez to zajęcie wyrządzoną i dlatego należy też do grupy przepisów, wyłączających odpowiedzialność za własne czyny. Skreślenie przepisu o samopomocy w ogóle nie wyłącza jednak, by w przypadkach takich sąd nie mógł zwolnić korzystającego z samopomocy od obowiązku odszkodowania na podstawie art. 134, tj. dla braku winy. W tekście art. 141 w brzmieniu, w jakim był przedłożony Kolegium Uchwalającemu, znajdowało się postanowienie, zaczerpnięte również z art. 57 k. z. szwajc., że właściciel gruntu może nawet zwierzę zabić, jeżeli okoliczności zabicie usprawiedliwiają. Postanowienie to było wskazane w k. z. szwajc., gdyż nie zawiera on osobnego przepisu o obronie koniecznej wobec rzeczy, a ogólna norma o stanie konieczności z art. 52 ust. 2, nakładająca na sprawcę obowiązek odszkodowania według uznania sędziego, byłaby za ostra. W projekcie k. z. postanowienie to było jednak zbędne wobec istnienia przepisu o obronie koniecznej przed rzeczami, zawartego w art. 140. Dlatego skreślono je na Kolegium Uchwalającym. Wskutek tego skreślenia powstał szczególny związek pomiędzy art. 140 a 141: z obu tych artykułów wynikają bowiem uprawnienia właściciela gruntu, któremu cudze zwierzę szkodę wyrządza. Według art. 140 może je pod pewnymi warunkami zranić lub zabić, według art. 141 może je w każdym razie zająć. Ze względu na ten związek pozostawiono art. 141 na dawnym miejscu, mimo skreślenia artykułu o samopomocy w ogóle. Art. 57 k. z. szwajc. daje na zajętym zwierzęciu tylko prawo zatrzymania (retencji) w rozumieniu art. 218 k. z. W k. c. a. nie jest jasne, czy chodzi o prawo zatrzymania, czy o prawo zastawu, na które jednak wskazywałby wyraz „Privatpfandung“. K. z. wyraźnie przyznaje poszkodowanemu ustawowe prawo zastawu (jak wynajmującemu na rzeczach najemcy) z uwagi na potrzeby ludności rolniczej oraz z tej przyczyny, że czasem mógł by się właściciel zwierzęcia nie odnaleźć, a wtedy samo

193 prawo zatrzymania nie da poszkodowanemu żadnej satysfakcji. Mając prawo zastawu, może on uzyskać zaspokojenie, a nadwyżkę, uzyskaną ze sprzedaży sądowej zwierzęcia, może złożyć do depozytu sądowego na rzecz nieznanego właściciela. Wynika stąd, że art. 141 zawiera pewien wyjątek od zasady art. 148: jeżeli nastąpiło zajęcie w myśl art. 141, właściciel zwierzęcia odpowiada bez względu na winę, a więc ostrzej, niż według art. 148, ponieważ nawet osoba właściciela może być nieznana. Oddział 3. Odpowiedzialność za cudze czyny. ART. 142. Kto z mocy ustawy lub umowy obowiązany jest do nadzoru nad osobą, której z powodu wieku albo stanu psychicznego lub cielesnego winy przypisać nie można, obowiązany jest do naprawienia szkody, jaką osoba ta wyrząnadzoru, albo że szkoda byłaby nastąpiła także i przy starannym wykonywaniu nadzoru. Odpowiedzialność za winę w dozorze (culpa in custodiendo), jaką ponoszą osoby, obowiązane do opiekowania się dziećmi, chorymi umysłowo itp., wynika już z ogólnej normy art. 134 i uznaną też jest przez wszystkie obowiązujące dotychczas w Polsce ustawodawstwa (art. 1384 nie art. 142 polega zatem nie na nałożeniu obowiązku odszkodowania, lecz na przerzuceniu ciężaru dowodowego. Według k. natomiast (inaczej Bossowski, str. 229, zapewne wskutek takiego orzecznictwa) ciężar dowodu winy w nadzorze spoczywa na poszkodowanym, według k. Ń. przez zaniedbanie nadzoru nie zawinił. Ze względu na to, że od osób, wymagających nadzoru, grozi normalnie większe niebezpieczeństwo szkód dla otoczenia, niż od osób mających pełne rozeznanie, i że normalnie fakt wyrządzenia szkody jest następstwem braku potrzebnego nadzoru, uzasadnione jest domniemanie, że ten brak miał rzeczywiście miejsce w konkretnym przypadku. Dlatego k. z. zajmuje to samo stanowisko, co k. N. szkody przy czym przyjęto sformułowanie sposobu uchylenia odpowiedzialności z k. c. n. jako dokładniejsze. K. z. wprowadza jednak pewne zacieśnienie stanu faktycznego, w którym ma miejsce zaostrzona odpowiedzialność za niedopełnienie obowiązku nadzoru, w porównaniu z k N. i k. c. n. Mianowicie szkodę musi wyrządzić osoba, której winy przypisać nie można, podczas gdy według k. N. i k. c. n. chodzi o szkody, wyrządzone w ogóle przez małoletnich lub uczniów (k. N.), albo przez osoby, wymagające nadzoru (k. c. n) bez różnicy, czy zresztą osoby te są pozbawione rozeznania, czy też można Art. 142. Fenichel Zygmunt: Ciężar dowodu w k. z. Proc. Cyw. r. 1934, str. 321. Kędzierski Tomasz: Wynagrodzenie szkód zrządzonych przez umysłowo chorych. Gł. S. r. 1937, str. 222. 13

Kodeks zobowiązań — Art. 142—144. ﻿194 im przypisać winę. Ograniczenie to uzasadnione jest tym, że niebezpieczeństwo szkód ze strony osób, wymagających wprawdzie nadzoru, ale mających zresztą rozeznanie, jest mniejsze, niż ze strony osób, którym wywiny przypisać nie można, wystarcza więc co do szkód, przez nich rządzonych, ogólna zasada art. 134. Pociągnięcie w tych przypadkach do odpowiedzialności także osób, obowiązanych do nadzoru, możliwe jest tylko na podstawie art. 134 i 136. ART. 143. Gdy poszkodowany nie może uzyskać naprawienia szkody od osób, obowiązanych do nadzoru, obowiązek całkowitego lub częściowego odszkodowania może być włożony na samego sprawcę, jeżeli z okoliczności, a zwłaszcza ze stanu majątkowego poszkodowanego i sprawcy wynika, że odpowiada to względom słuszności. K. c. a. (§ 1310), k. c. n. (§ 829) i T. X cz. 1 (art. 653) nakładają ze wzglądów słuszności obowiązek odszkodowania na osobę, której zresztą winy przypisać nie można, jeżeli poszkodowany nie może uzyskać odszkodowania od osób, obowiązanych do nadzoru. Również i nauka francuska uznaje w tym przypadku za wskazane i możliwe odstępstwo od zasady winy (por. Planiol. Traite, II, nr 878). To samo czyni też k. z. z motywów, przytoczonych obszernie w projekcie Tilla (str. 116). Zaniechano przy tym dokładnego podawania sądowi kryteriów, którymi ma się kierować, jakie ma miejsce w k. c. a., uznano jednak z drugiej strony, że, oprócz ogólnego kryterium, iż nałożenie odpowiedzialności na osobę, której winy przypisać nie można, ma odpowiadać słuszności ze względu na towarzyszące okoliczności, wskazane jest wspomnieć o jednej takiej okoliczności, a mianowicie o stosunku stanu majątkowego jednej i drugiej strony, ponieważ właśnie co do tego mogły by powstać wątpliwości (por. motywy Tilla, str. 117), a wspominają o tym nie tylko k. c. a. k. c. n., lecz także proj. fr.-wł. w art 76. ART. 144. § 1. Kto powierza wykonanie czynności drugiemu, odpowiada za szkodę, wyrządzoną przez sprawcę BIBLIOGRAFIA Art. 143. Kędzierski Tomasz: Wynagrodzenie szkód zrządzonych przez umysłowo cho-Gł. S. r. 1937, str. 222. rych. Medyński Władysław Jan: Prawo słuszne w k. z. N. K. Z. r. 1937, str. 1. 5_ 17, 21, 25, 33. 9, 13, Swoboda Ernst: Uwagi do polskiego k. z. Gł. Pr. r. 1936, str. 10. Art. 144. Fenichel Zygmunt: Ciężar dowodu w k. z. Proc. Cyw. r. 193-1, str. ?21. Fenichel Zygmunt: Odpowiedzialność z tytułu powierzenia wykonania czynosobie trzeciej według k. z. Gł. S. r. 1934, str. 890. ności Wechsler W.: Odpowiedzialność z tytułu powierzenia wykonania czynności wedle k. z. Gł. Pr. r. 1935, str. 56, 203. Wertheim Bronisław: Kilka zagadnień z dziedziny odpowiedzialności cywilnej lekarzy. Pal. r. 1934, str. 261, 372, Pal. r. 1938, str. 44.

Kodeks zobowiązań — Art. 1 44 przy wykonywaniu powierzonej mu czynności, chyba by udowodnił, że nie ponosi żadnej winy w wyborze. § 2. Przepisu powyższego nie stosuje się w przypadki, gdy wykonanie czynności zostało powierzone osobom, przedsiębiorstwom i zakładom, trudniącym się zawodowo wykonywaniem takich czynności. Jeżeli wykonanie czynności powierzono pod na m u odpowiedzialność obejmuje jedynie szkodę wyrządzoną z w i n y tegoż podwładnego przy wykonywaniu powierzonej mu czynności (art. 145). Przedsiębiorca robót malarskich nie dachu tych było przez niego spowodowane. (O. S. N. z 8. 3. 1937, C II 2840/36; N. K. Z. z r. 1937, str. 150). W przypadku, gdy osoby wykonywające zlecenie nie mogą, jako wykwalifikowani specjaliści, podlegać kontroli i wskazów? kom osób, dających zlecenia, a więc są od tychże osób zupełnie niezależni co do sposobu wykonywania zleconych czynności, odpowiedzialność tychże mocy art. 1384 k. Nap.; pogląd ten znajduje również potwierdzenie w przepisach zawartych w art. 144 § 2 k. z. (O. S. N. z 9. 5. 1934.'C I 2890/33; Z. O. 8. N. C z r. 1934, poz. 794). Odpowiedzialność za osoby, którymi się ktoś posługuje, była w dotychczasowym ustawodawstwie bardzo rozmaicie unormowana. Najłagodniejsze stanowisko zajmuje k. c. n. (§ 831) i T. X cz. 1 (art. 687), gdyż opierają ją na zasadzie winy (culpa in eligendo lub in custodiendo) jedynie z przerzuceniem ciężaru dowodowego. Według k. c. n. ustanawiający drugiego do jakiejś czynności ma udowodnić, że albo dołożył potrzebnej w obrocie staranności w wyborze osoby lub narzędzi i w kierownictwie (dozorze) albo, że mimo dołożenia tej staranności szkoda byłaby i tak nastąpiła, według T. X cz. 1 ma udowodnić, że nie mógł zapobiec czynowi, z którego szkoda wynikła. Sformułowanie sposobu zwolnienia się jest w k. c. n. ściślejsze, gdyż nie pozostawia tyle pola do oceny sądowi, co sformułowanie T. X cz. 1, jednak w rezultacie mogą być rozumiane jednakowo. To samo stanowisko zajmuje k. z. szwajc. w art. 55. Przeciwne a zarazem najostrzejsze stanowisko zajmuje k. N. (art. 1384), który czyni panów i dających zlecenia bezwzględnie odpowiedzialnymi za szkodę, zrządzoną przez służących i zarządców (preposes), tj. bez możności przeprowadzenia dowodu bezwinności. To samo stanowisko zachował proj. fr.-wł. w art. 80. Wobec surowości tej zasady istnieje w orzecznictwie i literaturze tendencja, aby przez osoby, za które się w ten sposób bezwzględnie odpowiada, rozumieć tylko podwładnych, tj. osoby zależne od posługującego się nimi, mające słuchać jego rozkazów i działać według jego wskazówek, a nie według swojego uznania, jak np. lekarz

﻿196 Kodeks zobowiązań — Art. 1 44. lub adwokat. Natomiast zgodne są wszystkie trzy powyższe kodeksy co do tego, że wyrządzenie szkody musi nastąpić przy wykonaniu powierzonej czynności, a nie tylko przy sposobności jej wykonywania (złe wykonanie instalacji przez robotników firmy, ale nie kradzież, przy tej sposobności popełniona). K. c. a. zajmuje w (znowelizowanym) § 1315 stanowisko pośrednie, odróżnia mianowicie, czy szkoda wynikła z nieudolności, czy z niebezpiecznych dla otoczenia przymiotów osoby, którą się posługiwano. W pierwszym przypadku odpowiada się bezwzględnie z tytułu ryzyka, jak według k. N., ale tylko za szkody, wyrządzone przy wykonywaniu powierzonych czynności (bo tylko takie mogą pozostawać w związku z nieudolnością), w drugim przypadku odpowiada się tylko w razie świadomości o niebezpiecznych przymiotach sprawcy, a zatem na zasadzie winy i to nawet o tyle łagodniej od k. c. n., że nie ma tu przerzucenia ciężaru dowodowego, jednak wówczas odpowiada się także za szkody, wyrządzone przy sposobności wykonywania powierzonej czynności (chory umysłowo robotnik zranił jednego z domowników klienta). Podobnie, jak według k. c. n., stopień zależności wykonawcy polecenia od tego, kto się nim posługuje, oraz wina sprawcy, nie wchodzi w rachubę. Niezależnie od przepisu § 1315 uznaje orzecznictwo i nauka na podstawie analogii z kilku szczególnych przepisów oraz rozważań ogólnej natury, że przedsiębiorca odpowiada bezwzględnie za podwładny personel, jeżeli szkodę wyrządzono przy wykonywaniu służby i pozostaje ona w związku z niebezpieczeństwem, jakie z ruchem tego przedsiębiorstwa jest połączone (Ehrenzweig, 1. c. II, 1, § 406, II, 3). K. z. poszedł również drogą pośrednią pomiędzy systemem francuskim a niemieckim. Przykład k. c. a. nie nadawał się jednak do naśladowania, różnica między nieudolnością a niebezpieczeństwem trudna jest często do uchwycenia. Słusznie podnosi Ehrenzweig, krytykując ten system, że kto jest nieudolny, jest zarazem i niebezpieczny (np. nieudolny maszynista pociągu) i na odwrót, a dalej odpowiedzialność za osoby niebezpieczne jest za łagodna, gdyż poszkodowany musi udowadniać winę. Na decyzję, jaką powzięła ostatecznie podkomisja zobowiązań, wpłynęły następujące rozważania. Zarówno prawodawstwo francuskie i wyrosłe oraz orzecznictwo na jego tle orzecznictwo , jak nowela do k. c. a. austriackie co do odpowiedzialności przedsiębiorstw, wskazują na to, że istnieje potrzeba i tendencja nałożenia bezwzględnej odpowiedzialności z tytułu ryzyka za szkody, wyrządzone przez podwładnych, gdyż są to osoby, z którymi pozostaje się stale w stosunku tak, iż można wymagać od posługującego się nimi, aby ich przymioty znał i stosownie do tego ich używał. Powinien on więc odpowiadać za ich winę tak, jak za swoją, oczywiście z prawem regresu do sprawcy. Zwykle też osoby, pozostające w stosunku zależności nie są zamożne, gdyby więc poszkodowany zdany był tylko na ich odpowiedzialność, szkoda pozostałaby niepokrytą, gdy tymczasem pryncypał łatwiej zdoła swoją pretensję regresową zrealizować. Na tych rozważaniach opiera się art. 145. Jeżeli natomiast powierzono wykonanie czynności innej osobie, nie podwładnemu, np. lekarzowi, samoistnemu robotnikowi itp., albo jeżeli podwładny nie dopuścił się winy, ale szkodę wyrządził skutkiem swej nieudolności, kalectwa, choroby umysłowej itp. tak, że pryncypał nie miał by żadnego regresu do niego, wskazane jest stanowisko, zajęte przez k. c. n., T. X cz. 1 i k. z. szwajc., tj. odpowiedzialność za winę w wyborze z przerzuceniem ciężaru dowodowego na tego, kto się sprawcą szkody posługiwał, podobnie jak w przypadku art. 142. Tę myśl wyraża art. 144.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 144—146. Jako oparty na zasadzie winy tego, kto wykonanie czynności powierzył, nie wymaga ten przepis, w odróżnieniu od art. 145, winy sprawcy: powierzający wykonanie czynności drugiemu powinien odpowiadać, choćby nie miał roszczenia zwrotnego do sprawcy. Wyjątek, zawarty w § 2 art. 144, będący ograniczeniem wzmożonej odpowiedzialności z § 1, opiera się na przeświadczeniu, że nie można nakładać na nikogo obowiązku badania kwalifikacyj zawodowców. ART. 145. Kto powierza wykonanie czynności swemu podwładnemu, odpowiada za szkodę, wyrządzoną z jego winy przy wykonywaniu powierzonej mu czynności. Zaniechanie przez konduktora ustalenia tożsamości osoby pasażera, który podczas podróży zadał drugiemu pasażerowi uszkodzenie ciała, wskutek czego pokrzywdzony utracił możność dochodzenia odszkodowania od sprawcy, uzasadnia obowiązek odszkodowawczy konduktora i kolei względem pokrzywdzonego pasażera. (O. S. N. z 11. 12. 1936, C II 1805/36; Zb. O. S. N. C. z r. 1931, poz. 260). Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 144. ART. 146. Jeżeli za szkodę odpowiada, w myśl artykułów poprzedzających, nie tylko sprawca, lecz i inna osoba, ich odpowiedzialność jest solidarna. Zob. O. 5. N. z 11. 12. 1936, C II 1805/36 przy art. 145. Przepis art. 146, wprowadzający solidarną odpowiedzialność, uzasadniony jest tym, że co do każdego z odpowiedzialnych istnieje dostateczny powód, aby naprawił całą szkodę, jednak poszkodowany ma tylko prawo do jednego odszkodowania. Tak samo k. c. n. (§ 840 zd. 1). W stosunku wewnętrznym, między odpowiedzialnymi, odpowiedzialność sprawcy ponoszącego winę występuje jednak na pierwszy plan, odpowiedzialność bowiem innych osób ma znaczenie raczej subsydiarne, jest wprowadzona w interesie poszkodowanego, który to interes w stosunku wewnętrznym między odpowiedzialnymi nie gra roli. Dlatego sprawca powinien ponieść odszkodowanie w całości, a nie pro parte lub według uznania sędziego. Tak samo stanowi § 1313 k. c. a., § 840 ust. 2 k. c. n. i przyjmuje orzecznictwo francuskie (por. Planiol, 1. c. II, nr 913). Art. 145. ności Słoński Tadeusz: Czy ubezpieczalnie społeczne ponoszą odpowiedzialność cyza czyny swych lekarzy. Prz. Ub. Społ. r. 1936, str. 592. wilna Wechsler W.: Odpowiedzialność z tytułu powierzenia wykonania czynności wedle k. z. Gł. Pr. r. 1935, str. 56, 203. Wertheim Bronisław: Kilka zagadnień z dziedziny odpowiedzialności cywilnej lekarzy. Pal. r. 1934, str. 261, 372, Pal. r. 1938, str. 44.

﻿198 Kodeks zobowiązań — Art. 146—148. Art. 147 dotyczy jednak tylko przypadków, gdy sprawca odpowiada na zasadzie winy. Dlatego rodzice i opiekunowie, którzy dali odszkodowanie w myśl art. 142, nie mogą żądać regresu od sprawcy, nie mającego rozeznania, na podstawie art. 143. ART. 147. Osoby, odpowiadające za cudze czyny, mają zwrotne roszczenie do sprawcy, jeżeli udowodnią, że szkoda powstała z jego winy. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 146. Oddział 4. Odpowiedzialność za szkody, wyrządzone przez zwierzęta i rzeczy, ART. 148. Właściciel zwierzęcia albo ten, kto się zwierzęciem posługuje, odpowiedzialny jest za szkodę, jaką ono wyrządziło, niezależnie od tego, czy było pod jego nadzorem, czy też zabłąkało się lub uciekło, chyba by udowodnił, że nie można poczytać żadnej winy ani jemu, ani osobie, za którą ponosi odpowiedzialność. Właściciel zwierzęcia nie odpowiada za uszkodzenia, zadane przez nie, jeżeli poszkodowany nie zachował ostrożności wyraż= nie mu zaleconej. (O. S. N. z 19. 4. 1937, C II 3152/36; N. K. Z. z r. 1937, str. 138). Sądy ustaliły, że pozwana prowadząc na łańcuchach cztery krowy, które nie były złośliwej natury, należycie nad nimi pano= wała i że powódka sama spowodowała wypadek uderzenia jej w prawe ramię łbem jednej z tych krów przez to, że rozmawiając z pozwaną zbyt blisko podeszła do jednej z tych krów, a wobec tego uznały, że pozwana udowodniła, że nie można jej poczytać żadnej winy w uszkodzeniu. (O. S. N. z 26. 11. 1936, C II 1970/36; P. S. z r. 1937, poz. 222). Właścicielowi kozy pokąsanej przez psa należy się nie tylko zwrot wartości kozy, lecz i zwrot kosztów celowego jej leczenia oraz wynagrodzenia za ubytek w mleku aż do czasu, gdy wla= ściciel psa ofiarował właścicielowi kozy odszkodowanie według wartości kozy. (O. S. N. z 30. 12. 1936, C II 1934/36; R. P. E S. z r. 1937, str. 867 i N. K. Z. z r. 1936, str. 65). BIBLIOGRAFIA Art. 148. Wasilkowski J.: Odpowiedzialność za szkody zrządzone przez rzeczy w projekcie polskiego prawa o zobowiązaniach. G. S. W. r. 1930, str. 626, 639, 651. 665. 679, 693, 710, 723, r. 1931, str. 4. 17. 29, 43. 57. 72. 86. 103. Wechsler W.: Odpowiedzialność z tytułu powierzenia wykonania czynności wedle k. z. Gł. Pr. r. 1935, str. 56, 203.

Kodeks zobowiązań — Art. I 48 ﻿199 Co do szkody, wyrządzonej przez zwierzęta, z ustaw, obowiązujących dotychczas w Polsce, jeden tylko T. X cz. 1 stał na stanowisku, iż odpowiedzialność za nią podlega ogólnym przepisom, tzn. opiera się na zasadzie winy, którą musi udowodnić poszkodowany. Wina ta według art. 688 może polegać bądź na niedozorze, bądź na użyciu środków ostrożności, oczywiście niewystarczających. Na podobnym stanowisku stał k. c. a. z r. 1811, jednak trzecią nowelą zmieniono § 1320 przez dodanie postanowienia, że utrzymujący zwierzęta jest odpowiedzialny za szkodę, staranności w przechowaniu jeżeli nie udowodni, że dołożył należytej i dozorowaniu zwierzęcia. Nastąpiło więc zaostrzenie odpowiedzialności przez przerzucenie ciężaru dowodowego: utrzymujący zwierzę ma udowodnić, że nie ponosi winy w znaczeniu obiektywnym i subiektywnym, tj. dołożył faktycznie potrzebnej staranności. K. N. jest surowszy. Według art. 1385 właściciel zwierzęcia lub ten, kto się nim posługuje, odpowiada za szkodę bez możności przeprowadzenia dowodu bezwinności. Brzmienie tego przepisu przemawiało by zatem za odpowiedzialnością z tytułu ryzyka. Orzecznictwo i nowsza nauka odrzucają koncepcję bezwzględnej odpowiedzialności z tytułu ryzyka i dopuszczają dowód bezwinności, jednak w bardziej ograniczonej mierze, niż według k. nie wystarczy udowodnić, że właściciel lub posługujący się zwierzęciem dołożył potrzebnej staranności, lecz trzeba udowodnić, że szkoda nastąpiła z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, z przypadku lub siły wyższej (Planiol. Traite II, nr 920). Tak samo stanowi też proj. fr.-wł. w art. 81. Najsurowszym jest k. c. n. Utrzymujący zwierzę jest obowiązany naprawić szkodę, wyrządzoną przez zwierzę, bez możności zwolnienia się jakimkolwiek dowodem, a więc z tytułu ryzyka za szczególne niebezpieczeństwo, wynikające z natury zwierzęcia (§ 833 zd. 1). Zasada ta, pierwotnie odnosząca się do szkód, wyrządzonych przez jakiekolwiek zwierzęta, została w r. 1908 złagodzona o tyle, że co do zwierząt domowych, służących do wykonywania zawodu, czynności zarobkowej lub utrzymania, przywrócono zasadę winy z przerzuceniem ciężaru dowodowego w podobny sposób, jak to ma miejsce w znowelizowanym k. c. a. Trzymający takie zwierzę domowe może zwolnić się od odpowiedzialności dowodem, że dochował wymaganej w obrocie staranności przy dozorowaniu zwierzęcia, albo że szkoda byłaby i mimo to nastąpiła. Ewolucja, jaką przeszło ustawodawstwo austriackie od stanowiska łagodniejszego do ostrzejszego oraz ustawodawstwo niemieckie i orzecznictwo francuskie od stanowiska ostrzejszego do łagodniejszego, aby w rezultacie spotkać się mniej więcej w środku, dowodzi, że jedyną wław kwestii odpowiedzialności za szkodę, zrządzoną przez zwierzęta, było oparcie odpowiedzialności na zasadzie winy (culpa in custodiendo) z przerzuceniem jednak ciężaru dowodowego na osobę, która się zwierzęciem posługuje, jak w przypadkach szkody, wyrządzonej przez osoby niepoczytalne. Analogia ze szkodą, wyrządzoną przez podwładnych, która przemawiałaby za bezwzględną odpowiedzialnością z tytułu ryzyka, tu nie dopisuje, gdyż zwierzętami posługuje się wielki odłam ludności (zwłaszcza jak u nas rolniczej) i to ludności mniej zamożnej, podczas gdy podwładnych mają ludzie zamożniejsi, większe przedsiębiorstwa i osoby prawne, a dalej wzmożona odpowiedzialność za podwładnych złagodzona jest istniejącym zawsze regresem (bo podwładny musi dopuścić się winy), podczas gdy przy szkodzie, wyrządzonej przez zwierzęta, o regresie nie ma mowy poza przypadkiem, gdy osoba trzecia zwierzę drażniła lub szczuła. Nie miał też powodu k. z., jak to ma miejsce w k,

Kodeks zobowiązań — Art. 1 48 ﻿200 czać powyższej zasady odpowiedzialności za zwierzęta tylko do zwierząt domowych, gdyż o ile chodzi o szkody, wyrządzone przez zwierzęta dzikie, podlega ona z reguły ostrzejszym przepisom prawa łowieckiego, które w art. II ust. 7 i art. IV przep. wprow. zostały utrzymane w mocy, dla niewielkiej zaś ilości przypadków, które nie byłyby objęte kategorią zwierząt, wymienionych w § 833 zd. 2 k. ani kategorią zwierząt, do których się odnosi prawo łowieckie, nie warto dawać osobnych przepisów. Co do sformułowania dowodu, zwalniającego od odpowiedzialności, uznano za zbyt ostre sformułowanie, przyjęte w orzecznictwie francuskim i proj. fr.-wł. Tłumaczy się ono, o ile chodzi o orzecznictwo, bardzo rygorystycznym brzmieniem art. 1385 k. N., o ile chodzi o projekt fr.-wł. jego konserwatyzmem; projekt ten w danym przypadku nie miał dostatecznego powodu odstępować od zasady, bądź co bądź postępowej, która już się wżyła w społeczeństwo. Dla przeważającej części Polski byłaby to nowość zbyt dotkliwa, która zapewne nie wytrzymałaby próby życiowej tak samo, jak nie wytrzymał jej pierwotny tekst § 833 k. c. n. Dlatego wystarcza według k. z. wykazanie bezwinności podobnie, jak według k. c. a., k. c. n. i k. z. szwajc. Jednak w dwóch kierunkach odstąpiono od sformułowania, przyjętego w tych kodeksach, zaostrzając nieco przez to odpowiedzialność w kierunku, reprezentowanym przez orzecznictwo francuskie Po pierwsze nie wystarcza udowodnić, że właściciel lub posługujący się zwierzęciem dołożył potrzebnej staranności pod względem przechowania lub dozorowania zwierzęcia, lecz trzeba udowodnić, że dołożył staranności pod każdym względem, czyli że nie można mu w ogóle żadnej winy przypisać. Sformułowanie takie, odmienne od sformułowania w art. 142, uznano za właściwsze z następującego powodu: w art. 142 chodzi o odpowiedzialność osób, których obowiązek nadzoru jest wypowiedziany w ustawie (rodzice, opiekun, kurator itp.) lub w umowie, dowód ekskulpacyjny będzie więc zawsze polegał na wykazaniu, że obowiązany do nadzoru tej, ustawą lub umową wymaganej, staranności dopełnił. Natomiast nie jest w ustawie wypowiedziany ogólnie obowiązek nadzoru nad zwierzętami, należało zatem użyć wyrazu „wina" w rozumieniu art. 134, pozostawiając przez to sędziemu ocenę, czy biorąc pod uwagę zapatrywania i doświadczenie życiowe, posługujący się zwierzęciem zachował się tak, jak należało, aby do wyrządzenia szkody nie dopuścić. Po wtóre należy ponadto udowodnić, że nie można też żadnej przechowawcy itp. warte w art. 1385 k. N., jako jaśniejsze od pojęcia „utrzymującego zwierzę", zawartego w k. c. n., k. c. a. i k. z. szwajc. To ostatnie pojęcie jest np. inaczej rozumiane na terenie k. c. n. (ze względu na § 834 k. c. n.), niż na terenie k. c. a. (por. Ehrenzweig, Lehrbuch, II, 1, § 400, uw. 4). W szczególności art. 148 k. z. obejmuje także osoby, do których odnosi się § 834 k. c. n., jeżeli używają zwierzęcia w swoim interesie (dla siebie); w przeciwnym razie one nie odpowiadają (np. przechowawca), ale właściciel zwierzęcia lub posługujący się nim musi wykazać ich bezwinność w myśl art. 148 zd. ost.

Kodeks zobowiązań — Art. I 49-ART. 14'9. Chociażby właściciel zwierzęcia albo ten, kto się zwierzęciem posługuje, nie był odpowiedzialny, w myśl artykułu poprzedzającego, za szkodę, przez zwierzę wyrządzoną, sąd może, uwzględniając okoliczności, a zwłaszcza stan majątkowy poszkodowanego i właściciela albo posługującego się zwierzęciem, włożyć na właściciela albo na tego, kto się zwierzęciem posługiwał, obowiązek całkowitego lub częściowego odszkodowania, jeżeli to odpowiada względom słuszności. Słusznie nie zastosował sąd art. 149 k. z., skoro powódka ani w pozwie, ani w ciągu całego postępowania w I instancji nie przy= toczyła żadnych twierdzeń faktycznych, któreby mogły uza= sadnić roszczenie powódki w myśl art. 149 k. z. Wystąpienie powódki z roszczeniem z art. 149 k. z. doniero w postępowaniu apelacyjnym jest niedopuszczalne w myśl art. 403 i 404 k. p. c, (O. S. N. z 26. 11. 1936, C 11 1970/36; P. S. z r. 1937, poz. 222). Przepis ten opiera się na podobnej myśli prawodawczej, jak art. 143: ze względów słuszności nakłada się odpowiedzialność na osobę, która na podstawie ogólnych zasad (w przypadku z art. 143 na podstawie art. 134, w przypadku z art. 149 na podstawie art. 148) byłaby zresztą wolna od odpowiedzialności. ART. 150. Za szkodę, wywołaną wyrzuceniem, wylaniem lub spadnięciem czegoś z pomieszczenia, odpowiada ten, kto je zajmuje, chybaby udowodnił, że wypadek nastąpił wskutek siły wyższej, albo wyłącznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, za której czyny nie ponosi odpowiedzialności i której działaniu nie mógł przeszkodzić. Właściciel domu może być odpowiedzialny za wylanie dy przez inną osobę z pomieszczenia tylko wówczas, jeżeli w mieszka. (O. S. N. z 28. 9. 1936, C II 1001/36; N. K. Z. 1936, str. 174). BIBLIOGRAFIA Art. 149. Gołąb Stanisław: Pełna i częściowa odpowiedzialność E. P. P. XXIII. Medyński Władysław Jan: Prawo słuszne w k. z. N. K. Z. r. 1937, str. 1, 5, 9, 13, 17, 21, 25, 33. Art. 150. Wechsler W.: Odpowiedzialność z tytułu powierzenia wykonania czynności wedle k. z. Gł. Pr. r. 1935, str. 56, 203.

202 Kodeks zobowiązań — Art. 150—151. Z motywów, przytoczonych w projekcie Tilla (str. 127), przyjęto ten przepis do kodeksu, jakkolwiek z usta woda wstw w Polsce dotychczas obowiązujących zawierał go tylko k. c. a. Zważyć jednak należy, że przepis art. 1384 ust. 1 k. N., iż odpowiada się także za szkodę zrządzoną przez rzeczy, które się ma pod swoim dozorem, obejmuje także przypadki, gdy ktoś zostanie uszkodzony rzeczą, niebezpiecznie umieszczoną, np. doniczką, umieszczoną w otwartym oknie. Odpowiedzialność z art. 150 oparta jest na zasadzie ryzyka. Mianowicie życie miejskie z systemem okien wychodzących na ulicę daje dużą sposobność do uszkodzeń przechodniów z nieuwagi lub ze zbytków, a odnalezienie właściwego sprawcy z natury rzeczy jest bardzo utrudnione. Dlatego leży w interesie ogółu uczynienie odpowiedzialną osoby, którą łatwo znaleźć, a która ma możność zapobiegania takim wypadkom, tj. zajmującej pomieszczenie czy to tytułem własności, czy użytkowania, najmu lub dzierżawy. Zgodnie z orzecznictwem austriackim, a także z uwagi, iż nie ma potrzeby wprowadzać tu ostrzejszej odpowiedzialności, niż w innych przypadkach odpowiedzialności z tytułu ryzyka, np. za szkodę w ruchu przedsiębiorstw lub środków komunikacyjnych, poruszanych siłami przyrody, wymieniono w art. 150 dowody, które zwalniają od odpowiedzialności. W szczególności wina poszkodowanego tylko wówczas zwalnia, jeżeli była wyłączna, tj. zajmujący pomieszczenie zarazem wykaże, że sam żadnej winy nie ponosi, ani osoba, za którą odpowiada. Natomiast w razie współwiny poszkodowanego sąd może odpowiednio obniżyć odszkodowanie (art. 158 § 2). Co do winy osoby trzeciej, która zwalnia zajmującego pomieszczenie od odpowiedzialności, uznano za wskazane rozszerzyć, w porównaniu z art. 152, krąg osób, za które zajmujący pomieszczenie odpowiada. Mianowicie (podobnie jak hotelarz) zajmujący pomieszczenie powinien odpowiadać nie tylko za osoby wymienione w art. 142, 144 i 145, lecz także za inne osoby trzecie, których działaniu mógł przeszkodzić. Dlatego nie zwalnia go jeszcze dowód, że szkoda wynikła wyłącznie z winy osoby trzeciej, nie podpadającej pod art. 142, 144 i 145, lecz musi ponadto udowodnić, że działaniu tej osoby nie mógł zapobiec; w przeciwnym razie i za nią odpowiada. ART. 151. § 1. Za szkodę, wyrządzoną przez zawalenie się budynku lub oberwanie się części budynku albo innego urządzenia, odpowiada posiadacz, chybaby udowodnił, że wypadek nie nastąpił skutkiem braku utrzymania budynku w należytym stanie, ani skutkiem wady w jego budowie. § 2. Osoba, której grozi szkoda na wypadek zawalenia się budynku lub innego urządzenia, może żądać od posiadacza, ażeby podjął środki zaradcze, jakich wymaga odwrócenie grożącego niebezpieczeństwa, a na przypadek ich niepodjęcia może być upoważniona przez sąd do zastosowania środków zaradczych na koszt posiadacza. Obowiązek posiadacza budowli dołożenia wszelkiej staran= ności potrzebnej do odwrócenia niebezpieczeństwa połączonego

Kodeks zobowiązań — Art. 151. ﻿203 z zawaleniem się budowli nie jest nieograniczona i nie obejmuje niebezpieczeństwa nie dającego się przewidzieć. (O. S. N. z 12. 10. 1936, C 11 1247/36; P. P. A. z r. 1937, poz. 20). Według art. 151 k. z. posiadanie rozumieć należy w tech* nicznym znaczeniu prawa rzeczowego, wykluczającym posiada* czy prekaryjnych, wykonywających władztwo nad rzeczą w cu* dzym imieniu. Okoliczność, że osobą poszkodowaną wskutek zawalenia się budynku był przedsiębiorca, który prowadził roboty przy jego budowie, sama przez się nie wyłącza odpowiedzialności posia* dacza budynku za skutki zaszłego nieszczęśliwego wypadku. (O. S.N. z 28.10. 1936, C I 1352/36; N. K. Z. z r. 1937, str. 57). W razie śmierci pasażera, wywołanej wypadkiem kolejo* wym, należy się jego ojcu zadośćuczynienie za krzywdę moralną, osobom zaś, na których utrzymanie zmarły dobrowolnie, choć bez obowiązku ustawowego łożył, renta z powodu utraty pomocy pieniężnej. (O. S. N. z 6. 6. 1936, C II 292/36; N. K. Z. z r. 1936, str. 125). A. Odpowiedzialnością z art. 151 § 1 k. z. obciążone są oso* by, posiadające budynki własnym prawem, niezależnie od kwestii uregulowania tytułu własności, nie zaś posiadacze prekaryjni, co nie wyłącza odpowiedzialności tych ostatnich, o ile są oni sprawcami szkody, w takim jednak przypadku odpowiedział* ność będzie oparta nie na specjalnym przepisie art. 151 § 1 k. z., lecz na ogólnych zasadach. B. Odpowiedzialności przed poszkodowanym posiadacza samoistnego, płynącej z art. 151 § 1 k. z., nie mogą zmienić urno* wy, zawarte przez ostatniego z osobami trzecimi, odnośnie do utrzymania budynku w należytym porządku i ewentualnych skutków uchybień w tej mierze. (O. S. N. z 25. 8. — 10. 9. 1937 r., C I 2929/36; O. S. P. z r. 1937, poz. 706). Wobec niebezpieczeństwa wielkich szkód, mogących nastąpić skutkiem zawalenia się budynków lub oberwania się ich części oraz trudności znalezienia winnego w myśl art. 134, k. N., k. c. n. i k. c. a. nakładają na właściciela lub na posiadacza budynku szczególną odpowiedzialność za takie szkody. Najdalej idzie w tym kierunku k. N., który w art. 1386 nakłada na właściciela bezwzględną odpowiedzialność bez możności tłumaczenia się brakiem winy, jeżeli tylko szkoda nastąpiła skutkiem braku utrzymania lub skutkiem wady w budowie. Z brzmienia tego przepisu wynikałoby, że brak utrzymania lub wadę w budowie powinien udowodnić poszkodowany. Orzecznictwo, interpretując ten przepis w związku z art. 1384 ust. 1 o odpowiedzialności za rzeczy, które się ma pod swoim dozorem, uważa, że brak dozoru domniemywa się, a więc właściciel powinien udowodnić, że szkoda nie nastąpiła ani skutkiem braku dozoru, ani skutkiem wady w budowie (Planiol, Traite, II, nr 929). W du-

Kodeks zobowiązań — Art. 151. ﻿204 chu tego orzecznictwa sformułowano również ten przepis w proj. fr.-wł. (art. 83). W każdym razie, zarówno art. 1386 k. N., jak art. 83 proj. fr.-wł. opierają odpowiedzialność nie na zasadzie winy, lecz na zasadzie ryzyka. Łagodniejsze stanowisko zajmują: k. c. n. (§ 836) i k. c. a. (§ 1319), gdyż opierają one odpowiedzialność posiadacza (nie właściciela) budynku na zasadzie winy, z tym tylko zaostrzeniem, że w razie wykazania przez poszkodowanego, iż szkoda nastąpiła skutkiem braku utrzymania lub wady w budowie (lub, jak się wyraża k. c. a., skutkiem wadliwej właściwości budynku), dowód dołożenia staranności, potrzebnej do odwrócenia niebezpieczeństwa, ciąży na posiadaczu. K. z. poszedł za wzorem k. N. (tak samo postąpił k. z. szwajc.), gdyż z budynkami jako takimi, zwłaszcza przy nowoczesnych sposobach budowania, łączą się szczególne niebezpieczeństwa szkód i odpowiedzialność z tytułu ryzyka jest najzupełniej uzasadniona. Uwzględniając przy tym, że przeprowadzenie dowodu, iż szkoda nastąpiła skutkiem wady w budowie lub braku utrzymania, byłoby często trudne dla poszkodowanego, że nie uchodzi nakładać na niego ryzyka udania się tego dowodu, zależnego często od znawców architektów, i wreszcie, że doświadczenie życiowe każę przypuszczać, iż szkoda nastąpiła właśnie z tego powodu, k. z. za wzorem proj. fr.-wł. przerzuca na posiadacza dowód, że szkoda nie nastąpiła ani skutkiem braku utrzymania, ani skutkiem wady w budowie. Odpowiedzialny jest według k. z., podobnie jak według k. c. a. i k. c. n., posiadacz, a nie właściciel budynku, gdyż posiadacz ma faktyczną władzę i może przedsiębrać środki zapobiegawcze. Posiadanie brać tu należy w technicznym znaczeniu prawa rzeczowego. Tak zwani posiadacze prekaryjni, wykonywający władztwo nad rzeczą w cudzym imieniu, jak użytkownik, najemca, dzierżawca, nie są dotknięci tą odpowiedzialnością. Posiadacz budynku odpowiada według art. 151 jako taki, nie jako sprawca szkody. Nie wyłącza to jego możliwej odpowiedzialności w myśl art. 134 jako sprawcy, np. jeżeli umyślnie lub przez nieuwagę strącił wazon z balkonu i tym kogoś uszkodził. Wówczas dowody ekskulpacyjne z art. 151 oczywiście nie wchodzą w zastosowanie. Przez „urządzenie" w art. 151 rozumieć należy takie urządzenie,, które sztucznie wykonane zostało (a więc nie drzewa), oraz zarazem tylko takie, które może się zawalić lub z którego część może się oderwać, a więc mury graniczne, słupy, wieże, kominy fabryczne itp. Mogą to być nawet urządzenia przenośne, dlatego nie dodano, jak w k. c. n. i k. c. a., że to mają być urządzenia na gruncie. § 2 odpowiada rzymskiej cautio damni infecti. Chodzi o to, aby, o ile możności, nie doprowadzać do wyrządzenia szkody, gdyż odszkodowanie nigdy nie zrównoważy szkody. Ponieważ zaś przy budynkach braki utrzymania są zwykle widoczne na długo przedtem, zanim z powodu nich szkoda nastąpi, wskazane jest nadanie osobom, na tę szkodę narażonym, prawa zastosowania środków zaradczych na koszt posiadacza. Tak samo mniej więcej § 343 k. c. a. i art. 59 k. z. szwajc. K. z. nie wspomina wyraźnie o regresie posiadacza do osoby, winnej wady w budowie lub braku utrzymania, gdyż to rozumie się samo przez się, jako wynikające ze szczególnego stosunku posiadacza do tej osoby. O ile chodzi o architekta, regres opierać się będzie na umowie o dzieło (art. 488 k. z.), jeżeli chodzi o administratora — na umowie służbowej, czy zlecenia itp.

Kodeks zobowiązań — Art. 152. ﻿205 Oddział 5. Odpowiedzialność za szkody, wyrządzone w związku z użyciem sił przyrody. Korzystanie z urządzeń i przedmiotów, poruszanych elementarnymi siłami przyrody i wytwarzających (ze względu na nagromadzoną w nich energię, szybkość i nasilenie ruchu), szczególne niebezpieczeństwo szkód dla otoczenia, nakłada jako takie na korzystającego, niezależnie od jego winy, obowiązek naprawienia szkód, z ruchem tych urządzeń i przedmiotów związanych. Myśl tę można uważać za przyjętą przez wszystkie ustawodawstwa, dotychczas w Polsce obowiązujące. Na obszarach obowiązywania k. c. a. i k. c. n. dowodzą tego ustawy szczególne, dotyczące odpowiedzialności za szkody kolejowe i automobilowe. Na obszarze T. X cz. 1 orzecznictwo w ten sposób interpretuje art. 683 T. X cz. 1, iż celem uwolnienia kolei od odpowiedzialności wymaga dowodu, że szkoda nastąpiła z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, albo wskutek siły wyższej, a więc dowodów, wymaganych także przez austriacką ustawę z r. 1869 o szkodzie kolejowej (por. Bossowski, str. 232). Wreszcie na terenie k. N. orzecznictwo, opierając się na art. 1384 ust. 1 i na analogii z art. 1386, czyni właścicieli tzw. choses inanimees, jeżeli tylko nie były oddane pod dozór innej osoby, odpowiedzialnymi z tytułu winy domniemanej, które to domniemanie mogą uchylić tylko dowodem, że szkoda powstała z przypadku, siły wyższej lub z innej przyczyny, właścicielowi zupełnie obcej. W literaturze francuskiej mnożą się jednak głosy, że nawet de lege lata odpowiedzialność ta powinna być oparta na zasadzie ryzyka, dowód więc zwykłego przypadku nie powinien zwalniać od niej (Josserand), a nawet zwolennicy zasady winy przyznają, że de lege lata można bronić tego zapatrywania (Planiol. Traite, II, nr 930), a ustawa francuska z 9 kwietnia 1898 o odpowiedzialności przedsiębiorców za wypadki przy pracy oparła tę odpowiedzialność nie na zasadzie winy, lecz na zasadzie ryzyka zawodowego. Podobnie postąpiła rosyjska ustawa o pracy w przemyśle (art. 542), która obowiązywała na obszarze k. N. i T. X cz. 1, a zwalniała pracodawcę tylko w razie złego zamiaru lub ciężkiego niedbalstwa pracownika. Dziś już wprawdzie ustawa ta nie obowiązuje, bo kwestia wypadków przy pracy została uregulowana na innej platformie, a mia nowicie na platformie ubezpieczeń społecznych, jednak myśl w niej zawarta pozostała aktualna, o ile chodzi o wypadki, jakim w związku z ruchem fabryk ulegają osoby trzecie. W ustawodawstwie polskim na zasadzie ryzyka uregulowano odpowiedzialność za wypadki, spowodowane urządzeniami elektrycznymi (ustawa z r. 1922), za szkody lotnicze (rozp. Prez. R. P. z r. 1928), za szkodę, wyrządzoną przez zwierzynę łowną (rozp. Prez. R. P. z r. 1927) i za szkody górnicze (rozp. Prez. R. P. z r. 1930). Wobec tego stanu prawnego problem, czy odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez zakłady i rzeczy, poruszane siłami elementarnymi, należy oprzeć na zasadzie winy, czy na zasadzie ryzyka, można by uważać za rozwiązany na terenie Polski na korzyść zasady ryzyka. Przemawiają też za takim rozwiązaniem poważne względy rzeczowe. W interesie obrony Państwa, postępu kultury, rozwoju przemysłu, ulepszania środków komunikacyjnych nie leży zbytnie skrępowanie mechanizacji i motoryzacji przepisami policyjnymi, ale rekompensatą wynikającej stąd swobody powinno być ponoszenie ryzyka szkód, mogących stąd wyniknąć. Posługiwanie się siłami elementarnymi zapewnia większe korzyści materialne lub choćby tylko moralne, słusznie więc koszty tego powinien ponosić korzystający, a nie osoba trzecia, która zwykle jest też

Kodeks zobowiązań — Art. 152. 206 ekonomicznie słabszą. Wreszcie przy wszelkiego rodzaju motorach, w których ruchu zaszła jakaś nieprawidłowość, trudno jest często ocenić, czy była wina po stronie tego, kto go budował lub obsługiwał, co dawałoby powód do niezliczonych procesów. Natomiast należało rozwiązać inny problem, a mianowicie, czy pozostawić całą tę dziedzinę szkód, wyrządzonych w związku z użyciem sił przyrody, jak to było dotychczas, ustawom szczególnym, czy też za-Komisja Kodyfikacyjna mieścić potrzebne postanowienia w kodeksie. obrała drogę pośrednią. W k. z. zamieszczono kilka postanowień zasadniczych, a zarazem utrzymano w mocy całe ustawodawstwo szczególne i to jako wyłączające dla danej dziedziny przypadków stosowanie powyższych kilku zasadniczych postanowień k. z. Postanowienia zasadnicze (art. 152—155 k. z.) spełniają podwójne zadanie. Najpierw dają wyraz zapatrywaniu, że co do szkód wyrządzonych w związku z użyciem sił przyrody nie jest konieczne opieranie odpowiedzialności na zasadzie winy w rozumieniu art. 134, lecz wystarcza zasada ryzyka, skutkiem czego ustawy szczególne, chociażby wyrażały się niezupełnie jasno pod tym względem (jak np. austr. ustawa z r. 1869), mogą być interpretowane jako oparte na zasadzie ryzyka. Następnie wypełniają one lukę dla tych obszarów, które ustaw szczególnych nie posiadają, jak np. co do szkody automobilowej obszar k. N. i T. X cz. 1. Utrzymanie w mocy istniejących już ustaw szczególnych, partykularnych i powszechnych, jako wyłączających przepisy kodeksu o odpowiedzialności za szkody, wyrządzone w związku z użyciem sił przyrody, jest usprawiedliwione tym, że względy ogólno-gospodarcze, państwowe lub kulturalne wymagają uregulowania odpowiedzialności za szkody, wynikające z pewnych przedsiębiorstw lub środków komunikacyjnych w sposób łagodniejszy lub ostrzejszy od ogólnych zasad kodeksu, a zarazem w sposób szczegółowy, nie nadający się do zastosowania w kodeksie. Dlatego odnośne ustawy szczególne stanowią dla siebie pewien zamknięty system, który mógłby doznać wypaczenia, gdyby luki tego systemu wypełniano nie interpretacją z ducha danej ustawy, lecz przepisami kodeksu, które nie uwzględniają i nie mogą uwzględniać specyficznych postulatów kolejnictwa, automobilizmu czy lotnictwa. Ażeby tej myśli dać jak najpełniejszy wyraz, zmieniono w wyniku obrad konferencji międzyministerialnej brzmienie art. 156 w tym kierunku, że zamiast słów „Postanowienia niniejszego oddziału nie uchybiają przepisom szczególnym itd.“, które można by rozumieć w ten sposób, że art. 152—155 nie wchodzą w zastosowanie tylko o tyle, o ile ustawa szczególna daną kwestię inaczej normuje, użyto wyraźnego zwrotu „Przepisów oddziału niniejszego nie jeżeli odpowiedzialność... unormowana jest w przepisach stosuje się, szczególnych". ART. 152. § 1. Właściciele przedsiębiorstw lub zakładów, wprawianych w ruch za pomocą sił przyrody (pary, gazu, elektryczności, wody itp.), albo wytwarzających matę-BIBLIOGRAFIA Art. 152. Fenichel Zygmunt: Ciężar dowodu w k. z. Proc. Cyw. r. 1934, str. 321. Wechsler W.: Odpowiedzialność z tytułu powierzenia wykonania czynno'cl wedle k. z. Gł. Pr. r. 1935, str. 56, 203.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 152. 207 riały wybuchowe lub posługujących się nimi, odpowiadają za szkodę na osobie lub mieniu, wyrządzoną komukolwiek przez ruch przedsiębiorstwa lub zakładu; od tej odpowiedzialności mogą uwolnić się tylko wówczas, gdy udowodnią, że szkoda powstała wyłącznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, za której czyny nie ponoszą odpowiedzialności, albo wskutek siły wyższej. § 2. Jeżeli przedsiębiorstwo lub zakład prowadzi inna osoba na własny rachunek, za szkodę wyrządzoną odpowiada zamiast właściciela ta osoba. 1. Wpływem siły wyższej zwalniającym od odpowiedział ności za nieszczęśliwy wypadek Zakład gazowy, jest zdarzenie pochodzące z ,,zewnątrz", a więc nie z samego prowadzenia przedsiębiorstwa, i to zdarzenie nieuchronne, którego nie można przewidzieć ani zwyczajnymi środkami przed nim się zabez* pieczyć. 2. Ruch warstw ziemi nawierzchni nad miejscem pęknięcia rurociągu, spowodowany opadami atmosferycznymi, podmule= niami, zmianami temperatury itp., nie wyczerpuje pojęcia siły wyższej, chyba że Zakład Gazowy wykazałby, iż pęknięcia spo= wodowały wyłącznie wymienione zdarzenia zewnętrzne, a nie także istniejąca już przed wypadkiem wada pękniętego ruto? ciągu. (O. S. N. z 20. 10. 1936, C II 2086/36; P. P. A. z r. 1931, poz. 22). Zob. O. S. N. z 13. 11. 1936, C II 1416/36 przy art. 135. W przeciwieństwie do projektu, przyjętego przez Kolegium Uchwalające, według którego wystarczało, aby przedsiębiorstwo używało maszyn i narzędzi, wprawianych w ruch zapomocą sił przyrody, k. z. wymaga, aby przedsiębiorstwo (lub zakład) było wprawiane w ruch zapomocą sił przyrody. Chodziło o to, aby nie poddawać ostrym przepisom tego artykułu takich przedsiębiorstw lub zakładów, w których używanie maszyn nie nadaje jeszcze piętna całemu przedsiębiorstwu, lecz ma znaczenie uboczne, np. używanie lokomobili lub traktora w gospodarstwie rolnym. Ograniczenie to wprowadzono w wyniku obrad konferencji międzyministerialnej. Natomiast skoro siły elementarne, jak para, gaz, elektryczność mają podstawowe znaczenie, bo wprawiają w ruch całe przedsiębi"rstwo (młyn parowy lub wodny, warsztaty mechaniczne poruszane elektrycznością, kolej), obojętne jest, czy wypadek nastąpił bezpośrednio w związku z użyciem maszyny, bo ruch takiego przedsiębiorstwa już z natury rzeczy rodzi większe niebezpieczeństwa szkód. Poślizgnięcie się na nieposypanym piaskiem w zimie peronie kolejowym lub wpadnięcie do dołu między torami, albo przyciśnięcie workiem w magazynie młyna parowego jest też wypadkiem w ruchu, za który odpowiada się w myśl art. 152. Wytwarzanie materiałów wybuchowych lub posługiwanie się

﻿208 Kodeks zobowiązań — Art. 152—153. nimi nadaje zakładowi co najmniej równie niebezpieczny charakter, jak używanie sił przyrody do wprawiania go w ruch. W myśl postulatów, podniesionych na konferencji międzyministerialnej, wprowadzono ograniczenie wzmożonej odpowiedzialności do szkód na osobie lub mieniu, co zresztą odpowiada dotychczasowemu ustawodawstwu szczególnemu z tej dziedziny. I rzeczywiście argumenty, uzasadniające wprowadzenie odpowiedzialności z tytułu ryzyka, dotyczą tylko szkód na osobie lub rzeczach, ale nie np. szkód, wynikających z konkurencji. Natomiast szkoda moralna jest rodzajem szkody na osobie i jako taka powinna być naprawiona w myśl art. 152 (np. nawiązka za ból). Definicji siły wyższej k. z. nie podaje, uważając, że lepiej pozostawić ją orzecznictwu tak, jak to czyni też przeważająca liczba ustaw szczególnych. Podstawą odpowiedzialności jest ryzyko w myśl zasady: eius damnum cuius commodum. Normalnie korzyść z przedsiębiorstwa odnosi właściciel, na nim więc, jako korzystającym, ciąży odpowiedzialność. Jeżeli właściciel nie korzysta, bo przedsiębiorstwo lub zakład prowadzi inna osoba na własny rachunek, np. dzierżawca lub użytkownik, uzasadniona jest tylko odpowiedzialność tej innej osoby. Dlatego w wyniku konferencji międzyministerialnej skreślono w § 2 solidarną odpowiedzial-ART. 153. § 1. Odpowiedzialność, w artykule poprzedzającym przewidzianą, ponoszą również właściciele mechanicznych środków komunikacji, poruszanych za pomocą sił przyrody. § 2. Jeżeli jednak środek komunikacji oddany był do użytku innej osobie na jej własny rachunek i niebezpieczeństwo, albo jeżeli właściciel pozbawiony został możności rozporządzania nim wskutek cudzego czynu bezprawnego, za szkodę wyrządzoną odpowiada zamiast właściciela ten, kto miał władzę rozporządzania środkiem komunikacji. Z porównania tego artykułu z artykułem poprzedzającym wynika, że chodzi tu o takie mechaniczne środki komunikacji, jak samochody, motocykle, motorówki, statki powietrzne itp. Dodatek, umieszczony w art. BIBLIOGRAFIA Art. 153. Kędzierski: Wynagrodzenie szkód zrządzonych przez statki powietrzne. Gl. S. r. 1937, nr 5. L. L.: Odpowiedzialność za szkody wyrządzone w komunikacji lotniczej. G. r. 1936, nr 17. S. W. Moldauer Izydor: Problemy prawa automobilowego a k. z. Gł. Pr. r. 1937, str. 53C. Radajewski Wacław: Odpowiedzialność za szkody wyrządzone w komunikacji 1. samochodem. Prz. U. r. 1935. nr. Sioda R.: Pretensje odszkodowawcze przy wypadkach samochodowych według ustawodawstwa ziem zachodnich z uwzględnieniem nowego k. z. Cz. Adw. P. Z. r. 1934, nr 2.

﻿209 99 proj. Tilla „a nie na szynach poruszającymi się“ opuszczono już w pierwszym czytaniu, jako zbędny, albowiem właśnie koleje, których środki komunikacji poruszają się na szynach, ponoszą taką samą odpowiedzialność już na podstawie art. 152 jako przedsiębiorstwa. Nie ma też dostatecznej racji, aby art. 153—155 nie miały być też stosowane do kolei: jako przedsiębiorstwo, poruszane siłami przyrody, podpadają koleje pod art. 152; jako właściciele pojazdów, tymi siłami poruszanych, podpadają zarazem pod art. 153—155. Gdyby ktoś np. bez wiedzy kolei przetoczył lokomotywę na tor przemysłowy i tam nią manipulował, to za szkodę, stąd wynikłą, powinien być odpowiedzialny w myśl art. 153 § 2 in fine. W przeciwnym razie wobec tego, że kolej zwolniłaby się dowodem winy osoby trzeciej, za którą nie odpowiada, poszkodowany mógł by dochodzić odszkodowania tylko na zasadach ogólnych (art. 134), tzn. musiałby wykazać winę manipulującego. Odpowiedzialny jest w zasadzie właściciel, jako normalnie korzystający z pojazdu mechanicznego. Tak samo austr. i niem. ustawa automobilowa. Natomiast nie rozciągnięto tej odpowiedzialności na kierowcę, jak było proponowane w art. 99 proj. Tilla, albowiem z reguły poszkodowany i tak niczego nie ściągnie od kierowcy, nie będącego właścicielem pojazdu, a w drodze regresu odpowiada kierowca w myśl art. 147 w razie winy, jeżeli zaś winy nie ponosi, nie ma racji nakładać na niego jakiejkolwiek odpowiedzialności. Od ekscesów (np. co do szybkości jazdy) powstrzyma go już odpowiedzialność regresowa i służbowa oraz karna. Ze względu na możliwość zawładnięcia pojazdem bez lub wbrew woli właściciela przez osobę trzecią, należało w § 2 także i w tym przypadku przenieść odpowiedzialność z właściciela na osobę trzecią. Ze słowa „zamiast", jak i z ratio legis wynika dostatecznie jasno, że chodzi tu o taką samą odpowiedzialność, jak określona w § 1. Tak samo postanawia austr. ustawa automobilowa z r. 1908. ART. 154. § 1. W razie zderzenia się mechanicznych środków komunikacji osoby, które ponoszą odpowiedzialność na podstawie artykułu poprzedzającego, mogą wzajemnie dochodzić naprawienia szkód, poniesionych wskutek zderzenia, tylko na zasadach ogólnych. § 2. Również na zasadach ogólnych osoby te odpowiadają za szkody, wyrządzone tym, których przewożą z grzeczności. W przypadku zderzenia się pojazdów mechanicznych może ponieść szkodę bądź osoba trzecia, bądź jeden lub obaj właściciele lub używający pojazdu. Wobec osoby trzeciej odpowiadają obaj solidarnie w myśl art. 153 § 1 i 137. We wzajemnym jednak stosunku osób odpowiedzialnych zastosowanie odpowiedzialności z art. 153 doprowadziło by do krzywdzących rezultatów. Np. A najechał samochodem samochód B, A poniósł znacznie większe uszkodzenie niż B. Wyłącznej winy żadnemu nie można udowodnić. Wobec tego słuszność wymaga, aby każdy poniósł swoją szkodę. Tymczasem przy zastosowaniu art. 153 tylko B poniósłby większą szkodę, bo będzie musiał naprawić całą szkodę A, potrącając jedynie swoją nieznaczną szkodę. Dlatego słusznie austr. ustawa automobilowa

Kodeks zobowiązań — Art. 154—156. 210 daje im tylko prawo dochodzenia szkody na ogólnych zasadach, tzn. w razie niemożności wykazania winy drugiego każdy poniesie swoją szkodę. Przepis § 2, wzorowany także na ustawie automobilowej austriackiej, jest uzasadniony tym, że przewożony z grzeczności również korzysta z pojazdu mechanicznego, powinien więc przynajmniej o tyle ponosić ryzyko, że, chcąc uzyskać odszkodowanie, musi wykazać winę kierowcy lub właściciela. Jeżeli wypadek nie był śmiertelny, dowód ten będzie dla niego, jako znajdującego się w czasie jazdy wewnątrz pojazdu, najczęściej łatwiejszy, niż dla osoby trzeciej. ART. 155. Ograniczenie lub wyłączenie z góry odpowiedzialności, określonej w trzech artykułach poprzedzających, jest nieważne. Nałożenie odpowiedzialności z tytułu ryzyka za szkodę, wyrządzoną w związku z używaniem sił przyrody, jest podyktowane interesem ogółu, jest postulatem słuszności i dlatego powinno mieć charakter bezwzględnie obowiązujący. Zresztą przepisy takie, jako norma dyspozytywna, chybiłyby celu, gdyż wówczas przedsiębiorca lub właściciel pojazdu mechanicznego korzystałby z każdej sposobności, aby swoją odpowiedzialność ograniczyć. Oczywiście mogłoby chodzić o ograniczenie odpowiedzialności tylko w drodze wyraźnej lub dorozumianej umowy (pasażer autobusu podpisuje zrzeczenie się z góry praw odszkodowawczych z art. 152 i 153, albo przy kasie biletowej kolej ogłasza plakatem, że odpowiedzialność jest tak a tak ograniczona). ART. 156. Przepisów oddziału niniejszego nie stosuje się, jeżeli odpowiedzialność za wypadki, związane z ruchem przedsiębiorstw i zakładów oraz mechanicznych środków komunikacji unormowana jest w przepisach szczególnych. Na obszarze mocy obowiązującej kodeksu cywilnego austriackiego odpowiedzialność kolei za wypadki normuje ustawa z 5. 3. 1869 r. (austr. Dz. Pr. P. Nr 27), odpowiedzialność zaś za — ustawa z 9. 8. 1908 szkody wyrządzone przez samochody (austr. Dz. Pr. P. Nr 162). Na obszarze mocy obowiązującej ko= deksu cywilnego niemieckiego obowiązuje ustawa Rzeszy z 7. 6. 1871 r. dotycząca obowiązku wynagrodzenia szkody za zabicie i uszkodzenie ciała, spowodowane przy ruchu kolei żelaznych, BIBLIOGRAFIA Art. 155. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia stosunku prawnego wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 50. Art. 156. Waldmann Maurycy: Czy ze względu na ust. z 5. 3. 1869 o odpowiedzialności kolei należy stosować przepisy k. z. w granicach §§ 1325—1327 k. c. austr. P. P. r. 1934, str. 146

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 156. 211 kopalń, kamieniołomów, przedsiębiorstw robót szurfowych i fabryk (Dz. Ust. Rzeszy z r. 1871, str. 207), tudzież ustawa o ru= chu pojazdów, pędzonych siłą mechaniczną z dnia 3. 5. 1909 r. (Dz. Ust. Rzeszy z r. 7909, str. 437). Na obszarze b. zaboru rosyjskiego o odpowiedzialności kolei żelaznych zob. art. 92 ustawy z 12. 6. 1885 r. Odpowiedzialność za szkody zrządzone przy używaniu statku powietrznego przewiduje rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 14. 3. 1928 r. o prawie lotniczym (Dz. U. R. P. z r. 1935, Nr 69, poz. 437). W szczególności zob. art. 57—69 tegoż prawa. Rodzicom dziecka przejechanego na śmierć przez samochód należy się wynagrodzenie za krzywdę moralną z art. 166 k. z. od właściciela samochodu odpowiadającego na zasadzie §§ 1 i 8 ustawy z 9 sierpnia 1908 Nr 162 austr. dz. u. p. chociażby on oso= biście nie zawinił wypadku, a spowodował go kierowca samom chodu. (O. S. N. z 13. 12. 1936, C II 1923/36; P. P. A. z r. 1937, poz. 88, Gł. Pr. z r. 1937, str. 79 i O. S. P. z r. 1937, poz. 605). Pełne odszkodowanie, a zatem również zadośćuczynienie za krzywdę moralną, należy się według kodeksu zobowiązań za wy= padki kolejowe bez względu na stopień winy, a nawet bez wzglę= du na winę kolei. (O. S. N. z 5. 10. 1936, C II 1062/36; Zb. O. S. N. C. z r. 1937, doz. 146, Wił. Prz. Pr. z r. 1937, str. 149. Gł. S. z r 1937, str. 361). Ustawa z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym (Dz. U. Nr 51, poz. 396) ogranicza odpowiedzialność pracodaw* cy za szkody, wywołane chorobą, niezdolnością do zarobkowania lub śmiercią pracownika tylko do wypadków z art. 196 tejże ustam wy; nie ma zatem dodatkowej odpowiedzialności pracodawcy z przepisów kodeksu zobowiązań ani z innych ustaw szczegółom wych, jak z ustawy elektrycznej itp. (O. S. N. z 9. 1. 1936, C II 2038/35; Zb. O. S. N. Cyw. z r. 1936, poz. 318, N. K. Z. z r. 1936, str. 165). Nieletni, który nie ukończył lat 14=tu, nie może być uznanym współwinnym wypadku samochodowego, którego doznał. (O. S. N. z 25. 10. 1937, C II 1015/37; Gł. Pr. z r. 1937, str. 540). Uzasadnienie tego artykułu zamieszczone już jest w uwagach ogólnych do tego oddziału. W razie istnienia ustawy szczególnej wyłączone jest tylko stosowanie art. 152—155. Jeżeli natomiast ustawy te powołują się np. co do rozmiarów odszkodowania, na przepisy prawa cywilnego, stosować należy nie te przepisy, które obowiązywały w chwili wydania ustawy szczególnej, lecz przepisy k. z. w myśl art. XIV przep. wprow

Kodeks zobowiązań — Art. I 5 7 Oddział 6. Odszkodowanie w ogólności, ART. 157. § 1. Odszkodowanie obejmuje stratę, jaką poszkodowany poniósł, i korzyść, której mógł się spodziewać, gdyby mu szkody nie wyrządzono. § 2. Zobowiązany do odszkodowania odpowiada tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, które spowodowało szkodę. § 3. W przypadkach, przez ustawę przewidzianych, można żądać, niezależnie od naprawienia szkody majątkowej, zadośćuczynienia za krzywdę moralną. Wierzytełności z tytułu naprawienia szkody, wyrządzonej czynem niedozwołonym ulegają przedawnieniu trzyletniemu wzgl. dwudziestoletniemu. Zob. o tym art. 283. Zadośćuczynienie za krzywdę moralną przewidują art. 165 i 166. Zadośćuczynienie za krzywdę moralną ma niewątpliwie cba= rakter kary cywilnej, której zadaniem jest danie satysfakcji po= szkodowanemu i dlatego powinna być utrzymana w granicach podyktowanych poczuciem słuszności i moralności. (O. S. N. z 6. 6. 1936, C II 443/36; N. K. Z. z r. 1936, str. 117). Właścicielowi kozy, pokąsanej przez cudzego psa, należy się nie tylko zwrot wartości kozy, lecz i zwrot kosztów celowego le= czenia kozy oraz wynagrodzenie za ubytek w mleku aż do czasu, gdy właściciel psa ofiarował właściciełowi kozy odszkodowanie Art. 157. Chlamtacz Marceli: Sposoby wynagrodzenia szkody w polskim k. z. i w prawodawstwach nowożytnych. Lwów, Zakład Naród, im. Ossolińskich, 1936, str. 73. Jarra Eugeniusz: Szkody moralne a polski k. z. Themis Polska r. 1935, t. 9 (to samo w osobnej odbitce, Kasa im. Mianowskiego, Warszawa 1935, także w jęz. franc.). Kolasa Fr.: Niektóre problemy społecznego ubezpieczenia od wypadków a ubezpieczenie od wypadków). Prz. Ub. Spoi. r. 1936, str. 132. k. z. 1934, str. 294. jako podstawa prawa do odszkodo-N. P. r. 1936, str. 338. wania. Walaszek Bronisław: Charakter roszczenia o zadośćuczynienie za krzywdę moralna. Wsp. M. P. r. 1937, nr 4. Wechsler W.: Odpowiedzialność z tytułu powierzenia wykonania czynności wedle k. z. Gł. Pr. r. 1935, str. 56, 203.

Kodeks zobowiązań — Art. 1 5 7. ﻿213 według wartości kozy. (O. S. N. z 30. 12. 1936, C II 1934/36-N. K. Z. z r. 1937, str. 65). K. z. — jak to podkreśla uzasadnienie projektu do art. 157 przyznaje zawsze pełne odszkodowanie, bez względu na sto= pień winy odpowiedzialnego, a więc czy działał rozmyślnie czy tylko z niedbalstwa lub nawet odpowiada bez winy. (O. S. N z 31. 12. 1936, C II 1923/36; Gł. Pr. z r. 1937, str. 79. P. S. z r 1937, poz. 360). Pełne odszkodowanie, a zatem również zadośćuczynienie za krzywdę moralną, należy się według k. z. za wypadki kolejowe bez względu na stopień winy, a nawet bez względu na winę kolei. (O. S. N. z 5. 10. 1936, C II 1062/36; Gł. Sąd z r. 1937, str. 361, Zb. O. S. N. C. z r. 1937, poz. 146). Sąd przy określeniu wysokości odszkodowania za uszko= dzenie ciała może mieć na względzie przyszłe możliwe zarobki poszkodowanego. (O. S. N. z 1. 9. 1937 C I 1273/37; N. K. Z. z r. 1937, str. 162). Ojciec może się domagać odszkodowania z powodu straty, którą poniósł w związku ze śmiercią syna przez ubytek pomocy, świadczonej mu dotychczas przez tego syna w prowadzeniu go= spodarki rolnej, a niezbędnej ze względu na częściową niezdob ność ojca do pracy, chociażby ojciec nie był zupełnie pozbawiony środków utrzymania. (O. S. N. z 12. 10. 1937, C II 1695/37; Gł. Pr. z r. 1937, str. 541). Zob. O. S. N. z 13. 11. 1936, C II 1476/36 przy art. 135. art. 156. § 1, że odszkodowanie obejmuje nie tylko rzeczywistą stratą (damnum emergens), lecz i nieuzyskaną korzyść (lucrum cessans), odpowiada dotychczasowemu prawu. W k. c. a. wypowiada ją § 1323, w k. c. n. §§ 249 i 252, w k. N. wynika ona z zestawienia art. 1149 i 1382: pierwszy postanawia, że w razie niewykonania zobowiązania należy wynagrodzić wierzycielowi uszczerbek, jaki poniósł, i zyski, jakich był pozbawiony, drugi zaś każę naprawić wyrządzoną szkodę bez rozróżnienia, czy polega ona na uszczerbku, czy nieosiągnięciu korzyści, czy nawet na cierpieniu moralnym. T. X cz. 1 nakazuje wynagrodzić wszelkie szkody i straty (art. 644 i 684), a nauka i orzecznictwo rozumie przez to zarówno damnum emergens, jak i lucrum cessans. Zresztą obowiązek ods kodowania za nieosiągnięty zysk wynika ze szczególnych przepisów o rozmiarze odszkodowania, np. z art. 657, 661 i nast. T. X cz. 1. Z motywów, przytoczonych już w projekcie Tilla, do art. 77 (str. 114), k. z. przyznaje zawsze pełne odszkodowanie bez wzglądu na stopień winy odpowiedzialnego, a więc, czy działał rozmyślnie, czy tylko z niedbalstwa lub nawet odpowiada bez winy. Że dystynkcja ta nie jest uzasadniona, tego dowodzi przykład szkody, wyrządzonej w związku z użyciem sił przyrody. Stopniowanie winy jest niemożliwe, bo nie potrzeba winy w ogóle, a przecież jeżeli kiedy, to w tych przypadkach odszkodo-

Kodeks zobowiązań — Art. 1 5 7. ﻿214 wanie powinno obejmować pełną szkodę, a więc i utracony zarobek. Poza k. c. a. (§ 1331) nie czyni też tej różnicy żaden z obowiązujących dotychczas w Polsce kodeksów. W § 2 określa k. z. pojęcie związku przyczynowego, jaki musi istnieć między działaniem lub zdarzeniem, uzasadniającym odpowiedzialność szkodą, tą odpowiedzialnością objętą, w duchu teorii tzw. normalnego związku przyczynowego (adaąuate Kausalitat). Teorię tę należy dziś uważać za przeważającą mimo różnic, jakie występują przy jej sformułowaniu u różnych autorów. Za tą teorią oświadczają się też motywy projektu Tilla (str. 107 nast.), jednak sam projekt jej nie sformułował, pozostawiając to, podobnie jak k. c. n. i k. z. szwajc. (por. Oser, Kommentar zum schweiz. Oblr. do art. 41, nr 79 i 80), orzecznictwu. Podstawę do tego miał stanowić art. 78 ust. 1 projektu, dający sędziemu władzę ustalenia wysokości szkody według zachodzących okoliczności. Wprawdzie k. z. przyjął również zasadę art. 78 ust. 1 projektu, zawartą obecnie w art. 158 § 1 k. z., jednak uznano za stosowne ograniczyć ją do kwestii wysokości odszkodowania, a natomiast co do kwestii, za jakie szkody ma się dać odszkodowanie albo, innymi słowy, co należy uważać za szkodę, do której naprawienia ktoś jest obowiązany, ściśle mówiąc, co do kwestii związku przyczynowego, dać ogólną wskazówkę sędziemu w art. 157 § 2. Decyzja ta nastąpiła z tego powodu, że projekt, przyjęty w pierwszym czytaniu, zawierał wśród przepisów o skutkach niewykonania zobowiązań, za wzorem k. N. (art. 1151) i kontrprojektu Domańskiego (art. 284), ograniczenie związku przyczynowego do szkód, będących bezpośrednim i prostym następstwem niewykonania zobowiązania. W drugim czytaniu uznano, że określenie to jest niejasne i przy ciasnej interpretacji może być krzywdzące dla wierzyciela (zarzut niejasności stawia mu też nauka francuska, por. Planiol, 1. c. II, nr 249, uw. 1). Zamiast tego przyjęto sformułowanie w duchu teorii o normalnym związku przyczynowym (art. 260 proj. drugiego czyt.), zaś podczas rewizji projektu drugiego czytania (uważanej według nowego regulaminu za pierwsze czytanie projektu) przeniesiono ten przepis do rozdziału o czynach niedozwolonych, gdyż nie ma powodu czynić pod tym względem różnicy między odszkodowaniem ex delicto a odszkodowaniem ex contractu, w ten sposób zaś, dzięki art. 242 k. z., postanowienie to będzie się stosować do obu rodzajów odszkodowania. Także w T. X cz. 1 (art. 644) mieściło się postanowienie, ograniczające obowiązek odszkodowania tylko do bezpośrednich następstw przestępstwa, a więc pewne ograniczenie związku przyczynowego, z tego też powodu wskazane było wyraźne zaznaczenie stanowiska kodeksu w tej kwestii. Co do kwestii zadośćuczynienia za krzywdy moralne (§ 3) dotychczasowe prawo zajmowało różne stanowiska. K. N. nie zawiera co do tego żadnego postanowienia, nauka, porównując art. 1149 z jednej z art. 1382 z drugiej strony, uznaje, że podczas gdy odszkodowanie za niewykonanie zobowiązania obejmuje tylko szkody materialne, odszkodowanie za czyn niedozwolony obejmuje wszelką szkodę, a zatem i moralną, sądy zaś przyznają odszkodowanie za krzywdę moralną w licznych przypadkach, ale nie zawsze, kierując się względami słuszności oraz tym, czy krzywda jest rzeczywiście poważna i niewątpliwa (por. Planiol, 1. c. II, nr 252). T. X cz. 1 zawiera wyjątkowe postanowienie o nawiązce za obrazę w art. 667 nast., odróżniając je w art. 670 od odszkodowania za szkody i straty w kredycie lub majątku, z czego wynika, że przyznane w zasadniczych art. 644 i 684 roszczenie wynagrodzenia strat i szkód nie obejmuje szkód moralnych. Szczególne przepisy o odszkodowaniu za zranienie

Art. 157—158 Kodeks zobowiązań — lub zabicie mówią też wyłącznie o naprawieniu szkód materialnych (koszty leczenia, ubytek utrzymania), nie ma zaś w nich mowy ani o nawiązce za ból, ani o odszkodowaniu moralnym za utratę osoby bliskiej. K. c. a. przyznaje zadośćuczynienie za szkody moralne w szczególnych przypadkach, a to bądź stanowiąc, że należy dać pełne odszkodowanie, które według § 1323 obejmuje także zadośćuczynienie za krzywdę moralną, np. w razie pozbawienia wolności (§ 1329), bądź nakładając obowiązek naprawienia pieniężnego za szczególną krzywdę moralną, np. w postaci nawiązki za ból fizyczny (§ 1325). W obszerniejszym zakresie, jednak również tylko w szczególnych przypadkach, przyznaje odszkodowanie moralne k. c. n. (§ 847). Przeciw przyznawaniu zadośćuczynienia moralnego przemawiają: trudność stwierdzenia, że szkoda miała rzeczywiście miejsce (bo każdy inaczej odczuwa moralnie te same zdarzenia) i co za tym idzie, obawa napastliwych procesów oraz trudność naprawienia szkody moralnej. Pozostawianie całej tej sprawy orzecznictwu sądów byłoby niebezpieczne, zwłaszcza wobec różnic w dotychczasowym prawodawstwie, co doprowadziłoby do rozbieżności judykatury na poszczególnych obszarach prawnych. Z drugiej strony jednak są przypadki, w których odmówienie odszkodowania moralnego równałoby się zupełnemu zwolnieniu sprawcy od odszkodowania (np. pobito dotkliwie emeryta tak jednak, że leczenie prawie nic nie kosztowało, albo zabito jedyne dziecko zamożnych rodziców, albo obrażono kogoś publicznie). Dlatego powinno się przyznawać zadośćuczynienie moralne w szczególnych przypadkach, w których zarówno można przyjąć z wielkim prawdopodobieństwem, że dana osoba krzywdę odczuła, jak też można określić sposób zadośćuczynienia, zdatny do spełnienia tej funkcji. Tą też drogą idąc wzorem zarówno przeważającej liczby dotychczasowych ustawodawstw w Polsce obowiązujących, jak i wzorem k. z. szwajc. (art. 47, 49, 60), k. z. przyznaje zadośćuczynienie za krzywdę moralną tylko w szczególnych przypadkach (art. 165 nast.), ■określając sposób tego zadośćuczynienia, zarazem zaś wyraźnie zaznacza w art. 157 § 3, że poza tymi przypadkami można żądać tylko odszkodowania za szkody materialne. Konsekwentnie też k. z. używa terminu „zadośćuczynienie za krzywdę moralną11, aby je odróżnić od właściwego odszkodowania, które się zawsze należy (tak samo k. z. szwajc.). Wyrażenie „zadośćuczynienie za krzywdę moralną11 w art. 157 należy brać, w odróżnieniu od wyrażenia tego w art. 165, w najobszerniejszym jako znaczeniu, jako antytezę naprawienia szkody majątkowej, a więc obejmujące także nawiązkę za ból. ART. 158. § 1. Wysokość odszkodowania będzie usta-. z uwzględnieniem wszelkich zachodzących okoliczności, § 2. Jeżeli poszkodowany przyczynił się do wyrządzęszkody, odszkodowanie ulega odpowiedniemu zmniejszemu. jest udowodnić szkodę, zaś kwestia, czy cała szkoda ma być naprawiona, czy też tylko jej część, i jaka, jest rozstrzygnięta w ustawie. K. c. a. przyznaje w pewnych przypadkach pełne odszkodowanie (Volle Genugthuung), w innych tylko częściowe (eigentliche Schadloshaltung), a ponadto dla pewnych rodzajów szkód, jak uszkodzenie ciała, podkopanie

Kodeks zobowiązań — Art. 1 58 kredytu, skłonienie do nierządu i in., dokładnie określa, za co ma dać odszkodowanie (§ 1325 nast.). K. c. n. w zasadzie każę dać pełne szkodowanie, ale również w kilku przypadkach bliżej określa, co szkodowanie ma obejmować (§ 842 nast.). Ważnym złagodzeniem tego systemu, w kierunku przyznania dziemu większej swobody, były postanowienia procedury cywilnej (§ niem. p. c., § 273 austr. p. c.), które, licząc się z tym, że nieraz dokładne udowodnienie szkody jest niemożliwe, ułatwiały to zadanie poszkodouznania. winno zawsze obejmować całą wartość szkody, udowodnionej przez poszkodowanego. Jednak przez tak ogólne postanowienie w rezultacie oddano sądowi dużą władzę w kwestii ustalenia wysokości odszkodowania, gdyż sąd ocenia, jak daleko sięga związek przyczynowy między czynem niedozwolonym a szkodą i jaką należy przyjąć wysokość szkody, jeżeli cyfrowo nie da się ona udowodnić. T. X cz. 1 zawiera wprawdzie, na wzór k. c. a. i k. c. n., dokładne postanowienia, co do rodzaju i rozmiarów odszkodowania w poszczególnych przypadkach uszkodzeń (art. 657—674), jednak w tych postanowieniach, które dotyczą szkody, wyrządzonej na osobie (uszkodzenie ciała, obraza itp.), pozostawiono wyraźnie sądowi dużą swobodę, stanowiąc, że sąd ma oznaczyć odszkodowanie według majątku winnego, a przy nawiązce za obrazę według stanu lub stanowiska obrażonego i szczególnych stosunków obrażającego z obrażonym, zaś w postanowieniach, dotyczących odszkodowania za uszczerbek w kredycie lub majątku skutkiem obrazy lub zniewagi i za naruszenie prawa autorskiego, nadano sądowi w ogóle prawo ustalenia wynagrodzenia według sprawiedliwego uznania. Ponadto postanowiono w art. 675, że „we wszystkich przypadkach, wymienionych w art. 644—674, sąd, po zbadaniu zdarzenia i okoliczności sprawy, ustala wysokość wynagrodzenia", skutkiem czego poprzednie przepisy szczególne o sposobie wynagrodzenia szkody można by rozumieć tylko jako pewne ograniczenia zasady swobodnej oceny sędziowskiej w niektórych przypadkach. K. z. szwajc. zawiera w tej kwestii trzy ogólne postanowienia, a mianowicie w art. 42, 43 i 44. W art. 42 postanowiono, że poszkodowany ma udowodnić szkodę i że w razie niemożności cyfrowego jej udowodnienia szkoda ma być oszacowana według oceny sędziowskiej przy uwzględnieniu zwykłego toku rzeczy i zarządzeń, poczynionych przez poszkodowanego. Przepis ten odpowiada mniej więcej wspomnianym wyżej postanowieniom austr. i niem. procedury cywilnej. Podobny przepis jest też zawarty w polskim k. p. c. w art. 343 tak, że k. z. nie potrzebował już tego powtarzać. Dwa dalsze artykuły k. z. szwajc. dotyczą odszkodowania, a mianowicie art. 43 ust. 1 pozostawia oznaczenie wysokości odszkodowania sądowi przy uwzględnieniu towarzyszących okoliczności i stopnia winy odpowiedzialnego, zaś art. 44 upoważnia sędziego do obniżenia lub nawet całkowitego uchylenia odszkodowania w razie tzw. współwiny poszkodowanego oraz do obniżenia odszkodowania ze względu na stan majątkowy osoby odpowiedzialnej. Poza tym w art. 45—49 zawarte są szczególne postanowienia, określające, na czym polega odszkodowanie w razie zabicia, uszkodzenia ciała, podkopania kredytu i naruszenia stosunków osobistych. K. z. idzie po linii zaznaczonej w T. X cz. 1 i k. z. szwajc., jednak

Kodeks zobowiązań — Art. 158. ﻿217 w ogólniejszym sformułowaniu. Postanowienie § 1 odpowiada art. 675 zd. 1, T. X cz. 1 i art. 43 ust. 1 k. z. szwajc. Jeżeli kiedy, to właśnie w kwestii odszkodowania nie może być mowy o ius strictum. Już z art. 343 k. p. c. wynika, że w przypadkach, gdy udowodnienie wysokości szkody jest niemożliwe lub utrudnione, sąd, ustalając według swej oceny wysokość szkody, ustala tym samym według swej oceny wysokość odszkodowania. Ale i w przypadkach, gdy wysokość szkody dałaby się udowodnić, powinien mieć sąd pewną swobodę przy ustalaniu wysokości odszkodowania. Powinien mieć możność uwzględnienia stanu majątkowego sprawcy, bo przyznawanie odszkodowania, przekraczającego wymierzoną na papierze, nie cz. z. szwajc. Powinien mieć dalej możność T. uwzględnienia stopnia winy, a to tym bardziej, że typowe stopnie: zły zamiar, ciężkie niedbalstwo, zwykła wina dają tylko podział najogólniejszy i w ich obrębie może być jeszcze cała gama stopni pośrednich. Mówi o tym k. z. szwajc. Ale jest jeszcze wiele innych okoliczności, które sąd winien uwzględnić, ustalając wysokość odszkodowania, jak np. zachowanie się winnego po wyrządzeniu szkody, stosunki majątkowe poszkodowanego itd. Dlatego wskazane jest ogólne sformułowanie bez wymieniania kryteriów, które nie może być wyczerpujące, a w razie przykładowego wymienienia może dać powód do ścieśniającej interpretacji. Ogólne sformułowanie, zawarte w § 1, obejmuje też, jak wyżej zaznaczono, uwzględnienie położenia majątkowego osoby odpowiedzialnej za szkodę tak, że uznano za zbędne wypowiadanie tego osobno, jak w T. X cz. 1 i w ust. 1 art. 44 k. z. szwajc. Natomiast wskazane było wyraźne postanowienie na przypadek, gdy poszkodowany przyczynił się do wyrządzenia szkody, aby wyraźnie zaznaczyć, że takie przyczynienie się nie powoduje żadnego uchylenia czy ograniczenia odpowiedzialności, lecz stanowi jedynie okoliczność, którą powinien sąd uwzględnić przy ustalaniu wysokości odszkodowania. Nie używa też k. z. wyrażenia „współwina“, gdyż wątpliwe jest, czy można mówić o winie w stosunku do samego siebie, a dalej chociażby po stronie poszkodowanego nie było żadnej nieostrożności, sam fakt, że zachowaniem się swoim przyczynił się do wyrządzenia szkody lub ją powiększył, powinien wpływać na odszkodowanie, w myśl zasady, że każdy działa na własne ryzyko i powinien ponosić skutki przypadków, które jego osoby lub majątku dotyczą. Jest to zwłaszcza wskazane w przypadkach odpowiedzialności, niezależnej od winy osoby odpowiedzialnej z tytułu ryzyka lub słuszności. W tych ostatnich przypadkach nawet w razie winy poszkodowanego nie można mówić o współwinie, bo po stronie osoby odpowiedzialnej nie ma winy. O tyle więc k. z. odstępuje od k. c. a. (§ 1304) i k. c. n. (§ 254). K. N. nie zawiera w tej kwestii żadnego przepisu, ale orzecznictwo, korzystając z udzielonej mu, jak wyżej wskazano, swobody, zmniejsza odszkodowanie w razie przyczynienia się poszkodowanego do szkody. Wskutek przyjęcia zasady ogólnej, że odszkodowanie ustala sąd z uwzględnieniem wszelkich zachodzących okoliczności, ograniczono do minimum przepisy, dotyczące rozmiarów odszkodowania za szkody szczególnego rodzaju. Dotyczą one tylko: kwestii, jaką wartość należy brać pod uwagę przy ustalaniu szkody majątkowej (art. 150), kwestii, jakie odszkodowanie i komu należy się w szczególnie drastycznym przypadku szkody, a mianowicie szkody cielesnej (art. 161—164) i kwestii, kiedy można przyznać zadośćuczynienie za krzywdę moralną (art. 165 i 166). Natomiast skreślono (na Kolegium Uchwalającym) jako kazuistyczne

Kodeks zobowiązań — Art. 158i zbędne wobec zasad ogólnych, zawarte w projekcie drugiego czytania artykuły, dotyczące odszkodowania za zabranie rzeczy oraz za pozbawienie wolności. ART. 159. Odszkodowanie należy się w pieniądzach. Jednak na żądanie poszkodowanego sąd może, stosownie do okoliczności, nakazać naprawienie szkody przez przywrócenie rzeczy do stanu poprzedniego. K. c. a. (§ 1323) i k. c. n. (§ 249) przepisują jako normalny sposób naprawienia szkody przywrócenie do pierwotnego stanu (naprawę rzeczy, wyleczenie zranienia, odwołanie publiczne niesłusznego zarzutu itp.), w pewnych przypadkach jednak uznają za dopuszczalne odszkodowanie pieniężne. K. c. a. przewiduje odszkodowanie pieniężne wtedy, gdy przywrócenie do pierwotnego stanu nie da się uskutecznić, co praktyka ujmuje bardzo szeroko. Poza tym praktyka uznaje prawo poszkodowanego do przeprowadzenia naprawy w własnym zarządzie na koszt odpowiedzialnego, co wychodzi w rezultacie na odszkodowanie pieniężne. W przypadkach z §§ 1325—1329 i 1333 sam kodeks przewiduje tylko odszkodowania pieniężne (koszty leczenia, pogrzebu, wynagrodzenie za utratę zarobku, nawiązka, renta dla krewnych itp.). K. c. n. przewiduje odszkodowanie pieniężne w przypadku, gdy przywrócenie do pierwotnego stanu jest niemożliwe albo nie byłoby wystarczające do odszkodowania, ponadto w pewnych przypadkach daje poszkodowanemu prawo żądania, a w innych odpowiedzialnemu prawo zapłacenia odszkodowania pieniężnego zamiast naprawienia w naturze (§§ 249 zd. 2, 250 i 251), wreszcie odszkodowanie pieniężne jest jedynie przewidziane wówczas, gdy chodzi o utracony zysk lub o zadośćuczynienie moralne (§§ 252 i 253). K. N. nie zawiera w tej mierze żadnego przepisu, praktyka i nauka uznaje za regułę odszkodowanie pieniężne, jednak również za dopuszczalne, według uznania sędziego, naprawienie szkody w inny sposób, jeżeli lepiej odpowiada naturze szkody, np. odwołanie w dziennikach ujemnych wiadomości. Również T. X cz. 1 nie zawiera ogólnego przepisu, jednak w art. 673 w razie uszkodzenia rzeczy nakazuje przede wszystkim przywrócenie do poprzedniego stanu, a tylko za zgodą poszkodowanego lub gdy naprawa jest niemożliwa, zapłatę pieniędzy. W ten sam sposób należy też rozumieć alternatywę z art. 671. System k. c. a. nie wytrzymał próby życiowej, jak tego dowodzą liczne zastrzeżenia, jakie praktyka jest zmuszona czynić na korzyść odszkodowania w pieniądzach (por. Ehrenzweig. System, II, 1, § 303). System niemiecki jest zbyt skomplikowany i liczne wyjątki od reguły odszkodowania w naturze sprowadzają ją w praktyce do roli wyjątku. Brak wszelkiej wskazówki, jak w k. N. i T. X cz. 1 (i tak samo k. z. szwajc. w art. 43 ust. 1) utrudnia stanowisko sądowi. Z tych powodów oraz z motywów, przytoczonych w projekcie Tilla do art. 79 (str. 115), k. z. przyjmuje jako regułę odszkodowanie w pieniądzach, pozostawiając jednak sądowi możność nałożenia obowiązku odszkodowania w naturze, tj. przez Art. 159. Chlamtacz Marceli: Sposoby wynagrodzenia szkody w polskim k. z. i w prawodawstwach nowożytnych. Lwów, Zakład Naród. Ossolińskich, 1936. str.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 159—160. 219 przywrócenie rzeczy do poprzedniego stanu, jednak tylko na żądanie poszkodowanego, gdyż takie przywrócenie do pierwotnego stanu, dokonane wbrew jego woli, może się łączyć z nowymi niekorzyściami dla niego i dać powód do procesów, czy dokładnie zostało wykonane. Przeciw nieuzasadnionym kaprysom i szykanom ze strony poszkodowanego, który żąda odszkodowania pieniężnego w tych przypadkach, w których dla odpowiedzialnego jest to zbyt kosztowne (§ 251 ust. 2 k. c. n.), np. gdy pracownik uszkodzi narzędzie, które sam łatwo mógłby bez kosztów naprawić, chroni odpowiedzialnego zasada art. 158 § 1, że sąd ustala odszkodowanie z uwzględnieniem wszelkich okoliczności, gdyż sąd wówczas może zniżyć odszkodowanie pieniężne i zagrożeniem tego zniżenia skłonić poszkodowanego do przyjęcia naprawy w naturze. ART. 160. Przy określaniu szkody majątkowej Bierze się pod uwagę wartość rzeczy według cen rynkowych, a w razie złego zamiaru lub rażącego niedbalstwa zobowiązanego do odszkodowania, także szczególną wartość rzeczy dla poszkodowanego. W związku z zasadą pieniężnego odszkodowania należało określić, jaką wartość rzeczy należy brać za podstawę przy obliczeniu szkody majątkowej, a mianowicie, czy wartość rynkową, tj. taką, jaką rzecz zniszczona lub uszkodzona przedstawiała dla każdego, czy też wartość szczególną, jaką przedstawiała dla poszkodowanego (przedmiot z kolekcji, pies prowadzący ślepca). Oczywiście można pozostawić decyzję o tym sędziemu, który i tak ma oznaczyć odszkodowanie „z uwzględnieniem zachodzących okoliczności" w myśl art. 158. Tak czyni k. z. szwajc. (art. 43), a z ustawodawstw dotychczas w Polsce obowiązujących k. N. i k. c. n., jednak jak tego dowodzi literatura k. z. szwajc. i k. c. n. doprowadza to w rezultacie do zapatrywania, że z reguły sąd ma przyznawać odszkodowanie według szczególnej wartości dla poszkodowanego, bo chodzi o jego „interes", a tylko w razie szczególnego przepisu ustawy (np. regulaminy pocztowe, kolejowe itp.) ma wziąć za podstawę ceny rynkowe (por. Oser. schweiz. Oblr. do art. 43, nr 15 i Enneccerus-Kipp-Wolff. Lehrbuch des Biirgerl. Rechts., II, § 234). Wobec możliwości bardzo wielkich różnic między wartością rynkową a szczególną, stanowisko to może być nieraz krzywdzące dla odpowiedzialnego, zwłaszcza przy małym stopniu winy lub przy odpowiedzialności z tytułu ryzyka i nie można liczyć na to, że sądy zawsze będą korzystać z uprawnień, zawartych w art. 158 § 1. Dlatego praktyczniejszym wydaje się stanowisko tych kodeksów, które, jak T. X cz. 1 i k. c. a., dają w tej mierze wyraźną wskazówkę sędziemu, salwującą słuszny interes odpowiedzialnego. T. X cz. 1 każę brać zawsze pod uwagę ceny rynkowe (art. 671 i 673), a tylko pozostawia wybór poszkodowanemu między cenami z czasu uszkodzenia a cenami z czasu wydania wyroku. K. c. a. przyjmuje jako regułę ceny rynkowe z czasu uszkodzenia (§ 1332), a tylko w razie złego zamiaru lub ciężkiego niedbalstwa wartość szczególną (§ 1332 a contr.), zaś w razie przestępstwa BIBLIOGRAFIA Art. 160. Chlamtacz Marceli: Sposoby wynagrodzenia szkody w polskim k. z. 1 w pra- -wodawstwach nowożytnych. Lwów, Zakład Naród, im. Ossolińskich, 1936, str. 73.

﻿220 karnego lub wyrządzenia szkody przez swawolę wartość ze szczególnego upodobania (pretium affectionis, np. przedmiot pamiątkowy, § 1331). K. z. idzie za wzorem k. c. a. jako odpowiadającym postulatom słuszności. Jedynie uznano za zbędne postanowienie § 1331 zd. 2 o pretium affectionis, gdyż dotyczy on przypadków stosunkowo rzadkich, a w razie potrzeby sąd może przyjąć i wartość szczególniejszego upodobania na podstawie art. 158. Również nie ma potrzeby, za wzorem T. X cz. 1, dawać wyboru poszkodowanemu między cenami z czasu uszkodzenia a wydania wyroku: w przypadkach, w których ceny te poszły w górę, sędzia, uwzględniając to jako „towarzyszącą okoliczność", powinien przyznać odszkodowanie według cen wyższych z chwili wyroku. Dlatego też k. z. w art. 160 nic nie mówi o chwili decydującej, aby sądowi pozostawić wolną rękę, także więc i pod tym względem odstąpił od k. c. a. Oddział 7. Odszkodowanie za uszkodzenie ciała łub rozstrój pozbawienie życia, pozbawienie wolności i obrazę czci. Oddział ten dotyczy jedynie naprawienia szkody na osobie, wyrządzonej w jeden ze sposobów, w nagłówku podanych. Natomiast nie dotyczy odszkodowania, jakie może się należeć z powodu wyrządzenia równocześnie tym samym czynem szkody na majątku, np. jeżeli przez uszkodzenie ciała lub pozbawienie wolności poszkodowany utracił przez czas choroby lub utraty wolności zarobek, albo jeżeli przez obrazę czci doznał podkopania kredytu, gdyż taka szkoda ma być naprawiona według ogólnych zasad art. 157—160. Co innego natomiast jest utrata zdolności zarobkowania na przyszłość, bo to już jest szkoda na osobie. W k. c. a. i T. X cz. 1 szkody na osobie i szkody na majątku, wyrządzone uszkodzeniem ciała lub pozbawieniem wolności, traktowane są łącznie dlatego treść odnośnych przepisów jest obszerniejsza, niż treść przepisów, zawartych w oddziale 7 k. z. Nie znaczy to, aby według k. z. szkody, w tych przepisach niewymienione, nie wymagały naprawienia, lecz znaczy to tylko, że ich naprawienie podlega przepisom ogólnym. ART. 161. § 1. Kto odpowiedzialny jest za uszkodzenie ciała lub za wywołanie rozstroju zdrowia, ponosi wszelkie powstałe z tego powodu koszty, a w razie potrzeby obowiązany jest do wyłożenia z góry sumy, niezbędnej na leczenie poszkodowanego. Art. 161. Allerhand Maurycy: Czy podlega egzekucji przysługujące według art. Proc. Cyw. r. 1937, str. 716. 113, 117. Gliwa-Gliwiński K.: Renta i dożywocie. Not. Hip. Kodeks Kolasa Fr.: Niektóre problemy społecznego ubezpieczenia od wypadków (k. z. a ubezpieczenie od wypadków). Prz. Ub. Spoi. r. 1936, str. 132.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 161. § 2. Gdyby poszkodowany utracił w całości lub w części zdolność do pracy zarobkowej, albo gdyby zwiększyły się jego potrzeby lub zmniejszyły widoki powodzenia w przyszłości, zobowiązany do odszkodowania powinien mu wypłacać rentę w wysokości, odpowiadającej wyrządzonej szkodzie. § 3. Jeżeli w czasie wydania wyroku szkoda nie da się jeszcze ustalić dokładnie, poszkodowanemu może być przyznana renta tymczasowa. Do renty przewidzianej w art. niniejszym stosuje się prze= pisy o rencie umownej, zawarte w art. 592—598. Zob. o tym art. 597. Renta za zmniejszenie się widoków powodzenia z art. 161 § 2 k. z. i jednorazowe odszkodowanie z art. 164 § 1 k. z. wylą= czają się wzajemnie i nie mogą być przyznane równocześnie. (O. S. N. z 14. 5. 1936, C II 210/36; Zb. O. S. N. Cyw. z r. 1936. poz. 487, N. K. Z. z r. 1936, str. 113). Zarzut, że powód nie pokrył jeszcze kosztów leczenia w szpis talu powszechnym nie ma znaczenia z uwagi na art. 161 § 1 k. z., według którego odpowiedzialny za uszkodzenie ciała obowiązany jest w razie potrzeby do wyłożenia z góry sumy niezbędnej na leczenie poszkodowanego, tym bardziej więc musi dostar= czyć poszkodowanemu środków pieniężnych na pokrycie uros= łych kosztów leczenia, których poszkodowany jedynie z powodu niezamożności nie mógł jeszcze wyrównać. (O. S. N. z 5. 4. 1937, C II 2995/36; P. S. z r. 1937, poz. 361). Obowiązek zwrotu kosztów leczenia, transportu chorego, pielęgnacji, protezy itp., wynika już z ogólnych zasad o odszkodowaniu, jest to bowiem niewątpliwie szkoda, będąca normalnym następstwem uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia. Dlatego k. c. n. o tym osobno Uważając za wystarczającą ogólną zasadę § 249 zd. 2. nie wspomina, Wobec tego jednak, że mówią o tym wyraźnie T. X cz. 1 (art. 660) i k. c. a. (§ 1325) oraz że jest to szkoda ściśle związana z uszkodzeniem cielesnym, a zatem należąca do kompleksu szkód na osobie, należało także o tym wspomnieć w kodeksie. Wyrażenie „ponosi wszelkie koszty", zaczerpnięte z k. c. a., obejmuje nie tylko zwrot tych kosztów poszkodowanemu, jeżeli je sam poniósł, lecz także obowiązek ich zapłaty osobie trzeciej, która leczyła poszkodowanego tak, że nie potrzebuje ona zwracać się koniecznie do poszkodowanego, a ten dopiero do odpowiedzialnego. Obowiązek wyłożenia z góry potrzebnej sumy, przewidziany w art. 1194 (art. 1086 wyd. z r. 1900) proj. ros., leży w interesie obu stron: im szybsza kuracja, tym jest tańsza i zapewnia lepsze wyniki. Przewidziana w § 2 renta z powodu utraty zdolności zarobkowania,

Kodeks zobowiązań — Art. 161 222 zwiększenia się potrzeb lub zmniejszenia widoków powodzenia odpowiada dotychczasowemu prawu w możliwie ogólnym ujęciu, wzorowanym na §§ 842 i 843 k. c. n. i art. 46 i 43 k. z. szwajc. K. c. a. mówi tylko o odszkodowaniu za utratę zdolności zarobkowania (§ 1325) i za zmniejszenie widoków powodzenia w przyszłości skutkiem zniekształcenia (§ 1326), jednak nauka i orzecznictwo interpretują te przepisy rozszerzające, przyznając odszkodowanie także za zwiększenie się potrzeb, np. konieczność lepszego odżywiania się lub utrzymywania pielęgniarki, oraz przyznając odszkodowanie za zmniejszenie się widoków powodzenia nie tylko w razie zniekształcenia, np. zmniejszona nadzieja zamążpójścia skutkiem zgwałcenia niewiasty (por. Ehrenzweig. System II, 1, § 392, II, 2). T. X cz. 1 wspomina o odszkodowaniu za utratę zdolności zarobkowania (art. 661), za zmniejszenie się widoków zamążpójścia kobiety w razie zniekształcenia (oszpecenia), zgwałcenia lub porwania (art. 662—664). Ograniczenie odszkodowania za zmniejszenie się widoków przyszłego powodzenia do kobiet jest niewłaściwe, także np. oszpecony aktor powinien otrzymać takie odszkodowanie. Na podstawie k. N. sąd ma możność podciągnąć ta wszystko pod naprawienie szkody z art. 1382. Co do sposobu wypłacenia odszkodowania, o którym mowa w § 2, to kwestia ta jest różnie unormowana w dotychczasowym ustawodawstwie. K. N. i k. c. a. nie zawierają żadnego przepisu, sądy mają zatem swobodę przyznania odszkodowania w formie renty lub sumy jednorazowej (por. Planiol. Traite II, nr 895, Ehrenzweig, 1. c. § 392, str. 629). T. X cz. 1 każę płacić odszkodowanie takie w formie renty alimentacyjnej. K. c. n. przyjmuje rentę jako normę przy odszkodowaniu za utratę zdolności zarobkowania i za zwiększenie się potrzeb, daje jednak poszkodowanemu prawo żądania jednorazowego odszkodowania z ważnych powodów. Stanowisko T. X cz. 1 jest zbyt, rygorystyczne dla poszkodowanego, należy bowiem uwzględnić, że uprawniony do poboru renty jest zależny od sumienności i wypłacalności dłużnika, podczas gdy zapłata jednorazowej sumy uniezależnia poszkodowanego od osoby odpowiedzialnej i byłaby najwłaściwszym odszkodowaniem, gdyby nie wzgląd podwójny: po pierwsze wzgląd, że dla osoby odpowiedzialnej wyłożenie od razu wielkiej sumy byłoby najczęściej niemożliwe lub podkopałoby jej egzystencję, po wtóre wzgląd, że poszkodowany mógłby łatwo sumę odszkodowania roztrwonić i w następstwie, będąc niezdolnym do zarobkowania, stałby się ciężarem dobroczynności publicznej. Z powyższych względów k. z. przyjmuje jako regułę rentę i to także w przypadku, gdy chodzi o odszkodowanie za zmniejszenie się widoków powodzenia, a tylko z ważnych powodów uznaje za możliwe odszkodowanie jednorazowe (art. 164). Łatwo może się zdarzyć, że skutki uszkodzenia nie prędko dadzą się ustalić z wszelką pewnością tak, aby na tym można oprzeć wyrok. Np. leczenie może trwać kilka lat, po czym dopiero się okaże, jaki % zdolności zarobkowania poszkodowany utracił. Byłoby rzeczą niewłaściwą czekać z wydaniem wyroku aż do tego czasu, a to tym bardziej, że jak praktyka wykazuje, w pewnych przypadkach, np. w razie nerwicy, spowodowanej wypadkiem kolejowym, szybkie zakończenie procesu działa korzystnie na zdrowie poszkodowanego. Z tych względów k. z. szwajc. umożliwia sędziemu wydanie wyroku na podstawie jeszcze niezupełnie wyjaśnionego stanu rzeczy z zastrzeżeniem zmiany w ciągu dwóch lat. Okres dwóch lat jest jednak dowolny i może być za krótki. Dlatego k. z. w ogóle przewiduje w takim przypadku przyznanie renty tymczasowej z tym zastrzeżeniem, że po wyklarowaniu się sprawy na wniosek jednej lub drugiej strony nastąpi dopiero przyznanie renty definitywnej (§ 3).

Kodeks zobowiązań — Art. 162. 223 ART. 162. § 1. W razie śmierci poszkodowanego wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, zobowiązany do odszkodowania winien zwrócić koszty leczenia i pogrzebu temu, kto je poniósł. § 2. Osobom, do których utrzymywania zmarły był obowiązany z mocy ustawy i które rzeczywiście utrzymywał, zobowiązany do odszkodowania winien wynagrodzić utracone korzyści przez wypłacanie renty, obliczonej stosownie do potrzeb poszkodowanych, do dochodów i prawdopodobnej długości życia zmarłego, a także do prawdopodobnego czasu trwania prawa do alimentacji. § 3. Nadto krewni, powinowaci, wychowańcy i inne osoby bliskie, którym zmarły dobrowolnie i stale dostarczał środków utrzymania, mogą żądać przyznania takiej renty, jeżeli z okoliczności, a zwłaszcza ze stosunku stanu majątkowego poszkodowanych i osoby zobowiązanej do odszkodowania wynika, że odszkodowanie odpowiada względom słuszności. Do renty, przewidzianej w art. niniejszym stosuje się prze= pisy o rencie umownej, zawarte w art. 592—598. Zcb. o tym art. 597. Prawo do otrzymania wynagrodzenia za śmierć ojca nieślub* nego wskutek nieszczęśliwego wypadku z winy osoby trzeciej przysługuje dziecku nieślubnemu tylko w razie udowodnienia, iż głównym źródłem materialnej egzystencji poszukującego była dostarczana mu stała pomoc faktyczna ze strony zmarłego w spo= sób powyższy ojca nieślubnego, względnie w razie uprzedniego zapadnięcia wyroku, zasądzającego od niego alimenty na rzecz dziecka nieślubnego. (O. S. N. z 29. 9. 1956, C I 1514/36; Zb. O. S. N. C. z r. 1937, poz. 322) Ojciec osoby zabitej, którego dochody wystarczają na jego i jego rodziny utrzymanie, nie ma prawa ani do renty z art. 162 BIBLIOGRAFIA Art. 162. Medyński Władysław Jan: Prawo słuszne w k. z. N. K. Z. r. 1937, str. 1, 5,. 17, 21, 25, 33. 9, 13, Zylber Wacław: Wynagrodzenie szkód spowodowanych przez działalność władz publicznych według prawa polskiego. Pal. r. 1933, nr 1—7, 11—12, r. 1934, str. 84, 389, 472.

Kodeks zobowiązań — Art. 162. ﻿224 k. z., ani do jednorazowego odszkodowania z art. 164 k. z. (O. S. N. z 30. 6. 1937, C II 83/37; N. K. Z. z r. 1938, str. 2). Jeżeli następstwem uszkodzenia była śmierć człowieka, obowiązek zwrotu kosztów leczenia i pogrzebu wynika już z ogólnych zasad, jednak pożądane jest postanowienie, komu ten zwrot się należy. K. c. a. i T. X cz. 1 wyrażają się ogólnie, że te koszty mają być zwrócone, nie mówiąc komu, można więc rozumieć te przepisy (§ 1327 k. c. a. i art. 658 T. X cz. 1) w ten sposób, że obowiązek zwrotu istnieje nie tylko wobec masy spadkowej zabitego, lecz także wobec każdego, kto te koszty poniósł, co jest uproszczeniem sytuacji prawnej. K. c. n. w § 844 przyznaje prawo do żądania zwrotu kosztów pogrzebu temu, kto ma obowiązek ponieść te koszty, czy to z ustawy, jak np. obowiązany do utrzymywania krewny, dziedzic, małżonek itp., czy to z umowy, np. z umowy o dożywocie. K. z. przyznaje to prawo w ogóle każdemu, kto te koszty poniósł. Przepis ten oczywiście nie uchyla obowiązku poniesienia kosztów leczenia lub pogrzebu, ciążącego niezależnie od powodu śmierci na pewnych osobach z ustawy lub z umowy. Jeżeli faktycznie poniosła te koszty inna osoba, ma ona wybór: albo zwrócić się do obowiązanego o zwrot z tytułu prowadzenia cudzej sprawy lub użycia rzeczy na korzyść drugiego i obowiązany do utrzymywania będzie musiał te koszty pokryć, a sam ma regres do odpowiedzialnego na podstawie art. 162 § 1, albo zwróci się na podstawie art. 162 wprost do odpowiedzialnego, musi jednak wówczas przeprowadzić proces odszkodowawczy lub do niego się przyłączyć. Utrata utrzymania, pobieranego lub mającego się pobierać od osoby, która zmarła skutkiem uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, jest też normalnym następstwem tych uszkodzeń, po czym już z ogólnych przepisów wynikałoby prawo dotkniętych tym osób do odpowiedniego odszkodowania. Dlatego mimo braku przepisu w k. N. sądy francuskie przyznają odszkodowanie osobom, które zmarły utrzymywał. T. X cz. 1, k. c. a. i k. c. n. wyraźnie przyznają to odszkodowanie pewnym oznaczonym osobom, a to T. X cz. 1 — rodzicom, żonie i dzieciom osobom, z ustawy uprawnionym do (art. 657), zaś k. c. a. i k. c. n. — alimentacji przez zmarłego, z czego a contrario wynika, że inne osoby nie mają prawa do odszkodowania, chociażby faktycznie otrzymywały utrzymanie od zmarłego i skutkiem jego śmierci je straciły. Wyłączenie innych osób uzasadniano tym, że przyznanie im odszkodowania prowadziłoby do podnoszenia roszczeń, nie dających się skontrolować i umożliwiałoby szantaże. Mimo to nie można uznać tego stanowiska za słuszne i zgodne z zasadą, że wszelka szkoda, będąca normalnym następstwem działania lub zaniechania, uzasadniającego odpowiedzialność, powinna być naprawiona, jest też ono w nauce krytykowane (por. Ehrenzweig, 1. c., str. 634 i cytowana tamże literatura). To też projekt czeskosłowacki stawia na równi z obowiązkiem alimentacyjnym ustawowym obowiązek umowny i moralny (§ 1224), a k. z. szwajc. w ogóle przyznaje odszkodowanie wszystkim osobom, które przez śmierć uszkodzonego utraciły żywiciela (art. 45 ust. 3). K. z., nie chcąc wprowadzać zbyt wielkiej zmiany stanu prawnego, obowiązującego na przeważającej części państwa, poszedł drogą pośrednią. W § 2 przyznaje odszkodowanie normalne, tj. w razie istnienia ogólnych warunków odpowiedzialności, tylko osobom, uprawnionym do alimentacji z ustawy, zaś w § 3 upoważnia sąd do przyznania renty także innym osobom bliskim, jeżeli zmarły utrzymywał je dobrowolnie i stale i jeżeli to odpowiada słuszności ze względu na okoliczności, a

225 zwłaszcza stan majątkowy stron. Przez to z jednej strony zapobiega się uroszczeniom napastliwym i szantażom, z drugiej jednak strony nie dopuszcza się do oczywistej krzywdy. Jeżeli samochód człowieka bogatego przejechał na śmierć przechodnia, który nie miał żadnej rodziny i żył z przybranym dzieckiem, czyż nie jest słuszne, aby temu dziecku przysądzić odpowiednią rentę. W przeciwnym razie sprawca szkody, poza nieznacznymi kosztami pogrzebu, niczego nie potrzebowałby płacić. Wymóg, zawarty w § 2, aby zmarły nie tylko był obowiązany do utrzymywania z ustawy, lecz też faktycznie ten obowiązek wykonywał, ma na celu przeszkodzenie, by przepisy o odszkodowaniu nie stały się środkiem robienia dobrych interesów. Skoro obowiązany do alimentacji obowiązku tego nie wykonywał z jakichkolwiek powodów, uprawniony do utrzymania, przez śmierć jego, poza nudum ius, niczego nie utracił, nie ma zatem szkody, będącej kardynalnym warunkiem powstania obowiązku naprawienia szkody. Jednak nie należy interpretować tego postanowienia literalnie i odmawiać np. renty dziecku, które dopiero po śmierci zabitego się urodziło. W tym przypadku bowiem jasne jest, że zmarły, jakkolwiek tego dziecka jeszcze nie utrzymywał, to jednak byłby je utrzymywał od chwili urodzenia. Dlatego uznano za zbędną wyraźną wzmiankę o takich, zresztą rzadkich przypadkach, zamieszczoną np. w k. c. n. w § 844. Sposób obliczenia renty odpowiada naturze rzeczy i dotychczasowej praktyce. ART. 163. § 1. W przypadkach, przewidzianych w dwóch artykułach poprzedzających, sąd może orzec, zarówno w wyroku przyznającym rentę jak i później, że renta ma być zabezpieczona na majątku dłużnika, i oznaczyć sposób zabezpieczenia. § 2. W razie zmiany okoliczności można żądać uchylenia renty lub zmiany jej wysokości. Jak już podniesiono wyżej przy uzasadnieniu art. 161, odszkodowanie w postaci renty czyni zależnym poszkodowanego od sumienności i wypłacalności zobowiązanego do odszkodowania. W przypadkach, w których to może być niebezpieczne, k. c. n. (§ 843 ust. 2) i prawo austriackie (austr. proc. cyw. § 407) nadają poszkodowanemu prawo żądania zabezpieczenia w granicach uznania sądu. K. z. szwajc. art. 43 ust. 2 przyznaj e prawo do zabezpieczenia we wszystkich przypadkach, w których przyznano odszkodowanie w postaci renty. To idzie za daleko, wystarczy pozostawienie decyzji sądowi, kiedy zabezpieczenie jest potrzebne i tak też czyni k. z. § 2 ma na myśli zmianą stosunków, jaka nastąpiła już po przyznaniu renty. Nie chodzi tu o przypadek, gdy w chwili wydania wyroku nie jest jeszcze znana wysokość szkody, np. stopień niezdolności do zarobkowania, bo wtedy sąd w myśl art. 161 § 3 przyzna rentę tymczasową. Tu chodzi o przypadki, gdy istniały podstawy do przyznania renty definitywnej, ale później nastąpiła zmiana stosunków (potanienie kosztów utrzymania, dewaluacja, polepszenie się stanu zdrowia poszkodowanego itp.). Możliwość zmiany wysokości lub nawet uchylenia renty jest wówczas tak samo wskazana, jak np. możliwość zmiany wysokości alimentów, 15 Kodeks zobowiązań

Kodeks zobowiązań — Art. 163—164. 226 przyznanych od ojca nieślubnego. Dotychczasowe orzecznictwo uznawała to nawet bez wyraźnego przepisu, nie zawadzi jednak jasno to w kodeksie wypowiedzieć. Zamiast renty sąd może z ważnych ART. 164. § 1. powodów przyznać jednorazowe odszkodowanie. § 2. Jednorazowe odszkodowanie nie może przewyższać dziesięcioletniej kapitalizacji renty, chyba że strony zgodzą się na wyższą kapitalizację. Za uszkodzenie ciała nie można przyznać obok renty z art. 161 § 2 k. z. także jednorazowego odszkodowania z art. 164 § 1 k. z. z tytułu zmniejszenia się widoków powodzenia na przyszłość. (O. S. N. z 14. 5. 1936, C II 210/36; N. K. Z. z r. 1936. str. 113. Zb. O. S. N. C. z r. 1936, poz. 487). Ojciec osoby zabitej, którego dochody wystarczają na jego i jego rodziny utrzymanie, nie ma prawa ani do renty z art. 162 k. z. ani do jednorazowego odszkodowania z art. 164 k. z. (O. S. N. z 30. 6. 1937, C II'83/37; N. K. Z. z r. 1938, str. 2) Konsekwencją stanowiska, że odszkodowanie za utratę zdolności do zarobkowania oraz za utratę utrzymania od zabitego należy się z reguły w formie renty, jest, że odszkodowanie jednorazowe w tych przypadkach możliwe będzie wyjątkowo, w razie szczególnych okoliczności oraz, że stanowi wówczas tylko surogat renty. Pierwszą konsekwencją zajmuje się § 1, drugą § 2 tego artykułu. Jak już wyżej zaznaczono (przy uzasadnieniu do art. 161), k. c. n. przyznaje tylko poszkodowanemu prawo żądania jednorazowej odprawy w kapitale z ważnych powodów (§ 843 ust. 3). Nie ma jednak dostatecznej racji, aby ograniczać to prawo tylko do poszkodowanego. Również i odpowiedzialny może mieć słuszny powód do żądania zamiany renty na kapitał, np. jeżeli przesiedla się w inną stronę świata. Dlatego k. z. szwajc. pozostawia decyzję sądowi, nie krępując go wnioskiem którejkolwiek zestron, i tak samo czyni k. z. Ważnym powodem, obok wspomnianego wyżej przesiedlenia się jednej lub drugiej strony, może być obawa, że zobowiązany stanie się niewypłacalnym, potrzeba urządzenia warsztatu pracy przez poszkodowanego itp. Skoro jednorazowe odszkodowanie zastępuje rentę, powinno być obliczone w stosunku do niej, tzn. najpierw należy obliczyć rentę, a następnie przemienić ją na kapitał. Kapitalizację 10-letnią przyjęto jaka górną granicę, gdyż wyższe odszkodowanie mogłoby obciążyć ponad miarę osobę, odpowiedzialną za szkodę. Nie ma jednak powodu wyłączać wyższej kapitalizacji, jeżeli zobowiązany do odszkodowania na to się zgadza, uważając ją jeszcze za korzystniejszą dla siebie, niż płacenie stałej renty. Wspomniano przy tym o zgodzie stron, a nie tylko zobowiązanego, bo może być i taka sytuacja, że sąd nie widzi wprawdzie dostatecznie ważnego powodu do przyznania jednorazowego kapitału, ale na żądanie zobowiązanego poszkodowany zgadza się przyjąć jednorazowe odszkodowanie, jednak wyższe od 10-letniej kapitalizacji.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 165. 227 ART. 165. § 1. W razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, pozbawienia życia, pozbawienia wolności lub obrazy czci, sąd może przyznać podszkodowanemu lub instytucji przezeń wskazanej stosowną sumę pieniężną, jako zadośćuczynienie za cierpienia fizyczne i krzywdę moralną. § 2. Przepis powyższy stosuje się również w przypadkach, gdy kobietę albo małoletniego lub psychicznie upośledzonego mężczyznę skłoniono za pomocą podstępu, gwałtu, nadużycia stosunku zależności lub wyzyskania krytycznego położenia do poddania się czynowi nierządnemu. § 3. Prawo do zadośćuczynienia przechodzi na spadkobierców, jeżeli zostało umownie lub prawomocnym wyrokiem przyznane za życia poszkodowanego, a w przypadku, przewidzianym w paragrafie pierwszym, także wtedy, gdy powództwo zostało wytoczone za życia poszkodowanego. Podanie w czasopiśmie nieprawdziwych wiadomości o udzia= le pewnej osoby w morderstwie t o jej przyaresztowaniu zobo* wiązuje spółkę wydawniczą do wynagrodzenia zniesławionemu krzywdy moralnej. (O. S. N. z 9. 1. 1957, C II 1667/56; N. K. Z. z r. 1957, str. 55, P. S. z r. 1957, poz. 565). A. Osoba uszkodzona na ciele wskutek wypadku kolejowego ma prawo do zadośćuczynienia za krzywdę moralną, cho= ciąż uszkodzenie jej nie było rozmyślnie przez kolej wywołane. B. Miarą stosownego zadośćuczynienia za krzywdę moralną powinna być również ewentualna przyszła kariera poszkodować nego, jaką mógł on osiągnąć przy swoich kwalifikacjach lekarz skich w życiu rodzinnym i społecznym w razie, gdyby był nie doznał tak dotkliwego kalectwa, które spowodowało amputację obu nóg. Miara ta powiną być oczywiście utrzymana na poziomie średnich możliwości i wartości ocennych rezultatów ludzkiej Art. 165. str. 294. moralną. Wsp. M. P. r. 1937, nr 4. władz publicznych według prawa polskiego. Pal. r. 1933, nr 1—7, 11—12, r. 1934, str. 84. 389, 472.

﻿228 Kodeks zobowiązań — Art. 1 65 pracy w życiu rodzinnym i społecznym. (O. S. N. z 6. 6. 1936, C 11 443/36; N. K. Z. z r. 1936, str. 117). Za nietrafne posądzenie o kradzież nie należy się posądzone: mu zadośćuczynienie za krzywdy moralne, jeżeli posądzenie było według okołiczności sprawy usprawiedliwione. (O. S. N. z 12. 12. 1936, C II 1853/36; N. K. Z. z r. 1937, str. 42, P. S. z r. 1937, poz. 346) Systematyczne łudzenie kobiety niezamężnej przez czas dłuż: szy ze strony mężczyzny co do jego zamiarów, dawanie zapew= nień co do ożenienia się z nią i oświadczenie się matce tej ko= biety o rękę tej ostatniej celem nadania przyrzeczeniom pozorów prawdy, wyczerpują w zupełności pojęcie podstępu w rozumie: niu przepisu art. 165 § 2 k. z. (O. S. N. z 30. 4. 1936, C II 74/36, P. P. A. IV/1936, str. 522). Mężczyzna, który spowodował ciążę u kobiety w stosunku pozamałżeńskim nie jest obowiązany do odszkodowania wobec tej kobiety za rozstrój jej zdrowia wywołany przerwą jej ciąży, jeżeli potrzebę tego zabiegu stwierdził lekarz, a nie została przer= wa ciąży wykonana z namowy owego mężczyzny, ponieważ brak związku przyczynowego między jego działaniem, a rozstrojem zdrowia kobiety. (O. S. N. z dnia 10. 6. 1937, C II 173/37; P. P. A. z r. 1937, poz. 317, str. 505). W konsekwencji stanowiska, wyłuszczonego przy uzasadnieniu art. 157 § 3, k. z. wymienia w tych artykułach przypadki, w których można żądać zadośćuczynienia za krzywdę moralną. T. X cz. 1 wspomina tylko o nawiązce za obrazę osobistą lub zniewagę (art. 668). K. c. a. przyznaje takie zadośćuczynienie w razie uszkodzenia ciała lub zdrowia jako nawiązkę za ból (§ 1325) i w razie pozbawienia wolności (§ 1329). K. c. n. idzie jeszcze dalej, gdyż przyznaje zadośćuczynienie za krzywdę moralną ponadto jeszcze kobiecie, wobec której dopuszczono się zbrodni lub występku przeciw moralności, albo którą skłoniono podstępem, groźbą lub nadużyciem stosunku zależności do poddania się pozamałżeńskiemu spółkowaniu — § 847. (K. c. a. w tym ostatnim przypadku przyznaje tylko odszkodowanie za szkodę majątkową, § 1328). Natomiast żaden z powyższych trzech kodeksów nie wspomina o zadośćuczynieniu za krzywdę moralną, wyrządzoną osobom bliskim przez śmierć poszkodowanego. Czyni to natomiast k. z. szwajc., który ponadto przyznaje takie zadośćuczynienie w razie uszkodzenia cielesnego samemu uszkodzonemu oraz w razie naruszenia stosunków osobistych (tzn. praw osobistych, jak wolność, cześć, nazwisko, wizerunek itp., art. 47 i 49). Stanowisko k. z. szwajc. należy uznać za słuszne i konsekwentne. Argumenty, które podnoszono przeciw przyznawaniu odszkodowania moralnego kobiecie, zmuszonej lub w inny niedozwolony sposób skłonionej do pozamałżeńskiego spółkowania oraz obrażonemu na czci, a mianowicie, że takich krzywd nie można wynagradzać pieniędzmi i że wystarczają przepisy prawa karnego (Schey, Bericht der Kommission fur Justizgegenstande, str. 278 i 279), nie wytrzymują krytyki. Przy obrazie często wysokie zadośćuczynienie pieniężne, choćby zapłacone na rzecz instytucji

Kodeks zobowiązań — Art. 165—166. ﻿229 dobroczynnej, będzie nie tylko lepszą rekompensatą dla obrażonego, lecz także i lepszym środkiem prewencyjnym niż areszt. Jednak k. z. nie miał potrzeby tak szeroko ujmować tej rzeczy, jak k. z. szwajc. w art. 49, ponieważ w Polsce już ustawy szczególne, jak ustawa o prawie autorskim, o ochronie wynalazków, wzorów i modeli, o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji przewidują zadośćuczynienie za naruszenie chronionych tymi ustawami praw osobistych w formie pokutnego. W k. z. wystarczyło zatem przyznanie zadośćuczynienia moralnego w przypadkach, wymienionych w art. 165 §§ 1 i 2 i w art. 166. Chodziło też o to, aby przez zbyt ogólne sformułowanie nie umożliwiać roszczeń w przypadkach wątpliwych, co dawałoby asumpt do procesów, oraz aby uniknąć bądź co bądź niezupełnie jasnego wyrażenia: stosunki osobiste lub prawa osobiste. W § 2, wzorowanym na § 1328 k. c. a. i § 847 ust. 2 k. c. n., rozszerzono ochronę także na małoletnich lub psychicznie upośledzonych mężczyzn, którzy również mogą padać ofiarą zdziczenia obyczajów lub zboczeń seksualnych. Poza tym w toku obrad konferencji międzyministerialnej uzgodniono brzmienie tego przepisu z art. 204 i 205 k. k. Ze względu na ściśle osobisty charakter zadośćuczynienia za krzywdę moralną (i cierpienia fizyczne) zarówno k. c. n. (§ 847 ust. 1 zd. 2), jak i austriackie orzecznictwo (O. z 17 czerwca 1913, ks. judykatów nr 204), ograniczają przejście praw do zadośćuczynienia na dziedziców, do przypadków, gdy zadośćuczynienie zostało jeszcze za życia poszkodowanego umownie przyznane lub zaskarżone. K. z. podziela to stanowisko, jednak z jednym wyjątkiem: prawo do zadośćuczynienia moralnego za niedozwolone skłonienie do poddania się czynom nierządnym musi być jeszcze za życia poszkodowanej (lub poszkodowanego) definitywnie przyznane umową lub prawomocnym wyrokiem, gdyż prowadzenie przez dziedziców skandalicznych procesów, uwłaczających czci zmarłego, nie jest wskazane. K. c. n. w art. 847 ogranicza także zbywalność zadośćuczynienia za krzywdy moralne między żyjącymi. W k. z. było to zbyteczne, gdyż kwestia zbywalności między żyjącymi wszelkich roszczeń, określonych w oddziale 7, jest załatwiona na szerszej platformie w art. 167. Przyznanie zadośćuczynienia za krzywdę moralną najbliższym członkom rodziny zmarłego skutkiem uszkodzenia jest nowością w stosunku do k. c. a., k. c. n. i T. X cz. 1, jednak da się uzasadnić już na tle k. n. i jest przez sądy francuskie praktykowane, ustawowo zaś zostało przewidziane w k. z. szwajc. (art. 47). Ocena, kto jest w danym przypadku najbliższym członkiem rodziny, należy do sądu; niekoniecznie będzie nim najbliższy krewny. W art. 165 i 166 przewidziano także przyznanie zadośćuczynienia nie do rąk poszkodowanego, lecz do rąk instytucji przezeń wskazanej, ażeby uczynić to zadośćuczynienie praktycznym także w przypadkach, w których poszkodowany nie chce brać sam pieniędzy za krzywdę moralną, np. w razie obrazy honoru. ART. 166. W razie śmierci poszkodowanego wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, sąd może BIBLIOGRAFIA Art. 166. Zylber Wacław: Wynagrodzenie szkód spowodowanych przez działalność władz publicznych według prawa polskiego. Pal. r. 1933, nr 1—7, 11—12, r. 1934. str. 84, 389, 472.

﻿230 kodeks zobowiązań — Art. 166—167. przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego lub instytucji, przez nich wskazanej, stosowną sumę pieniężną, jako zadośćuczynienie za doznaną przez nich krzywdę moralną. Rodzicom dziecka przejechanego na śmierć przez samochód należy się wynagrodzenie za krzywdę moralną z art. 166 k. z. od właściciela samochodu odpowiadającego na zasadzie przepb sów §§ 1 i 8 ustawy z 9 sierpnia 1908 Nr 162 austr. dz. u. p., cho= ciażby on osobiście nie zawinił wypadku, a spowodował go kierowca samochodu. (O. S. N. z 31. 12. 1936, C 11 1923/36; P. P. A. z r. 1937, poz. 88, Gł. Pr. z r. 1937, str. 79, poz. 1). Najbliższemu członkowi rodziny osoby zmarłej wskutek wy= padku kolejowego sąd może przyznać zadośćuczynienie za krzywdę moralną, chociażby wina kolei w wypadku nie została ustalona. (O. S. N. z 29. 9. 1936, C 11 1988/36; N. K. Z. z r. 1937, str. 35). W przypadku śmierci pasażera, wywołanej wypadkiem ko= lejowym, należy się jego ojcu zadośćuczynienie za krzywdę mo= ralną, osobom zaś, na których utrzymanie zmarły dobrowolnie, choć bez obowiązku ustawowego łożył, renta z powodu utraty pomocy pieniężnej. (O. S. N. z 6. 6. 1936, C II 292/36; N. K. Z. z r. 1936, str. 125). Na ustalenie wysokości zadośćuczynienia za krzywdę mo= ralną nie mogą mieć wpływu ani pozycja socjalna ani majątkowa uprawnionego, ani też okoliczność, iż w procesie przyznano mu prawo ubogich. (O. S. N. z 15. 1. 1937, C II 2097/36; N. K. Z. z r. 1937, str. 83). Sąd może odmówić zadośćuczynienia za krzywdy moralne doznane przez najbliższych wskutek śmierci poszkodowanego, gdy uzna, że krzywda jest minimalna. (O. S. N. z 4. 1. 1937 C II 2012/36; N. K. Z. z r. 1937, str. 91). Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 165. ART. 167. Praw do odszkodowania, w oddziale niniejszym przewidzianych, nie można ustępować osobom trzecim, z wyjątkiem należności umownie lub prawomocnym wyrokiem przyznanych i to jedynie już wymagalnych. Ograniczenie zbywalności między żyjącymi roszczeń, wynikających z oddziału 7, tj. wszelkich roszczeń odszkodowawczych z powodu uszkodzenia ciała, wywołania rozstroju zdrowia lub zabicia i roszczeń o zadośćuczynienie za cierpienia fizyczne i krzywdę moralną, jest uzasadnione ściśle osobistym charakterem tych roszczeń oraz po części ich charakterem alimentacyjnym. Ani koszty leczenia, ani pogrzebu, ani renta z po-

Kodeks zobowiązań — Art. 167. ﻿231 wodu niezdolności do zarobkowania lub utraty żywiciela nie powinny być przedmiotem obrotu, dopóki nie zostały już prawomocnie przyznane, gdyż zbywanie ich przed rozpoczęciem lub ukończeniem procesu następuje zwykle za bezcen, i w rezultacie poszkodowany nie ma za co się leczyć lub nie będzie miał za jakiś czas z czego się utrzymać. Z tego ostatniego względu także rent, już prawomocnie przyznanych, nie można zbywać w całości, lecz można zbywać tylko już zapadłe raty. Według niem. proc. cyw. (§ 850) renta za utratę zdolności do zarobkowania i utratę żywiciela była w pewnej części wyłączona spod zajęcia i tym samym (§ 400 k. c. n.) niezbywalna co do tej części drogą przelewu. Proj. ros. z r. 1900 wprowadza zupełną niezbywalność renty odszkodowawczej, znaczonej na utrzymanie poszkodowanego (art. 1079 ust. ost.). Co do zadośćuczynienia za krzywdy moralne, to według k. (§ 847) roszczenie nie jest nieprzenośne, chyba że uznane zostało w wie lub przyznane prawomocnym wyrokiem. Stanowisko to jest słuszne, dochodzenie bowiem takiego zadośćuczynienia przez osobę trzecią, czysto materialnie w tym zainteresowaną, obrażało by poczucie moralne. Inaczej ma się rzecz, gdy zadośćuczynienie już jest ostatecznie uznane umową lub przyznane wyrokiem. Wówczas staje się ono czynną pozycją w majątku poszkodowanego, oderwaną od swego tytułu i nie ma powodu wyłączać sposobu zużytkowania tej pozycji przez przelew, jeżeli dopuszczone są wszelkie sposoby zużytkowania już wypłaconego zadośćuczynienia.

﻿TYTUŁ III. PRZEJŚCIE PRAW I OBOWIĄZKÓW, WYNIKAJĄ CYCH Z ZOBOWIĄZAŃ. DZIAŁ I. Zmiana wierzyciela. Rozdział I. Przelew wierzytelności. T. X cz. 1 przelewu właściwie nie normuje, jednak zarówno z zasady wolności umów (art. 1530) jak i z przepisów, zakazujących przelewu w pewnych przypadkach (np. art. 1653 i 1678), wynika, że w zasadzie przelew jest dopuszczalny i to bez zgody dłużnika, jak to przyjmuje orzecznictwo na podstawie art. 570 (wyrok kas. z r. 1894, nr 32). Również przepisy art. 2058—2063 o ustąpieniu wierzytelności z pożyczki osobie trzeciej, spłacającej wierzyciela, mogą służyć za podstawę do przyjęcia, że można przelewać wierzytelności z pożyczek a w drodze analogii wszelkie wierzytelności, przy których osoba wierzyciela jest dla dłużnika obojętna (por. Bossowski, str. 173). K. N. normuje przelew jako rodzaj sprzedaży a mianowicie sprzedaż wierzytelności lub innego prawa niezmysłowego (art. 1689 i nast.). Stanowisko to nie jest właściwe z dwóch powodów: po pierwsze stosunek między zbywcą a nabywcą wierzytelności nie musi być sprzedażą, lecz może być darowizną, umową spółki, wykonaniem obowiązków ze zlecenia itp., a po wtóre od skutków przelewu między zbywcą a nabywcą, czyli od stosunku prawnego wewnętrznego między nimi, należy odróżnić skutki przelewu wobec dłużnika, czyli przejście wierzytelności jako takie, podobnie, jak od umowy o sprzedaż prawa własności należy odróżnić samo przejście prawa własności. Przejście wierzytelności jako takie, niezależnie od jego tytułu, należy unormować w części ogólnej zobowiązań. Tak też postępuje k. c. a. (§ 1392 i nast.) 1 k. c. n. (§ 398 i nast.) a także projekt fr.-wł. (art. 260 i nast.). Tą drogą postępuje też k. z., przy czym konsekwentnie wyłączono z tego rozdziału wszystkie przepisy, zamieszczane w innych kodeksach w związku z przepisami o przelewie, jednak dotyczące nie przelewu jako takiego, lecz stosunku wewnętrznego między zbywcą a nabywcą, jak np. przepisy o rękojmi, o obowiązku udzielenia nabywcy potrzebnych wyjaśnień itp., gdyż albo uznano, że wystarczą ogólne przepisy o sprzedaży, darowiźnie

Kodeks zobowiązań — Art. 1 68. 233 itd. (np. art. 299 i 302, 353 i 359 k. z.), albo umieszczono w części szczególnej przy odnośnym kontrakcie przepis specjalny, dotyczący przypadku, gdy przedmiotem umowy jest przeniesienie wierzytelności (np. art. 312 k. z.). ART. 168. Wierzyciel może bez zezwolenia dłużnika przelać swą wierzytelność na osobę trzecią, o ile to nie sprzeciwia się właściwości zobowiązania, ani przepisom ustawy. Sprzedawca wierzytelności odpowiada za wypłacalność dłuż* nika w chwili przelewu tylko o tyle, o ile taką odpowiedzialność na siebie przyjął (art. 312 § 1). Przełewu wierzytelności z dokumentu na okaziciela doko= nywa się przez wydanie dokumentu (art. 171). W myśl art. 167 praw do odszkodowania, przewidzianych w art. 161—166 nie można ustępować osobom trzecim, z wyjąt= kiem należności umownie lub prawomocnym wyrokiem przyznanych i to jedynie już wymagalnych. Dożywotnik nie może przelać na inną osobę praw z umowy o dożywocie wynikających (art. 606). Przelew pretensji przysługującej przeciw Skarbowi Państwa musi być stwierdzony dokumentem, za pomocą którego władza powołana do wypłaty ma być zawiadomiona o przelewie (§ 1 rozp. Min. Spraw, i Skarbu z 24 października 1897 L. 251 dz. p. p.). Przelew na zabezpieczenie pretensji jest tylko jedną z form przelewu powierniczego i zobowiązuje otwierającego kredyt (ce-BIBLIOGRAFIA Art. 168. Wykładnia prawa dewizowego. Przelew wierzytelności Ettinger Stanisław: zagranicznej. P. N. r. 1936. nr 23. Fischler Alfred: O przelewie wierzytelności wedle k. z. Gł. Pr. r. 1934, str. 158. Horowski Jerzy: Cesja wedle prawa cywilnego obowiązującego w Małopolsce, z uwzględnieniem przepisów prawa cywilnego obowiązującego w innych dzielnicach Polski, jak i nowego projektu polskiego zobowiązań. Kraków 1933. tora, im. Ossolińskich. 1936, str. 32. skiego prawa o zobowiązaniach. P. N. r. 1933, Macholz A.: Kilka słów o cesji wierzytelności wynikającej z książeczki oszczędnościowej P. K. O., Cz. K. Osz. r. 1933, nr 12. P.: Zmiana praktyki hipotecznej w przedmiocie cesji kaucji. Not. Hip. r. 1934, nr 21. de wierzytelności z umowy Pizio Kazimierz: Czy dopuszczalny jest przelew o przewóz towarów koleją. Wiad. P. r. 1936, str. 109. Salkowski Wacław: Przejście praw i obowiązków według k. z. a kodeksu Napoleona. Gł. S. r. 1934, str. 518.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 1 68. 234 sjonariusza) do ściągnięcia pretensji o rozliczenie się z ceden= tern, nie uzasadnia zatem powództwa o zwolnienie od egzekucji. (O. S. N. z 26. 2. 1936, C II 2391/35; Gl. Pr. Zeszyt Nr 1-2 z r. 1937, str. 81, poz. 2). Przelew wierzytelności pogorzelowej wbrew zakazowi zawartemu w dołączonych do polisy ogólnych warunkach ubez= pieczenia i bez zezwolenia Towarzystwa Ubezpieczeniowego jako dłużnika, nie wiąże tego dłużnika. (O. S. N. z 5. 2. 1937, N. K. Z. z r. 1937, C II 2265/36; P. P. A. z r. 1937, poz. 81, str. 99). Zasada, że dopuszczalność przeniesienia wierzytelności przez przelew podlega ograniczeniom, wynikającym z właściwości zobowiązania lub z przepisów ustawy, zakazującej przelewania pewnych wierzytelności, uznana jest we wszystkich prawodawstwach, w Polsce dotychczas obowiązujących, jakkolwiek nie zawsze jest w kodeksach tak ogólnie wypowiedziana, jak w art. 168 k. z. Co do ograniczeń, wynikających z zakazów ustawowych, rozumie się to samo przez się i odnośne postanowienie art. 168 jest tylko zastosowaniem ogólnej zasady art. 55 k. z. Takie zakazy przelewu pewnych wierzytelności zawarte są bądź w kodeksach, dotychczas obowiązujących, bądź w ustawach szczególnych, np. §§ 514, 664 ust. 2, 717 i in. k. c. n., §§ 1070, 1071, 1074 k. c. a., art. 1653, 1678, 2058 a contr, (wierzytelności z pożyczek, ubezpieczone zastawem) T. X cz. 1, art. 40 rozp. Prez. R. P. o umowie o pracę robotników i art. 22 ust. 2 rozp. Prez. R. P. o umowie o pracę pracowników umysł, itd. Także k. z. zawiera takie zakazy (np. art. 167, 344 § 1, 350 § 1, 606), przy czym zakazy te mają bądź charakter przepisów bezwzględnie obowiązujących (np. art. 167 lub 606), bądź tylko charakter norm dyspozytywnych czyli interpretacyjnych (np. art. 350 § 1). Nie przyjęto w kodeksie ogólnego zakazu przelewania wierzytelności, nie ulegających zajęciu, zawartego w § 400 k. c. n., albowiem względy na ochronę dłużnika niezawsze wymagają wyłączenia zarówno egzekucji jak i dobrowolnego przelewu wierzytelności na inną osobę i czasem wyłączenie przelewu osłabia tę korzyść, jaką dłużnik odnosi przez wyłączenie egzekucji. Na te przypadki, w których ze względów socjalnych pożądane jest wyłączenie przelewu, wystarcza bądź ogólna norma o niezbywalności niektórych wierzytelności ze względu na ich naturę (o czym niżej), bądź wystarczą przepisy szczególne w rodzaju art. 444 § 1 k. z. Co do ograniczeń, wynikających z właściwości zobowiązania, to k. z. formułuje tu nieco ogólniej to samo, co stanowi k. c. a., wyłączający w § 1393 od przelewu wierzytelności, związane z osobą lub k. c. n., wyłączający w § 399 przelew wierzytelności wówczas, gdy świadczenie nie da się wykonać bez zmiany na rzecz innego, niż pierwotnego wierzyciela, albo, co uznaje orzecznictwo na tle T. X cz. 1, dopuszczając przelew wszelkich praw, wypływających ze stosunków dłużnych, o ile prawa te ze względu na swój rodzaj nie należą do wyłącznie osobistych (orz. kas. z r. 1871, nr 788). Natomiast nauka francuska uważa za wystarczające zakazy ustawowe zbywania pewnych wierzytelności i nie widzi potrzeby ogólnego wyłączenia zbywalności pretensyj ze względu na ich właściwość (por. Planiol-Ripert, T. VII, nr 1113). Ogólniejsze sformułowanie niż w k. c. a., k. c. n. i orzecznictwie ros. senatu było wskazane dlatego, ponieważ niezbywalność wierzytel-

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 1 68. 235 ności może wynikać nie tylko ze ściśle osobistego charakteru świadczenia (np. wymalowanie portretu, dostarczanie alimentacji), lecz także ze związania uprawnienia z innym stosunkiem prawnym (np. prawo zaskarżenia czynności dłużnika,'zdziałanej ze szkodą wierzyciela, prawo żądania złożenia rachunków itp.), albo ze szczególnego charakteru zobowiązania, który nakazuje liczyć się z wolą dłużnika, kto ma być jego wierzycielem (np. zobowiązanie z umowy przedwstępnej, zobowiązanie dostarczenia lokalu najemcy itp.). Niezbywalność wierzytelności może też wynikać z umowy stron, tj. wierzyciela i dłużnika, który zastrzega sobie, że wierzyciel nie przeleje wierzytelności na inną osobę. K. c. n. uznaje wyraźnie taką umowę za dopuszczalną ze skutkiem wobec osób trzecich w § 399 wobec braku wyraźnego przepisu, zd. ost., natomiast na tle k. c. a., kwestia, czy wolno umówić się o niezbywalność wierzytelności ze skutkiem wobec osób trzecich, tj. wobec nabywcy takiej wierzytelności, jest sporna w literaturze (por. przeciw: Klany, Kommentar, do § 1393, str. 299; za: Ehrenzweig, II, 1, str. 255). Odmówienie takiej umowie skuteczności wobec osób trzecich mogłoby być uzasadnione względami na ochronę nabywców wierzytelności niezbywalnej, działających w niewiadomości o zakazie zbywania, albo na ochronę wierzycieli wierzyciela niezbywalnej wierzytelności. Co do nabywców wierzytelności, to zważyć należy, że właściwie wierzytelności nie są przeznaczone do obrotu, z wyjątkiem związanych z dokumentami na okaziciela lub przenośnymi przez indos, co do których jednak istnieją osobne przepisy. O ile chodzi o inne wierzytelności, nie ma dostatecznego powodu chronienia ich nabywców ze szkodą dłużnika, który zastrzegł sobie, że nie chce mieć innego wierzyciela, chyba że co do przelanej wierzytelności sporządzono dokument piśmienny, w którym tego zastrzeżenia nie uwidoczniono, gdyż wówczas sam dłużnik wywołuje zewnętrzny stan rzeczy, na którym osoby trzecie mogą polegać i słusznie skutki wprowadzenia ich w błąd powinien ponosić. Dlatego art. 169 przewiduje ochronę trzeciego nabywcy tylko w tym ograniczonym zakresie, wzorując się w tym względzie na § 405 k. c. n. i art. 164 ust. 2 k. z. szwajc. Jest to zresztą zgodne z zasadą, że dobra wiara tylko wtedy zasługuje na ochronę, gdy jest oparta na jakiejś podstawie, na jakimś szczególnym zewnętrznym stanie rzeczy. Z przepisu art. 169 wynika a contrario, że w innych przypadkach zakaz zbywania wierzytelności jest skuteczny wobec trzeciego nabywcy, tj. przelew, dokonany wbrew zakazowi, dłużnika nie wiąźe. Co do wierzycieli wierzyciela, wobec którego dłużnik zastrzegł sobie niezbywalność, to mogliby oni być narażeni na szkodę tylko w tym przypadku, gdyby zakaz zbywania wierzytelności wyłączał ją tym samym od egzekucji. Ze względu na polskie prawo egzekuc. tego niebezpieczeństwa nie ma, gdyż wprawdzie art. 573 k. p. c. stanowi, że nie podlegają egzekucji prawa, których wykonywanie związane jest wyłącznie z osobą dłużnika, jednak, o ile chodzi o wierzytelności, należy ten przepis interpretować ścieśniająco, tzn. jako odnoszący się tylko do takich wierzytelności, które z natury swojej (właściwości) nie mogą być przeniesione na inną osobę. Konieczność takiej interpretacji wynika z art. LV przep. wprow. prawo o sąd. post, egz., który dla obszaru obowiązywania k. c. n., ze względu na wyraźnie uznaną w § 399 k. c. n. dopuszczalność zakazu zbywania wierzytelności, zawiera postanowienie, że umowny zakaz zbycia wierzytelności nie wyłącza egzekucji z tej wierzytelności. Przepis ten zamieszczono wśród przepisów szczególnych dla obszaru obow. k. c. n. tylko dlatego, że w chwili wydania prawa o sąd. post. egz. jedynie na tym ob-

Kodeks zobowiązań — Art. 168—169. 236 szarze dopuszczalność tńnownego zakazu zbycia wierzytelności była wyraźnie uznana, z chwilą jednak, gdy artykułem 169 k. z. zasada ta zostaje wprowadzona na obszarze całego państwa, art. LV przep. wprow. nabywa też znaczenia dla całego państwa, gdyż na to wskazuje jego ratio legis. Ale nawet gdyby należało przyjąć, że przepis art. LV przep. wprow. obowiązuje formalnie po wydaniu k. z. nadal tylko na obszarze obowiązywania k. c. n., to jednak istnienie jego dowodzi, że art. 573 należy interpretować ścieśniająco w wyżej podany sposób, interpretacja zaś tego artykułu musi być jednakowa dla całego państwa. Z tych względów zasadnicze dopuszczenie umownych zakazów zbywania wierzytelności ze skutkiem wobec osób trzecich nie grozi żadną szkodą wierzycielom wierzyciela. Kodeks nie zawiera osobnego przepisu co do możności przelewu wierzytelności, wynikających z umów wzajemnych, uważając że kwestię tę załatwiają z jednej strony art. 168 i 169, z drugiej zaś strony art. 183 i 184. Jeżeli mianowicie wierzytelność z umowy wzajemnej da się oddzielić od zobowiązań, z tej umowy dla wierzyciela wynikających, i nie jest, ze względu na swą naturę lub umowę stron, niezbywalna, właściwość zobowiązania nie sprzeciwia się przelewowi takiej wierzytelności (art. 168), można więc np. przelać zapadłą już ratę czynszową z umowy najmu, ale nie np. prawo do pełnienia usług z umowy o pracę. Jeżeli natomiast pretensje wzajemne ze względu na swój charakter synalagmatyczny oddzielić się nie dadzą, np. prawa najemcy od obowiązku płacenia czynszu, który ma zabezpieczenie na rzeczach najemcy i członków jego rodziny, wówczas możliwe jest tylko przeniesienie całej sytuacji prawnej, jednak tylko za zgodą drugiej strony, gdyż w tej sytuacji znajdują się też i długi (art. 183 i 184). To samo wyrażał art. 201 proj. drugiego czytania komisji, który skreślono podczas obrad Kolegium Uchwalającego, zbędny wobec ogólnych przepisów o przelewie i zmianie dłużnika. Zasady powyższe, dotyczące przeniesienia praw i obowiązków mów wzajemnych, nie dotyczą oczywiście przypadków, w których kodeks przewiduje wstąpienie osoby trzeciej w cały stosunek prawny, wywołany taką umową, np. w stosunku najmu (art. 391 § 2 i 399) lub w stosunku pracy (art. 476). ART. 169. Jeżeli, wbrew postanowieniu umownemu, wierzyciel przelewa swą wierzytelność bez zezwolenia dłużnika, przelew wiąże dłużnika tylko w przypadku, gdy co do przelanej wierzytelności istniał dokument piśmienny, nie zawierający wzmianki o takim ograniczeniu praw wierzyciela, a nabywca polegał na dokumencie. Przelew roszczenia o odszkodowanie pogorzelowe, dokona^ ny wbrew ogólnym warunkom ubezpieczeniowym, jest wobec (O. S. N. z 5. 2. 1937, C II zakładu ubezpieczeń bezskuteczny. 2265/36; N. K. Z. z r. 1937, str. 99, P. P. A. z r. 1937, poz. 81). Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 168.

Kodeks zobowiązań — Art. 1 70. ﻿237 ART. 170. § 1. Nabywca wstępuje w prawa wierzyciela z chwilą zawarcia umowy o przelew wierzytelności. § 2. Wraz z wierzytelnością przechodzą na nabywcę wszelkie związane z nią prawa, w szczególności prawo do zaległych odsetek, jeżeli nie umówiono się inaczej. Przepisy te określają stan faktyczny, potrzebny do wywołania przejścia wierzytelności a to w sposób, zgodny z dotychczasowym prawem w tych kwestiach, w których prawo poszczególnych obszarów nie różniło się zasadniczo. W kwestiach natomiast, w których występowały różnice, starano się obrać system, możliwie zbliżony do nowoczesnych ustawodawstw i możliwie najprostszy. Według wszystkich dotychczasowych praw przelew następuje drogą umowy między zbywcą a nabywcą bez potrzeby zgody dłużnika (§ 398 k. c. n., §§ 1392 i 1395 k. c. a., Bossowski, str. 175, Planiol-Ripert, VII, nr 1116, Colin-Capitant, II, wyd. 3, str. 147). W szczególności wydanie tytułu, o którym mówi art. 1689 k. N., nie jest, według jednozgodnej opinii, warunkiem przejścia wierzytelności, lecz jest tylko wykonaniem obowiązku, wynikającego z umowy o przelew: jeżeli tytułu piśmiennego nie było, nie ma też i tego obowiązku, a mimo to przelew następuje przez samą zgodę stron. Pomiędzy systemem k. N. a systemem pozostałych kodeksów, w Polsce dotychczas obowiązujących, istnieje jednak następująca różnica. Według k. N. wskutek zawarcia umowy o przelew następuje przejście wierzytelności jedynie pomiędzy stronami, natomiast w stosunku do osób trzecich, tj. do dłużnika, do innego nabywcy wierzytelności od pierwotnego wierzyciela, do zastawników i do innych wierzycieli zbywcy, wierzytelność uważana jest jeszcze tak długo za należącą do zbywcy, dopóki nie nastąpi bądź tzw. signifikacja czyli doręczenie przelewu dłużnikowi, tj. urzędowe zawiadomienie go o przelewie, bądź akceptacja, tj. przyjęcie przelewu przez dłużnika w akcie urzędowym (art. 1690). Według pozostałych kodeksów, a także według prawa szwajcarskiego, nie odróżnia się skutku przelewu między stronami i wobec osób trzecich. Umowa o przelew jako taka, przenosi wierzytelność na nabywcę w całym tego słowa znaczeniu, tzn. już z chwilą zawarcia tej umowy nabywca uważany jest za wierzyciela zarówno wobec zbywcy, jak wobec dłużnika i osób trzecich, tj. wierzycieli zbywcy i swoich wierzycieli, a jedynie w celu ochrony dłużnika przed koniecznością dwukrotnej zapłaty lub przed innymi niekorzyściami, mogącymi dlań stąd wyniknąć, że w chwili przelewu o nim nie wiedział, uznaje się za skuteczne wobec nabywcy zapłatę i inne czynności jako też prawa, dokonane lub nabyte przez dłużnika wobec zbywcy w czasie, zanim o przelewie się dowiedział (§§ 1395 zd. 2 i 1396 k. c. a., §§ 406—408 k. c. n., Bossowski, str. 175 i Klibański, III, str. 243, 10 b). K. z. przyjął ten drugi system nie tylko dlatego, że przyjęty był w większości dotychczasowych ustawodawstw, lecz także i dlatego, że jest jaśniejszy i prostszy, niż system kodeksu Napoleona i stawia sprawę na właściwej płaszczyźnie, tj. na płaszczyźnie ochrony dłużnika przed BIBLIOGRAFIA Art. 170. Geldwerth Jan: Zobowiązania abstrakcyjne w k. z. Gł. Adw. r. 1936, str. 18, 59.

Kodeks zobowiązań — Art. 1 70. ﻿238 skutkami niewiadomości o przelewie. Natomiast potrzeba ochrony innych osób trzecich przed skutkami tej niewiadomości nie istnieje w większej mierze, niż przed skutkami niewiadomości o umorzeniu wierzytelności przez zapłatę itp. Zresztą niewiadomo, dlaczego na prawa osób trzecich ma mieć wpływ urzędowe doręczenie przelewu dłużnikowi lub przyjęcie przelewu w akcie urzędowym z jego strony, jakkolwiek czynności te mają miejsce tylko między nabywcą lub zbywcą a dłużnikiem i osoby trzecie mogą o nich nie wiedzieć. W rezultacie k. z., podobnie też jak i k. z. szwajc., nie wymaga do przeniesienia wierzytelności z reguły niczego innego prócz umowy o przelew (art. 170). Zawiadomienie dłużnika o przeprzewidziane w art. 173, ma znaczenie nie wymogu skuteczności przelewu wobec dłużnika i osób trzecich, jak w k. N., lecz zdarzenia, kończącego okres ochrony dłużnika przed skutkami niewiadomości o przelewie. We wszystkich dotychczasowych prawodawstwach jest uznane, że przelew może mieć różny tytuł (sprzedaż, zamiana, darowizna, świadczenie w miejsce wykonania itp.), różnie jednak jest pojmowana kwestia, czy umowa o przelew jako taka jest umową przyczynową w tym znaczeniu, że przejście wierzytelności jest zależne od ważności umowy podstawowej czy też jest umową abstrakcyjną, tj. przenosi wierzytelność jeżeli sama jest niewadliwa, mimo wadliwości umowy podstawowej. Na tle k. N. należałoby raczej uważać ją za umowę przyczynową; literatura k. c. n. uważa ją za umowę abstrakcyjną zarówno w stosunku między zbywcą a nabywcą (jak zgodę rzeczową), jak w stosunku do dłużnika (Staudinger, do § 398, 1 a). W literaturze k. c. a. zdania są podzielone. Jedni uważają ją za umowę przyczynową (Klang, do § 1392, str. 293), drudzy za przyczynową w stosunku między stronami a za abstrakcyjną w stosunku do dłużnika (Ehrenzweig, 7 wyd. II, 1, § 329, III, str. 258). K. z. pozostawia rozstrzygnięcie tej kwestii, podobnie jak i wszystkie inne kodeksy, nauce, aby jednak sprawy nie przesądzać i umożliwić przyjęcie teorii o abstrakcyjnej naturze umowy o przelew, normuje osobno skutki przelewu, niezależne od przyczyny (art. 170—175), a osobno skutki umowy przyczynowej (art. 312). Jako podstawa do przyjęcia teorii — o charakterze abstrakcyjnym umowy o przelew służyć mogą: nazwa umowa o przelew (art. 170), wyraźne postanowienie, że przelew wierzytelności z dokumentów na okaziciela dokonywa się przez wydanie dokumentu, a więc niezależnie od tytułu tego wydania (art. 171), postanowienie, że tylko przelew wierzytelności (a nie cała umowa podstawowa) winien być pismem stwierdzony (art. 172) i wreszcie rodzaj zarzutów, służących dłużnikowi (art. 174). Oczywiście w razie wad umowy przyczynowej zbywca może, mimo abstrakcyjnego charakteru umowy o przelew, podnosić wszelkie roszczenia, z nieważności umowy przyczynowej wynikające, wobec nabywcy, jeżeli jednak daną wadą nie jest zarazem dotknięta zgoda na przelew, zbywca musi żądać od nabywcy przeniesienia nań wierzytelności z powrotem lub zwrotu sumy, ściągniętej tymczasem od dłużnika według przepisów o nienależnym świadczeniu (art. 129). Przepis, że nabywca wstępuje we wszelkie prawa wierzyciela (art. 170 § 1) i nabywa także prawa akcesoryjne (art. 170 § 2), mieści się we wszystkich dotychczasowych ustawodawstwach (art. 1692 k. N., Planiol-Ripert, VII, nr 1126 i art. 262 zd. 1 proj. fr.-wł., § 1394 k. c. a., § 398 zd. 2 401 k. c. n., Bossowski, str. 176). Wynika stąd, że przelew nie jest nowacją, lecz że przelana wierzytelność przechodzi bez zmiany swej istoty wraz ze swymi akcesoriami na nowego wierzyciela. Przez prawa, związane z wierzytelnością, rozumieć należy: zabez-

Kodeks zobowiązań — Art. I 70. ﻿239 pieczenia jak poręczenie, zastawy i hipoteki, przywileje, wynikające z rodzaju wierzytelności (a nie z osoby wierzyciela), roszczenia pauliańskie itp. Co do zastawów i hipotek, to kwestia, czy przechodzą one razem z przelaną wierzytelnością z samego prawa, czy też potrzeba do tego wydania zastawu ręcznego lub wpisu do księgi gruntowej, pozostawiona jest przepisom prawa rzeczowego, obowiązującego dotychczas na poszczególnych obszarach prawnych (art. VII § 1 przep. wprow.). Również pozostają w mocy dotychczasowe przepisy, które wyłączają przeniesienie hipoteki bez wierzytelności lub wierzytelności bez hipoteki (np. §§ 1153 i 1154 k. c. n.). Dlatego postanowienie art. 170 ust. 2 należy brać w związku z obowiązującym prawem rzeczowym, skutkiem czego może ono mieć różne znaczenie w poszczególnych częściach państwa. Co do związanego z wierzytelnością prawa poboru odsetek, to w dotychczasowym prawie uznane było powszechnie tylko przejście praw do odsetek jeszcze nie zapadłych, natomiast co do odsetek zaległych było sporne, czy przechodzą one na nabywcę tylko w razie szczególnej umowy, czy też w braku szczególnej umowy (por. Planiol-Ripert, VII, nr 1126, Ehrenzweig, II, I, wyd. 7, str. 265, Staudinger, do § 401, p. 3). K. z. wychodzi z założenia, że najczęściej wolą stron jest przeniesienie prawa także co do zaległych odsetek i przyjmuje tę regułę interpretacyjną, jako naturalniejszą, niż przeciwna reguła art. 262, zd. 2 proj. fr.-wł. Przepisy art. 170 i 171 mają na myśli tylko przelew umowny, nie stosują się zatem do przypadków przeniesienia wierzytelności z mocy ustawy lub rozporządzenia sędziego ani też w drodze spadkobrania. Przepis art. 171, opiewający, że do przelewu wierzytelności z dokumentu na okaziciela nie wystarcza umowa o przelew, lecz trzeba wydania dokumentu, odpowiada dotychczasowemu prawu. Wyraźnie jest on wprawdzie wypowiedziany tylko w k. c. a. (§ 1393 zd. 3), jednak przyjęte jest to samo, jako wynikające z natury papieru wartościowego, w prawie niemieckim (Enneccerus-Kipp-Wolff, T. I, 2, § 302 uw. 6), francuskim (Planiol-Ripert, T. VII, nr 1138) i Ziem Wschodnich (Bossowski, str. 166, Maier, Russkoje grażdanskoje prawo, str. 337). Normalnie już w samej tradycji dokumentu tkwi zarazem umowa o przelew. Może ona jednak także wyprzedzać tradycję, wówczas przejście wierzytelności następuje nie z chwilą zawarcia umowy, lecz dopiero z chwilą wręczenia dokumentu. dokumentach na zlecenie k. z. nie wspomina, gdyż należą one O do obrotu handlowego. Sporna według dotychczasowych prawodawstw kwestia, czy zasada, wypowiedziana w art. 171, stosuje się też do papierów legitymacyjnych, pozostawiona jest także przez k. z. nauce, gdyż wobec różnolitości tych papierów nie mogła być przesądzona w jednym czy drugim kierunku. Co do jormy przelewu, panowała w dotychczasowym prawie zasada bezformalności o ile chodzi o ważność przelewu (art. 1689 k. N. i Planiol-Ripert, VII, nr 1116, § 1392 k. c. a. i Ehrenzweig, II, 1, § 329, IV, § 398 k. c. n. i Enneccerus-Kipp-Wolff, I, 2, § 302, I, 3). Co do T. X. cz. 1, to wprawdzie art. 2059 mówi o wymogu napisu o przelewie na obligu, jednak orzecznictwo uważa to tylko za wymóg dowodowy, którego brak można przyjmuje też k. z. Oczywiście nie przesądza to kwestii, czy wyjątkowo do ważności przelewu nie jest potrzebna pewna forma ze względu na naturę umowy podstawowej albo z innych względów, np. ze względu na związanie wierzytelności z hipoteką. O ile chodzi o formę, wymaganą dla umowy podstawowej, to rozstrzygnięcie tej kwestii zależy od stanowiska w sprawie przyczynowego czy abstrakcyjnego charakteru przelewu, któ-

Kodeks zobowiązań — Art. 1 70—I 71. ﻿240 rego, jak wyżej zaznaczono, k. z. nie przesądza. W każdym razie, jeżeli nawet zajmie się stanowisko, że przelew jest umową abstrakcyjną, to jednak można uważać zachowanie formy, wymaganej dla umowy podstawowej, za konieczne w tym przypadku, gdy umowa o przelew tkwi implicite w umowie podstawowej, np. sprzedaż wierzytelności między małżonkami, która według austr. ust. z r. 1871 wymaga formy notarialnej. Z drugiej jednak strony takie zawarcie przelewu w umowie podstawowej może właśnie spowodować zwolnienie od wymogu formy, np. darowizna wierzytelności, która wobec tego, że wierzytelność przechodzi z chwilą zawarcia umowy (art. 170), a więc że przysporzenie majątkowe dokonywa się przez samo zawarcie umowy, nie wymaga formy aktu notarialnego (art. 358). W kwestii formy przelewu wierzytelności hipotecznych pozostają w mocy dotychczasowe przepisy, np. §§ 1154, 1192, 1199 k. c. n. O ile chodzi o formę przelewu, jako o wymóg dowodowy, istniały w dotychczasowym prawie znaczne różnice. Według k. c. a. i k. c. n. można było dowodzić przelewu wszelkimi środkami. Co do T. X. cz. 1, to orzecznictwo, opierając się na art. 2059, stało na stanowisku, że w każdym razie dowód piśmienny jest konieczny (cyt. O. z r. 1874). Dla obszaru k. N. kwestia była wątpliwa wobec uchylenia art. 1341, jednak są orzeczenia, wyłączające dowód ze świadków co do cesji pretensyj dłużniczych (S. C. 2—1881). Licząc się z tym stanem rzeczy a mianowicie z tym, że na znacznym obszarze państwa dowód piśmienny był wymagany oraz z tym, że z jednej strony przelew nie jest czynnością prawną codziennego obrotu, z drugiej zaś strony dłużnik i tak z reguły będzie wymagał piśmiennego dowodu, że przelew nastąpił, k. z. wymaga również dowodu piśmiennego. Nie jest przy tym konieczne, aby zawsze umowa o przelew była zawarta na piśmie, wystarczy w celach dowodowych np. piśmienne zawiadomienie dłużnika o przelewie, pochodzące od zbywcy. Dowód piśmienny będzie bowiem potrzebny nie tylko w przypadku, gdy istnieje spór między zbywcą a nabywcą wierzytelności, lecz także w przypadku, gdy np. dłużnik, pozwany przez zbywcę wierzytelności, broni się że spełnił świadczenie do rąk nabywcy. Zwolnienie od dowodu piśmiennego w przypadku przelewu rzytelności z dokumentów na okaziciela uzasadnione jest naturą dokumentów, jako legitymujących każdego posiadacza i zwalniających go tym samym od obowiązku dowodu, że przelew nastąpił. Również dłużnik, który ma płacić tylko za wydaniem dokumentu, nie potrzebuje innego dowodu przelewu. K. c. a. w § 1393 zd. 3 wyraźnie stanowi, że przy dokumentach na okaziciela oprócz wydania dokumentu nie potrzeba żadnego innego dowodu przelewu. ART. 171. Przelewu wierzytelności z dokumentu na okaziciela dokonywa się przez wydanie dokumentu. Zachowanie formy piśmiennej przy przelewie wierzytelności z dokumentu na okaziciela nie jest wymagane (art. 172). Dokumentem na okaziciela jest dokument, w którym wy* stawca zobowiązuje się spełnić świadczenie na żądanie okaziciel la i obowiązany jest do świadczenia za zwrotem wydanego doku? mentu, a w razie częściowego świadczenia za zaznaczeniem o tym na okazanym dokumencie. Zob. zresztą o tym w art. 225 i nast. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 170.

241 ART. 172. Przelew wierzytelności winien być pismem stwierdzony. Przepisu tego nie stosuje się do przelewu wierzytelności z dokumentu na okaziciela. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 170. ART. 173. Dopóki dłużnik nie otrzymał zawiadomienia na piśmie o przelewie wierzytelności od zbywcy albo od nabywcy, zapłata, dokonana poprzedniemu wierzycielowi, oraz czynności prawne, z nim zdziałane, mają skutek przeciwko nabywcy, chyba że dłużnik wiedział o dokonanym przelewie w chwili zapłaty długu lub w chwili zawarcia czynności z poprzednim wierzycielem. Wobec przyjęcia przez k. z. zasady, że przejście wierzytelności następuje już przez samo zawarcie umowy o przelew (z wyjątkiem wierzytelności z dokumentów na okaziciela), a to zarówno między stronami, jak i w stosunku do dłużnika (por. wyżej uzasadnienie do art. 170—172), należało zabezpieczyć dłużnika przed niekorzystnymi skutkami działań, przedsiębranych w niewiadomości o dokonanym przelewie, ja!', to zresztą ma miejsce według k. c. a., k. c. n. i jurysprudencji T. X. cz. 1. Ochrona obejmuje zarówno zapłatę do rąk poprzedniego wierzyciela, jak i inne czynności prawne z nim zawarte (zwolnienie z długu, obniżenie odsetek, odroczenie terminu, rozłożenie na raty, odnowienie, świadczenie w miejsce wykonania, umowne potrącenie itp.). Tak samo stanowi k. c. a. w § 1395 in fine i k. c. n. w § 407, a nauka uznaje to też dla k. z. szwajc. mimo braku wyraźnego przepisu (Oser, do art. 167, § 2 a). Chroniony jest dłużnik, będący w dobrej wierze, tj. niewiedzący o dokonanym przelewie, przy czym rzeczą nabywcy wierzytelności jest udowodnić, że dłużnik wiedział o przelewie w chwili przedsiębrania czynności ze zbywcą (dowód, że powinien był wiedzieć, nie wystarcza). Tak samo § 407 ust. 1 k. c. n. i 1395 k. c. a. Według tych kodeksów kwestia, czy dłużnik dowiedział się o przelewie z zawiadomienia, otrzymanego od zbywcy lub nabywcy, czy też w inny sposób, jest obojętna, a także sam fakt otrzymania takiego zawiadomienia od zbywcy lub nabywcy nie wystarcza, chodzi o to, aby ono było rzeczywiście wiarogodne. Tak ujęta ochrona dobrej wiary dłużnika idzie jednak trochę za daleko, skoro bowiem dłużnik otrzymał zawiadomienie od zbywcy lub od nabywcy, nie powinien już w każdym razie płacić dawnemu wierzycielowi lub ż nim się układać. Jeżeli ma wątpliwości, niech złoży świadczenie do depozytu sądowego lub niech układa się z obydwoma. Dlatego k. z. szwajc. kończy okres ochrony dłużnika już z chwilą otrzymania przez niego zawiado-BIBLTOCRAFIA Art. 172. Fruchs Henryk: Forma oświadczeń woli w nowym prawie polskim. Gł. Pr. r. 1934, str. 541. Art. 173. Weber Jakub: Przedsiębiorstwo jako odrębny majątek. M. Pr. H. W. r. 1934, str. 137. 16 Kodeks zobowiązań

242 Kodeks zobowiązań — Art. I 73—I 74. mienia od zbywcy lub od nabywcy (art. 167). To samo przyjmuje k. z.,, jednak wymaga, aby to zawiadomienie było na piśmie, a wówczas obojętne jest, czy dłużnik o treści pisma dowiedział się, wystarczy doręczenie. Wymóg pisma nie ma w tym artykule znaczenia dowodowego, lecz ma znaczenie zdarzenia prawnego, wyłączającego dalszą ochronę dłużnika, choćby był dalej w dobrej wierze. Wynika zatem z art. 173, że dłużnik nie może skutecznie uważać zbywcy za swego wierzyciela w dwóch przypadkach: 1) jeżeli już wie o przelewie skądkolwiek (np. był obecny przy umowie o przelew lub dowiedział się ustnie od zbywcy lub nabywcy albo od osoby trzeciej), 2) jeżeli otrzymał zawiadomienie na piśmie od zbywcy lub od nabywcy. Dla kwestii ustania stanu ochrony dłużnika obojętne jest, od którego z nich zawiadomienie wyszło, natomiast nie jest obojętne dla kwestii, czy odtąd dłużnik może już spokojnie płacić nabywcy. Jeżeli bowiem zawiadomił zbywca, dłużnik, który zapłaci zgodnie z tym do rąk nabywcy, nie potrzebuje się obawiać pozwu ze strony zbywcy, nawet, gdyby przelew nie nastąpił, gdyż ma zarzut, że sam zbywca go zawiadomił (exceptio doli, zaprzeczenie własnego czynu). Jeżeli zaś zawiadomił nabywca, dłużnik płaci mu na własne ryzyko, winien więc żądać dowodu przelewu. K. c. n. i k. z. szwajc. stosują wyraźnie tę samą ochronę w przypadku, gdy pierwotny wierzyciel zbył wierzytelność kilku osobom, a dłużnik, który dowiedział się o późniejszym zbyciu, płaci do rąk późniejszego nabywcy (a zatem do rąk nieuprawnionego), nie wiedząc o pierwszym nabywcy (§ 408 k. c. n., art. 167 k. z. szwajc.). Dla k. c. a. przyjmuje to samo nauka, mimo braku wyraźnego przepisu, w drodze analogii (Ehrenzweig, II, 1, § 330, III), a ta analogia jest tak oczywista, że umieszczanie osobnego przepisu w k. z. można było uznać za zbędne. ART. 174. Dłużnikowi służą przeciwko nabywcy wierzytelności zarzuty, jakie miał przeciwko zbywcy w chwili powzięcia wiadomości o przelewie. Jeżeli dłużnik w chwili otrzymania wiadomości o przelaniu jego długu ma prawo wyboru pomiędzy świadczeniami prze= miennymi, może dokonać tego wyboru także przeciwko cesjona* riuszowi i potrącić z wybranvm świadczeniem swe wzajemne roszczenie jakie ma do cedenta. (O. S. N. z 6. 2. 1937. C II 2424/36; N. K. Z. z r. 1937, str. 155). Przelew, który następuje bez zgody dłużnika, nie może pogorszyćjego położenia prawnego wobec wierzyciela, dlatego zachowane mu zostają wobec nabywcy wszelkie zarzuty, jakie miał wobec zbywcy. Wyraźnie wypowiada to § 404 k. c. n. i 169 k. z. szwajc. To samo przyjmujeorzecznictwo i nauka dla k. N. (Planiol-Ripert, T. VII. nr 1126), dla k. c. a. (Ehrenzweig, II, 1, § 331, II) i dla T. X. cz. 1 (Bossowski, str. 176), BIBLIOGRAFIA Art. 174. Domański Ludwik: Uzasadnienie projektu k. z. w opracowaniu głównegoreferenta projektu prof. R. Longchamps de Berier. N. K. Z. r. 1934, str. 185, 189. 193, r. 1935, str. 1, 5.

Kodeks zobowiązań — Art. 1 74 ﻿243 a to na tej podstawie, że nabywca nabywa tę samą wierzytelność, którą miał zbywca (nabycie pochodne). Wyraźne wypowiedzenie tego w kodeksie jest jednak dlatego pożądane, ponieważ kwestia, czy przelana wierzytelność jest tą samą czy też inną, jest kwestią teoretyczną, której kodeks rozstrzygać nie potrzebuje i nie byłoby słuszne uzależniać praw dłużnika od odpowiedzi na tę teoretyczną kwestię. Dlatego k. z. postępuje w tym względzie za wzorem k, i k. szwajc. oraz projektu fr.-wł. (art. 265). Chodzi tu o zarzuty w najobszerniejszym znaczeniu, a więc zarówno wynikające ze źródła zobowiązania (powody nieważności, błąd, przymus, wyzysk itp.), jak i ze zdarzeń lub czynności prawnych, późniejszych, jak odroczenie terminu, zwolnienie z długu, niewykonanie świadczenia wzajemnego, exceptio doli, wszelkie sposoby umorzenia, w ich liczbie też i zarzut potrącenia z wierzytelnością, służącą dłużnikowi wobec zbywcy. Chodzi tu nie tylko o zarzut, że wierzytelność już zgasła przez potrącenie, dokonane wobec zbywcy, lecz także o podniesienie zarzutu potrącenia wobec nabywcy. Ze względu na to, że zarzuty dłużnika mogą powstawać w różnych czasach, należało ustalić granicę czasową, do której dłużnik może nabywać przeciw zbywcy zarzuty, skuteczne także wobec nabywcy. K. c. n. (i tak samo projekt Tilla) przyjmuje za taką granicę chwilę przelewu, co jest teoretycznie słuszne, gdyż od chwili przelewu zbywca przestaje być wierzycielem, wierzytelność przechodzi taka, jaką była w chwili przelewu, zarówno pod względem akcesoriów korzystnych dla nabywcy, jak i pod względem niekorzystnych dlań zarzutów dłużnika. Jednak co do tych ostatnich istnieje potrzeba ochrony dłużnika dobrej wiary, który, nie wiedząc o przelewie, mógł liczyć na zarzuty, które nabył wobec zbywcy już po przelewie, o którym nie wiedział. To też k. c. n. wprowadza taką ochronę osobno co do zarzutu zapłaty, potrącenia oraz zarzutów wynikających z czynności prawnych, zawartych ze zbywcą (§§ 406 i 407 ust. 1). K. z. szwajc. natomiast rozszerza to na wszelkie rodzaje zarzutów (art. 169 ust. 1), podobnie czyni to też proj. fr.-wł. w art. 265 ust. 2 (jedynie z modyfikacją, wynikającą z przyjęcia systemu signifikacji) i za tym przykładem idzie k. z., gdyż nie ma powodu czynić pod tym względem różnicy między zarzutami. Zresztą praktycznie różnica jest minimalna, gdyż trudno wyobrazić sobie zarzut, który mógłby powstać po przelewie a nie wynikał ani z zapłaty, ani z czynności prawnej, zawartej ze zbywcą, ani z nabycia wierzytelności, nadającej się do potrącenia. Jednak według k. z. zarzut potrącenia jest o tyle inaczej traktowany od zarzutu zapłaty lub jakiejś czynności prawnej, ze zbywcą zawartej, że granicą dla niego jest tylko powzięcie wiadomości o przelewie (art. 174), podczas gdy dla zarzutów jest granicą także otrzymanie piśmiennego zawiadoprzelewie (art. 173). że wierzytelność do zarzutu potrącenia, wynika z istoty rzeczy, musi być potrącalna (art. 254) w czasie przed dowiedzeniem się o przelewie. Nic przyjęto natomiast do k. z. postanowienia, zawartego w k. c. n. i k. z. szwajc., iż wystarczy, jeżeli wierzytelność dłużnika stała się płatną nie później, jak wierzytelność przelana, chociażby ta płatność nastąpiła dopiero po uzyskaniu wiadomości o przelewie, uważając ten przepis za zbyt kazuistyczny. Jasne jest, że przyjęcie przelewu wobec nabywcy może być interpretowane, stosownie do okoliczności, jako zrzeczenie się zarzutów. O tyle zatem zbędny był przepis w rodzaju § 1396 zd. 2 k. c. a. Natomiast przepis art. 1295 k. N. jest za ostry (por. Planiol-Ripert, VII, nr 1126).

244 Kodeks zobowiązań — Art. I 75—I 76. ART. 175. Gdy między kilku osobami toczy się spór o to, która z nich jest wierzycielem, każda strona procesowa może żądać od sądu, aby do czasu ukończenia procesu nakazał dłużnikowi wstrzymać się z zapłatą długu lub złożyć przedmiot świadczenia do depozytu sądowego, jeżeli dług jest wymagalny. Podobny przepis zawarty jest w k. z. szwajc. w art. 168, jednak należało w dwóch kierunkach wprowadzić modyfikację. Najpierw uznano za zbędne postanowienie, zawarte w ust. 1 art. 168 k. z. szwajc., że w razie sporu co do tego, komu przysługuje wierzytelność, dłużnik może zwolnić się przez złożenie do depozytu sądowego, gdyż prawo to dłużnika wynika już z ogólnej zasady art. 237, w którym nawet wymieniono osobno przypadek, gdy wierzytelność jest sporna między kilku osobami. Zbędne także, jako rozumiejące się samo przez się, było postanowienie, zawarte w ust. drugim art. 168 k. z. szwajc. Następnie należało uzupełnić przepis, zawarty w ustępie trzecim art. 168 k. z. szwajc. i nadający każdej ze stron procesowych prawo żądania złożenia do depozytu wymagalnego długu, normą na przypadek, gdy dług nie jest jeszcze wymagalny. W obu przypadkach bowiem wierzyciel, którego prawo jest sporne, tzn. do którego wierzytelności ktoś inny rości sobie prawo, narażony jest na niebezpieczeństwo a to w przypadku, gdy wierzytelność jest już wymagalna, że dłużnik zapłaci innemu pretendentowi albo nie zapłaci wcale a później nie będzie można z niego niczego ściągnąć, w przypadku zaś, gdy jeszcze nie jest wymagalna, że dłużnik zapłaci innemu pretendentowi bądź przed wymagalnością, bądź zaraz z nadejściem wymagalności. Wprawdzie w tych przypadkach dłużnik płaci najczęściej na własne ryzyko, bo mógł złożyć świadczenie do depozytu albo żądać dowodów nabycia prawa od wierzyciela, jednak prawo wierzyciela do żądania od dłużnika powtórnej zapłaty lub od odbiorcy zwrotu świadczenia może się okazać iluzorycznym. Jedynym środkiem jest zapobieżenie zapłacie do rąk osoby nieuprawnionej bądź przez żądanie złożenia do depozytu, jeżeli dług jest już wymagalny, bądź przez zakaz płacenia przed zakończeniem sporu. ART. 176. Przepisy o przelewie wierzytelności stosuje się odpowiednio do ustąpienia osobom trzecim wszelkiego rodzaju praw, o ile w tej mierze nie obowiązują przepisy szczególne. Przepisy o przeniesieniu innych praw, niż wierzytelności, powinny się mieścić w odnośnych działach prawa cywilnego. Dotychczas obowiązujące kodeksy zawierają jednak w tym względzie tylko fragmentaryczne przepisy, np. co do przeniesienia praw rzeczowych, jeżeli wymaga się do tego zgody rzeczowej, tradycji lub wpisu do ksiąg gruntowych. Poza tym wystarczają przepisy o przelewie wierzytelności, które można stosować analogicznie. K. N. odnosi nawet wprost artykuły 1689 i nast. do przelewu wierzytelności i innych praw niezmysłowych. K. c. n. każę stosować przepisy o przelewie wierzytelności odpowiednio do przeniesienia innych praw, o ile ustawa nic innego nie przepisuje i za tym przykładem poszedł

﻿też k. z., uważając takie rozwiązanie za właściwsze ze względów kodyfikacyjnych, od stanowiska k. N., gdyż umożliwiło ono bardziej precyzyjne sformułowanie przepisów o przelewie wierzytelności. W myśl art. 176 należy stosować przepisy o przelewie odpowiednio do przeniesienia roszczeń, wynikających z praw rzeczowych, np. skargi wydobywczej, do przeniesienia praw spadkowych, autorskich itp. Rozdział II. Wstąpienie osoby trzeciej w prawa zaspokojonego wierzyciela. ART. 177. Osoba trzecia, spłacająca wierzyciela, może wstąpić w jego prawa albo z mocy umowy, albo z mocy ustawy. Sprawa wstąpienia osoby trzeciej w miejsce zaspokojonego wierzyciela oraz tzw. cessio legis lub cessio necessaria, związana jest ściśle ze stanowiskiem, jakie prawo zajmuje w kwestii możności zaspokojenia wierzyciela przez osobę trzecią, a wobec tego, że w tej ostatniej kwestii dotychczasowe prawo różne zajmowało stanowisko, także i w pierwszej kwestii istniały różnice, nie tyle może merytoryczne ile raczej pod względem ustawodawczego ujęcia. Wszystkie kodeksy uznawały, że wierzyciel może nie przyjąć świadczenia od osoby trzeciej, jeżeli z umowy, ustawy lub natury świadczenia wynika, że świadczenie musi wykonać dłużnik osobiście (art. 1237 k. N., §§ 1153, 965, 1020 i in. k. c. a., § 267 k. c. n., Bossowski, str. 174). Co do świadczeń innego rodzaju (zamiennych), brak przepisu w T. X. cz. 1, a teoria uznawała zasadniczy obowiązek wierzyciela przyjęcia świadczenia (Bossowski, j. w.). Według k. N. i k. c. n. zasadniczo wierzyciel obowiązany jest przyjąć świadczenie, gdyż w przeciwnym razie naraża się na skutki zwłoki wierzyciela, jednak nie ma obowiązku podstawienia trzeciego na swoje miejsce (art. 1236 in fine k. N. i § 267 k. c. n.). Ponadto może on nie przyjąć świadczenia, jeżeli dłużnik się sprzeciwi. Wypowiada to wyraźnie wprawdzie tylko k. c. n. w § 267 ust. 2, ale rozumie się to samo przez się także i dla k. N., gdyż dłużnik nie może powoływać się na zwłokę wierzyciela, jeżeli sprzeciwił się zapłacie przez trzeciego (venire contra factum proprium). Według obu tych kodeksów podstawienie trzeciego jest w zasadzie zależne od woli wierzyciela i dlatego (poza przypadkami cessio legis, o których niżej) ma charakter umowy między wierzycielem a trzecim (art. 1250 p. 1, k. N.). K. c. n. o takim podstawieniu nawet wcale nie wspomina, możliwy jest zatem wówczas tylko zwykły przelew. Podstawienie umowne według k. N. nie jest jednak zwykłym przelewem, gdyż nie uzasadnia odpowiedzialności z tytułu rękojmi, podlega zasadzie nemo subrogat contra se itd. B IBLIOGRAFIA Art. 177. wedle k. z. P. S. r. 1934, nr Machalski Stanisław: Instytucja podstawienia według k. z. P. N. r. 1937, str. 92.

Kodeks zobowiązań — Art. I 77. 246 Wyjątkowo istnieją przypadki, w których wierzyciel nie tylko musi przyno wicie: 1) w razie tzw. ius offerendi (art. 1251 p. 1 2) jeżeli własny, gdyż jest albo ręczycielem albo odpowiada za cudzy dług rzeczowo, np. jako właściciel przedmiotu zastawu (art. 1251 p. 2 i 3 zd. drugie, art. 2029 k. N., §§ 774 ust. 1, 1143 ust. 1, 1225 k. c. n.), dalej według k. N., jeżeli dziedzic beneficjalny spłaca długi spadkowe pieniędzmi swoimi (art. 1251 p. 4), zaś według k. c. n., jeżeli osoba, obowiązana w dalszej linii do alimentacji, dostarcza tej alimentacji uprawnionemu (§§ 1607 i 1709 k. c. n.), wreszcie jeżeli ustawa szczególna przewiduje takie podstawienie, np. ustawa o ubezpieczeniu od wypadków przenosi na p. 1 k. N„ § 426 zd. 2 k. c. n.). cessio legis, które przedstawiają się podobnie, jak w k. N. i k. c. n., o czym niżej, wierzyciel ma obowiązek przyjąć zapłatę od trzeciego i podstawić go na swoje miejsce, jeżeli trzeci płaci za zgodą dłużnika (§ 1423). W braku zgody dłużnika wierzyciel nie musi przyjąć zapłaty, jeżeli jednak ją przyjmuje, a trzeci najpóźniej przy zapłacie żądał podstawienia go w prawa wierzyciela, podstawienie ma charakter umownego jak w przypadku z art. 1250 p. 1 k. N. W obu przypadkach zapłata z podstawieniem nazywa się wykupem (Einlósung) wierzytelności. Przypadki podstawienia z ustawy (cessio legis), objęte są: 1) §-em 462 (ius offerendi) i 2) §-em 1358 (zapłata długu materialnie cudzego ale formalnie własnego), pod c~> można podciągnąć choćby tylko w drodze analogii, wszystkie przypadki, wymienione wyżej dla k. N. i k. c. n. pod 2 (zapłata przez ręczyciela, przez odpowiadającego rzeczowo, przez dziedzica beneficjalnego, przez zakład ubezpieczeń od wypadków itd., Klang, do § 1358). Natomiast nie ma miejsca cessio legis według k. c. a. przy zapłacie, dokonanej przez jednego z dłużników solidarnych. K. z. przychylił się do stanowiska, zajętego przez większość ustawodawstw dotychczas obowiązujących i poza przypadkami tzw. cessio legis, tj. podstawienia z ustawy, nie nadaje w zasadzie trzeciemu prawa żądania podstawienia, nawet gdy płaci za zgodą dłużnika. Co do szczegółów uznano przy tym za zbyt rygorystyczne stanowisko k. c. n., który w tych przypadkach w ogóle wyłącza podstawienie a dopuszcza tylko zwykły przelew. Wierzyciel powinien mieć możność, jeżeli chce, nie tylko przelać swą wierzytelność na trzeciego, który go spłaca, lecz także podstawić go tylko na swoje miejsce. Jest to praktyczne w tych przypadkach, gdy trzeci spłaca go tylko częściowo, gdyż wówczas podstawienie nie odbiera pierwszeństwa wierzycielowi przy zaspokojeniu się co do niespłaconej przez trzeciego części (art. 181 k. z.). Dlatego przyjęto system francuski podstawienia umownego. Ponadto należało, również za wzorem k. N., wprowadzić jeden wyjątek od zasady, że podstawienie (poza przypadkami cessio legis) może mieć miejsce tylko za zgodą wierzyciela. Mianowicie jeżeli dłużnik pożycza od trzeciego pieniądze na zaspokojenie wierzyciela, powinien mieć możność podstawienia trzeciego na swoje miejsce, aby ten trzeci mógł korzystać z tych zabezpieczeń, które służyły wierzycielowi, a których by nie miał, gdyby mu służyły przeciw dłużnikowi tylko prawa z umowy pożyczki. Instytucja ta, podyktowana względami praktycznymi, służy w gruncie rzeczy do tego sa-

﻿247 Kodeks zobowiązań — Art. 1 77. mego celu, co przepis § 1423 k. c. a., że wierzyciel obowiązany jest podstawić trzeciego, jeżeli płaci za zgodą dłużnika, a mianowicie do zmuszenia wierzyciela, ażeby się zgodził dobrowolnie na podstawienie. W praktyce bowiem, skoro istnieje przepis, że dłużnik może podstawić trzeciego bez zgody wierzyciela, z zachowaniem formalności z art. 178 p. 2 k. z. (przy czym, w razie wzbraniania się wierzyciela, co do przyjęcia zapłaty dłużnik może złożyć sumę do depozytu sądowego i wówczas dowód złożenia do depozytu może być dołączony do aktu notarialnego i zastępuje pokwitowanie wierzyciela), wierzyciel najczęściej zgodzi się na podstawienie umowne z art. 178 p. 1, co jest dla dłużnika korzystniejsze, gdyż nie naraża go na koszty aktu notarialnego. Jeżeli jednak wierzyciel nie zgodzi się na podstawienie w myśl art. 178 p. 1, może ono przyjść do skutku drogą umowy między dłużnikiem a trzecim, pożyczającym sumę pieniężną w celu spłacenia wierzyciela i wstąpienia w jego miejsce. Umowy takiej prawo dorozumiewa się z aktu notarialnego, zawierającego wszystkie dane, wymienione w art. 178 p. 2. Wyraźna wzmianka o podstawieniu jest zatem w tym przypadku niepotrzebna. Zgodnie wreszcie z k. N. i k. c. n. wprowadza k. z. obowiązek wierzyciela przyjęcia zapłaty od trzeciego, nie żądającego podstawienia, jeżeli z umowy lub z natury zobowiązania nie wynika, że dłużnik powinien świadczyć osobiście (art. 202). Z natury rzeczy też wynika i nie trzeba tego wypowiadać w kodeksie, że wierzyciel może nie przyjąć świadczenia od trzeciego także wtedy, gdy dłużnik się temu sprzeciwi, gdyż wierzyciel, który nie przyjął świadczenia zgodnie z wolą dłużnika, nie może być wobec tegoż dłużnika narażony na skutki zwłoki wierzyciela. Przypadki wstąpienia w prawa wierzyciela z mocy ustawy (tzw. -cessio legis) są przejęte z dotychczasowego prawa o tyle, o ile ono było we wszystkich dzielnicach zgodne. Wszędzie było uznane ius offerendi (art. 179 p. 1) oraz wstąpienie osoby trzeciej, odpowiadającej za cudzy dług osobiście lub rzeczowo (art. 179 p. 2). Co do punktu drugiego, to jest on wzorowany na § 1358 k. c. a. i stanowi tylko ogólne ujęcie tego, co mieści się zarównę w art. 1251 p. 2 i 3 k. N. (przypadek drugi: zobowiązany za innych), jak w szczególnych postanowieniach §§ 774 ust. 1, 1143 ust. 1, 1225 k. c. n. Natomiast nie wymieniono, jako występujących tylko w niektórych prawodawstwach, następujących przypadków: 1) wstąpienia w razie zapłaty długu przez jednego z dłużników solidarnych, a to z powodów, przytoczonych w uzasadnieniu do art. 18, 2) wstąpienia w razie zapłaty długu przez dłużnika beneficjalnego z własnych funduszów, gdyż to zależy od prawa spadkowego a mianowicie, czy dziedzic odpowiada pro viribus czy cum viribus. Tylko w tym drugim przypadku wstąpienie mogłoby być uzasadnione ale to należy już do prawa spadkowego, a narazie dla obszaru k N. utrzymano w mocy art. 1251 p. 4 przep. wprow., zaś dla obszaru k. c. a. można się powołać na analogię z art. 179 p. 2, 3) wstąpienia w razie dostarczania alimentacji przez dalszego krewnego, gdyż to zależy od prawa familijnego i odnośne przepisy k. c. n. pozostały w mocy. Wyliczenie w art. 179 nie wyłącza oczywiście przypadków wstąpienia z mocy ustawy, przewidzianych w ustawach szczególnych, np. w ustawach o ubezpieczeniach, utrzymanych zresztą wyraźnie w mocy artykułem III przep. wprow.

Kodeks zobowiązań — Art. I 78—180. 248 ART. 178. Wstąpienie w prawa wierzyciela jest umowne: gdy wierzyciel, otrzymując zapłatę od osoby trzeciej, podstawia ją w swe prawa; podstawienie to powinno być wyraźne i równoczesne z zapłatą; 2) gdy dłużnik spłaca wierzyciela sumą, pożyczoną w celu zapłacenia długu i podstawienia wypożyczającego w prawa wierzyciela; ażeby podstawienie to było ważne, potrzeba, aby oświadczenie o zaciągnięciu pożyczki, pokwitowanie jej odbioru i pokwitowanie spłaty wierzyciela sporządzone były w jednym akcie przed notariuszem, oraz aby w akcie mieściło się oświadczenie, że spłata dopełniona została pieniędzmi, dostarczonymi w tym celu przez nowego wierzyciela. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 177. ART. 179. Wstąpienie w prawa wierzyciela następuje z mocy ustawy: gdy wierzyciel spłaca innego wierzyciela, mającego przed nim pierwszeństwo co do zaspokojenia; 2) gdy kto płaci cudzy dług, za który odpowiada osobiście albo pewnymi przedmiotami majątkowymi. ART. 180. Zaspokojony wierzyciel obowiązany jest osobie, wstępującej w jego prawa z mocy umowy lub ustawy, wydać dokumenty, dotyczące wierzytelności, oraz przedmioty, służące do jej zabezpieczenia. Przepis ten, wprowadzony dopiero przez Kolegium Uchwalające, ma na celu zapewnienie osoby trzeciej, że będzie mogła w całej pełni korzystać z podstawienia, mając w ręku wszelkie potrzebne dokumenty BIBLIOGRAFIA Art. 178. Freudenheim Oskar: Odpowiedzialność za szkodę spowodowana niedojściem do skutku umowy dla braku formy aktu notarialnego. N. P. r. 1935, nr 5. Kurzer Fryderyk: Pełnomocnictwo i pokrewny stosunek prawny według k. z. w porównaniu z kod. austr. Gł. Pr. r. 1936, str. 483. Nadel Leon: Odpowiedzialność za szkodę spowodowaną niedojściem do skutku umowy dla braku formy aktu notarialnego. N. P. r. 1935, nr 3. Stelmachowski Bronisław: Praktyka notarialna a k. z, i k, h. na tle ustawodawstwa ziem zachodnich. P. N. r. 1935, str. 98.

Kodeks zobowiązań — Art. 180—181. 249 i środki zabezpieczenia wierzytelności, nabytej przez wstąpienie w miej sce wierzyciela. Interes wstępującego jest tu taki sam jak interes nabywcy wierzytelności w drodze przelewu. Jednak przy przelewie nie było potrzeby umieszczania podobnego przepisu, gdyż obowiązek wydania dokumentów i zabezpieczeń wynika już ze stosunku podstawowego, stanowiącego przyczynę przelewu, np. z umowy sprzedaży (art. 300 i 302 k. z.). Przy wstąpieniu w miejsce zaspokojonego wierzyciela takiego stosunku podstawowego między wierzycielem a trzecim nie ma, dlatego należało powyższy obowiązek wyraźnie w ustawie wypowiedzieć, jako obowiązek, który prawo łączy z pewnym zdarzeniem (art. 1 in fine k. z.). Podobny przepis mieści się w k. c. a. (§ 1358), jednak tylko w odniesieniu do wstąpienia z mocy ustawy, co się tym tłumaczy, że wstąpienie umowne traktowane jest w k. c. a. jako wykup wierzytelności, a zatem przepisy o sprzedaży wierzytelności mogłyby być co najmniej w drodze analogii stosowane. ART. 181. Wstąpienie umowne albo z mocy ustawy nie może szkodzić pierwotnemu wierzycielowi, gdy tylko w części zaspokojony został; może on w tym przypadku wykonywać swe prawa co do pozostałej należności z pierwszeństwem przed tym, od którego otrzymał tylko częściową zapłatę, chyba że zrzekł się tego pierwszeństwa. O wstąpieniu umownym zob. art. 178. O wstąpieniu z mocy ustawy zob. art. 179. Zasada: nemo subrogat contra se, przyjęta jest w k. N. (art. 1252) i w k. c. n. (§§ 268 ust. 3 zd. ost. i 774), a także uznawana przez naukę dla k. c. a. (Ehrenzweig, § 311 uw. 6). Opiera się ona na domniemanej woli wierzyciela, który, przyjmując częściową zapłatę, a nie będąc do tego zobowiązanym, nie zamierza przez to pogorszyć swego stanowiska co do ściągnięcia reszty niespłaconej wierzytelności. Gdyby osoba trzecia chciała uzyskać równorzędne stanowisko z wierzycielem, a on się na to godzi, służy im do tego celu instytucja przelewu odpłatnego. Konsekwencją istoty wstąpienia w prawa zaspokojonego wierzyciela, jako środka wzmocnienia praw regresowych osoby trzeciej, spłacającej wierzyciela jest, że trzeci wstępuje w miejsce wierzyciela tylko w granicach rzeczywiście dokonanego zaspokojenia wierzyciela, np. wówczas, jeżeli wierzyciel godzi się przyjąć mniejszą sumę na zaspokojenie całej wierzytelności. Wypowiada to wyraźnie k. c. a. w § 1358, uznaje to jednak także nauka francuska, jako wynikające z istoty subrogacji (Planiol-Ripert, T. VII, nr 1246 p. 1) i k. z. nie widział też potrzeby wyraźnsj wzmianki o tym, tym bardziej, że już z art. 181 wynika, iż trzeci wstępuje w prawa wierzyciela o tyle tylko, o ile go zaspokoił. ﻿BIBLIOGRAFIA Art. 181. Fenichel Zygmunt: Zrzeczenie się prawa według k. z. Gl. Adw. r. 1935, str. 193.

Kodeks zobowiązań — Art. 1 82 ﻿250 DZIAŁ II Zmiana dłużnika, ART. 182. Kto przez umowę z dłużnikiem zobowiązał się zwolnić go od obowiązku świadczenia, powinien w czasie właściwym zaspokoić wierzyciela i odpowiada względem dłużnika za to, że wierzyciel do spełnienia świadczenia pociągać Przepis ten, ściśle biorąc, nie ma na myśli zmiany dłużnika, lecz tylko zobowiązanie się trzeciego wobec dłużnika do zaspokojenia wierzyciela lub w ogóle do zwolnienia go z długu (tzw. Erfullungsubernahme, podjęcie się zwolnienia). Umowa taka dopuszczalna była dotychczas według wszystkich kodeksów, jednak regulował ją wyraźnie tylko k. c. a. (§ 1404) i k. c. n. (§§ 329 i 415 ust. 3). Uregulowanie jej wskazane jest dlatego, ponieważ w przeciwnym razie powstają wątpliwości, do czego taka umowa zobowiązuje a w szczególności, czy zobowiązuje tylko do odszkodowania dłużnika na przypadek, gdyby go wierzyciel do spełnienia świadczenia pociągał (co wynikałoby z analogii z art. 91), czy także do spełnienia świadczenia, a w tym ostatnim przypadku, czy ten obowiązek spełnienia świadczenia istnieje tylko wobec dłużnika, czy także, jakby wynikało z analogii z art. 92, wobec wierzyciela. Zarówno według k. c. a. (Ehrenzweig, § 334, II i orzeczenia, cytowane tamże w uwadze 7) i k. c. n. (słowa: zobowiązuje się do zaspokojenia wierzyciela), jak i według k. z. (Oser, do art. 175 nr 9 i 10), umowa taka jest czymś więcej, niż prostą gwarancją, że wierzyciel zwolni dłużnika (art. 91 k. z.), a czymś mniej, niż umową o świadczenie na rzecz osoby trzeciej, a mianowicie daje dłużnikowi prawo nie tylko do odszkodowania na przypadek niezaspokojenia wierzyciela, lecz także prawo żądania, by podejmujący się zwolnienia dłużnika wierzyciela zaspokoił, czy to przez zapłatę czy w inny sposób, np. przez przejęcie długu za zgodą wierzyciela, natomiast nie daje wierzycielowi prawa żądania spełnienia świadczenia przez podejmującego się zwolnienia dłużnika, co wyraźnie stwierdza k. 175 c. n., ale co nauka przyjmuje i dla k. z. szwajc. (Oser, j. w.). Oczywiście nic nie przeszkadza, aby strony inaczej ukształtowały ten stosunek i albo dały dłużnikowi tylko prawo do odszkodowania, albo przyznały także wierzycielowi prawo żądania spełnienia świadczenia, jak przy umowie na korzyść osoby trzeciej. Na tym samym stanowisku stanął i k. z. Ze słów: „powinien w czasie właściwym zaspokoić wierzyciela", wynika, że dłużnik może żądać od drugiej strony, aby spełniła świadczenie lub w inny sposób go zwolniła. Art. 132. Machalski Stanisław: Zmiana dłużnika wedle k. z. P. N. Nowakowski (Rozprawa doktorska). Weber Jakub: Przedsiębiorstwo jako odrębny majątek. 1934, str. 137.

Kodeks zobowiązań — Art. 182—183 Odmówienie wierzycielowi prawa żądania świadczenia od trzeciego wynika z ujęcia tej umowy jako zobowiązania się do zwolnienia dłużnika (a nie do spełnienia świadczenia wobec wierzyciela), gdyż jeżeliby nawet zobowiązanie się do spełnienia świadczenia mogło być uważane za rodzaj umowy na korzyść wierzyciela, to już nie można za taką umowę uważać zobowiązania się do zwolnienia dłużnika. Zresztą to stanowisko k. z. wynika i z tego, że Kolegium Uchwalające skreśliło jako niesłuszny pierwotny drugi ustęp tego artykułu, opiewający (według projektu przedłodzić swej wierzytelności solidarnie od dłużnika i od osoby, która zobowiązała się wobec dłużnika do świadczenia na rzecz wierzyciela, o ile zobowiązanie to nie zostało przez strony uchylone przed rozpoczęciem kroków sądowych przez wierzyciela”. K. c. a. (§ 1405) i k. c. n. (§ 415 ust. 3) zawierają postanowienie, że skutki umowy o zwolnienie dłużnika (tj. takiej, jaką ma na myśli art. 182 k. z.) stosuje się także wówczas, gdy osoba trzecia przejęła dług w zupełności na siebie w umowie z dłużnikiem, ale wierzyciel jeszcze nie udzielił swego zatwierdzenia. Do k. z. takiego przepisu nie przyjęto, uważając go za zbędną kazuistykę. Jasne jest bowiem, że zobowiązanie się do przejęcia długu w zupełności w rozumieniu art. 184 k. z. obejmuje w sobie zobowiązanie się do zwolnienia dłużnika w rozumieniu art. 182 k. z. (ale nie odwrotnie). Dlatego też k. z. szwajc. w art. 175 mówi na wstępie o zobowiązaniu się do przejęcia długu, jako obejmującym także umowę, określoną w art. 182 k. z. (por. Oser, do art. 175, nr 1). ART. 183. § 1. Kto przez umowę z wierzycielem zobowiązuje się do świadczenia zamiast dłużnika, ten wstępuje na jego miejsce i przejmuje wszelkie jego obowiązki. § 2. Dotychczasowy dłużnik zostaje zwolniony wówgdy to wyraźnie wypływa z umowy. czas § 3. W razie wątpliwości nowego dłużnika uważać naza dłużnika solidarnego. § 4. Jeżeli nabywca nieruchomości przejmuje ciążące na niej długi, rozumieć należy, w razie wątpliwości wstąpić na miejsce dotychczasowego dłużnika. Art. 183 i 184 traktują o zmianie dłużnika we właściwym tego słowa znaczeniu, tj. o przejściu zobowiązania bez zmiany jego istoty z jednej osoby na drugą. Do niedawna uważano taką zmianę dłużnika za niedo-183. 1936, 1934, str. 137.

Kodeks zobowiązań — Art. 1 83 ﻿252 puszczalną, wychodząc z założenia, że osoba dłużnika, który odpowiada za dług swoim majątkiem, jest właśnie wskutek tego tak silnie związana z istotą zobowiązania, iż ono nie da się od osoby pierwotnego dłużnika oddzielić, a jeżeli wierzyciel zgadza się, by w miejsce dłużnika pierdawnego i powstanie nowego długu. Tak pojmowano w prawie rzymskim i tak pojmuje k. N. zarówno skutki umowy między osobą trzecią, przejmującą dług, a wierzycielem (expromissio, art. 1274 k. N.), jak i skutki umowy między dłużnikiem a osobą trzecią, przejmującą dług, na którą wierzyciel się zgadza (delegatio, art. 1275 k. N.); na tym też stanowisku pozostał projekt francusko-włoski w art. 199 p. 2, 201 i 202. Nowszy kierunek, reprezentowany przez k, znowelizowany z. szwajc., wychodzi z założenia, że związanie zobowiązania z osobą dłużnika istnieje tylko ze względu na interes wierzyciela, skoro jednak wierzyciel na to się zgadza, nie ma przeszkody, aby dług przeszedł bez zmiany swej istoty na inną osobę tak, jak może przejść wiei jego zabezpieczeń, np. w razie przeniesienia nieruchomości obciążonej hipotecznie, albo w razie przeniesienia praw i obowiązków z umów wzajemnych, jak np. z najmu, a prawo pozytywne powinno się do tego zastosować i takie przeniesienie zobowiązania umożliwić. Istnienie praktycznej potrzeby instytucji przejęcia długu, analogicznej do instytucji przelewu, stwierdza nawet nauka francuska, która mimo milczenia kodeksu uznaje możliwość umowy między wierzycielem a dawnym i nowym dłużnikiem o przeniesienie długu na nowego dłużnika bez zmiany istoty długu, a to na podstawie wolności umów (Planiol-Ripert, T. VII, nr 1147). Niezbędnym warunkiem przejęcia długu ze skutkiem zwalniającym dawnego dłużnika jest zgoda nowego dłużnika (bo on ma być zobowiązany) i zgoda wierzyciela (bo on ma utracić dotychczasowego dłużnika) Udział dawnego dłużnika nie jest konieczny, gdyż on na tym nic nie traci, a wierzyciel, mogąc bez zgody dłużnika przyjąć zapłatę od trzeciego, może też bez jego zgody przyjąć na jego miejsce innego dłużnika. Jednak w ten sposób, że najpierw dawny dłużnik umawia się z nowym o przejęcie długu, a potem wierzyciel tę umowę zatwierdza. Zarazem jednak możliwe są przypadki, że przejemca bez porozumienia z dłużnikiem umawia się o przejęcie długu wprost z wierzycielem. K. c. a., k. c. n. i k. z. szwajc. uwzględniają oba te przypadki i tak samo postępuje k. z. Różnica między systemem k. z. szwajc. z jednej a k. c. a. i k. c. n. z drugiej strony polega na tym, że według k. z. szwajc. w obu przypadkach potrzebna jest umowa przejemcy z wierzycielem. Skutkiem tego w przypadku, gdy dłużnik umawia się najpierw z przejemcą o przejęcie, potrzebna jest jeszcze druga umowa z wierzycielem, przy czym zwrócenie się do wierzyciela o jego zgodę traktowane jest jako oferta do tej drugiej umowy (art. 176 ust. 2 k. z. szwajc.). Natomiast według k, wystarcza zawsze jedna umowa a to albo umowa przejemcy długu z wierzycielem albo umowa dawnego dłużnika z nowym, zatwierdzona przez wierzyciela. Zatwierdzenie przez wierzyciela nie ma tu zatem charakteru przyjęcia oferty, czyli zawarcia drugiej umowy, lecz ma charakter potwierdzenia, jak np. w przypadku z art. 101 k. z. Stanowisko k. c. a. i k. c. n. jest bardziej uproszczone i nie powoduje, w przypadku przejęcia długu przez umowę dawnego z nowym dłużnikiem, podwójnych

253 Kodeks zobowiązań — Art. 183. kosztów stemplowych, dlatego k. z. przewiduje w art. 183 i 184 oba te sposoby przejęcia długu, nie narzucając w przypadku z art. 184 koncepcji, że zgoda wierzyciela jest przyjęciem oferty, a zatem stanowi część składową nowej osobnej umowy, jakby to wynikało z k. z. szwajc. Ponieważ jednak zasadniczym stanem faktycznym, niezbędnym do przejęcia długu, jest, jak już zaznaczono wyżej, oświadczenie zgody na to nowego dłużnika i wierzyciela, a najprostszym wyrazem prawnym tej podwójnej zgody jest umowa między nowym dłużnikiem (przejemcą) a wierzycielem, przeto k. z. traktuje o tej formie przejęcia długu, jako zasadniczej, najpierw w art. 183, zaś o drugiej formie, jako również dopuszczalnej, w art. 184, przy czym jednak wychodzi z założenia, że postanowienia §§ 2—4 art. 183 stosują się analogicznie także do umowy z art. 184, gdyż nie byłoby racji w kwestiach, poruszonych w tych paragrafach, traktować obu tych form przejęcia długu inaczej. Natomiast art. 184 zawiera szczególną normę, stosowaną dawniej przy instytucji delegacji, która oczywiście stosuje się tylko do przypadku przejęcia długu w umowie przejemcy z dawnym dłużnikiem, zatwierdzonej przez wierzyciela. Z uwagi na to, że osoba trzecia może interweniować po stronie dłużnika nie tylko w ten sposób, że przejmuje w zupełności dług na siebie, lecz także w ten sposób, że tylko przystępuje w charakterze dłużnika solidarnego lub ręczyciela, należało dać normę interpretacyjną na przypadek wątpliwości, o jaką interwencję chodzi. Najkorzystniejszą dla wierzyciela jest interwencja w postaci przystąpienia do długu w charakterze dłużnika solidarnego i taką interpretację każę k. z. przyjąć w razie wątpliwości, zgodnie z § 1406 k. c. a., przy czym jednak nie ogranicza jej, jak to czyni k. c. a., do przypadku przejęcia długu w umowie nowego dłużnika z wierzycielem, gdyż wątpliwość może istnieć i wtedy, gdy trzeci oświadcza dawnemu dłużnikowi, że przejmuje jego dług a wierzyciel to zatwierdza. Według k. z. w obu zatem przypadkach wola zupełnego zwolnienia dawnego dłużnika musi wyraźnie wynikać z umowy, gdyż, jak zaznaczono wyżej, § 2 art. 183 stosuje się analogicznie także w przypadku z art. 184. Od tej zasady istnieje jeden tylko wyjątek, podyktowany potrzebą obrotu. Przy obrocie nieruchomościami, obciążonymi hipotecznie, zbywający chce być z reguły wolny od odpowiedzialności osobistej a nabywca, potrącając zwykle długi hipoteczne z ceny kupna, liczy się z tym, że będzie je musiał zapłacić bez regresu do zbywcy, a zatem przejmuje je z zamiarem zupełnego zwolnienia dawnego dłużnika. Również i wierzyciel przy tego rodzaju długach liczy tylko na hipotekę, jako na swoje zabezpieczenie i przyjmując za dłużnika nabywcę nieruchomości, czyni to w przeświadczeniu, że zwalnia zbywcę. Dlatego w tym przypadku raczej wskazana jest przeciwna norma interpretacyjna, a mianowicie za przejęciem, zwalniającym w zupełności dawnego dłużnika. To samo przyjmuje k. c. a. w § 1406 zd. 1. Natomiast nie poszedł k. z. tak daleko, jak k. c. a. i k. c. n., które pozwalają w takim przypadku zbywającemu na wezwanie wierzyciela do zatwierdzenia przejęcia długu z tym skutkiem, że milczenie wierzyciela w terminie sześciomiesięcznym uważane będzie za zgodę na przejęcie długu, zwalniające dawnego dłużnika od osobistej odpowiedzialności. Postanowienia takiego nie przejęto, aby nie osłabiać prawa wierzyciela decydowania o tym, czy ktoś inny ma wstąpić w miejsce dłużnika. Według k. z. wierzyciel musi zawsze oświadczyć swą zgodę, przy czym oczywiście możliwe jest, że jeżeli przejęcie długu umówione zostało między dawnym dłużnikiem a nowym, ten z nich, który o tym zawiadamia wierzyciela i żąda jego zgody, może mu

Kodeks zobowiązań — Art. 1 83 ﻿254 w tym celu wyznaczyć odpowiedni termin, po którego bezskutecznym upływie przyjąć należy, że wierzyciel się nie zgadza. Możliwość ta wynika zarówno z art. 63 § 1, jeżeli się przyjmie z art. 101 ust. 2 k. c. n. na tym życiowym względzie, że kto bez udziału dawnego dłużnika przyjmuje na jego miejsce innego, czyni to na własne ryzyko, kto jednak zgadza się na zmianę, proponowaną przez dawnego dłużnika, który sam wybrał na swoje miejsce inną osobę, ten polegać może do pewnego stopnia na tym, że dłużnik wybrał osobę wypłacalną. Dlatego prawo przyjmuje, że wierzyciel działał w tym przypadku w błędzie, w który wprowadzony został przez dawnego dłużnika, a zatem może się wobec niego na ten błąd powołać, zgodnie z zasadą art. 57, a najprostszym sposobem ochrony wierzyciela jest wówczas zachowanie mu wierzytelności wobec dawnego dłużnika. Brzmienie art. 184 stwierdza to nie wywołując kontrowersji, jaka istnieje na tle art. 1276 k. N., a mianowicie, czy wierzyciel zachowuje wówczas dawną pretensję do dawnego dłużnika, czy też ma do niego tylko nowe roszczenie odszkodowawcze. Oczywiście roszczenie do niewypłacalnego przejemcy długu w tym przypadku już nie powstaje, ponieważ po pierwsze przejemca nie chciał się zobowiązać obok dawnego lecz tylko zamiast dawnego dłużnika, po wtóre przyjąć należy taki stan prawny, jak gdyby wierzyciel na zmianę nie był się zgodził, czyli że wówczas przejemca odpowiada co najwyżej dawnemu dłużnikowi w myśl art. 182. ART. 184. Jeżeli wierzyciel zgadza się na zmianę dłużnika na skutek umowy, zawartej między dotychczasowym dłużnikiem a nowym, wstępującym na jego miejsce, dotychczasowy dłużnik zostaje zwolniony, chyba że nowy dłużnik był niewypłacalny w chwili dokonania zmiany, a wierzyciel o tym nie wiedział. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 183. ART. 185. Przejmujący cudzy dług może przeciwstawierzycielowi wszelkie zarzuty, jakie wynikają ze stosunku wierzyciela z dotychczasowym dłużnikiem, z wyjąt-184. Art. Fenichel Zygmunt: „Zwyczaje” w k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 125. Geldwerth Jan: Zobowiązania abstrakcyjne w k. z. Gł. Adw. r. 1936, str. 18. 59. Konic Jan Stanisław: Zasady prawa upadłościowego w k. z. N. K. Z. r. 1935, str. 65. 73, 81. Machalski Stanisław: Zmiana dłużnika wedle k. z. P. N. r. 1935, str. 7. Walaszek Bronisław: Pojęcie niewypłacalności w k. z. Wsp. M. nr 8—9.

Kodeks zobowiązań — Art. 185—186. 255 kiem zarzutu potrącenia z wierzytelnością dotychczasowego dłużnika. Przepis ten stwierdza, że przejęcie długu, dokonane za zgodą wierzyciela, nie powoduje nowacji, tj. zgaśnięcia dawnego i powstania nowego długu, lecz przenosi dług bez zmiany istoty na nowego dłużnika, skutkiem czego nowy dłużnik ma te same zarzuty, jakie miał dłużnik dawny. Artykuł ten stanowi paralelę do art. 174. Tak samo stanowią § 1407 k. c. a., § 417 k. c. n. i art. 179 k. z. szwajc. Wyłączenie zarzutu potrącenia z wierzytelnością dotychczasowego dłużnika uzasadnione jest tym, że nowy dłużnik nie może dysponować prawem osoby trzeciej, jaką po przejęciu jest dawny dłużnik. Uznaje to nauka prawa austriackiego nawet bez wyraźnego przepisu w tym względzie (Ehrenzweig II, 1, § 334 uw. 23 i motywy komisji Izby Panów, str. 297), jednak k. z. za wzorem k. c. n. (§ 417 ust. 1 zd. 2) wyraźnie to podnosi, aby uniknąć wszelkich wątpliwości. Z postanowienia, że nowemu dłużnikowi służą zarzuty, wynikające ze stosunku wierzyciela do dawnego dłużnika, wynika a contrario, że nie służą mu zarzuty, jakie wynikają ze stosunku nowego dłużnika do dawnego. Ten stosunek jest dla wierzyciela obojętny. Dlatego k. z. nie widział potrzeby wyraźnego stwierdzania tego, jak to czyni k. c. n. w § 417 ust. 2 lub k. z. szwajc. w art. 179 ust. 3. Z ogólnych zasad wynika, że przejemcy długu służą wszelkie zarzuty, wynikające z jego stosunku do wierzyciela i o tym wyraźnie wspominać nie potrzeba. ART. 186. Wskutek zmiany dłużnika za zgodą wierzyciela wygasają ustanowione celem zabezpieczenia wierzytelności poręczenia i prawa zastawu, jeżeli poręczyciel lub osoby, do których należy przedmiot prawa zastawu, nie zgodzą się na dalsze ich trwanie. Konsekwencją tego, że dług przez przejęcie nie gaśnie lecz przechodzi bez zmiany istoty na nowego dłużnika jest, że wszelkie prawa uboczne również nie gasną, lecz służą nadal wierzycielowi. Jeżeli prawa te służyły przeciw dawnemu dłużnikowi, jest kwestią interpretacji, czy należy odpowiadające im obowiązki uważać również za przejęte przez nowego dłużnika, czy nie. W tym drugim przypadku, jak np. prawo do zapadłych odsetek, służą one nadal przeciw dawnemu dłużnikowi. Jeżeli te prawa służyły przeciw osobom trzecim, jak prawa z zastawu lub poręki, powinnyby w zasadzie również istnieć nadal. Jednak dla tych osób trzecich nie jest obojętne, kto jest dłużnikiem, ich stanowisko nie może bez ich zgody ulec pogorszeniu przez wstąpienie innego dłużnika na miejsce dawnego. Dlatego dalsze istnienie takich praw zależy od ich zgody. Tak samo stanowi k. c. a. (§ 1407 ust. 2), k. c. n. (§ 418 ust. 1) i k. z. szwajc. Niektóre kodeksy, jak k. c. a. i k. z. szwajc., ograniczają potrzebę zgody tylko do przypadku, gdy zastaw lub porękę ustanowiła osoba trzecia, tj. ani dawny ani nowy dłużnik. Ograniczenie to jest jednak niepotrzebne. O ile chodzi o porękę, to dawny dłużnik nie mógł być poręczycielem a nowy nim być nie może, więc jego dawniejsza poręka musi

﻿256 przez przejęcie długu zgasnąć. O ile zaś chodzi o zastaw, to jeżeli zastawcą był przejemcą, to wymagana przez art. 186 zgoda tkwi już w samym przejęciu długu, jeżeli zaś zastawcą był dawny dłużnik, to albo również zgodził się na przejęcie w myśl art. zawierając umowę o przejęcie z przejemcą, albo powinien być wolny od odpowiedzialności, jeżeli przejemcą przejął dług bez jego udziału w umowie z wierzycielem, nie jest bowiem rzeczą obojętną, czy się własną rzeczą odpowiada za własne zobowiązanie, czy za cudze. Prawda, że dłużnik dawny zyskuje, bo staje się wolnym od zobowiązania osobistego ale narażony jest na to, że straci zastaw, jeżeli przejemcą w terminie nie zapłaci. Dlatego przejemca powinien w tym przypadku postarać się o jego uprzednią zgodę. ART. 187. Jeżeli istnieje co do długu dokument piśmienny, oświadczenie przejmującego dług i zezwolenie wierzyciela na zmianę dłużnika winny być pismem stwierdzone. Przepis ten jest konsekwencją zasady, przyjętej w art. 111 ART. 188. § 1. Kto nabywa majątek lub przedsiębior-;two bez przejęcia lub zaspokojenia długów, jakie na nich w czasie nabycia wiedział łub wiedzieć był powinien. § 2. Jeżeli majątek lub przedsiębiorstwo nabywa osoba bliska zbywcy, domniemywa się, że o istnieniu długów wiedziała. przedsiębiorstwa kupca rejestrowego zob. art. 43 i 44 k. h Art. 186 nowego . N. P. r. 1934, str. 98, 207, 248. Art. 188 426. obligacyjnych. Tarnów 1934, Drukarnia „Grafia” ków Fenichel Zygmunt: Domniemania w k, z. P. S. Geldwerth Jan: Zbycie przedsiębiorstwa między małżonkami pod względem P. S. r. 1936, str, 219. formy. str. 137. P. N. r. 1935. str. 54.

﻿257 A. Prowadzenie przedsiębiorstwa tv tym samym lokalu, w którym prowadził swe przedsiębiorstwo dłużnik, korzystanie nawet z klienteli nie uzasadnia jeszcze przejęcia przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 188 k. z., a odstąpienie przedsiębiorstwa mię= dzy żyjącymi może nastąpić tylko na podstawie wyraźnego lub dorozumianego układu między nabywcą a dłużnikiem. B. W razie zlicytowania całego zapasu towarów w sklepie dłużnika w drodze egzekucji sądowej, założenie przez córkę dłużnika, która przez licytację nabyła tylko urządzenie w sklepie, w tymże samym lokaiu_takiego samego sklepu nie pociąga za sobą odpowiedzialności córki za długi, powstałe w nrzedsiębior= stwie jej ojca. (O. S. N. z 11. 9. 1956, C II 1058/56; N. K. Z. z r. 1956, str. 181). Podczas gdy art. 182 dotyczy podjęcia się zwolnienia dłużnika bez przyjęcia zobowiązania wobec wierzyciela, a art. 183—187 dotyczą przejęcia długu ze skutkiem zwalniającym dawnego dłużnika, art. 188 dotyczy trzeciej instytucji, a to łącznego objęcia długu w charakterze dłużnika solidarnego. Ze takie objęcie długu łączne, w drodze umowy z wierzycielem jest możliwe, to wynika już z ogólnych zasad i zresztą z art. 183 § 3. W przypadku, objętym art. 188, chodzi jednak o takie objęcie łączne (kumulatywne) długu z mocy samego prawa, jako następstwo nabycia majątku lub przedsiębiorstwa, obciążonego długami. Odpowiedzialność solidarna nabywcy majątku lub przedsiębiorstwa za długi, na nich ciążące, uzasadniona jest tym, że wierzyciele najczęściej udzielają kredytu właśnie ze względu na majątek lub przedsiębiorstwo dłużnika i w razie zbycia bez przejęcia długów, na co nie mają wpływu, utraciliby przedmiot pokrycia. Sama zaś osobista odpowiedzialność dawnego dłużnika, który już pozbył się swego majątku lub przedsiębiorstwa, nie przedstawia dla nich wartości. Nie jest przy tym pożądane zmuszać wierzycieli, aby zawsze starali się o zabezpieczenie swoich wierzytelności przez hipoteki, zastawy i poręki, gdyż to podraża kredyt, utrudnia obrót i krępuje zbytnio dłużnika. Dlatego interesom obu stron najbardziej odpowiada, aby w przypadkach, gdy wierzyciel udzielił kredytu w związku z majątkiem lub przedsiębiorstwem, mógł liczyć na to, że w razie zbycia także nabywca będzie tym majątkiem lub przedsiębiorstwem odpowiadał. Z drugiej jednak strony nie można utrudniać obrotu przez wkładanie na nabywcę majątku lub przedsiębiorstwa zbyt wielkiego ryzyka. Może on być odpowiedzialny tylko za długi, które przy nabyciu znał lub znać był powinien. Dowód ten powinien z reguły ciążyć na wierzycielu, jedynie wówczas można się domniemywać znajomości długów i przerzucić ciężar dowodowy na nabywcę, jeżeli jest nim osoba bliska zbywcy. Teoretyczne uzasadnienie tej instytucji polega na tym, że zarówno majątek, tj. ogół praw majątkowych pewnej osoby w danej chwili, jego część ułamkowa lub część organicznie wyodrębniona, jako tzw. majątek oddzielny (np. majątek zastrzeżony żony), jak i przedsiębiorstwo stanowią w obrocie kompleksy aktywów i pasywów ze sobą powiązanych tak, iż z tym związkiem prawo musi się liczyć i uważać go za istniejący nawet po przejściu majątku lub przedsiębiorstwa na inną osobę. Już oddawna uznawało ten związek prawo spadkowe w postaci instytucji sukcesji ogólnej w prawa i obowiązki majątkowe spadkodawcy. O ile chodzi o przej-

Kodeks zobowiązań — Art. 1 88. 258 ście majątku lub przedsiębiorstwa między żyjącymi, nie ma wprawdziesukcesji ogólnej, tzn. przejście poszczególnych praw zależy od zachowania wymogów, do każdego z nich się odnoszących (przelew, tradycja, wpis do ksiąg gruntowych), a przejście obowiązków zależy od zachowania przepisów o przejęciu długu, jednak nie ma przeszkody, aby na nabywcęwłożyć odpowiedzialność ex lege za długi, związane z tym majątkiem lub przedsiębiorstwem, podobnie jak to ma miejsce w innych przypadkach w interesie ochrony wierzycieli przed czynnościami prawnymi dłużnika, mogącymi przynieść im szkodę, jeżeli ochrona w postaci skargi pauliańskiej okazuje się niewystarczającą. Do takich przypadków należy wstąpienie z samego prawa nabywcy nieruchomości w istniejące umowy najmu a nabywcy zakładu pracy w istniejące umowy o pracę (art. 399 i 476 k. z.). Skutek zbycia majątku lub przedsiębiorstwa w myśl art. 188 jest nawet o tyle słabszy od skutków zbycia nieruchomości wynajętej lub zakładu pracy, że nabywca nie wstępuje w zupełności na miejsce zbywcy jako dłużnika, lecz tylko odpowiada obok niego solidarnie. Konsekwencją powyższych założeń są też różnice pomiędzy art. 188 a odpowiednimi postanowieniami k. c. a., k. c. n. i k. z. szwajc. k. z., Według k. c. a. nabywca odpowiada do wysokości wartości nabytego majątku lub przedsiębiorstwa (pro viribus) a nie tylko tym, co nabył (cum viribus). K. z. przyjął odpowiedzialność tylko cum viribus (podobnie jak to ma miejsce w k. c. n.), albowiem wierzyciele przed zbyciem mogli poszukiwać swego zaspokojenia również tylko na danym majątku lub-Co prawda, ścisła konsekwencja wymagałaby, aby przedsiębiorstwie. przewidzieć środki zabezpieczenia wierzycieli, że nabyty majątek lubprzedsiębiorstwo rzeczywiście zostaną użyte na ich zaspokojenie, a to w postaci przepisów, przewidzianych w takich przypadkach przez prawo spadkowe, jak to też czyni k. c. n. Jednak uznano, że szło by to już za daleko, zbytnio krępując obrót. Według k. N. wierzyciele nawet tego niemieli, co im daje obecnie art. 188 k. z., można im zatem pozostawić troską o to, by mogli swe prawa z tego artykułu zrealizować, a to tym bardziej, że w przeciwieństwie do wierzycieli spadkodawcy mają jeszcze sposóbzaatakowania samego aktu zbycia w postaci roszczeń pauliańskich. K. c. n. i k. z. szwajc. wkładają na nabywcę odpowiedzialność za długi, ciążące na nabytym majątku bez względu na to, czy o nich przy nabyciu wiedział czy nie. Norma ta jest za ostra, gdyż obawa zbyt wielkiego ryzyka może wpływać krępująco na obrót. Ułatwienie dla wierzycieli w porównaniu ze skargą pauliańską polega według k. z. na tym, że nie potrzebują wykazywać świadomości pokrzywdzenia, ani niewypłacalności pierwotnego dłużnika, poza tym jednak dobra wiara nabywcy zasługuje również na ochronę. W tym względzie zatem podzielił k. z. stanowisko zajęte w § 1409 k. c. a. Jedynie co do osób bliskich, jako nabywców, wskazane było przerzucenie na nich dowodu, że o długach niewiedziały, podobnie jak to ma miejsce w przypadku skargi pauliańskiej przyjęte zostało w § 187 III noweli do k. c. a. Natomiast odstąpił k. z. od zasady III noweli do k. c. a., że osoby bliskie odpowiadają całym swoim majątkiem bez względu na wartość nabytego majątku lub przedsiębiorstwa, gdyż przyj ąwszy raz zasadę odpowiedzialności cum viribus, nie miał powodu odstępować od niej co do osób bliskich, gdyż pod tym względem sytuacja jest ta sama. K. z. szwajc. wymaga, aby nabycie nastąpiło z aktywami i pasywami. Wymóg ten pozostaje w sprzeczności z celem tej instytucji, jakośrodka ochrony wierzycieli, gdyż przez pominięcie w umowie nabycia; wzmianki o pasywach można by odpowiedzialność nabywcy wyłączyć-

Kodeks zobowiązań — Art. 1 88 ﻿259 W ogóle przepis art. 181 k. z. szwajc. ma inny charakter, niż odnośne postanowienie k. c. n. i k. c. a., a mianowicie jest tylko ułatwieniem instytucji przejęcia długu o tyle, że nie potrzeba zgody wierzyciela na zwolnienie dawnego dłużnika, które następuje automatycznie po upływie dwóch lat. Potrzebne jest natomiast zawiadomienie wierzyciela o zbyciu lub publiczne o tym ogłoszenie. Dla k. z. zarówno wymóg zawiadomienia wierzyciela, jak i zwolnienie dawnego dłużnika po dwóch latach odpada, gdyż według k. z., podobnie jak według k. c. n. i k. c. a., instytucja ta ma na celu jedynie ochronę wierzycieli a nie ułatwienie zwolnienia dawnego właściciela majątku lub przedsiębiorstwa. W celu ochrony wierzycieli zwalnianie dawnego właściciela (zbywcy) jest niepotrzebne, do tego służą przepisy o przejęciu długu i nie ma racji odstępować od wymogu zgody wierzyciela wtedy, gdy dotychczasowy dłużnik zbywa cały swój majątek. Aby tę różnicę w ujęciu całej tej instytucji w porównaniu z k. z. szwajc. wyraźnie zaznaczyć, postanowiono w art. 188 k. z., że chodzi tu właśnie o przypadki nabycia bez przejęcia długów. Oczywiście jednak nie byłoby żadnej racji traktować wierzyciela gorzej w przypadku, gdy nabywca w umowie przejął długi, tj. nabył majątek lub przedsiębiorstwo wyraźnie z aktywami i pasywami. Wówczas wierzyciel, jeżeli zgodzi się na to przejęcie, zwalnia dawnego dłużnika, jeżeli jednak się nie zgodzi, ma prawa zarówno do jednego jak i drugiego w myśl art. 188. K. c. n. mówi tylko o nabyciu majątku, tj. bądź całego majątku pewnej osoby w danej chwili (np. oddanie a fonds perdu), bądź jego części ułamkowej, bądź tzw. majątku odrębnego, jednak nauka uważa analogiczne stosowanie tego przepisu także do nabycia pewnych kompleksów majątkowych za możliwe (por. Staudinger, do § 419, VI). K. z., także przedsiębiorstwo, gdyż jest to kompleks majątkowy, w którym związanie aktywów z pasywami występuje bardzo silnie i ochrona wiewyrzycieli w postaci art. 188 jest szczególnie wskazana, jak to zresztą jasne nika z przepisów k. h., który ją szczególnie rozbudował. Natomiast jest, że zbycie poszczególnej rzeczy, choćby bardzo wartościowej, np. damajątku ziemskiego lub domu, nie podpada pod art. 188, chyba że w nym przypadku stanowi on cały majątek zbywcy albo podstawę jego przedsiębiorstwa (por. Staudinger, do § 419, II, b. in fine). ności nabywcy majątku lub przedsiębiorstwa są o tyle przepisami bezwzględnie obowiązującymi, że nie mogą być uchylone odmienną umową zbywcy z nabywcą. K. z. nie uważał za potrzebne tego wyraźnie zaznaczać, gdyż wynika to z charakteru tej instytucji, jako przeznaczonej dla ochrony wierzycieli; skoro przepis art. 188 istnieje w interesie wierzycieli, przeto nie można zastosowania jego uchylić bez ich zgody. Sytuacja jest taka sama, jak w przypadkach z art. 399 i 476. Inaczej jest w k. z. szwajc., gdyż tam chodzi tylko o modyfikację przepisów o przejęciu długu, zwalniającym dawnego dłużnika, a zatem zbywca w umowie z nabywcą mogą wyłączyć przejęcie.

﻿WYGAŚNIĘCIE ZOBOWIĄZAŃ DZIAŁ I Wykonanie zobowiązań. ART. 189. Strony winny wykonywać zobowiązania zgodnie z ich treścią, w sposób, odpowiadający wymaganiom dobrej wiary i zwyczajom uczciwego obrotu. Wręczenie weksli, o ile strony inaczej nie umówiły, nie sta= nowi środka umorzenia długu, pokrytego weksłami lecz jedynie zabezpieczenie tego długu. (O. S. N. z 17. 12. 1936 r. C U 2122/36; O. S. P. z r. 1937, poz. 596). Z natury rzeczy wynika, że wykonanie musi odpowiadać treści zobowiązania, że dłużnik tylko wtedy będzie wolny przez wykonanie, jeżeli spełni to, co ma świadczyć. Wyraźne wypowiedzenie tej zasady: „strony winny wykonywać zobowiązania zgodnie z ich treścią" potrzebne jest jednak dlatego, aby zaznaczyć, że o tym, co dłużnik powinien świadczyć, rozstrzyga przede wszystkim treść zobowiązania i że odstąpienie od tego możliwe jest tylko wówczas, gdy istnieje do tego szczególna, w ustawie przewidziana, podstawa. O ile chodzi o umowy, znaczy to, że zasada: „pacta sunt servanda“, mimo wszelkich możliwych złagodzeń. Art. 189. Baczyński Eugeniusz: Dopuszczalność skargi kasacyjnej w związku z wy kładnią umów według k. z. Gł. S. r. 1937, str. 11. Fenichel Zygmunt: „Zwyczaje" w k. z. Gł. Adw. r. 1934. str. 125. Rosenbltlth Ignacy: Wpływ moratorium rolniczego na zobowiązania kupiectwa. Gł. Pr. r. 1935, str. 673.

Kodeks zobowiązań — Art. 1 89. ﻿261 zachowała i w k. z. swoje znaczenie, jakkolwiek nie potrzeba jej tak silnie podkreślać, jak to ma miejsce w k. N. w art. 1134 ust. 1. Treść zobowiązania wynika z oświadczenia woli lub z ustawy, przy czym, jeżeli zobowiązanie wynika z oświadczenia woli, ustala się jego podstawie interpretacji (art. 107 i 108) i uzupełnia się ewentualne luki umów na podstawie art. 60, a przepisy te zapewniają, iż przy tym będą uwzględnione wymagania dobrej wiary i słuszności oraz zwyczaje uczciwego obrotu. Przepisy o interpretacji oświadczeń woli i o uzupełnianiu treści umów tym, co wynika z ustawy, zwyczaju lub słuszności, nie wystarczają jednak do zapewnienia, że takie wykonanie, zgodne z treścią zobowiązania, odpowiadać będzie wymaganiom dobrej wiary, gdyż po pierwsze nie wszystkie zobowiązania wynikają z oświadczeń woli, a w szczególności z umów, a po wtóre brzmienie oświadczenia woli zwykle nie daje wyczerpujących wskazówek co do tego, w jaki sposób zobowiązanie powinno być wykonane, zwłaszcza, że zależy to w znacznej mierze od okoliczności, towarzyszących wykonaniu, których strony przewidzieć we wszystkich szczegółach nie mogą. Dlatego już k. N. postanawiał w art. 1134 ust. 3, że umowy powinny być wykonywane z dobrą wiarą, zaś k. c. n. w § 242 i k. c. szwajc. w art. 2 ust. 1 zawierają ogólną zasadę, że zobowiązania powinny być wykonywane w sposób, odpowiadający wymaganiom dobrej wiary, a jak dodaje jeszcze k. c. n„ z uwzględnieniem zwyczajów obrotu. Postanowienie to nie tylko daje sędziemu możność bliższego określenia sposobu wykonania w tych przypadkach, gdy oświadczenie woli lub ustawa nie zawierają co do tego dostatecznej wskazówki, lecz także zabezpiecza każdą stronę przed nadużyciem prawa przez drugą stronę, tj. przed wymaganiem lub spełnieniem świadczenia w sposób, zgodny formalnie z treścią zobowiązania, ale tchnący szykaną, bezwzględnością, zbytnim formalizmem itp. Przy nowelizacji k. c. a. uznano wprawdzie wprowadzenie podobnej zasady do k. c. a. za niebezpieczne, jako mogące podważyć bezpieczeństwo obrotu i służyć do szykanowania wierzyciela (por. Schey, Bericht der Kommission fur Justizgegenstande, str. 153 i 154) i w rezultacie jej nie wprowadzono, jednak na podstawie §§ 26 i 1295 ust. 2 k. c. a. można uznać za zabronione takie wykonanie zobowiązania, które sprzeciwia się dobrym obyczajom. Zresztą najwięcej obaw mogłoby budzić zamieszczenie takiej ogólnej zasady w rodzaju § 242 k. c. n. tylko wówczas, gdyby ono miało uprawniać do odstąpienia od treści zobowiązania przy jego wykonaniu z powodu zmiany stosunków. Tej obawie zapobiega jednak k. z. w ten sposób, że reguluje osobno wpływ zmiany stosunków na zobowiązania (art. 269 oraz szczególne przypadki, jak art. 201, 432, 630 i in.). Z tych względów Komisja Kodyfikacyjna uznała za pożądane wprowadzenie do k. z. ogólnego przepisu, że sposób wykonania zobowiązania powinien odpowiadać wymaganiom dobrej wiary, gdyż pozostaje on w zgodności z przestrzeganą przy układaniu przepisów kodeksu tendencją, aby stosunki prawne utrzymać na wyższym poziomie etycznym i chronić usprawiedliwione zaufanie kontrahentów. Dlatego też dodano, za wzorem k. c. n„ wzmiankę o zwyczajach uczciwego obrotu, gdyż na nich każda strona może opierać swe zaufanie i swoje kalkulacje. Zamiast użytego w projekcie Tilla (art. 128) za wzorem k. c. n. wyrażenia: „dłużnik winien spełnić świadczenie itd.“, użyto w myśl kontrprojektu Domańskiego wyrażenia: „strony winny wykonywać zobowiązania itd.“, ażeby nadać temu przepisowi brzmienie jak najogólniejsze, co jednak nie oznacza, aby przepis ten odnosił się tylko do zo-

Kodeks zobowiązań — Art. 1 89—1 90. ﻿262 bowiązań dwustronnych; przy zobowiązaniu jednostronnym chodzi oczywiście o sposób wykonania przez jedną stronę. ART. 190. § 1. Dłużnik obowiązany jest spełnić świadczenie w miejscu, wskazanym w umowie lub odpowiadającym naturze zobowiązania. § 2. Jeżeli miejsce spełnienia świadczenia nie może być ten sposób określone, świadczenie winno być spełnione miejscu zamieszkania dłużnika w czasie spełnienia, albo miejscu siedziby przedsiębiorstwa dłużnika, jeżeli zobowiązanie ma związek z tym przedsiębiorstwem. § 3. Świadczenie, polegające na wydaniu rzeczy co do tożsamości oznaczonej, w razie wątpliwości winno być spełnione w miejscu, w którym rzecz w czasie powstania zobowiązania się znajdowała. § 4. Jeżeli w zobowiązaniach wzajemnych miejsce spełnienia jednego ze świadczeń wynika z umowy lub z natury zobowiązania, wówczas, w razie wątpliwości, świadczenie wzajemne winno być spełnione w tym samym miejscu. Miejsce wykonania umowy kupna=sprzedaży gruntu normu; je w braku wyraźnej umowy stron art. 190 § 3 kodeksu wiązań. (O. S. N. z 22. 5. 1936, C II 354/36; O. S. P. z r. poz. 574). Przepis § 1 zgodny jest z dotychczasowym prawem, gdyż zobo= z dotychczas obowiązujących kodeksów nie uważa postanowień o miejscu wykonania za ius cogens. O umowie, jako rozstrzygającej w pierwszym rzędzie o miejscu wykonania, wspomina art. 1247 k. N., § 905 k. c. a. i § 269 k. c. n. O naturze zobowiązania mówi wprawdzie wyraźnie tylko k. c. a. i k. c. n., jednak do tego samego rezultatu należy dojść według k. N. ze względu na przepisy o interpretacji woli stron i na przepis art. 1135. T. X. cz. 1 kwestii miejsca wykonania nie reguluje, jednak nauka przyjmuje te same zasady (Bossowski, str. 171). Zawarta w § 2 zasada, że w razie wątpliwości miejscem wykonania jest z reguły miejsce zamieszkania dłużnika w czasie spełnienia świadczenia, przyjęta została z art. 1247 k. N., a raczej z przyjętej jego w orzecznictwie interpretacji, i z art. 181 proj. fr.-wł., podczas gdy według k. c. a. i k. c. n. miejscem wykonania jest w tym przypadku z reguły miejsce zamieszkania dłużnika w czasie powstania zobowiązania. Motywem przyjęcia zasady tej z kodeksu Napoleona był wzgląd, że dla dłużnika najłatwiej jest spełnić świadczenie w swoim każdoczesnym miejscu zamieszkania (Planiol-Ripert, T. VII, nr 1186), a ten wzgląd powinien być decydującym, skoro wierzyciel nie zastrzegł sobie w umowie innego miejsca wykonania. Co do zobowiązań, wynikających z ustawy, prawo

﻿Kodeks zobowiązań 263 Art. 1 90—191. — może również oznaczyć inne miejsce spełnienia, gdyby ze szczególnych względów było to wskazane. Natomiast z k. c. a. i k. c. n. przyjęto postanowienie, że jeżeli zobowiązanie zaciągnięto w związku z przedsiębiorstwem dłużnika, zamiast miejsca zamieszkania decyduje siedziba przedsiębiorstwa, co pozostaje w związku z innymi przepisami, uznającymi łączność długów z przedsiębiorstwem (art. 12, 188, 476 k. z., art. 4 ust. o prawie pryw. międzydzielnicowym i art. 2 ust. o prawie pryw. międzynarodowym). Przepis § 3, że rzecz co do tożsamości oznaczona powinna być wydana w miejscu, w którym się znajdowała w chwili powstania zobowiązania, pochodzi jeszcze z prawa rzymskiego a zawarty jest w art. 1247 k. N., w art. 181 proj. fr.-wł. i w art. 74 al. 2 k. z. szwajc. Wprawdzie nie przyjęto go do k. c. n. i znowelizowanego k. c. a. uważając, że jego uzasadnienie, tj. przypuszczalna wola stron, nie zawsze jest trafne (por. Enneccerus-Kipp-Wolff, I, 2, § 247 uw. 3), jednak wobec tego, że •chodzi tylko o normę interpretacyjną, Komisja Kodyfikacyjna uznała, że przepis ten w przeważającej ilości przypadków odpowiada domniemanej woli stron, a to już wystarczy do jego uzasadnienia łącznie z faktem, że tego rodzaju zasada obowiązywała dotychczas nie tylko na terenie k. N. lecz także w zakresie czynności handlowych na terenie austr. kodeksu handlowego a nadto przyjęta była, w braku postanowień ustawowych, na obszarze obowiązywania T. X. cz. 1 (por. Bossowski, j. w.). K. h. a. wymagał w art. 324, aby strony wiedziały o tym, że rzecz znajduje się w innym miejscu, niż miejsce zamieszkania dłużnika. K. z., podobnie jak k. N., tego wymogu nie zawiera, gdyż potrzeba dowodów co do wiadomości o pewnym stanie rzeczy odbiera praktyczną wartość tego rodzaju regułom interpretacyjnym. Nie jest jednak wyłączone, że w razie niewiadomości stron o miejscu, w którym rzecz (ruchoma) się znajduje, zastosowanie art. 190 § 3 będzie wyłączone na tej podstawie, że sąd przyjmie dorozumianą umowę o świadczenie jej czy to w miejscu zamieszkania dłużnika, czy to w miejscu zamieszkania wierzyciela. Przepis § 4 jest konsekwencją zasady świadczenia z ręki do ręki, wypowiedzianej w art. 215 k. z. Podobny przepis znajdował się w k. N. w odniesieniu do ceny kupna (art. 1651). K. z. ten przepis zgeneralizował, podobnie jak przepis art. 1612 k. N. ART. 191. § 1. Sumę pieniężną dłużnik obowiązany jest, w braku odmiennego postanowienia umowy, przesłać wierzycielowi na swój koszt i niebezpieczeństwo do miejsca, gdzie wierzyciel ma swe zamieszkanie albo siedzibę przedsiębiorstwa. § 2. Jeżeli wierzyciel zmienił miejsce zamieszkania albo siedzibę swego przedsiębiorstwa po powstaniu zobowiązania, ponosi spowodowaną przez tę zmianę nadwyżkę kosztów przesłania. BIBLIOGRAFIA Art. 191. Mieser Józef: Miejsce spełnienia świadczenia pieniężnego. Gł. Pr. r. 1936, str. 57.

﻿264 Kodeks zobowiązań — Art. 191. Termin płatności jest zachowany, jeżeli dłużnik w ostatnim dniu tego terminu przekazał wierzycielowi pieniądze pocztą lub przez P. K. O. Złożenie przez dłużnika w ostatnim dniu terminu płatności pieniędzy w instytucji finansowej, nie oznaczonej w umowie jako miejsce płatności, usuwa skutki zwłoki tyłko wtedy, gdy instytucja ta tymże samym dniu przekazała złożoną kwotę wierzy* cielowi. (O. S. N. z 25. 5. 1937, C II 93/37; N. K. Z. z r. 1937, str. 137). W obecnych stosunkach przesyłanie pieniędzy jest tak ułatwione, iż można bez szkody dla dłużnika uwzględnić interes wierzyciela, polegający na tym, aby mógł pieniądze otrzymać w swoim miejscu zamieszkania zamiast udawać się po nie do dłużnika, co pociąga za sobą niewspółmierne koszty. Podobny przepis znajduje się w k. c. n. (§ 270), w k. c. a. (§ 905 ust. 2), w k. z. szwajc. (art. 74 al. 1), w proj. ros. (art. 82’) i proj. czeskosłowackim (§ 818). Pomiędzy stanowiskiem k. c. n., k. c. a. i proj. czeskosłowackim z jednej a k. z. szwajc. i proj. ros. z drugiej strony, istnieje następująca różnica: Według k. c. n., k. c. a. i proj. czeskcsłowackiego przez nałożenie na dłużnika obowiązku przesłania pieniędzy wierzycielowi nie następuje zmiana miejsca wykonania, które ustala się według ogólnych zasad, tak, że w razie wątpliwości pozostaje nim nadal miejsce zamieszkania dłużnika w czasie powstania zobowiązania. K. c. a. i projekt czeskosłowacki, a tak samo k. h. a. w art. 325 ust. 2 wypowiadają to wyraźnie, zaś dla k. c. a. przyjmuje to samo nauka (Klang, Kommentar, do § 905). Natomiast k. z. szwajc. i proj. ros. uznają przy zobowiązaniach pieniężnych miejsce zamieszkania wierzyciela za miejsce wykonania, a za tym rozstrzygnięciem, jako mniej skomplikowanym i bardziej odpowiadającym zapatrywaniom kupieckim, opowiedział się także Wahle w swoim referacie „O przepisach walutowych* które należałoby wprowadzić do projektu kodeksu czeskosłowackiego“, przedłożonym szóstemu kongresowi prawników niemieckich w Czechosłowacji w r. 1933. W projekcie Tilla mieścił się odnośny przepis w art. 150 w brzmieniu, zbliżonym do brzmienia kodeksu austriackiego i z umotywowaniem w duchu stanowiska, przyjętego w k. c. n. i literaturze kodeksu austriackiego, tzn., że obowiązek przesłania pieniędzy wierzycielowi nie zmienia zasady, iż miejscem wykonania jest tak, jak w innych przypadkach, miejsce zamieszkania dłużnika (str. 154). W kontrprojekcie Domańskiego ograniczono ten przepis tylko do jednostronnych zobowiązań wobec banków i instytucyj kredytowych, zarazem jednak uznano miejsce zamieszkania wierzyciela w tych przypadkach za miejsce wykonania („należytości pieniężne... są płatne w miejscu siedziby banku itd.“, art. 222). Podkomisja w pierwszym czytaniu żadnego z tych przepisów nie przyjęła, skutkiem czego do zobowiązań pieniężnych miały się stosować ogólne zasady dotyczące miejsca wykonania zobowiązań. Dopiero podczas superrewizji projektu drugiego czytania wprowadzono (na wniosek prof. J. Sułkowskiego) obecny przepis art. 191, wzorowany wprawdzie na art. 159 proj. Tilla, ale odbiegający od niego w trzech kierunkach. Po pierwsze dłużnik ma przesłać sumę pieniężną do miejsca, w którym wierzyciel *) z r. 1900.

Kodeks zobowiązań — Art. 191. 265 ma swe zamieszkanie lub siedzibę przedsiębiorstwa w czasie spełniania a nie, jak było w proj. Tilla, w którym miał swe zamieszkanie lub sie - dzibę przedsiębiorstwa w czasie powstania zobowiązania. Po wtóre w proj. Tilla mowa jest w drugim ustępie o wskazaniu przez wierzyciela innego miejsca przeznaczenia, podczas gdy art. 191 mówi w § 2 o zmianie miejsca zamieszkania lub siedziby przedsiębiorstwa po powstaniu zobowiązania. Po trzecie w tym ostatnim przypadku, według proj. Tilla, miał wierzyciel ponosić spowodowaną tym nadwyżkę kosztów i niebezpieczeństwa, zaś według art. 191 wierzyciel ponosi tylko nadwyżkę kosztów. Wskutek tych zmian obecne brzmienie art. 191 k. z. mniej odpowiadałoby koncepcji wyrażonej w motywach do art. 150 proj. Tilla, że obowiązek przesłania pieniędzy wierzycielowi nie zmienia ogólnej zasady, iż w braku odmiennej umowy miejscem wykonania pozostaje i w tych przypadkach miejsce zamieszkania dłużnika a raczej wskazuje na koncepcję, przyjętą w prawie szwajcarskim, że miejscem wykonania zobowiązań pieniężnych jest miejsce zamieszkania lub siedziba przedsiębiorstwa wierzyciela. Przemawia za tym najpierw analogiczne traktowanie obecnego miejsca zamieszkania wierzyciela w art. 191 i obecnego miejsca zamieszkania dłużnika w art. 190 § 2, z czego by wynikało, że skoro w art. 190 § 2 miejscem wykonania zobowiązania jest obecne miejsce zamieszkania dłużnika, to według art. 191 miejscem wykonania zobowiązania jest obecne miejsce Przemawia za tym następnie nałożenie na dłużnika niebezpieczeństwa przesyłki nawet w razie zmiany miejsca zamieszkania wierzyciela lub siedziby przedsiębiorstwa po powstaniu zobowiązania, co w obliczu odmiennych postanowień k. c. a. i k. c. n. da się tylko tym usprawiedliwić, że, odmiennie jak w powyższych kodeksach, przy zobowiązaniach pieniężnych każdoczesne miejsce zamieszkania wiejest miejscem wykonania zobowiązania, gdyż z natury rzeczy że niebezpieczeństwo przesyłki świadczenia aż do miejsca wyponosi dłużnik (natomiast z kosztami może być inaczej, jak tego np. art. 303 k. z.). Wreszcie wobec tego, że zarówno na obszarze obowiązywania k. N. jak i na obszarze obowiązywania T. X. cz. 1 nieznane było dotychczas odróżnianie przy zobowiązaniach pieniężnych miejsca wykonania od miejsca doręczenia, wprowadzenie w k. z. tej, dość skomplikowanej, koncepcji powinnoby nastąpić w sposób wyraźny, np. przez taki dodatek, jaki zawiera § 270 k. c. n. ust. 4 lub § 818 zd. ost. proj. czeskosłow., skoro zaś to nie nastąpiło, przyjąć należy koncepcję prostszą, przyjętą w k. z. szwajc. Wprawdzie dla uniknięcia wszelkich wątpliwości byłoby może bardziej wskazane powiedzieć w art. 191, że zobowiązanie pieniężne winien dłużnik wykonać w miejscu zamieszkania wierzyciela w chwili wykonania (jak w k. z. szwajc.), jednak użycie przez Komisję wyrażenia: „sumę pieniężną winien dłużnik przesłać” tłumaczy się tym, że w dzisiejszych czasach wykonanie zobowiązania pieniężnego następuje najczęściej w formie przesłania pieniędzy (przelania na rachunek itp.) oraz tym, że Komisja w ogóle w kwestii, co jest miejscem wykonania przy zobowiązaniach pieniężnych, stanowczej decyzji powziąć nie chciała, pozostawiając ją interpretacji przepisu, w którym powiedziano tylko to, co było niewątpliwe a mianowicie, że dłużnik ma na swój koszt i niebezpieczeństwo przesłać sumę pieniężną do miejsca zamieszkania wierzyciela. O ile chodzi o stosunek art. 191 do art. 190 § 4, to wobec tego, że zobowiązania pieniężne z umów wzajemnych są tylko szczególnym przypadkiem zobowiązań pieniężnych, przyjąć należy, że art. 191 wypowiada zasadę ogólniejszą, ograniczającą zasadę art. 190 § 2, ale nie zasadę art.

Kodeks zobowiązań — Art. 191—192. ﻿266 190 § 4. Regułą zatem jest art. 190 § 2, a przy zobowiązaniach pieniężnych art. 191, zaś wyjątkiem od tych reguł jest art. 190 § 4. Wynika stąd, że np. cenę kupna powinien kupujący zapłacić w myśl art. 190 § 4 w miejscu swego zamieszkania, jeżeli sprzedawca przynosi mu przedmiot sprzedaży do domu i żąda zapłaty z ręki do ręki. Jeżeli jednak sprze-190 z praw, wynikających z art. 215 § 2 dawca rezygnuje i § 4 i np. wydał lub przesłał przedmiot sprzedaży kupującemu, nie żądając równoczesnej zapłaty lub bez zaliczenia pocztowego, odpada podstawa stosowania art. 190 § 4 i wchodzi w zastosowanie art. 191, tzn. wówczas kupujący obowiązany jest przesłać cenę kupna do miejsca zamieszkania sprzedawcy. Konsekwencją przyjęcia miejsca zamieszkania wierzyciela jako miejsca wykonania zobowiązania pieniężnego jest, że dłużnik dopuszcza się opóźnienia, jeżeli suma nie nadejdzie do wierzyciela najpóźniej w dniu płatności, nie wystarczy zatem wysłanie przed dniem płatności. Dalszą konsekwencją jest, że miejscem zapłaty w rozumieniu art. 210 i 211 jest miejsce zamieszkania lub siedziba przedsiębiorstwa wierzyciela w czasie spełnienia. ART. 192. § 1. Dłużnik obowiązany jest spełnić świadczenie w terminie, wskazanym w umowie lub wynikającym z natury zobowiązania. § 2. Jeżeli termin spełnienia świadczenia nie może być w ten sposób określony, dłużnik obowiązany jest spełnić świadczenie niezwłocznie po powstaniu zobowiązania. Jeżeli termin spełnienia świadczenia nie został określony w umowie ani nie wynika z natury zobowiązania, dłużnik — mi= mo że jest obowiązany spełnić świadczenie niezwłocznie po po= wstaniu zobowiązania — popada w zwlokę dopiero po wezwa= niu go przez wierzyciela (art. 245 § 1). Jeżeli w stosunkach handlowych czas wykonania zobowią= zania oznaczony jest na wiosnę, jesień, sezon lub w inny podob= ny sposób, w razie wątpliwości rozstrzyga zwyczaj handlowy miejsca wykonania zobowiązania (art. 552 § 1 k. h.). Po otwarciu postępowania układowego do czasu prawo: mocnego rozstrzygnięcia co do układu albo umorzenia postępo* wania nie może być dokonywana splata długów, objętych postę= powaniem (art. 29 pr. układ.). Przepis ten wynika z natury rzeczy, zgodny jest z § 271 ust. 1 k. c. n. i § 904 zd. 1 k. c. a. oraz z art. 75 k. z. szwajc. Tę samą zasadę BIBLIOGRAFIA Art.' 192. Danek Kazimierz: Wpływ zmiany stosunków na zobowiązania umowne według k. z. na tle kodeksu cywilnego niemieckiego i austriackiego. R. P. E. S. r, 1937, str. 14.

Kodeks zobowiązań — Art. 1 92 ﻿267 uznaje też, w braku przepisu kodeksu, nauka francuska (por. Colin-Capitant, II, str. 81). Co do kwestii, kiedy dłużnik dopuszcza się opóźnienia ze świadczeniem z zobowiązań bezterminowych zob. uzasadnienie do art. 243. Według art. 117 proj. fr.-wł., jeżeli wprawdzie czasu nie oznaczono, ale z natury zobowiązania wynika, iż wykonanie wymaga pewnego czasu, czas ten oznacza sędzia. Jeżeli przepis ten rozumieć należy w ten sposób, iż w takich przypadkach zawsze musi najpierw nastąpić oznaczenie czasu przez sędziego, aby można mówić o opóźnieniu ze strony dłużnika, to byłoby to zbytnim utrudnieniem obrotu i obciążaniem sądów i dlatego takiego postanowienia do k. z. nie przyjęto. Jeżeliby zaś przepis ten miał oznaczać, że w razie sporu sędzia ten czas oznacza, to w takim razie wypowiada to samo art. 192 § 1 k. z., gdyż gdyby powstał spór o to, czy •dłużnik spełnił zobowiązanie w terminie, wynikającym z natury zobowiązania, zawsze sędzia będzie oceniał czy i kiedy ten termin już nadszedł. Przepis § 2 o obowiązku niezwłocznego spełnienia należy oczywiście stosować z uwzględnieniem zasad dobrej wiary i zwyczajów uczciwego obrotu (art. 189 k. z.). ART. 193. Jeżeli z treści zobowiązania wynika, że dłużnik winien spełnić świadczenie, gdy będzie mógł lub gdy będzie miał po temu środki, sąd wyznaczy odpowiedni termin do spełnienia świadczenia. Jeżeli czas wykonania zobowiązania pozostawiono wyłącznie woli dłużnika, najczęściej zobowiązanie będzie nieważne dla braku woli rzeczywistego zobowiązania się. Jeżeli jednak z interpretacji oświadczenia woli wynika, że zobowiązanie takie zaciągnięte zostało na serio, natenczas rzeczą jest również interpretacji ustalić według okoliczności i zasad dobrej wiary (art. 189 k. z.), kiedy dłużnik powinien świadczenie wykonać. K. c. a. na ten przypadek postanawiał, że należy czekać do chwili śmierci dłużnika i żądać spełnienia od jego dziedziców, a jeżeli zobowiązanie nie przechodzi na dziedziców, żądać od sądu wyznaczenia terminu (§ 904 zd. 2). Ten ostatni sposób obrał również projekt fr.-wł. w art. 117 ust. 2. K. z. jednak tego nie przyjął, uważając, że sąd może tylko wtedy ustalać treść stosunku prawnego, nie wynikającą zresztą z interpretacji woli stron, gdy ma po temu jakieś obiektywne kryteria (por. art. 59 § 2 i art. 297 k. z.), a zresztą skoro dłużnik zastrzegł sobie oznaczenie czasu spełnienia, wszelkie ustalenie sądowe tego czasu, nieoparte na interpretacji woli stron, byłoby już nie uzupełnianiem umowy, lecz jej zmianą. Z tych powodów k. z. nie zawiera żadnego przepisu na ten przypadek, podobnie zresztą jak k. N., k. c. n., T. X. cz. 1 i k. z. szwajc. Inaczej przedstawia się sprawa, gdy dłużnik zastrzegł sobie prawo spełnienia w czasie, gdy będzie mógł lub miał po temu środki itp., gdyż w tym przypadku istnieje już pewne obiektywne kryterium, które wprawdzie jeszcze nie wystarcza samo przez się do ustalenia terminu spełnienia (tak jak np. natura zobowiązania według art. 192 § 1), jednak umożliwia pozostawienie tej sprawy sądowi, jak w przypadku z art. 297 k. z. Tak samo też stanowi k. c. a. w § 904 zd. 3. Art. 193.

Kodeks zobowiązań — Art. I 94. ﻿268 ART. 194. Terminy, ustanowione przez oświadczenie woli lub ustawę, oblicza się według treści oświadczenia woli lub ustawy. W razie wątpliwości stosuje się przepisy poniższe. Przepisy k. z. o sposobie liczenia terminów mają charakter norm dyspozytywnych w tym znaczeniu, iż wchodzą w zastosowanie wówczas, gdy oświadczenie woli lub ustawa, ustanawiając termin (wykonania zobowiązania, wypowiedzenia, dokonania wyboru itp.) nie podały zarazem spcsobu jego liczenia. Przepisy dyspozytywne zawarte w powyższych artykułach zgodne są z zasadami, przyjętymi we współczesnych prawodawstwach (art. 181 § 1—3 k. p. c., §§ 902 i 903 k. c. a., §§ 187—193 k. c. n., art. 2260 i 2261 k. N. i art. 247 i 248 proj. fr.-wł.), przy czym jednak nie wszystkie postanowienia, spotykane w tej materii w powyższych ustawodawstwach, zostały przejęte do k. z., gdyż niektóre z nich są zbyt kazuistyczne albo rozumieją się same przez się. tak nie przejęto z k. c. a. postanowienia, że prawo, którego nabycie przywiązane jest do pewnego dnia, uważa się za nabyte z początkiem tego dnia (§ 903 zd. 1), zaś skutki niewykonania zobowiązania następują z upływem ostatniego dnia terminu (§ 903 zd. 2), gdyż wynika z natury rzeczy i z zasady, że dzień liczy się od północy do północy (art. 195 § 1 k. z.), że jeżeli coś ma być nabyte w pewnym dniu, to już zostaje nabyte z jego początkiem, a jeżeli coś ma być wykonane w pewnym dniu, może być wykonane aż do jego upływu (bo zawsze będzie jeszcze wykonane w tym dniu). Dlatego też co do terminów, obliczonych na tygodnie, miesiące lub lata, nie trzeba było postanawiać, jak to czyni k. c. n. i jak to było jeszcze w projekcie drugiego czytania k. z., że termin kończy się „z upływem" tego dnia, który nazwą albo liczbą odpowiada dniowi początkowemu terminu i można było, zgodnie z art. 181 k. p. c., postanowić, że w tych przypadkach terminy „kończą się w dniu" odpowiadającym nazwą dniowi początkowemu, gdyż skoro pewien termin kończy się w pewnym dniu to znaczy, że czynność, która miała być w tym terminie wykonana, może być wykonana do końca tego dnia. Oczywiście doznaje to pewnego ograniczenia ze względu na czynności, które mogą być wykonane tylko w godzinach urzędowych biur i urzędów lub w godzinach pracy. Wyraźne wypowiadanie tego ograniczenia w rodzaju art. 79 k. z. szwajc. nie było jednak potrzebne, gdyż wynika ono z art. 189 k. z. (dobra wiara i zwyczaje uczciwego obrotu). Dlatego też skreślono podczas superrewizji projektu drugiego czytania art. 213 tego projektu. Nie przyjęto też z k. c. n. przepisu, zawartego w § 189 ust. 2 (art. 77, al. 3 k. z. szwajc.), że jeżeli termin ustanowiono na jeden lub kilka pełnych miesięcy oraz na pół miesiąca (które liczy się za 15 dni) to owe 15 dni liczy się na końcu, gdyż wynika to już normalnie z tego, że przy takim określeniu terminu wymienia się zwykle najpierw pełne miesiące a potem ową połowę (np. cztery i pół miesiąca), a zatem już według ogólnych zasad interpretacji należy najpierw obliczyć pełne miesiące według art. 196 a następnie dodać 15 dni w myśl art. 197. Art. 195 § 1 ma to znaczenie, że termin, obliczony na dni, musi obejmować tyle pełnych dni, liczonych od północy do północy, na ile dni opiewa, zaś nie liczy się terminu a momento ad momentum. Konsekwencją tej zasady jest postanowienie § 2 oraz to, że dłużnik ma do

269 ﻿Kodeks zobowiązań — Art. 194—198. spełnienia świadczenia jeszcze całą ostatnią dobę terminu. Przepis § 3, wzorowany na § 190 k. c. n. i art. 80 k. z. szwajc., ma na celu zaznaczenie, że jeżeli jeszcze przed upływem terminu umówiono się o jego przedłużenie, to termin przedłużony zaczyna biec nie od chwili umowy lecz dopiero od upływu dawnego terminu, a ponieważ ten upływa z końcem ostatniego dnia pierwotnego terminu, przeto nowy termin zaczyna biec z początkiem dnia następującego. W przypadkach oznaczenia terminu na tygodnie, miesiące lub lata, dniem początkowym w rozumieniu art. 196 jest dzień, w którym zaszło zdarzenie, będące początkiem terminu, zasadę bowiem, że dnia, w któdni (art. 195 § 2). świadczenie nie może być spełnione „wobec obowiązujących przepisów", gdyż mogą być wydane takie zakazy w okresie wyborczym, w czasie zamieszek itp. ART. 195. § 1. Przy obliczaniu terminów na dni każdy dzień liczy się od północy do północy. § 2. Jeżeli początkiem terminu, obliczonego na dni, jest pewne zdarzenie, nie uwzględnia się przy obliczaniu terminu doby, w ciągu której zdarzenie to zaszło. § 3. W przypadku przedłużenia terminu termin przedłużony biegnie od dnia, następującego po upływie poprzedniego terminu. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 194. ART. 196. Terminy, oznaczone na tygodnie, miesiące lub lata, kończą się w dniu, odpowiadającym nazwą lub datą początkowemu dniowi terminu, a gdyby takiego dnia w ostatnim miesiącu nie było, w ostatnim dniu tegoż miesiąca. ART. 197. Za środek miesiąca, niezależnie od ilości w nim dni, uważa się piętnasty dzień miesiąca, a termin póL miesięczny uważa się za równy piętnastu dniom. ART. 198. Jeżeli termin jest określony na miesiące BIBLIOGRAFIA Art. 193 i 193. Bukowski Stanisław: Dwojakie znaczenie wyrazu „termin” w k. z. R. p. E. S. r. 1936, str. 298.

Kodeks zobowiązań — Art. 198—200. ﻿270 lub lata, a ciągłość terminu nie jest wymagana, miesiąc liczy się za pełnych dni trzydzieści, rok za pełnych dni trzysta sześćdziesiąt pięć. ART. 199. Jeżeli koniec terminu przypada na niedzielę lub dzień ustawowo uznany za świąteczny, albo na dzień, w którym świadczenie nie może być spełnione wobec obowiązujących przepisów, termin upływa w dniu następnym. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 15 listo= pada 1924 r. o dniach świątecznych (Dz. U. R. P. Nr 101, poz. 928) stanowi: Ilość dni świątecznych, wolnych od pracy stosownie do obo= wiązujących przenisów, ogranicza się do niedziel i następujących dni świątecznych: Nowy Rok (1 stycznia), Trzech Króli (6 stycznia), 5 Maja, Wniebowstąpienie Pańskie, Boże Ciało, Świętych Apostołów Piotra i Pawła (29 czerwca), Wniebowzięcie Najśw. Marii Panny (15 sierpnia), WW. Świętych (1 listopada), Niepokalane Poczęcie Najśw. Marii Panny (8 grudnia), Boże Narodzenie (25 grudnia). Ustawa z dnia 18 marca 1925 r. (Dz. U. R. P. Nr 34. poz. 234) uzupełnia dnie świąteczne, zaliczając do nich jeszcze: Oczy* szczenię Najśw. Marii Panny (2 lutego), drugi dzień Wielkiej Nocy, drugi dzień Zesłania Ducha Św. i drugi dzień Bożego Narodzenia (26 grudnia). Ustawa z dnia 23 kwietnia 1937 r. (Dz. U. R. P. Nr 33, poz. 255) zalicza do dni świątecznych również dzień święta Niepodle^ glości (11 listopada). Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 194. ART. 200. Domniemywa się, że termin jest zastrzeżony na korzyść dłużnika, chyba by wynikało z umowy, przepisu ustawy lub okoliczności, że termin był zastrzeżony na korzyść wierzyciela lub stron obu. Zasada, że w razie wątpliwości termin jest zastrzeżony na korzyść dłużnika, tj. że wierzyciel nie może żądać wcześniejszego świadczenia ale dłużnik może wcześniej świadczyć tak, iż wierzyciel popada w zwłokę, jeżeli wcześniejszego świadczenia nie przyjmuje, była uznana za wzorem prawa rzymskiego w k. N. (art. 1187) i w k. c. n. (§ 271 ust. 2), BIBLIOGRAFIA Art. 200. Fenichel Zygmunt: Domniemania w k. z. P. S. r. 1934, nr 10.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 200—201. natomiast k. c. a. przyjmował w razie wątpliwości, że termin jest zastrzeżony na korzyść obu stron, tj. że ani wierzyciel wcześniej żądać ani dłużnik wcześniej spełnić świadczenia nie może (§ 1413). T. X. cz. 1 tej kwestii nie normował. Licząc się z normalnym zjawiskiem, że strony ustalają termin w interesie dłużnika i że z reguły wierzyciel odnosi raczej korzyść z wcześniejszego świadczenia zaś dłużnik niekorzyść, k. z. przyjął regułę interpretacyjną z k. N. i k. c. n., uznaną również i w k. z. szwajc. (art. 81). Jeżeli termin był wyraźnie lub w myśl reguły interpretacyjnej art. 200 zastrzeżony wyłącznie na korzyść dłużnika, a dłużnik płaci dług (nieoprocentowany) przed terminem płatności, niektóre kodeksy (§ 272 k. c. n., art. 81 k. z. szwajc.) wyraźnie odmawiają dłużnikowi prawa żądania odsetek za czas między zapłatą a terminem (tzw. odsetek interkalarnych, interusurium). Wobec tego, że także na gruncie pozostałych kodeksów przyjmowano to samo mimo braku wyraźnego przepisu, niewprowadzono również takiego wyraźnego przepisu do k. z. Nie było to potrzebne zwłaszcza także dlatego, że w tych wyjątkowych przypadkach, w których w razie wcześniejszej zapłaty takie odsetki się należą, ponieważ dłużnik zmuszony jest do wcześniejszej zapłaty, ustawa wyraźnie tak stanowi (por. art. 805 k. p. c., art. 156 pr. upadł.), nie może więc być wątpliwości, że skoro dłużnik płaci wcześniej dobrowolnie a nie ma przepisu, który by mu prawo do potrącenia odsetek za czas do nadejścia terminu płatności przyznawał, dłużnik takich odsetek potrącać nie może. ART. 201. Jeżeli dłużnik stał się niewypłacalnym, albo czynem swoim znacznie zmniejszył udzielone zabezpieczenie wierzytelności, zobowiązanie terminowe staje się natychmiast wymagalnym. Zobowiązania pieniężne upadłego, których termin płatności nie nastąpił, stają się płatne z dniem ogłoszenia upadłości. Zobo= wiązania majątkowe niepieniężne upadłego zamieniają się z dniem ogłoszenia upadłości na pieniężne i z tym dniem stają się płatne, chociażby termin ich wykonania jeszcze nie nastąpił (art. 32 pr. upadł.). Przepis ten, przyjęty z kontrprojektu Domańskiego, wzorowany jest na art. 1188 k. N., który łączy utratę dobrodziejstwa terminu z popadnięciem dłużnika w upadłość lub ze zmniejszeniem przez dłużnika zabezpieczenia, danego przez umowę. Co do upadłości motywem jest konieczność likwidacji całego majątku dłużnika, co do zabezpieczeń mo-BIBLIOGRAFIA Art. 201. Danek Kazimierz: Wpływ zmiany stosunków na zobowiązania umowne wedz. na tle kodeksu cywilnego niemieckiego i austriackiego. R. P. E. S. r. 1937, ług k. str. 14. Konic Jan Stanisław: Zasady prawa upadłościowego w k. z. N. K. Z. r-1935, str. 65, 73, 81. Walaszek Bronisław: Pojęcie niewypłacalności w k. z. Wsp. M. P. r. 1936, nr 8—9.

Kodeks zobowiązań — Art. 201. 272 tywem jest wzgląd, że wierzyciel udzielił terminu licząc na uzyskane od dłużnika zabezpieczenie i że dłużnik, umniejszając to zabezpieczenie swoim czynem, narusza umowę, skutkiem czego można bez skrupułów pozbawić dłużnika dobrodziejstwa terminu aby, o ile możności, chronić interes wierzyciela. O niewypłacalności dłużnika k. N. nie wspomina, jednak orzecznictwo i nauka stawiają ją na równi z popadnięciem w upadłość, albowiem wskutek niewypłacalności również upada podstawa do przypuszczenia, że dłużnik w terminie spełni świadczenie, na której to podstawie wierzyciel udzielał kredytu, zatem istnieje tu równie silny powód do ochrony interesu wierzyciela. W k. z. wzmianka o upadłości była zbyteczna, gdyż tę sprawę załatwia już art. 32 pr. upadł. Natomiast pozostałą treść art. 1188 k. N. łącznie z rozszerzeniem tej zasady na przypadki niewypłacalności, nie pociągającej za sobą upadłości, wprowadzono do k. z. jako obecny art. 201, stanowiący w ten sposób uzupełnienie art. 32 pr. upadł., a raczej rozszerzenie zasady tego artykułu pr. upadł., na niektóre przypadki poza Pojęcie niewypłacalności użyte jest w znaczeniu potocznym (l‘insovabilitć albo dćconfiture, Zahlungsunfahigkeit), tj. w znaczeniu takiego stanu majątku dłużnika, iż nie wystarcza on na pokrycie długów. W jaki sposób niewypłacalność będzie stwierdzona jest rzeczą obojętną, wystarczy fakt bezskutecznego przeprowadzenia egzekucji, fakt złożenia przysięgi wyjawienia, z której wynika, że majątek dłużnika nie wystarcza na zaspokojenie wierzytelność’, fakt przeprowadzenia egzekucji, w wyniku której wierzyciele otrzymali tylko dywidendę itp. Sam fakt natomiast, że stan bierny majątku przewyższa jego stan czynny, nie oznacza jeszcze niewypłacalności, zwłaszcza, jeżeli przewyżka jest nieznaczna. Zastosowanie art. 201 nie jest uzależnione od uprzedniego stwierdzenia niewypłacalności wyrokiem konstytutywnym, jak tego wymaga orzecznictwo francuskiego trybunału kasacyjnego (por. Planiol-Ripert, VII, nr 813 i 1014). Przez „udzielone zabezpieczenie wierzytelności" rozumie k. z. podobnie jak k. N. zabezpieczenie, udzielone przez dłużnika, a nie np. wynikające z hipoteki ustawowej lub z przywileju. W przypadkach wcześniejszej zapłaty na podstawie art. 1188 k. N prawo francuskie nie przyznaje dłużnikowi prawa potrącenia odsetek interkalarnych (por. Planiol-Ripert, VII, nr 1017). To samo należy przyjąć i dla k. z., a to z motywów, przedstawionych wyżej do art. 200. Wprawdzie w jednym z przypadków, objętych art. 1188 k. N., tj. w przypadku upadłości, przewidziane są odsetki interkalarne (art. 156 pr. upadł.), a tak samo przewidziane są odsetki interkalarne w art. 805 k. p. c., który jest również przypadkiem utraty przez dłużnika dobrodziejstwa terminu i na tej podstawie możnaby argumentować w drodze analogii, że prawo polskie przyznaje dłużnikowi odsetki interkalarne zawsze wówczas, gdy zmuszony jest zapłacić dług przed terminem, a zatem i w przypadkach z art. 201 k. z., jednak przeciw takiej argumentacji przemawia fakt, że zarówno w przypadku z art. 156 pr. upadł., jak w przypadkach z art. 805 k. p. c., z odsetek tych korzystają przede wszystkim inni wierzyciele dłużnika, gdyż wpływają one do masy upadłości lub do masy rozdziałowej, podczas gdy w przypadkach z art. 201 k. z. korzystałby z nich w pierwszym rzędzie dłużnik, uzasadnieniem więc tych odsetek w prawie upadłościowym i egzekucyjnym jest wzgląd na równomierne traktowanie wierzycieli, a ten wzgląd w przypadku z art. 201 nie odgrywa roli.

Kodeks zobowiązań — Art. 202. ﻿273 Rozdział II. Osoby uczestniczące w wykonaniu. ART. 202. § 1. Wierzyciel ma prawo żądać od dłużnika świadczenia osobistego tylko w przypadkach, w których to wynika z umowy albo z natury zobowiązania. § 2. Zobowiązanie, nie wymagające osobistego świadczenia dłużnika, może wykonać osoba trzecia nawet bez jego wiedzy. Zasada, że wierzyciel może nie przyjąć świadczenia od osoby trzeciej, bez narażenia się na skutki zwłoki wierzyciela, i żądać świadczenia osobistego wówczas, gdy z ustawy, z umowy lub z natury świadczenia (namalowanie portretu) wynika, że świadczenie musi wykonać dłużnik osobiście, przyjęta była we wszystkich dotychczasowych kodeksach (art. 1237 k. N., §§ 1153, 965 i 1020 k. c. a., § 267 k. c. n., Bossowski, str. 174). Wyrażają się one zwykle ogólnikowo, że trzeci nie może świadczenia wykonać „gdy dłużnik ma świadczyć osobiście*1 (§ 267 k. c. n.), albo „gdy chodzi o osobiste świadczenia dłużnika11 (art. 68 k. z. szwajc.), albo „gdy wierzyciel ma interes w osobistym świadczeniu dłużnika11 (art. 1237 k. N.). Za wzorem projektu Tilla uznano za wskazane bliżej określić, z jakich kryteriów może wynikać obowiązek osobistego świadczenia, przy czym jednak nie wspomniano osobno o ustawie, gdyż to rozumie się samo przez się. W przypadku, gdy obowiązek osobistego świadczenia nie istnieje, większość prawodawstw dotychczasowych zobowiązywała wierzyciela do przyjęcia świadczenia od osoby trzeciej (§ 267 ust. 1 zd. 2 k. c. n., art. 1236 ust. 2 k. N., Bossowski, str. 175), jeden tylko k. c. a. uzależnia obowiązek wierzyciela do przyjęcia świadczenia od trzeciego od zgody dłużnika (§ 1423 zd. 2). K. z. poszedł tu za większością ustawodawstw, uważając to stanowisko za słuszniejsze, bo jeżeli świadczenie nie ma charakteru ściśle osobistego, dłużnik z reguły niczego nie traci, a raczej nawet zwykle zyskuje, gdy spełni je osoba trzecia, w wyjątkowych zaś przypadkach, w których i przy tego rodzaju świadczeniach dłużnikowi może zależeć na osobistym świadczeniu, nie ma przeszkody, aby dłużnik przy umowie to sobie zastrzegł, gdyż norma art. 202 § 2 k. z. jest normą dyspozytywną. Przepisu, że wierzyciel może nie przyjąć świadczenia, nie mającego zresztą charakteru osobistego, jeżeli dłużnik się sprzeciwia (§ 267 ust. 2 k. c. n.), nie przyjęto do k. z., gdyż rozumie się samo przez się, że dłużnik B I B L I O G RAFIA Art. 202. ności Kapustij Borys: Pro wldpowidalnist z tytułu powierzenia wykonania czynosobi w świtli k. z. Ż. Pr. r. 1936, str. 6. tretij Wechsler W.: Odpowiedzialność z tytułu powierzenia wykonania czynności wedle k. z. Gł. Pr. r. 1935, str. 56, 203. 18 Kodeks zobowiązań

﻿274 Kodeks zobowiązań — Art. 202—203. nie może powoływać się na zwłokę wierzyciela, jeżeli sam nie świadczył a przyjąć świadczenia od trzeciego nie pozwolił. ART. 203. Świadczenie do rąk wierzyciela jest nieważne, jeżeli był on niezdolny do odbioru, chyba by dłużnik dowiódł, że spełnione świadczenie obrócone zostało na korzyść wierzyciela, albo że spełnienie potwierdził wierzyciel po uzyskaniu zdolności do odbioru. K. z. nie przesądza kwestii, czy wykonanie zobowiązania jest umową, czynnością prawną czy też czynnością faktyczną, a w związku z tym, czy do wykonania potrzebny jest zawsze udział wierzyciela. Jest tokw stia faktyczna, której rozstrzygnięcie zależy od rodzaju świadczenia. Świadczenie nieczynienia albo wykonanie zlecenia nie wymaga udziału wierzyciela, natomiast świadczenie dania rzeczy na własność wymaga odebrania a więc jest czynnością prawną, a nawet umową (tradycja). Z tych względów art. 203 k. z., podobnie jak analogiczny art. 1241 k. N. lub § 1424 zd. 2 k. c. a., ma zastosowanie tylko do tych przypadków, w których, ze względu na rodzaj świadczenia, potrzebne jest przyjęcie świadczenia przez wierzyciela. Ponieważ w tych przypadkach wierzyciel, przyjmując świadczenie, dysponuje swoją wierzytelnością, która przez wykonanie wygasa, przeto już z ogólnych zasad prawa osobowego wynika, że do takiego przyjęcia świadczenia wierzyciel musi mieć potrzebną zdolność do działania. Jaka zdolność jest potrzebna, to również zależy od przepisów prawa osobowego (art. 32 k. z.), art. 203 określa tylko skutki wykonania świadczenia do rąk osoby, niezdolnej do odbioru, w danym przypadku potrzebnego. Skutkiem tym, podobnie jak według k. N. i k. c. a., jest nieważność wykonania, tzn. że wierzyciel a raczej jego przedstawiciel ustawowy może żądać powtórnego świadczenia. To samo należy przyjąć też dla k. c. n. (§ 105), gdyż w przypadkach, w których przyjęcie przez wierzyciela jest potrzebne, stanowi ono rodzaj oświadczenia woli. Co prawda na gruncie k. c. n. powstaje, dzięki abstrakcyjnemu charakterowi tradycji, dość skomplikowana sytuacja a mianowicie jeżeli świadczenie polega na daniu rzeczy, do ważności tradycji wystarcza ograniczona zdolność do działania po stronie wierzyciela (bo chodzi tylko o nabycie prawa własności), natomiast do tego, aby przez tę tradycję nastąpiło umorzenie zobowiązania, potrzeba po stronie wierzyciela pełnej zdolności do działania, gdyż chodzi o rozporządzenie wierzytelnością. Jeżeli więc pełnej zdolności do działania nie ma, nie następuje umorzenie zobowiązania, ale dłużnik może kondykcją żądać zwrotu rzeczy. Jako powody skuteczności wykonania świadczenia do rąk niezdolnego wierzyciela, wymienia k. z. użycie świadczenia na korzyść wierzyciela lub potwierdzenie przez wierzyciela po uzyskaniu zdolności do odbioru. Co do pierwszego, to mówi o tym także art. 1241 k. N. i § 1424 k. c. a., a też uznaje to nauka co do k. c. n. (por. Staudinger, do § 362 uw. 5). Co do drugiego wynika to z istoty potwierdzenia, które działa BIBLIOGRAFIA Art. 203. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia; stosunku prawnego wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 50.

Kodeks zobowiązań — Art. 203—204. ﻿275 wstecz oraz z tego, że skoro zdolny do działania wierzyciel może zupełnie zwolnić dłużnika z długu, to tym bardziej może uznać za ważne wykonanie, jakie miało miejsce przed uzyskaniem przez niego zdolności do działania. Na równi z tym należy też postawić potwierdzenie ze strony przedstawiciela ustawowego wierzyciela. ART. 204. Świadczenie do rąk osoby, do odbioru nieumocowanej, zwalnia dłużnika, o ile wierzyciel je potwierdził lub z niego skorzystał. Przepis ten jest powtórzeniem ustępu drugiego art. 1239 k. N. Ustęp pierwszy tego artykułu, stanowiący zresztą zupełnie poprawnie, że uiszczenie powinno być dopełnione do rąk wierzyciela albo osoby przez niego umocowanej, albo też upoważnionej bądź przez sąd, bądź przez ustawę do odbioru za niego, ma charakter doktrynalny i jest zbędny w ustawie (jak również § 1424 zd. 1 k. c. a., a nawet § 362 ust. 1 k. c. n.), gdyż jest logiczną konsekwencją istoty zobowiązania, polegającej na tym, iż dłużnik obowiązany jest do świadczenia wobec wierzyciela i nie może być zwolniony przez wykonanie, jeżeli świadczenia nie odebrał ani wierzyciel, ani osoba, umocowana do działania w jego imieniu (przedstawiciel ustawowy, pełnomocnik), ani osoba, upoważniona do odbioru na jego rachunek (asygnatariusz, komornik, syndyk upadłości itp.). Natomiast potrzebne jest postanowienie, czy i pod jakimi warunkami może upoważnionej, czyli to, co zawiera art. 1239 ust. 2. K. z. ust. 2 gdyż rozwiązanie to jest proste i zgodne ze stanowiskiem, k. N., przez k. z. w art. 101 § 1 i w art. 203. K. c. n. każę w tym przypadku stosować przepisy o rozporządzeniu, dokonanym przez osobę nieuprawnioną (§ 185), wychodząc z założenia, że trzeci, przyjmując nienależne mu świadczenie, rozporządza cudzą wierzytelnością. Rezultat, tą drogą osiągnięty, jest jednak w gruncie rzeczy ten sam, który osiąga się przepisem art. 1239 ust. 2 k. N. w sposób mniej skomplikowany. Wprawdzie art. 1239 ust. 2 k. N. nie wymienia przypadku późniejszego nabycia przez trzeciego wierzytelności, która miała być umorzona, ani przypadku dziedziczenia odbiorcy po wierzycielu, co objęte jest § 185 k. c. n., jednak są to przypadki bardzo wyjątkowe i najczęściej żądanie ponownej zapłaty przez nabywcę wierzytelności lub dziedzica będzie wyłączone przez to, że on, odebrawszy świadczenie jeszcze jako nieuprawniony, z niego skorzystał, stawszy się później wierzycielem. Przez „umocowanie do odbioru'1 w art. 204 należy rozumieć nie tylko umocowanie do odbioru w imieniu wierzyciela (umocowanie z art. 93 i 94 k. z.), lecz także umocowanie do odbioru na rachunek wierzyciela, czyli tzw. upoważnienie do odbioru (np. art. 613 k. causa adjectus Skorzystanie ze świadczenia w rozumieniu art. mo, co 203, jakkolwiek występować będzie zwykle w innej postaci, że rąk trzeciego albo zostanie zwolniony z długu, jaki miał do trzeciego, ponieważ trzeci otrzymaną sumę na ten dług zarachował itp.

Kodeks zobowiązań — Art. 204—206 276 W art. 204 użyto słowa „o ile“, ażeby zaznaczyć, że tylko w tych granicach zwolnienie nastąpi, w jakich miało miejsce uznanie lub skorzystanie. Jeżeli np. dłużnik zapłacił trzeciemu cały dług, wynoszący 100 a wierzyciel uznał z tego lub odebrał 50, dłużnik zwolniony będzie tylko z połowy długu. ART. 205. Spełnienie świadczenia w dobrej wierze do rąk osoby trzeciej, jako prawnego następcy wierzyciela, zwalnia dłużnika, chociażby następstwo po spełnieniu świadczenia zostało unieważnione lub ograniczone. Przepis ten należy do rzędu tych, którymi k. z. chroni dobrą wiarę bardziej N. posługuje się pojęciem posiadacza wierzytelności. które już pod względem teoretycznym budzi wątpliwości. W rzeczywistości w art. 1240 k. N. chodzi o przypadki, w których dłużnik może kogoś w sposób usprawiedliwiony uważać za wierzyciela chociaż on wierzycielem nie jest (creancier apparent). Przypadki te, biorąc pod uwagę przykłady, przytaczane w podręcznikach (por. Planiol-Ripert, VII, nr 1156) można podzielić na dwie grupy. Jedną stanowią przypadki, w których spełniono świadczenie do rąk nabywcy wierzytelności, a to nabycie okazało się później nieważnym od początku, np. cesjonariusz, jeżeli umowa o przelew została unieważniona, dziedzic ustawowy, jeżeli znalazł się bliższy krewny, uprawniony do dziedziczenia, lub dziedzic testamentowy, indosatariusz ze sfałszowanego indosu. Drugą grupę stanowią przypadki, w których ktoś jako posiadacz rzeczy jest tym samym legitymowany do odbioru wierzytelności z nią związanych, jako to czynszów, odszkodowania itp. Co do drugiej grupy, to wystarczą przepisy prawa rzeczowego o prawach posiadacza w dobrej wierze wobec właściciela, bo gdyby uiszczenia, dokonane przez osoby trzecie do rąk takiego posiadacza były nieważne i właściciel mógł ich żądać ponownie, osoby trzecie mogłyby żądać od posiadacza zwrotu, a zatem prawo do zatrzymania pożytków cywilnych lub do swobodnego dysponowania rzeczą w stosunku do właściciela byłoby iluzoryczne (por. Ehrenzweig, I, 2, § 205 uw. 15, por. też § 851 k. c. n.). Należało zatem w k. z. uwzględnić tylko pierwszą grupę i dlatego mowa jest w art. 205 tylko o osobie trzeciej, jako prawnym następcy wierzyciela, a to bez różnicy, czy to jest następstwo pod tytułem ogólnym (który to przypadek unormowany jest szczególnie w k. c. n. w § 2367, a na tle k. c. a. da się podciągnąć na podstawie analogii pod przepis § 824 k. c. a.), czy też pod tytułem szczególnym. Przypadki odwrotne, tj. gdy ktoś płaci do rąk osoby, która była poprzednikiem prawnym wierzyciela, są unormowane osobno (art. 173). Przedmiot wykonania ART. 206. § 1. Wierzyciel może odmówić przyjęcia świadczenia częściowego, jeżeli cały dług jest wymagalny. § 2. Jednorazowe lub kilkakrotne przyjęcie przez wie-

Kodeks zobowiązań — Art. 206—207 rzyciela części wymagalnego długu nie pozbawia go prawa żądania cd dłużnika niezwłocznego uiszczenia reszty długu, chyba że wierzyciel zgodził się wyraźnie na odroczenie lub rozłożenie długu na raty. Załegłość w zapłacie części raty komornego jest w rozumie; niu art. 206 k. z. zaleganiem z zapłatą tej rafy komornego. (O. S N. z 8. 8. 1937, C III 1568/37; O. S. P. z r. 1937, poz. 509). Zasada § 1 jest zgodna z prawem dotychczasowym (art. 1244 k. N., § 1415 k. c. a., § 266 k. c. n., Bossowski, str. 170). § 2, wzorowany na art. 97 zd. 2 proj. rosyjsk. (art. 89 z r. 1900), zawiera regułę interpretacyjną, że samo przyjęcie przez wierzyciela częściowej zapłaty nie oznacza jeszcze dorozumianej zgody na odroczenie terminu płatności reszty lub na rozłożenie długu na raty, np. w wysokości przyjętej części długu. Przepis ten uznano za pożądany w tym celu, aby obawa przed takim tłumaczeniem nie odstraszała wierzyciela od przyjęcia częściowej zapłaty w tych przypadkach, w których dłużnik na razie więcej zapłacić nie może i nie skłaniała wierzyciela do wdrażania egzekucji o całość długu. ART. 207. Jeżeli wierzyciel na zaspokojenie swej wierzytelności przyjmuje świadczenie inne niż to wynika z treści zobowiązania, zobowiązanie wygasa, a dłużnik w tym przypadku obowiązany jest do rękojmi za przyjęte przez wierzyciela świadczenie. Żaden z wierzyciełi, uprawnionych do świadczenia niepo dzielnego, ani też żaden z wierzycieli solidarnych, nie może be; zgody spółwierzycieli przyjąć innego świadczenia na zaspokoję nie wierzytelności (art. 6 § 1 i art. 20 § 1). O odpowiedzialności z tytułu rękojmi zob. art. 306—336. Wypowiedziana w art. 1243 k. N. i w § 1413 k. zasady wierzyciela nie można zmusić do przyjęcia innej rzeczy, niż ta, która mu się należy, wynika z natury zobowiązania i osobno wypowiadać jej szczególnie nie wypowiadają. Zresztą bezwzględnie ta zasada słuszna nie jest, gdyż, pomijając modyfikacje sposobu świadczenia, mogące wynikać z wymogów dobrej wiary i zwyczajów uczciwego obrotu (art. 189) wierzyciel może być zmuszony do przyjęcia czegoś innego w wa runkach art. 269. Z zasady wolności umów wynika jednak, że wierzyciel może zgodzić się na przyjęcie czegoś innego i wówczas następuje umorzenie zo-Planiol-Ripert, VII, nr 1157, Bossowski, str. 171). Pożądane jest jednak wyraźne postanowienie, że wskutek przyjęcia innego świadczenia w miejsce wykonania następuje wygaśnięcie zobowiązania, gdyż w braku takiego przepisu powstawałaby wątpliwość, czy w razie, gdyby rzecz, dana

Kodeks zobowiązań — Art. 207—208. ﻿278 w miejsce wykonania okazała się cudzą lub wadliwą, wierzyciel nie może domagać się nadal wykonania pierwotnej wierzytelności (Prawo rzymskie pospolite dawało wierzycielowi w razie ewikcji wybór między zreaprawem). z tytułu rękojmi, co jest tym uzasadnione, że wierzyciel, przyjmując inne świadczenie, niż mu się należy, daje w zamian swą wierzytelność a zatem ma się rzecz podobnie, jak przy umowie sprzedaży lub zamiany. Tak samo § 1414 k. c. a. i § 365 k. c. n. Co do rodzaju rękojmi, k. c. n. każę stosować przepisy o rękojmi przy sprzedaży. Jednak wprost przepisów tych stosować nie można, gdyż nie ma tu ceny, dającej się np. obniżyć. Raczej można tu przepisy o rękojmi przy sprzedaży stosować odpowiednio, jak przy zamianie. Jednak konieczność takiego analogicznego stosowania przepisów o rękojmi przy sprzedaży nasuwa się tu sama przez się, więc tego wyraźnie wypowiadać nie potrzeba. Jeżeli wierzyciel skorzysta z prawa odstąpienia od umowy, w takim razie dawna wierzytelność odżywa (ale nie w stosunku do orób trzecich, jak zastawcy lub poręczyciele), natomiast zamiast obniżenia ceny, której tu nie ma, może żądać obniżenia dokonanego umorzenia, tzn. uznania, że wierzytelność nie została w całości umorzona, lecz tylko w części. ART. 208. Dłużnik, obowiązany do dania wierzycielowi rzeczy co do tożsamości oznaczonej, ma obowiązek zachowania jej z należytą starannością aż do wydania. Kto obowiązany jest dać rzecz, oznaczoną co do tożsamości (czyli indywidualnie oznaczoną, species) ten może ją wydać tylko w takim stanie, w jakim się znajduje w chwili wydania. To wynika z natury rzeczy i tego w ustawie podnosić nie potrzeba (jak to czyni art. 1245 k. N.). Wynikającemu stąd niebezpieczeństwu dla wierzyciela, że stan rzeczy się pogorszy w czasie pomiędzy powstaniem wierzytelności a wydaniem rzeczy, może zapobiec do pewnego stopnia obowiązek dłużnika czuwania starannego nad rzeczą aż do chwili wydania. Istnienie tego tzw. drugorzędnego obowiązku dłużnika można by uważać za logiczne następstwo istnienia obowiązku dania, uzasadnione słusznością (art. 60 k. z.) i wymogami dobrej wiary (art. 189). Ze względu na to jednak, że zobowiązanie dania rzeczy indywidualnie oznaczonej zdarza się bardzo często, uznano za wskazane, za wzorem art. 1136 k. obowiązku wyraźnie stwierdzić. Obowiązek zachowania rzeczy z należytą starannością nie zabezpiecza jednak wierzyciela w zupełności, gdyż za przypadkowe uszkodzenie rzeczy przed wydaniem dłużnik w myśl art. 208 nie odpowiada. Kwestia możliwego większego zabezpieczenia wierzyciela musi być jednak pozostawiona stronom samym, które mogą zawrzeć umowę gwarancyjną Art. 208. r. 1937, str. 416.

﻿Kodeks zobowiązań 279 — Art. 208—210. oraz szczególnym przepisom o ponoszeniu niebezpieczeństwa (periculum) przy sprzedaży i innych umowach wzajemnych. ART. 209. Jeżeli przedmiotem zobowiązania jest rzecz, oznaczona tylko co do gatunku, bez ściślejszego określenia, dłużnik winien dać rzecz średniej jakości i dobroci. Przepis ten odpowiada naturze rzeczy i wymaganiom dobrej wiary oraz zwyczajom uczciwego obrotu, zgodny też jest z prawem dotychczasowym (art. 1246 k. N., § 243 k. c. n., art. 335 k. h. a.). ART. 210. Jeżeli przedmiotem zobowiązania jest suma pieniężna, dłużnik może zapłacić sumę dłużną każdym gatunkiem pieniędzy, mających obieg prawny w miejscu i chwili zapłaty według wartości, jaką państwo tym pieniądzom nadaje. O ustroju pieniężnym, gatunkach pieniędzy i wartości zlo= tego polskiego zob. rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospoli* tej z 13 października 1927 r. o stabilizacji złotego (Dz. U. K. P. Nr 88, poz. 790) oraz rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospo= litej z 5 listopada 1927 r. w sprawie zmiany ustroju pieniężnego (Dz. U. R. P. Nr 97, poz. 855). Zgodnie z dotychczasowym prawem, k. z. przyjął jako regułę zasadę nominalizmu. Jeżeli przedmiotem zobowiązania jest suma pieniężna (a nie pewna ilość określonych monet, jako rzeczy gatunkowych), dłużnik obowiązany jest dać taką ilość pieniędzy, która według przepisów walutowych państwa, w którego walucie zapłata ma nastąpić, reprezentuje sumę dłużną i ma przy tym wybór między gatunkami pieniądza, będącymi prawnymi środkami płatniczymi tej waluty. O tym, jaka ilość powyższych pieniędzy reprezentuje sumę dłużną, rozstrzyga chwila zapłaty, ■z czego wynika, że zmiany wartości pieniądza danej waluty w czasie pomiędzy powstaniem a wykonaniem zobowiązania nie wpływają na ilość pieniędzy, którą dłużnik ma dać, zaś w razie zmiany ustroju pieniężnego państwa, o którego walutę chodzi, następuje obliczenie ilości nowych pieniędzy według kursu przerachowania, oznaczonego w ustawie o zmianie ustroju pieniężnego. Tę samą zasadę wypowiada art. 1895 k. N. a ogólniej art. 24 proj. fr.-wł., natomiast inne kodeksy dotychczas obowiązujące w Polsce pozostawiają jej wyrażenie przepisom walutowym (do których np. wyraźnie odsyła § 986 k. c. a.). Por. art. 13 rozp. Prez. R. P. z 5 listopada 1927, Dz. U. R. P. Nr 97, poz. 855. BIBLIOGRAFIA Art. 210. Landau Edmund: Wierzytelności w walutach zagranicznych. Pal. r. 1936. •Str. 467, 564. Zauberman Alfred: Zwłoka dłużnika obcej, deprecjonującej się waluty. G. S. W. r. 1933, str. 759.

280 kodeks zobowiązań — Art. 2 I 0—2 1 I. Pytanie, w jakiej walucie zapłata ma nastąpić, należy rozstrzygnąć według ogólnych zasad o wykonaniu zobowiązań (art. 189). Jeżeli waluta jest (jak to najczęściej ma miejsce) oznaczona w umowie, ustawie lub decyzji sądowej, na których opiera się konkretne zobowiązanie, zapłata powinna z reguły (wyjątek: art. 211) nastąpić w tej samej walucie (wykonanie zgodnie z treścią zobowiązania, art. 189). Jeżeli jednak waluta w źródle zobowiązania nie jest oznaczona (np. ktoś ma zapłacić sumę pieniężną, równającą się 10 cetnarom zboża) albo jest oznaczona niedokładnie (franki bez oznaczenia, czy chodzi o franki francuskie, czy szwajcarskie) natenczas rozstrzyga miejsce zapłaty (art. 210). Wobec tego, że kwestia wierzytelności, wyrażonych w walucie zagranicznej a płatnych w kraju i analogicznie kwestia wierzytelności wyrażonych w walucie krajowej a płatnych sa granicą, uregulowana jest osobno w art. 211, art. 210 odnosi się do przypadków, w których wierzytelność wyrażona jest w walucie krajowej i płatna w kraju albo wyrażona jest w walucie zagranicznej i płatna za granicą, tj. w kraju tej waluty. Dla tych przypadków ustanawia on zasadę nominalizmu oraz wprowadza regułę interpretacyjną, że w razie wątpliwości co do tego, w jakiej walucie wierzytelność jest wyrażona, należy przyjąć, że jest wyrażona w walucie miejsca zapłaty. W przypadku, gdy chodzi o wierzytelność, wyrażoną w walucie zagranicznej i płatną za granicą, decydują o dopuszczalnych środkach płatności i o potrzebnej ilości pieniędzy zagranicznych przepisy walutowe zagraniczne. O tyle przepis art. 210 należy też do dziedziny prawa prywatnego międzynarodowego. Jeżeli przedmiotem zobowiązania ART. 211.*) § 1. jest suma, oznaczona w pieniądzach zagranicznych, dłużnik może zapłacić dług pieniędzmi krajowymi, chyba że zapłata w pieniądzach zagranicznych była wyraźnie zastrzeżona. § 2. Wysokość sumy, którą dłużnik płaci pieniędzmi krajowymi, winna być obliczona według kursu pieniędzy zagranicznych w chwili i w miejscu zapłaty. § 3. Jeżeli dłużnik dopuścił się zwłoki, wierzyciel może żądać zapłaty, według swego wyboru, albo podług kursu pie-BIBLIOG RAFIA Art. 211. Feinberg Natalia: Rozporządzenie o wierzytelnościach w walutach zagranicznych. N. K. Z. r. 1934. str. 141, 145. K.: Zawieszenie art. 211 i 437 k. z. N. K. Z. r. 1934. str. 112, Powody zawieszenia art. 211 i 437 k. z. 1 wydania rozp. z 12 czerwca 1934 r. o wierzytelnościach w walutach zagranicznych. N. K. Z. r. 1934, str. 117. 121. Richter Maurycy: Zobowiązania dolarowe w świetle k. z. N. P. r. 1933, nr 11. Moc obowiązująca art. 211 k. z. została zawieszona na podstawie art. 38 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 12 czerwca 1934 r. o wierzytelnościach w walutach zagranicznych. Rozporządzenie to zamieszczono w dodatku.

Kodeks zobowiązań — Art. 211. ﻿281 niędzy zagranicznych w dniu wymagalności, albo podług kursu w dniu zapłaty. § 4. Jeżeli zapłata następuje pieniędzmi zagranicznymi, dłużnik może zapłacić sumę dłużną każdym gatunkiem pieniędzy, mających obieg prawny w kraju, którego pieniędzmi płaci. Dług zlotowy, co do którego zastrzeżono, że ma być spla= eony w pewnej umówionej relacji do dolara, jest długiem ,,wyra= żonym w walucie zagranicznej". (O. S. N. z 16. 11. 1936, C II 1565/36; Zb. O. S. N. C. z r. 1937, poz. 188). §§li2 tego artykułu zgodne są z § 244 k. c. n. i z art. 24 ust. 1 i 2 proj. fr.-wł. oraz z jurysprudencją i nauką na tle k. N. (Planiol-Ripert, VII, nr 1161) i k. c. a. (stosowanie zasady z art. 336 k. h. a., Ehrenzweig, II, 1, § 298, VI) przynajmniej o ile chodzi o zasadę, że w braku zastrzeżenia efektywnej zapłaty w obcej walucie dłużnik ma prawo płacić pieniędzmi krajowymi. Co do czasu przerachowania w dotychczasowym prawie nie byłojednolitego stanowiska. § 244 k. c. n. mówi o czasie zapłaty (Zeit der Zahlung), przez co jedni rozumieją czas rzeczywistej zapłaty (Enneccerus-Kipp-Wolff, I, 2, § 231 uw. 6), inni czas wymagalności (Staudinger, do art. 244, 3 in fine). W judykaturze francuskiej stosowano przeważnie czas rzeczywistej zapłaty, niekiedy jednak czas wymagalności lub czas postawienia dłużnika w zwłoce (Planiol-Ripert, j. w.). Art. 336 k. h. a. mówi o czasie wymagalności i to stosuje się też w prawie cywilnym. Tak samo o czasie wymagalności mówi art. 84 ust. 2 k. z. szwajc. Na korzyść terminu wymagalności przemawia to, że jest on niezmienny, a w szczególności niezależny od woli dłużnika, jest zawsze ten sam bez względu na to, kiedy dłużnik rzeczywiście zapłaci, zatem w razie opóźnienia z zapłatą dłużnik nie jest narażony na szkodę, gdyby pieniądze zagraniczne poszły w górę, natomiast narażony jest w tym przypadku na stratę wierzyciel, gdyż nie będzie mógł już za otrzymaną sumę nabyć tyle pieniędzy zagranicznych, ile by mógł nabyć, jeżeliby tę sumę otrzymał w dniu wymagalności. Tej straty może wierzyciel dochodzić według ogólnych przepisów o skutkach opóźnienia lub zwłoki dłużnika. Na korzyść terminu rzeczywistej zapłaty przemawia to, że odpowiada on najbardziej treści zobowiązania, bo skoro ono opiewało na pieniądze zagraniczne, wierzyciel, otrzymując zapłatę wprawdzie w pieniądzach krajowych, ale według wartości w chwili zapłaty, może sobie zaraz nabyć taką samą ilość pieniędzy zagranicznych, na jaką opiewało zobowiązanie, a więc jest tak, jak gdyby otrzymał zapłatę w pieniądzach zagranicznych. W razie opóźnienia z zapłatą dłużnik ponosi automatycznie stratę, gdyby pieniądze zagraniczne poszły w górę, ale powinien ją słusznie ponieść, jako następstwo bądź własnej winy, bądź przypadku, który zaszedł w jego osobie. Natomiast wierzyciel może ponieść stratę, gdyby pieniądze zagraniczne spadły, bo otrzyma mniej niż by był otrzymał, gdyby dłużnik zapłacił w dniu wymagalności. Jeżeli opóźnienie nastąpiło wskutek okoliczności, za które dłużnik nie odpowiada, wierzyciel słusznie tę stratę ponosi, gdyż mając wierzytelność opiewającą na pieniądze

Kodeks zobowiązań — Art. 211. 282 zagraniczne, powinien ponosić ryzyko spadku waluty zagranicznej. Nie powinno się jednak dopuszczać możliwości spekulacji dłużnika na spadek waluty zagranicznej, a skutecznym środkiem przeciw takiej spekulacji jest danie wierzycielowi w razie opóźnienia wskutek okoliczności, za które dłużnik odpowiada, czyli w razie zwłoki dłużnika, prawa wyboru pomiędzy kursem przerachowania w chwili wymagalności a kursem w chwili rzeczywistej zapłaty. Zarówno projekt francusko-włoski, jak i konferencja genewska z r. 1930 w sprawie ujednostajnienia prawa czekowego, zajęły to drugie stanowisko, tj. przyjmują za decydujący co do przerachowania czas rzeczywistej zapłaty (por. motywy do proj. fr.-wł., str. LXIII) i przyznają wierzycielowi prawo wyboru co do kursów przerachowania w razie zwłoki dłużnika i za tym przykładem poszedł też k. z. Z odróżnienia czasu zapłaty od czasu wymagalności (§ 3 art. 211) wynika niewątpliwie, że czas zapłaty oznacza czas rzeczywistej zapłaty. Podobnie miejsce zapłaty, jako decydujące o kursie przerachowania, oznacza w art. 210 i 211 miejsce rzeczywistej zapłaty, jednak k. z. wychodzi z założenia, że to miejsce jest identyczne z miejscem spełnienia zobowiązania z art. 190 i 191, gdyż w przeciwnym razie wierzyciel nie jest obowiązany świadczenia przyjmować i dłużnik nie może w ogóle zapłacić. Co do kursu, według którego przerachowanie ma nastąpić, przyjmuje się za miarodajny według k. c. n. i k. z. szwajc. kurs dewiz (wypłat), opiewających na walutę zagraniczną, notowany w miejscu zapłaty (Staudinger, do § 244 1, 3, Oser, do art. 84 1, 18). Wychodząc jednak z założenia, że w obrotach niehandlowych ludność kieruje się zwykle kursem pieniędzy zagranicznych w miejscu zapłaty oraz, że chodzi o to, aby wierzyciel mógł nabyć za otrzymaną sumę pieniędzy krajowych taką ilość pieniędzy zagranicznych, na jaką opiewa zobowiązanie, Komisja Kodyfikacyjna przyjęła za miarodajny kurs pieniędzy zagranicznych w miejscu zapłaty, przy czym chodzi o kurs w tym miejscu rozstrzygający (art. 296 § 3 k. z.). § 4 tego artykułu jest konsekwencją zasady nominalizmu, przyw art. 210. jętej Projekt Komisji Kodyfikacyjnej zawierał jeszcze jeden artykuł, dotyczący wykonania zobowiązań pieniężnych (dawny art. 211), opiewających na oznaczony gatunek pieniędzy krajowych lub zagranicznych (tzw. Geldsortenschuld, klauzula zlotowa itp.). Przepis ten stwierdzał najpierw, że można umówić się o zapłatę w oznaczonym gatunku pieniędzy, np. w złotych dwudziestozłotówkach albo w złotych frankach oraz postanawiał, że w razie, gdyby umówionego gatunku pieniędzy w czasie płatności nie było w obiegu prawnym, bo np. przestano wybijać monety oznaczone w umowie albo nastąpiła zmiana waluty w danym państwie, zapłata może nastąpić każdym gatunkiem pieniędzy, będącym w obiegu w chwili zapłaty, według wartości odpowiadającej wartości długu w wycofanym gatunku pieniędzy. Podobnie stanowił k. c. a. w § 989 i art. 239 kontrprojektu Domańskiego, natomiast według § 245 k. c. n. i art. 143 proj. Tilla w razie wycofania z obiegu umówionej monety klauzula zapłaty w oznaczonym gatunku monety traciła moc i dłużnik mógł płacić dług jak każdy inny dług pieniężny, tj. według wartości nominalnej. Natomiast nie zawiera żadnego przepisu w tej materii k. N., proj. fr.-wł. i k. z. szwajc. W wyniku obrad konferencji międzyministerialnej przepis ten został jednak skreślony, aby przez wyraźne dopuszczenie klauzuli zapłaty w oznaczonym gatunku pieniędzy nie deprecjonować innych gatunków,

Kodeks zobowiązań — Art. 2 I 1 —2 1 2 283 mających obieg prawny. Skreślenie tego artykułu nie oznacza jeszcze, aby przez to klauzula zapłaty w oznaczonym gatunku pieniędzy została zakazana. Powstał jedynie taki stan prawny, jaki istnieje na tle tych kodeksów, które, jak k. N. lub k. z. szwajc. również żadnego przepisu w tym względzie nie zawierają, tzn. dopuszczalność i skutek takiej klauzuli należy oceniać według art. 54 o dopuszczalnej treści umów w związku z obowiązującymi przepisami walutowymi, jako przepisami porządku publicznego, oraz według art. 189 o sposobie wykonania zobowiązań. W Szwajcarii uważa się tę klauzulę za dopuszczalną a zapłata, w razie wycofania umówionej monety, powinna nastąpić według wartości kruszcowej umówionej monety pieniędzmi obiegowymi (Oser, do art. 84, nr 20 a). We Francji kwestia jest sporna, przeważnie uważa się klauzulę — zlotową za sprzeczną z art. 475 11° kodeksu karnego, uznającego odmowę przyjęcia pieniędzy krajowych w wartości, ustalonej przez państwo, za przestępstwo. W Polsce sprawa ta jest obecnie uregulowana rozp. Prez. R. P. z 5 listopada 1927, Dz. U. R. P. Nr 97, poz. 855 i z 12 czerwca 1934, Dz. U. R. P. Nr 59, poz. 509. Zarachowanie zapłaty. § 1. Dłużnik, mający wobec tego samego ART. 212. wierzyciela kilka długów tego samego rodzaju, może wskazać przy zapłacie, który dług chce uiścić. § 2. Jednak z tego, co przypada na rachunek danego długu, wierzyciel ma prawo zaspokoić przede wszystkim zaległe koszty, odsetki lub raty. o jeden dług za komorne, płatny w ratach miesięcznych. (O. S. N. z 4. 5. 1936, C III 781/36; P. S. z r. 1937, doz. 611, R. P. E. S. z r. 1937, str. 175). Rozumie się samo przez się, że przepisy o zarachowaniu zapłaty potrzebne są tylko na ten przypadek, gdy dłużnik, mający kilka długów tego samego rodzaju (np. pieniężnych) wobec tego samego wierzyciela, płaci sumę, niewystarczającą na zaspokojenie wszystkich długów. Dlatego wzmianka o tym, zawarta np. w § 366 ust. 1 k. c. n. jest zbyteczna. Art. 212. T. 1936, str. 379. Ettinger Stanisław: O stosowaniu moratorium dla wierzytelności hipotecz nych. G. S. W. r. 1935, str. 621.

Kodeks zobowiązań — Art. 2 I 2—2 I 4. 284 O tym, na jaki dług zapłata ma być zarachowana, rozstrzyga według k. N. i k. c. n. w pierwszym rzędzie wola dłużnika z tym ograniczeniem, że jeżeli z długiem połączone są należności uboczne, jak odsetki i dochody (k. N.) lub odsetki i koszty (k. c. n.), dłużnik wbrew woli wierzyciela nie może żądać zarachowania na dług główny przed zarachowaniem na należności uboczne, przy czym między k. N. i k. c. n. istnieje jeszcze ta różnica, że według k. N. wierzyciel może sam zmienić przeznaczenie, dokonane przez dłużnika i zarachować otrzymaną sumę na należności uboczne, natomiast według k. c. n. wierzyciel może tylko nie przyjąć świadczenia nie narażając się na skutki zwłoki wierzyciela (art. 1253 i 1254 k. N., §§ 366 ust. 1 i 367 k. c. n.). Według k. c. a. przeznaczenie, wskazane przez dłużnika, wiąże tylko wtedy, gdy wierzyciel mu się nie sprzeciwi, czyli że w pierwszym rzędzie rozstrzyga zgodna wola stron (§§ 1415 i 1461 k. c. a.). W braku przeznaczenia przez dłużnika a według k. c. a. także w razie sprzeciwienia się wierzyciela, wchodzi według k. c. n. i k. c. a. w zastosowanie ustawowy porządek zarachowania, natomiast według k. N. wierzyciel może sam dokonać dowolnego zarachowania w pokwitowaniu i ono będzie wiążące, jeżeli dłużnik przyjmie pokwitowanie bez zastrzeżeń. Dopiero wówczas, gdy ani dłużnik ani wierzyciel nie dokonali zarachowania albo gdy dłużnik nie przyjął pokwitowania, zawierającego zarachowanie, dokonane przez wierzyciela, wchodzi w zastosowanie ustawowy porządek zarachowania. K. z. przyjął system k. N., jako uwzględniający możliwie szeroko wolę stron. Zarazem jednak ograniczono prawo wyboru dłużnika nie tylko ze względu na odsetki, lecz także, jak w k. c. n., ze względu na koszty a nawet ze względu na raty. Jeżeli bowiem dłużnik zalega z kilkoma ratami (np. z czynszem za kilka miesięcy), byłoby niesłuszne, gdyby mógł zapłacić czynsz za ostatni miesiąc i korzystać później z szybszego przedawnienia zaległości z dawniejszych miesięcy. Ustawowy porządek zarachowania przyjęto z § 366 k. c. n. i art. 190 proj. fr.-wł., jako uwzględniających możliwie równomiernie i sprawiedliwie interesy dłużnika i wierzyciela. ART. 213. Jeżeli dłużnik nie wskazał, który dług chce uiścić, i przyjął pokwitowanie, w którym wierzyciel zarachował zapłatę na jeden lub niektóre z długów, dłużnik nie może już żądać zarachowania na inny dług. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 212. ART. 214. W braku jakiegokolwiek oświadczenia zarachowuje się zapłatę naprzód na poczet długu wymagalnego; jeżeli jest kilka długów wymagalnych, na poczet tego, który jest najmniej zabezpieczony; jeżeli jest kilka długów jednakowo zabezpieczonych, na poczet najbardziej uciążliwego dla dłużnika; jeżeli jest kilka długów równie uciążliwych, na poczet najdawniejszego; w jednakowych pod każ-

Kodeks zobowiązań — Art. 2 1 4—2 1 5 ﻿285 dym względem okolicznościach — na poczet wszystkich dłu gów stosunkowo. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 212. Wykonanie zobowiązań wzajemnych, nom z umów wzajemnych, winny być spełnione jednocześnie, o ile co innego nie wynika z umowy lub z natury zobowiazan § 2. Każda ze stron może wstrzymać się ze swym świad czeniem, dopóki druga strona nie spełni swego świadczenia, Zasada świadczenia z ręki do ręki (§ 1), jako reguła, obowiązująca przy umowach wzajemnych, jeżeli wola stron lub ustawa nie wprowawyjątku i wynikająca z niej ekscepcja non adimpleti contractus dzają (§ 2), przyjęta była powszechnie w prawie dotychczasowym (art. 1612 j 1651 k. N. i Colin-Capitant, II, str. 336, §§ 1052 i 1062 k. Ehren zweig, ją jako zasadę ogólną, jak k. c. n., gdyż wynika ona z natury zobowiązań wzajemnych. Na tle k. N. i k. nauka i orzecznictwo musiały dopiero uogólniać postanowienia szczególne, wydane dla umowy sprzedaży. K. z. przyznaje prawo wstrzymania się ze spełnieniem swego świadczenia każdej stronie, jeżeli świadczenia miały być spełnione równocześnie. Z przepisu tego wynika jednak drogą argumentu a minori ad maius, że prawo wstrzymania się służy tym bardziej stronie, która według umowy lub ustawy miała świadczyć później. Pomiędzy skutkiem ekscepcji non adimpleti contractus w tym przypadku a skutkiem w przypadku z art. 215 § 2, tj. gdy strony miały świadczyć równocześnie, istnieje tylko ta procesowa różnica, że w razie podniesienia ekscepcji przez stronę, obowiązaną do późniejszego świadczenia, przeciwnik będzie na razie oddalony z żądaniem pozwu, natomiast w razie podniesienia ekscepcji przez stronę, obowiązaną do równoczesnego świadczenia, zapadnie wyrok, zasądzający pozwanego na spełnienie świadczenia za równoczesnym spełnieniem świadczenia wzajemnego (art. 545 k. p. c.). Ponieważ kwestię tę załatwia prawo procesowe, nie przyjęto do k. z. postanowienia w rodzaju § 322 ust. 1 k. c. n. Według projektu, przyjętego przez Kolegium Uchwalające Komisji Kodyfikacyjnej, strona traciła ekscepcję nie tylko w razie spełnienia wzajemnego świadczenia, lecz także w razie jego zabezpieczenia przez Art. 215. Chlamtacz Marceli: Wykonanie zobowiązań wzajemnych w polskim k. z. N r. 1937, str. 145, 149, 153, 157. K. Z. Domański Ludwik: System kodeksu zobowiązań. N. K. Z. r. 1934, str. 75. 77. Fenichel Zygmunt: Ciężar dowodu w k. z. Proc. Cyw. r. 1934. str. 321.

286 Kodeks zobowiązań — Art. 2 1 5—2 1 6. drugą stronę. Wzmiankę o zabezpieczeniu skreślono jednak w wyniku obiad konferencji międzyministerialnej albowiem prowadziła by ona do tego, że jedna strona byłaby zmuszona do kredytowania drugiej za zabezpieczeniem, a takiego obowiązku poza przypadkiem szczególnej umowy lub szczególnego przepisu ustawy, o czym mówi art. 216, przy wszelkich umowach wzajemnych na żadną ze stron nakładać nie można. Co do kwestii, czy samo zaofiarowanie świadczenia wyłącza ekscepcję non adimpleti contractus, zob. uzasadnienie do art. 238. Nie ma w zasadzie ekscepcji non adimpleti contractus strona, która według umowy lub ustawy (np. art. 384 § 2 lub 451 § 2) ma świadczyć wcześniej', jednak k. z. nadaje jej artykułem 216 tę ekscepcję wyjątkowo za wzorem k. N. (art. 1613), k. c. a. (§ 1052 zd. 2) i k. c. n. (§ 321), jeżeli późniejsze spełnienie świadczenia wzajemnego jest wątpliwe skutkiem złego stanu majątkowego drugiej strony. Ta ekscepcja upada jednak nie tylko w razie spełnienia, lecz i w razie zabezpieczenia świadczenia wzajemnego, albowiem tu istniał obowiązek kredytowania (tak samo k. N., k. c. a. i k. c. n.). K. N. i k. c. n. wymagają w tym przypadku, aby stan majątkowy drugiej strony pogorszył się już po zawarciu umowy, czyli traktują ten przypadek jako rodzaj clausuli rebus sic stantibus. K. z. za wzorem k. c. a. poszedł dalej i przyznaje ekscepcję także w przypadku, gdy zły stan majątkowy drugiego istniał już przy zawarciu umowy, ale strona, udzielająca kredytu, bez swej winy o tym nie wiedziała. Jest to wynikiem zapatrywania, że prawo powinno niekiedy modyfikować treść zobowiązania, jeżeli wymaga tego zasada ochrony zaufania w obrocie, a Ay danym przypadku nie zgadza się z tą zasadą, aby, będąc w złych stosunkach majątkowych, można było korzystać z nieświadomości innych osób i uzyskiwać od nich świadczenia na kredyt, niczym niezabezpieczone. K. N. wymaga, aby druga strona popadła w upadłość lub niewypłacalność. K. z., za wzorem k. c. a. i k. c. n., uważa za wystarczający zły stan majątkowy drugiej strony, gdyż przypuszczać należy, że strona nie udzieliłaby kredytu nie tylko wtedy, gdyby wiedziała w chwili zawarcia umowy, że druga strona jest niewypłacalna lecz także wtedy, gdyby wiedziała, że druga strona jest w złych stosunkach majątkowych. Dlatego pojęcie złych stosunków majątkowych z art. 216 należy odróżnić od pojęcia niewypłacalności z art. 201. Przepis art. 217 jest właściwie zastosowaniem ogólniejszej zasady art. 189 (zakaz szykanowania), por. § 320 ust. 2 k. c. n. ART. 216. § 1. Kto zobowiązał się do wcześniejszego świadczenia, może wstrzymać się ze swym świadczeniem aż do spełnienia lub zabezpieczenia świadczenia wzajemnego, jeżeli spełnienie wzajemnego świadczenia jest wątpliwe wobec złego stanu majątkowego drugiej strony. BIBLIOGRAFIA Art. 216. Konic Jan Stanisław: Zasady prawa upadłościowego w k. z. N. K. Z. r. 1935. str. 65. 73. 81. Walaszek Bronisław: Pojecie niewypłacalności w k. z. Wsp. M. P. r. 1936, nr 8—9.

Kodeks zobowiązań — Art. 2 I 6—2 1 7. 287 § 2. Prawo to nie służy stronie, która o złym stanie majątkowym drugiej strony w czasie zawarcia umowy wiedziała łub wiedzieć była powinna. Jeżeli umowa wzajemna w czasie ogłoszenia upadłości nie była wykonana ani przez upadłego, ani przez stronę drugą, albo była wykonana tyłko w części, syndyk może bądź wykonać urno? wę i żądać od drugiej strony wykonania, bądź od umowy odstą? pić. Na żądanie strony drugiej sędzia — komisarz wyznaczy syn? dykowi odpowiedni termin do złożenia tej stronie oświadczenia na piśmie, czy od umowy odstępuje, czy też żąda jej wykonania. Niezłożenie oświadczenia w terminie wyznaczonym poczytane będzie za odstąpienie od umowy. Strona druga, która ma obowiązek wcześniejszego świad? czenia, może wstrzymać się z tym świadczeniem aż do spełnienia łub zabezpieczenia świadczenia wzajemnego. Prawo to nie służy jej, jeżeli w czasie zawarcia umowy wiedziała lub wiedzieć była powinna o istnieniu podstawy ogłoszenia upadłości. Jeżeli syndyk odstępuje w wymienionych wyżej wypad: kach od umowy, strona druga nie ma prawa do zwrotu dokona? nego świadczenia, chociażby znajdującego się w masie upadło? ści, lecz wierzytelność swoją z tytułu należności za dokonane świadczenie i poniesionej straty może zgłosić do masy upadlo? ści (przy umowach, obliczonych tylko na różnicę cen, nie można żądać odszkodowania) (art. 39 i 40 pr. upadl.). Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 215. ART. 217. Niespełnienie nieznacznej części świadczenia nie uprawnia drugiej strony do wstrzymania się od spełnienia świadczenia wzajemnego, chyba że takie wstrzymanie się usprawiedliwiają okoliczności. Rozdział VI. Prawo zatrzymania. W nauce często nie odróżnia się istotnej różnicy pomiędzy prawem wstrzymania się ze świadczeniem z umowy wzajemnej aż do spełnienia wzajemnego świadczenia (excęptio non adimpleti contractus), jako następstwa wzajemnej zależności świadczeń od prawa zatrzymania lub świadczenia jako środka zabezpieczenia wierzytelności (rodzaj skiej exceptio doli generalis), nadanego wierzycielowi ze względów ności. Słuszność bowiem wymaga, aby w przypadku, gdy dwie rzeczy

﻿288 Kodeks zobowiązań — Art. 218. mają do siebie wzajemne pretensje, nie wynikające wprawdzie z zobowiązania wzajemnego ale pozostające z sobą w pewnym związku, ich szanse zrealizowania tych pretensyj były równe, a więc aby żadna nie była zmuszona do wykonania swojego zobowiązania bez równoczesnego otrzymania lub przynajmniej zabezpieczenia spełnienia świadczenia, które jej się należy. Ponieważ jednak zewnętrznie działanie obu tych instytucyj (exceptio non adimpleti contractus i prawo zatrzymania czyli retencji) jest identyczne (dłużnik, mający prawo zatrzymania, może być zasądzony na świadczenie tylko z ręki do ręki), niektórzy autorowie uważają ekscepcję non adimpleti contractus za szczególny przypadek prawa zatrzymania (por.Colin-Capitant, II, str. 338), którzy sami są jednak innego zdania (Staudinger, do § 273 k. c. n., nr I, 1). K. z. nie chcąc przesądzać tej teoretycznej kwestii, normuje w osobnym rozdziale przypadki exceptio non adimpleti contractus (art. 215 i 216), a w osobnym rozdziale prawo zatrzymania (art. 218 i 219). Co do prawa zatrzymania powstaje ponadto jeszcze ta kwestia, czy ono jest prawem rzeczowym, czy też obligacyjnym. Kodeksy, które ograniczają to prawo do rzeczy, jakie mają być wydane dłużnikowi, mówią o prawie zatrzymania w związku z prawami rzeczowymi (§ 471 k. c. a., art. 895 i nast. k. c. szwajc., art. 518 i nast. k. h.), natomiast k. c. n., który nie ogranicza prawa zatrzymania do rzeczy lecz nadaje je, pod pewnymi warunkami, także w odniesieniu do innych świadczeń (§ 273 ust. 1), traktuje o nim przy zobowiązaniach. K. N. i T. X. cz. 1 żadnych postanowień ogólnych o prawie zatrzymania nie zawierają, nauka francuska zbudowała natomiast na tle sporadycznych przepisów całą teorię prawa zatrzymania, umieszczając ją w podręcznikach w związku z zabezpieczeniami rzeczowymi zobowiązań (Colin-Capitant, II, str. 776). Wobec tego, że zarówno według k. c. a. i k. c. n., jak i według teorii francuskiej, prawo zatrzymania ma skutek obligacyjny, tj. umożliwia wstrzymanie się ze świadczeniem (wydania rzeczy lub innym), k. z. unormował tę instytucję, jako należącą do prawa zobowiązań, aby przeprowadzić ujednostajnienie prawa w tej dziedzinie, co nie przesądza oczywiście, że kodyfikacja polskiego prawa rzeczowego, podobnie jak to uczynił kodeks handlowy, może wyposażyć prawo zatrzymania w skutki rzeczowe i unormować je tak, jak to uczynił k. c. szwajc. ART. 218. § 1. Zobowiązany do wydania cudzej rzeczy może ją zatrzymać, dopóki nie nastąpi zwrot lub należyte zabezpieczenie wyłożonych na rzecz wydatków koniecznych i użytecznych. § 2. Przepisu tego nie stosuje się w przypadku, gdy obowiązek wydania cudzej rzeczy wynika z czynu niedozwo-BIBLIOGRAFIA Art. 218. Chlamtacz Marceli: Prawo zatrzymania w polskim projekcie prawa rzeczowego w stosunku do postanowień k. z. N. K. Z. r. 1938, str. 17, 21. Fenichel Zygmunt: Prawo zatrzymania a ustawowe prawo zastawu w k. z i k. h. P. S. r. 1937, str' 257. Dalszy ciąg bibliografii do art. 218 — na str. 289.

﻿289 lonego, albo gdy chodzi o zwrot rzeczy użyczonej, wynajętej lub wydzierżawionej. Przepis ten jest odpowiednikiem §§ 471 i 1440 zd. 2 k. c. a., §§ 273 ust. 2 i 3 i 274 ust. 1 k. c. n. oraz teorii francuskiej, będącej zgeneralizowaniem myśli, zawartych w przepisach szczególnych (Colin-Capitant, II, str. 781) i w art. 1293 k. N. Prawo retencji może wykonać ten, kto jest obowiązany do wydania cudzej rzeczy. Tego wymogu, aby rzecz była cudza, nie zawiera ani k. c. a. ani k. c. n. i w literaturze tych kodeksów uznane jest za dopuszczalne zatrzymanie rzeczy własnych, które ma się wydać swojemu dłużnikowi (Staudinger, do § 273, I, 2), jednak praktyczne znaczenie ma ta instytucja tylko w odniesieniu do rzeczy cudzych, gdyż co do własnych wystarczą przepisy art. 216 i 217 k. z. Słusznie też nauka rozumie przepis art. 895 k. c. szwajc., który nie mówi, czy chodzi o rzecz cudzą czy własną, jako mający na myśli tylko zatrzymanie rzeczy cudzych (por. Gmiir-Leermann, do art. 895, Nr 14—22). Z użycia zwrotu „rzecz cudza" i „zobowiązany do wydania" wynika, że chodzi tylko o rzeczy zmysłowe. Tak samo pojmowane jest prawo zatrzymania w nauce francuskiej, szwajcarskiej i austriackiej, podczas gdy nauka niemiecka, wobec użycia w § 273 ust. 2 wyrazu: „przedmiot" bez dodatku „zmysłowy", uznaje możliwość zatrzymania także praw, świadczeń a nawet zaniechań (Staudinger, j. w.), co jednak idzie za daleko, uniemożliwiając rozgraniczenie przypadków, w których prawo zatrzymania można stosować, od przypadków, w których go stosować nie można a tym samym daje pole do szykanowania wierzycieli. Zgodnie z dotychczasowym prawem wymaga k. z., aby pomiędzy rzeczą, którą się zatrzymuje a wierzytelnością istniał związek (connexitas). Komisja Kodyfikacyjna stała na stanowisku, że w prawie cywilnym należy nie tylko wymagać tego związku (inaczej niż w prawie handlowym), lecz w celu utrudnienia szykan należy ten związek ograniczyć do przypadków niewątpliwych. Dlatego nie tylko nie przyjęto tak ogólnego sformułowania, jak vr k. z. szwajc. (art. 895 wymaga tylko, aby istniał ze względu na naturę wierzytelności związek pomiędzy nią a przedmiotem zatrzymania), lecz także ograniczono prawo zatrzymania w porównaniu z k, c. a., k. c. n. i proj. ros., według których prawo zatrzymania można wykonać także ze względu na szkodę, wyrządzoną przez rzecz, podczas gdy według k. z. można je wykonać tylko ze względu na wydatki, wyłożone na rzecz. Rozszerzanie prawa zatrzymania na pretensje odszkodowawcze uznano za niebezpieczne, gdyż obowiązek naprawienia szkody zależy od różnych, nie łatwo dających się stwierdzić okoliczności, jak wina, rozmiar szkody itp. Natomiast nie ma przeszkody, aby, jak to BIBLIOGRAFIA Goldberger Stanisław: Prawo zatrzymania według k. z. Gł. Adw. str. 285. Machalski Stanisław: O prawie zatrzymania według austriackiego 1 projektu prawa o zobowiązaniach. P. S. r. 1933, nr 6. Nadel Leon: Czy rzeczy nieruchome' mogą być przedmiotem prawa N. P. r. 1935, str. 468. Nadel Leon: Prawo zatrzymania w świetle k. z. i k. h. N. P. str. 380. Somerstein Natan: Umowne prawo zatrzymania. N. P. r. 1935, str. 514 19

290 Art. 2 I 8—2 1 9. Kodeks zobowiązań — ma miejsce w dotychczasowym prawie, przez wydatek na rzecz rozumieć nie tylko wydatek poniesiony na jej utrzymanie lub polepszenie lecz także wydatek, poniesiony na jej uzyskanie (kto otrzymał zastaw na nieważną pożyczkę, może go zatrzymać do zwrotu wypłaconej waluty pożyczkowej). Wobec powyższego ograniczenia zakresu zastosowania prawa zatrzymania, k. z. nie wspomina (jak to czyni k. c. a., k. c. n. i k. z.. szwajc.) o tym, aby pretensja, ze względu na którą wykonywa się prawo zatrzymania, była płatna, gdyż przy zwrocie wydatków to rozumie się samo przez się, a zresztą wynika z natury prawa zatrzymania, jako uzasadnionego słusznością: kto wykonywa prawo zatrzymania nie może mieć więcej praw, niż ten, kto podnosi ekscepcję non adimpleti contractus a tej ostatniej nie może podnosić strona, która ma wcześniej świadczyć. Zawarte w § 2 powody wyłączenia prawa zatrzymania są na ogół zgodne z zawartymi w art. 1293 k. N. (który pozornie tylko odnosi się do potrącenia) i w § 1440 k. c. a. W szczególności zgodnie z tymi kodeksami wyłączone jest prawo zatrzymania na rzeczach bezprawnie zabranych i użyczonych oraz zgodnie z k. c. a. na rzeczach najętych lub wydzierżawionych. Natomiast w odróżnieniu od k. N. i k. c. a. można wykonać prawo zatrzymania na rzeczach oddanych w przechowanie, gdyż umowa przechowania istnieje w interesie składającego i nie byłoby słuszne, gdyby mógł odebrać rzecz, nie zwracając przechowawcy wyłożonych na nią wydatków. K. c. n. wyłącza prawo zatrzymania przy najmie i dzierżawie (§§ 556 ust. 2, 580 ust. 1 i 581). Skutek procesowy wykonania prawa zatrzymania będzie taki sam, jak w przypadkach z art. 215 § 2, tzn. obowiązany do wydania rzeczy będzie zasądzony na jej wydanie za równoczesnym zwrotem wydatków. Wyraźne podnoszenie tego w kodeksie zobowiązań w rodzaju § 274 ust. 2 k. c. n. lub 471 ust. 1 k. c. a. uznano za zbędne z tego samego powodu,, jak w odniesieniu do ekscepcji non adimpleti contractus. ART. 219. Jeżeli wskutek rozwiązania umowy strony obowiązane są do zwrotu wzajemnych świadczeń, każdej z nich służy prawo zatrzymania, dopóki druga strona nie zwróci lub nie zabezpieczy zwrotu otrzymanego świadczenia wzajemnego. Podobny związek (connexitas) jak między obowiązkiem wydaniarzeczy a pretensją o zwrot wydatków na nią wyłożonych, istnieje, w przypadku rozwiązania umowy, między pretensjami o zwrot wzajemnych świadczeń, z tej umowy spełnionych. I tu słuszność wymaga, aby żadna strona nie była zmuszona do zwrotu tego, co otrzymała, jeżeli równocześnie nie otrzymuje zwrotu lub zabezpieczenia zwrotu tego, co sama świadczyła. To też k. c. n. postanawia w § 348, że, w razie wykonania umownego prawa odstąpienia, zwrot otrzymanych świadczeń powinien nastąpić z ręki do ręki a to samo obowiązuje w razie wykonania ustawowego prawa odstąpienia (§ 327). Dla k. c. a. przyjmuje to nauka nawet bez wyraźnego przepisu (Ehrenzweig, II, 1, § 320 uw. 33). K. z. ujmuje tę sprawę ogólnie w art. 219, w odniesieniu do wszelkich przypadków rozwiązania umowy, a więc zarówno do rozwiązania jednostronnego, czyli do odstąpienia na podstawie umowy (art. 76 i nast.) lub ustawy (np. art-253, 309 i in.), jak i do rozwiązania zgodnego z art. 271.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 219—220. 291 Przepis art. 219, stanowiący rozszerzenie zasady art. 218, realizuje do pewnego stopnia myśl, zawartą w § 273 ust. 1 k. c. n., według którego prawo zatrzymania istnieje zawsze, jeżeli dłużnik z tego samego stosunku prawnego, na którym opiera się jego zobowiązanie, ma do wierzyciela roszczenie wymagalne. Natomiast tak ogólnie ujęty przepis, jakim jest § 273 ust. 1 k. c. n., uznano w k. z. za zbędny i niebezpieczny. Skoro się bowiem wyłączy przypadki z art. 215 k. z. (exceptio non adimpleti contractus) i z art. 219 k. z. (zwrot wzajemnych świadczeń po rozwiązaniu umowy) nie wiadomo do jakich jeszcze przypadków zasada § 273 ust. 1 k. c. n. miała by się stosować, przykłady zaś, podawane w literaturze niemieckiej, są tak nieliczne i wyjątkowe, że wydawanie dla nich tak ogólnie brzmiącego przepisu nie byłoby wskazane. W tych nielicznych przypadkach może wystarczyć rozszerzająca interpretacja art. 215 i 219 k. z. oraz ogólna reguła art. 189 k. z. Rozdział VII. Pokwitowania i inne dowody wykonania zobowiązań. ART. 220. § 1. Dłużnik, który spełnił świadczenie, ma prawo żądać od wierzyciela pokwitowania. § 2. Dłużnik może żądać pokwitowania w pewnej forjeżeli ma w tym interes. mie, § 3. Koszty pokwitowania ponosi dłużnik, jeżeli co innego nie wynika z treści zobowiązania. § 4. Odmowa wydania pokwitowania upoważnia dłużnika do złożenia przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego. Z reguły jest rzeczą dłużnika udowodnić, że wykonał zobowiązanie. Wynika stąd interes dłużnika, aby miał w ręku łatwy dowód wykonania zobowiązania. Dowodem takim jest pokwitowanie, tj. podpisane przez wierzyciela poświadczenie, że otrzymał należne świadczenie. Z kodeksów, w Polsce obowiązujących, tylko k. c. a. (§ 1426) i k. c. n. (§ 368) przyznają wyraźnie dłużnikowi prawo żądania pokwitowania. Takie same prawo przyznaje dłużnikowi proj. fr.-wł. (art. 182). Ponieważ odmówienie pokwitowania można by uważać za sprzeczne z wymaganiami dobrej wiary, przeto również na podstawie kodeksów, które wyraźnego postanowienia w tym względzie nie zawierają, można przyznać dłużnikowi takie prawo. Powstaje tylko kwestia, czy należy przyznać to prawo przy każdym wykonaniu zobowiązania, czy tylko przy zapłacie, tj. przy wykonaniu zobowiązania pieniężnego. Art. 88 k. z. szwajc. ogranicza obowiązek wydania pokwitowania do zobowiązań pieniężnych, ale nauka zmuszona jest interpretować ten przepis rozszerzające (Oser, do art. 88, nr 6). K. c. a. i k. c. n., jak również proj. fr.-wł. tego ograniczenia nie zawierają i za tym wzorem poszedł k. z., gdyż także ten, kto oddał depozyt lub wydał rzecz sprzedaną, ma interes w tym, aby mógł łatwo wykonanie zobowiązania udowodnić. Oczywiście z natury świadczenia

Kodeks zobowiązań — Art. 220—221. 292 lub innych okoliczności może wynikać, że dłużnik tego interesu nie ma że żądanie pokwitowania byłoby niezgodne z art. 189 k. z. (szykanowa nie wierzyciela), np. jeżeli świadczenie polega na wybudowaniu domu lub wymalowaniu mieszkania, co już samo przez się stanowi dowód, albo gdy chodzi np. o sprzedaż odręczną. Ale i przy sprzedaży odręcznej może mieć kupujący interes w uzyskaniu pokwitowania, np. jeżeli kupował na cudzy rachunek. W odróżnieniu od k. c. a., który dokładnie określa treść pokwitowania, k. z. nie przepisuje, jaką treść (tj. formę wewnętrzną) i jaką jormę zewnętrzną pokwitowanie powinno posiadać, uważając pod tym względem, podobnie jak k. c. n., proj. fr.-wł. i k. z. szwajc., za wystarczające zapatrywania obrotu. Z pojęcia pokwitowania wynika jednak, że musi być ono na piśmie a treścią swoją stwierdzać spełnienie świadczenia. Jeżeli dłużnik ma interes w tym, aby pokwitowanie zawierało szczególną treść lub aby miało szczególną formę zewnętrzną (np. podpis uwierzytelniony), może żądać takiego szczególnego pokwitowania (§ 2). Tak samo § 368 zd. 2 k. c. n. Według k. c. n. (§ 369 ust. 1) i proj. fr.-wł. (art. 182 ust. 2) koszt wydania pokwitowania obciąża dłużnika (gdyż w jego interesie wydaje się pokwitowanie). Natomiast k. c. a. (§ 1426 zd. ost.) każę ponosić koszt pokwitowania wierzycielowi, uważając, że to bardziej odpowiada przyjętej praktyce. Tak samo interpretuje nauka art. 88 k. z. szwajc. argumentując, że skoro prawo nakłada na wierzyciela obowiązek wydania pokwitowania, to wynika stąd, że powinien on też ponieść koszty wykonania tego obowiązku. Wobec tego, że chodzi tu tylko o normę dyspozytywną i koszty pokwitowania nie grają zbyt wielkiej roli, k. z. poszedł za wzorem k. c. n., jako popartym także przez proj. fr.-wł. Co do skutków odmowy wydania pokwitowania, reguluje je wyraźnie tylko k. c. n., stanowiąc, że wydanie pokwitowania ma nastąpić za wydaniem świadczenia, czyli z ręki do ręki (art. 368 zd. 1). W razie odmowy wydania pokwitowania dłużnik może się wstrzymać z wykonaniem świadczenia, jak przy exceptio non adimpleti contractus, zaś wierzyciel popada w zwłokę w odbiorze (§ 298). To samo przyjmuje nauka dla k. c. a. (Klang, do § 1426 uw. 17 i 18). Komisja Kodyfikacyjna uznała jednak, że wystarczającym rozwiązaniem jest w tym przypadku upoważnienie dłużnika, w myśl ogólnej zasady art. 237 k. z., do złożenia świadczenia do depozytu sądowego (§ 4), gdyż wówczas dłużnik uzyskuje równorzędny z pokwitowaniem dowód spełnienia świadczenia. Nie wyłącza to jednak przyjęcia w pewnym przypadku zwłoki wierzyciela, mianowicie jeżeli dłużnik ma interes w otrzymaniu pokwitowania w szczególnej formie lub gdy obowiązujące dłużnika przepisy nie pozwalają mu wypłacić bez pokwitowania tak, iż można przyjąć, że bez jego wydania świadczenie nie może być spełnione (art. 231 k. z.). ART. 221. Kto zgłosi się do dłużnika z pokwitowaniem wierzyciela, tego uważa się za umocowanego do odbioru świadczenia, jeżeli nie było zastrzeżone, że świadczenie ma nastąpić do rąk własnych wierzyciela. Przepis ten wzorowany jest na art. 296 k. h. a. i na § 370 k. c. n. Jest on podyktowany potrzebą obrotu i względem na ochronę zaufania dłużnika, który, jak to często ma miejsce w obrocie (i to nie tylko han-

293- ﻿Kodeks zobowiązań — Art. 221—222. dlowym) płaci osobie, zgłaszającej się do niego z pokwitowaniem wierzyciela. Art. 221, podobnie jak jego pierwowzory, wypowiada domniemanie niezachwiane (praesumptio iuris et de iure), że okaziciel pokwitowania jest umocowany do odbioru. Dlatego k. z. nie mówi: „domniemywa się“, lecz mówi: „uważa się“. Domniemania tego wierzyciel nie może obalić dowodem, że okaziciel zabrał bez jego wiedzy, np. ukradł przygotowane do zaniesienia przez samego wierzyciela pokwitowanie. Kto wystawia pokwitowanie jeszcze przed odbiorem sumy, ponosi ryzyko, iż dostanie się ono do rąk osoby niepowołanej (Staudinger, do § 370, 1). Oczywiście jednak pokwitowanie musi być autentyczne, bo w przeciwnym razie nie ma podstawy do tego, aby wierzyciel ponosił ryzyko. Przeciw takiemu ryzyku może się wierzyciel uchronić, zastrzegając w umowie, że świadczenie ma nastąpić do jego własnych rąk. ART. 222. § 1. Gdy istnieje dokument, stwierdzający zobowiązanie, dłużnik ma prawo żądać zwrotu dokumentu jednocześnie ze spełnieniem świadczenia, a jeżeli spełnia świadczenie tylko częściowo, zaznaczenia o tym na dokumencie. § 2. Dobrowolny zwrot dokumentu lub zaznaczenie przez wierzyciela na dokumencie, że świadczenie zostało spełnione częściowo lub zmniejszone, uzasadnia domniemanie, że dług w całości lub w części został zapłacony, albo że dłużnik został w całości lub w części z długu zwolniony. § 3. Gdy wierzyciel nie chce zwrócić dokumentu lub odmawia zaznaczenia na dokumencie o częściowej zapłacie, dłużnik może złożyć przedmiot świadczenia do depozytu sądowego, a w razie utraty dokumentu ma prawo żądać od wierzyciela, niezależnie od pokwitowania z odbioru długu, wydania uwierzytelnionego na koszt wierzyciela oświadczenia na piśmie, że dokument został utracony. O dokumentach na okaziciela zob. art. 225—229. Jeżeli wierzyciel ma w ręku dokument, stwierdzający zobowiązanie, czy to dokument dowodowy czy to stanowiący źródło zobowiązania, rola tego dokumentu kończy się z chwilą wykonania zobowiązania i dalsze zatrzymywanie go przez wierzyciela nie tylko nie przedstawia dla niego uzasadnionego interesu, lecz byłoby nawet pozbawione podstawy prawnej (causa finita), natomiast dłużnik ma słuszny interes w tym, aby dokument taki nie znajdował się już w ręku wierzyciela, gdyż w razie zgubienia kwitu nie mógłby skutecznie bronić się przed żądaniem po-BIBLIOGRAFIA Art. 222. Fenichel Zygmunt: Domniemania w k. z. P. S. r. 1934, nr 10.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 222. 294 nownego świadczenia, popartym dokumentem. Z tych powodów k. c. a. (§ 1428) i k. c. n. (§ 371) dają dłużnikowi, który wykonywa zobowiązanie, prawo żądania od wierzyciela oprócz pokwitowania zwrotu dokumentu. Tak samo art. 88 k. z. szwajc. K. N. takiego prawa dłużnikowi wyraźnie nie przyznaje, wątpliwe też jest, czy dopuszcza dochodzenie zwrotu dokumentu po spełnieniu świadczenia z tytułu niesłusznego zbogacenia. W uwzględnieniu przytoczonych na wstępie argumentów, k. z. przyznaje dłużnikowi to prawo, niezależnie od prawa żądania pokwitowania, zgodnie z k. c. a. i k. c. n. W razie tylko częściowego spełnienia dłużnik nie może się domagać zwrotu dokumentu, co jest uznane także w k. c. a., k. c. n. i k. z. szwajc. Jednak w tym przypadku k. c. a. i k. z. szwajc. dają dłużnikowi prawo żądania, aby wierzyciel zaznaczył na dokumencie częściowe spełnienie świadczenia, co jest praktyczne w tym przypadku, gdyby później wierzyciel wystąpił na podstawie tego dokumentu z powództwem a dłużnik § 344 uw. 8 i art. 88 k. z. szwajc.). niejszy, niż wydanie kwitu (bo kwit można zgubić, ale raz zwróconego dokumentu wierzyciel nie zrekonstruuje), przeto k. z. wyraźnie stanowi, że zwrot dokumentu ma nastąpić jednocześnie ze spełnieniem świadczenia, czyli z ręki do ręki, jak świadczenia wzajemne z art. 215. To samo zresztą, przyjmuje się dla k. c. a. (Ehrenzweig, II, 1, § 344 ust. ost.) i dla k. c. n. (Staudinger, do § 371, 1). Dłużnik może zatem wstrzymać się ze świadczeniem, jeżeli wierzyciel nie chce zwrócić dokumentu i nie popada przez to w zwłokę. Dłużnik może jednak także skorzystać z postanowienia § 3 i złożyć świadczenie do depozytu sądowego, oczywiście z zastrzeżeniem, że będzie ono wydane wierzycielowi po wykazaniu się, że zwrócił dokument dłużnikowi, gdyż w przeciwnym razie złożenie do depozytu chybiałoby celu, sytuacja jest tu inna, niż w przypadku złożenia do depozytu z powodu odmówienia kwitu. Jeżeli wierzyciel nie może zwrócić dokumentu, bo go utracił, k. c. a. wymaga bądź dania zabezpieczenia bądź amortyzacji. Jedno i drugie jest słusznie krytykowane (Ehrenzweig, j. w.), bo nie wiadomo, na czym polegać by miało to zabezpieczenie i przed czym (bo dłużnik ma kwit) a amortyzacja dopuszczalna jest tylko w odniesieniu do niektórych dokumentów. Według k. c. n. (§ 371 zd. 2) i k. z. szwajc. (art. 90) zamiast zgubionego dokumentu należy wydać dłużnikowi uwierzytelnione poświadczenie wierzyciela, że wierzytelność została umorzona oraz (według k. z. szwajc.), że dokument został pozbawiony mocy prawnej (tzw. Mortifikationsschein). Jednak poświadczanie umorzenia wierzytelności jest się uwierzytel- wierzyciela, że dokument został zgubiony, co wystarczy dłużnikowi do obrony w przypadku, gdyby później ktoś na podstawie tego dokumentu występował przeciw niemu z roszczeniami. Jak wynika z argumentów, przytoczonych na wstępie uzasadnienia do art. 222 k. z., zwrot dokumentu ma inne cele, niż pokwitowanie. W codziennym życiu jednak zwrot dokumentu lub zaznaczenie na nim częściowej zapłaty zastępuje nie raz pokwitowanie, gdyż zwyczajnie wie- ®) art. 103 wyd. z r. 1900.

﻿295 Kodeks zobowiązań — Art. 222—223. rzyciel nie zwraca dokumentu lub nie czyni na nim zapisków, nie otrzymawszy świadczenia lub nie mając zamiaru zwolnienia dłużnika. K. c. a. łączy też z wydaniem dokumentu domniemanie, że zobowiązanie zostało wykonane (§ 1428 zd. 2). K. N. poprawniej łączy z tym tylko domniemanie, że dłużnik został zwolniony, nie przesądzając, czy przez spełnienie świadczenia, czy przez zwolnienie z długu (art. 1282 i 1283). Do k. c. n. nie przyjęto żadnego z tych postanowień, uważając, że domniemania takie są zbędne wobec sędziowskiej oceny dowodów (Staudinger, do art. 271, 2). K. z. zachował jednak to domniemanie w postaci, przejętej z k. N„ nie tylko dlatego, że czyni to także k. z. szwajc. (art. 89 ust. 3), lecz także i przede wszystkim dlatego, że zasada swobodnej oceny dowodów nie została w polskim prawie przyjęta w tej rozciągłości, jak w prawie niemieckim. Domniemanie to będzie w szczególności bardzo przydatne dla dłużnika w przypadku, gdy chodzi o zobowiązanie, którego wykonanie musi być w myśl art. 223 pismem stwierdzone, gdyż w braku zawsze powołać. Z użytych słów: „uzasadnia jest to domniemanie zwykłe, (np. że dokument tylko wypożyczono dłużnikowi dla zrobienia odpisu itp.). W odróżnieniu od k. c. a., k. N. i k. z. szwajc., według k. z. nie tylko zwrot dokumentu, lecz także wzmianka na nim o częściowym świadczeniu, uzasadnia tylko domniemanie zapłaty, gdyż wzmianka na dokumencie, który pozostaje nadal u wierzyciela, nie jest pokwitowaniem, które się wydaje dłużnikowi i mogła być zrobiona tylko w nadziei otrzymania •częściowego świadczenia, a nadto nie musi być podpisana. ART. 223. Gdy istnieje dokument, stwierdzający zobowiązanie dania pieniędzy lub rzeczy wartości ponad tysiąc złotych, spełnienie świadczenia winno być pismem stwierdzone, chyba że nastąpił zwrot dokumentu. Na obszarach mocy obowiązującej kodeksu cywilnego austriackiego i kodeksu cywilnego niemieckiego art. 223 nie ma zastosowania do zobowiązań, powstałych przed dniem wejścia tv życie k. z. tj. przed dniem 1 lipca 1934 r. (art. XLI przep. wprow. k. z.). Przepis ten jest, jak już wspomniano w uzasadnieniu do art. 111, wypływem zasadniczego stanowiska k. z., że dowodu piśmiennego należy wymagać także na fakty, pozostające w związku z dawniejszą czynnością prawną, stwierdzoną dokumentem, jeżeli fakty te uchylają lub ograniczają prawa, wynikające z czynności, stwierdzonej dokumentem, gdyż BIBLIOGRAFIA Art. 223. Fruchs Henryk: Forma oświadczeń woli w nowym prawie polskim. Gł. Pr. r. 1934, str. 541. Geldwerth Jan: Zobowiązania abstrakcyjne w k. z. Gł. Adw. r. 1936, str. 18, 59. Mieser Józef: Dowód na piśmie wedle nowego prawa materialnego i formalnego. N. P. r. 1934, str. 98, 207, 248.

Kodeks zobowiązań — Art. 223—224. ﻿296 w przeciwnym razie w procesie jedna strona opierałaby się na dokumencie, a druga na mniej wartościowym dowodzie ze świadków. Art. 223 w brzmieniu, przyjętym przez Kolegium Uchwalające Komisji Kodyfikacyjnej, wypowiadał całkiem ogólnie zasadę, że jeżeli zobowiązanie jest pismem stwierdzone, to i spełnienie świadczenia powinno być pismem stwierdzone, tzn., że można go dowodzić tylko pokwitowaniem, a nie świadkami, z tym jednym ograniczeniem, że zasada ta nie obowiązuje, skoro dokument został zwrócony, gdyż wówczas nie ma niebezpieczeństwa, aby wierzyciel dowodził swego prawa dokumentem. W wyniku obrad konferencji międzyministerialnej wprowadzono jednak do tego artykułu dwa dalsze ograniczenia, aby nie utrudniać obrotu. Pierwsze z nich dotyczy rodzaju świadczenia. Jeżeli świadczeniepolega na czynieniu lub zaniechaniu, nie jest praktykowane, a często nawet nie jest możliwe uzyskanie pokwitowania, zwłaszcza jeżeli chodzi o zobowiązania o charakterze ciągłym, jak najem lub umowa o pracę. Nikt nie potwierdza piśmiennie wynajmującemu, że dostarczył mieszkania, wykonywał naprawy itp. i tak samo nikt nie potwierdza pracownikowi, że wykonywał pracę, świadectwo bowiem, które się wystawia pracownikowi, nie ma charakteru pokwitowania. Są to zresztą fakty, dające się łatwo udowodnić świadkami. Dlatego ograniczono wymóg dowodu piśmiennego tylko co do wykonania zobowiązania dania pieniędzy lub rzeczy. Drugie ograniczenie dotyczy wartości świadczenia, gdyż przy świadczeniach mniejszej wartości branie pokwitowań nie zawsze jest praktykowane a dopuszczenie dowodu ze świadków nie jest tak niebezpieczne. Również i prawo francuskie, z którego pochodzą przepisy dowodowe k. z., wymaga dowodu piśmiennego przy świadczeniach ponad pewną wartość. Jako granicę wartości przyjęto, podobnie jak w art. 77 § 2, 542 zd. ost.,. kwotę 1000 zł. Według k. Ń. obowiązuje obecnie (od r. 1928) kwota 500 fr. (art. 1341), jednak w literaturze kwota ta uznana jest za zbyt niską, gdyż według obecnych stosunków, dawnej, tj. z czasu wydania kodeksu pochodzącej, kwocie 150 fr. odpowiada obecnie kwota 1000 fr. (Josserand, II, nr 202). W polskich stosunkach należało jeszcze i to wziąć pod uwagę, że na obszarach k. c. a. i k. c. n. nie było dotychczas żadnych ograniczeń co do dowodów wykonania zobowiązań, zatem ludność nie była przyzwyczajona do tego, aby brać i starannie przechowywać pokwitowania, wymaganie więc pokwitowań należało ograniczyć do możliwie wysokich kwot. W proj. fr.-wł. przyjęto jako granicę 2000 fr. (art. 293). ART. 224. Piśmienne potwierdzenie odbioru kapitału uzasadnia domniemanie, że wszelkie należności dodatkowe, jako to odsetki itp. zostały zaspokojone. To samo dotyczy piśmiennego potwierdzenia odbioru świadczenia okresowego w stosunku do świadczeń, wymagalnych wcześniej. Zawarte w tym artykule domniemania odpowiadają dotychczasowemu prawu i potrzebom obrotu. I tak domniemanie, zawarte w zd. 1 BIBLIOGRAFIA Art. 224. Fenichel Zygmunt: Domniemania w k. z. P. S. r. 1934, nr 10.

Kodeks zobowiązań — Art. 224—22?. 297 znają także k. N. (art. 1908), k. c. a. (§ 1427), k. z. szwajc. (art. 89 ust. 2) proj. ros. (art. 105)’), domniemanie zawarte w zd. 2 zna k. c. a. (§ 1429) k. z. szwajc. (art. 89 ust. 1), proj. ros. (art. 105). ﻿Rozdział VIII Dokumenty na okaziciela i znaki legitymacyjne. Przepisy k. z. o dokumentach na okaziciela i znakach legitymacyj - nych odnoszą się, jak wynika z treści art. 225 i 230, tylko do takich dokumentów, które stwierdzają istnienie zobowiązania. Jakkolwiek zatem k. z. używa w tym rozdziale nazwy: dokument na okaziciela, ma jednak na myśli tylko dokumenty na okaziciela obligacyjne, czyli tzw. zapisy długu na okaziciela, ale nie dokumenty na okaziciela rzeczowe, jak listy zastawne, albo dokumenty, reprezentujące udział w osobie prawnej, jak akcje. Przepisy k. z. odnoszą się dalej tylko do takich dokumentów na okaziciela i znaków legitymacyjnych, które łączą się (według swej treści, umowy lub zwyczaju) z obowiązkiem spełnienia świadczenia na żądanie okaziciela a nie tylko z prawem takiego spełnienia. Nie stosują się zatem do tzw. dokumentów legitymacyjnych kulejących, jak np. dokumentów, zawierających oznaczenie wierzyciela, na których jednak jest zastrzeżenie, że dłużnik może świadczyć każdemu okazicielowi. Natomiast podlegają przepisom k. z. książeczki oszczędności, opiewające na imię ale zawierające zastrzeżenie, że kasa zobowiązuje się wypłacić (wypłaci) sumę złożoną każdemu okazicielowi (art. 27 i 28 rozp. Prez. R. P. bankowym). Z kodeksów, w Polsce obowiązujących, tylko k. c. n. (§§ normował zapisy długu na okaziciela, papiery legitymacyjne i znaki legitymacyjne ex professo. K. c. a. zawiera tylko sporadyczne postanowienia o dokumentach na okaziciela (§§ 271 i 1393), dotyczące nabycia w dobrej wierze od niewłaściciela i przejścia w drodze przelewu, tak, iż wypełnienie pozostałych luk było rzeczą nauki i orzecznictwa. W k. N. i T. X. cz. 1 brak w ogóle postanowień w tej materii, zatem wszystko pozostawione jest orzecznictwu i nauce. Z uwagi na wielkie znaczenie dokumentów na okaziciela w obrocie, na trudności, wyłaniające się w razie stosowania do nich ogólnych przepisów o oświadczeniach woli i dowodach wykonania zobowiązań, a wreszcie na potrzebę usankcjonowania ustawowego zasad, wytworzonych pod wpływem potrzeb obrotu, a dotyczących nabycia uprawnienia, legitymacji wierzyciela, dowodu zapłaty, dopuszczalnych zarzutów i skutków utraty dokumentu, k. z. normuje najważniejsze kwestie, aby dać orzecznictwu niezbędną podstawę i nie stwarzać luki, która powstałaby dla województw zachodnich w razie uchylenia odnośnych przepisów k. c. n. Jakkolwiek jako miejsce umieszczenia tych przepisów nadawałby się ze względów systematycznych najlepiej tytuł o źródłach zobowiązań, gdyż wystawienie dokumentu na okaziciela jest szczególnym sposobem zaciągnięcia zobowiązania, to jednak w k. z. umieszczono te przepisy w związku z przepisami o wykonaniu zobowiązań, a to z następujących powodów. Rozdział VIII nie obejmuje wszystkich przepisów kodekso- ') art. 96 z r. 1900.

Kodeks zobowiązań — Art. 225. 298 wych o dokumentach na okaziciela, bo mieszczą się one jeszcze w art. 171 k. z. i w art. 504 k. h., te zaś przepisy, które są zawarte w tym rozdziale, dotyczą głównie wykonania zobowiązań z takich dokumentów, a mianowicie legitymacji wierzyciela, obowiązku świadczenia tylko za zwrotem dokumentu, zarzutów, prawa dochodzenia wykonania mimo utraty dokumentu itp., wprowadzając wyjątki od zasad, zawartych Wreszcie mowa jest w tym rozdziale w rozdziałach poprzedzających. także o znakach legitymacyjnych, które normalnie nie stanowią samoistnego źródła zobowiązania, lecz tylko specyficzny środek dowodowy. ART. 225. Kto wystawi dokument, w którym zobowiąże się spełnić świadczenie na żądanie okaziciela, obowiązany jest do świadczenia za zwrotem wydanego dokumentu, a w razie częściowego świadczenia za zaznaczeniem o tym na okazanym dokumencie. Przepis ten wyraża zasadę związania wierzytelności z dokumentem, a raczej dwie jej konsekwencje, a mianowicie: 1) że dłużnik obowiązany jest spełnić świadczenie na żądanie okaziciela (o ile nie udowodni, że okaziciel nie jest prawnym posiadaczem, co wynika z art. 228 § 3) oraz 2) że dłużnik obowiązany jest spełnić świadczenie tylko za zwrotem dokumentu lub, w razie częściowego świadczenia, za zaznaczeniem tego na dokumencie (wyjątek od przepisu art. 222 § 3). Dalsze konsekwencje związania wierzytelności z papierem wypowiedziane są osobno, a mianowicie: 3) w art. 171, że przelewu wierzytelności dokonywa się przez wydanie dokumentu, 4) w art. 504 k. h., że nabywca w dobrej wierze dokumentu na okaziciela nabywa własność dokumentu a zatem i wierzytelność, chociażby zbywca nie był jego właścicielem i chociażby właściciel utracił posiadanie wbrew swej woli i 5) w art. 227, że posiadaczowi dokumentu można przeciwstawić tylko zarzuty, wynikające z dokumentu lub służące przeciw jego osobie. Przez wyrażenie się „kto wystawi dokument... obowiązany jest" itd. stwarza k. z. podstawę do przyjęcia teorii kreacyjnej, według której zobowiązanie z papieru na okaziciela powstaje z czynności prawnej jednostronnej, a mianowicie z samego faktu wystawienia dokumentu, a nie dopiero z faktu puszczenia go w obieg (teoria emisyjna) lub z umowy, zawartej między wystawcą a pierwszym odbiorcą papieru (teoria umowna). Ażeby jednak tej teoretycznej kwestii stanowczo nie przesądzać, nie zamieszczono podobnego przepisu jak w § 794 k. c. n., że zobowiązanie powstaje, chociażby dokument na okaziciela został wystawcy skradziony, został zgubiony lub w inny sposób dostał się w obieg bez jego woli. Zresztą przepis taki byłby niebezpieczny, gdyż na jego podstawie można by wnosić, że jeżeli np. ktoś ukradł wystawcy dokument na okaziciela, ﻿BIBLIOGRAFIA Art. 225. Domański Ludwik: System kodeksu zobowiązań. N. K. Z. r. 1934, str. 77. Domański Ludwik: Uzasadnienie projektu k. z. w opracowaniu głównego referenta projektu prof. R. Longchamps de Berier. N. K. Z. r. 1934, str. 185. 189. 193, r. 1935, str. 1, 5. Geldwerth Jan: Zobowiązania abstrakcyjne w k. z. Gł. Adw. r 1936, str. 18, 59. Konic Jan Stanisław: Obligacje. E. P. P. XVIII.

﻿299 Kodeks zobowiązań — Art. 225—226 to nabywa przez to pretensję, gdy tymczasem według k. z. (i tak samo zresztą według k. c. n. i k. z. szwajc., art. 846), wierzycielem jest tylko właściciel a co najwyżej prawny posiadacz dokumentu (art. 228), a więc nie może nim być złodziej. Przy zastosowaniu teorii kreacyjnej konstrukcja nabycia wierzytelności z dokumentu na okaziciela jest podobna, jak przy przyrzeczeniu publicznym: z faktu wystawienia dokumentu powstaje wprawdzie zobowiązanie ale tylko zobowiązanie warunkowe, mianowicie pod warunkiem zawieszającym, że ktoś nabędzie własność dokumentu i przez to, jako wierzyciel się zindywidualizuje. Różnica jest tylko ta, że ze względów obrotowych każdy okaziciel uważany jest za wierzyciela a wynikające stąd konsekwencje określa art. 228. K. c. n. w § 793 i k. z. szwajc. w art. 846 wypowiadają wyraźnie, że aż do przeprowadzenia przeciwnego dowodu okaziciel uchodzi za W k. z. wynika to z zestawienia art. 225 i 228, gdyż uprawnionego. pierwszy nakłada obowiązek świadczenia okazicielowi, drugi zaś wyraża myśl, że dłużnik musi uważać za wierzyciela tylko prawnego posiadacza, zatem może odmówić zapłaty okazicielowi, nie będącemu wierzycielem, ale w takim razie, musiałby udowodnić, że okaziciel nie jest prawnym posiadaczem, albo może złożyć świadczenie do depozytu. Postanowienie, że obowiązek świadczenia uzależniony jest bezwarunkowo zwrotem dokumentu, jest konsekwencją obowiązku świadczenia na żądanie okaziciela (bo dłużnik nie odebrawszy dokumentu, musiałby płacić drugi raz), zawarte jest też w § 797 k. c. n., 848 k. z. szwajc. Wzmiankę o zaznaczeniu częściowego świadczenia na dokumencie umieszczono, gdyż wierzyciel może się zgodzić na częściowe świadczenie. Nie wynika z niej jednak, aby przy dokumentach na okaziciela, jako takich, wierzyciel był obowiązany przyjąć częściową zapłatę, jak to jest postanowione np. przy wekslach. ART. 226. Jeżeli do wystawiania i puszczania w obieg dokumentów na okaziciela ustawa wymaga zezwolenia władzy, dokument, wystawiony bez zezwolenia właściwej władzy, jest nieważny, a wystawca odpowiedzialny jest za szkojaką komukolwiek wyrządzi przez wystawienie takiego dę, dokumentu. Na terenie Państwa Polskiego nie było dotychczas przepisu, który by uzależniał prawo wystawiania każdego dokumentu na okaziciela od zezwolenia władzy, natomiast istniały ustawy szczególne, które, jak prawo bankowe lub przepisy walutowe, wymagały zezwolenia władzy lub nadawały pewnej instytucji wyłączne prawo do wystawiania dokumentów na okaziciela szczególnego rodzaju, jako to książeczek wkładkowych opiewających na okaziciela lub na nazwisko ale płatnych okazicielowi, asygnat kasowych, obligacyj (art. 25 pr. bankowego) oraz banknotów (art. 46 statutu Banku Polskiego). Ponadto k. c. n. stanowił w § 795, że wszelkie Art. 226. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia

300 Kodeks zobowiązań — Art. 226—227. dokumenty na okaziciela, wystawione w kraju i opiewające na określa’ ną sumę pieniężną (a nie np. na nieokreśloną dywidendę) mogą t>yć puszczane w obieg tylko za zezwoleniem władzy państwowej. Motywem tych ograniczeń jest bądź to wzgląd na ochronę publiczności przed wyłudzaniem od niej pieniędzy przez niesumienne lub niepewne instytucje, bądź to wzgląd na ochronę rynku pieniężnego przed surogatami pieniądza, nie mającymi dostatecznego zabezpieczenia lub nie leżącymi w ogóle w ramach polityki finansowej rządu. Nie ma natomiast powodu ograniczania prawa wystawiania dokumentów na okaziciela, jeżeli chodzi o inne świadczenia, niż pieniężne lub o zapisy długu, wystawione przez osoby prywatne pojedyńczo, a nie masowo, jak obligacje bankowe, wydawane w odcinkach (tzw. częściowe zapisy długu), gdyż nie budzą one szczególnego zaufania publiczności, wreszcie jeżeli chodzi o dokumenty na okaziciela, uregulowane szczególnymi ustawami w sposób, czyniący zbędnymi kautele w postaci zezwolenia władzy, jak np. o czeki, akcje pierwszeństwa itp. Dlatego k. z. nie zawiera zakazu wystawiania dokumentów na okaziciela bez zezwolenia władzy, pozostawiając tę kwestię ustawom szczególnym, i ogranicza się tylko do wypowiedzenia nieważności dokumentu, wystawionego bez takiego zezwolenia, jeżeli ono jest potrzebne, oraz do obowiązku naprawienia szkody wynikającej z zaufania w to, że dokument jest ważny a zatem, że wierzytelność powstała. Podobny przepis zawiera k. c. n. w § 795 ust. 3 i 4 z tą tylko różnicą, że wystawca odpowiada tylko za szkodę, wynikłą z wydania dokumentu bez zezwolenia władzy wystawionego, K. z. mówi o szkodzie, wyrządzonej przez wystawienie, co jest rozszerzeniem odpowiedzialności w porównaniu z k. c. n. Wprawdzie bowiem i według k. z. wystawca nie będzie odpowiadał, jeżeli dokumentu, wystawionego bez zezwolenia władzy, w obieg nie puścił, bo nie będzie szkody, ale będzie odpowiadał, jeżeli go wprawdzie nie wydał ale dokument został puszczony w obieg bez jego wiedzy i woli. Za to powinien ponosić tak samo ryzyko, jak wystawca kwitu z a-t. 221. ART. 227. Posiadaczowi dokumentu na okaziciela może wystawca przeciwstawić tylko takie zarzuty, które odnoszą się do autentyczności lub wynikają z treści okazanego dokumentu, albo służą mu przeciw osobie okaziciela. Konsekwencją związania wierzytelności z dokumentem jest między innymi, że poza zarzutami osobistymi, które służą wystawcy przeciw okazicielowi, jak np. zarzut zapłaty, potrącenia, nabycia dokumentu od niewłaściciela w złej wierze itp., można podnosić tylko takie zarzuty, które związane są z dokumentem, tzn. takie, które uchylają lub ograniczają prawa wynikające z dokumentu. Prawny posiadacz bowiem dokumentu, za którego uchodzi okaziciel, może wykonywać tylko te prawa, ale też i wszystkie te prawa, które wynikają z dokumentu. Zarzutami, związanymi z dokumentem są: zarzut nieautentyczności (podpisu lub treści) oraz zarzuty, wynikające z treści dokumentu. Zarzutami, wynikającymi z treści dokumentu są np. zarzut niespełnienia się warunku zawieszającego lub nienadejścia terminu, zawartego w dokumencie, zarzut niezdolności do działań prawnych osoby, podpisanej w dokumencie jako wystawca, wreszcie zarzuty ze stosunku kauzalnego, jeżeli ten sto-

301 Kodeks zobowiązań — Art. 227—228. sunek jest wyrażony w dokumencie, np. zarzut wadliwości rzeczy sprzedanej, jeżeli w dokumencie oznaczono świadczenie jako należące się z tytułu ceny kupna za ten przedmiot. Jakkolwiek bowiem w zasadzie wystawienie dokumentu na okaziciela jest czynnością prawną abstrakcyjną, skutkiem czego przyczyna zobowiązania się, jeżeli nie jest w dokumencie wyrażona, jest dla posiadacza obojętna (chyba, że posiadaczem jest ta osoba, z którą zaistniał stosunek przyczynowy, gdyż wówczas to są zarzuty osobiste), to jednak nie ma przeszkody, aby wystawca przyczynę w dokumencie wyraził, co wprawdzie nie uchyla żadnych skutków dokumentu jako dokumentu na okaziciela, ale rozszerza zakres dopuszczalnych zarzutów, gdyż wówczas także i zarzuty oparte na stosunku przyczynowym są zarzutami, wynikającymi z treści dokumentu. K. c. n. w § 796 uznaje ponadto za dopuszczalne zarzuty, dotyczące ważności wystawienia, a k. z. szwajc. w art. 847 zarzuty przeciw ważności dokumentu. Do k. z. tego nie przyjęto, uważając, że przez to rozszerza się zbytnio zakres możliwych zarzutów ze szkodą dla obrotu. Jeżeli nieważność dokumentu wynika z braku potrzebnego zezwolenia władzy, to dopuszczalność takiego zarzutu wypowiedziana jest już w art. 226, jeżeli powodem nieważności jest sfałszowanie podpisu wystawcy lub treści dokumentu, mówi o tym art. 227 jako o dopuszczalnym zarzucie nieautentyczności, nieważność wreszcie, spowodowana niezdolnością do działania wystawcy, objęta jest kategorią zarzutów, wynikających z treści dokumentu, bo wystawca jest na nim podpisany. Natomiast nie ma powodu dopuszczać zarzutów takich, jak zarzut błędu, przymusu, wystawienia dokumentu nie na serio (jeżeli brak woli zobowiązania się na serio nie wynika z treści dokumentu lub okaziciel nie jest osobą, która przy wystawieniu nie na serio była obecna, tak, że zarzut ten służy przeciw niej osobiście). § 1. Spełnienie świadczenia do rąk okazi-ART. 228. ciela zwalnia dłużnika od zobowiązania. § 2. Dłużnik nie ma obowiązku dochodzenia, czy okaziciel jest prawnym posiadaczem dokumentu. § 3. Gdyby jednak dłużnik miał powód do przypuszczenia, że okazany dokument dostał się do rąk okaziciela sposobem bezprawnym, albo gdyby właściwa władza wydała zakaz spełnienia świadczenia, dłużnik ma prawo zwolnić się od zobowiązania przez złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego. K. z. nie rozstrzyga kwestii, kto jest wierzycielem z dokumentu na okaziciela a w szczególności nie przesądza jej w kierunku, przyjętym powszechnie, że wierzycielem jest właściciel dokumentu, a ogranicza się jedynie do wyrażenia zasady, że dłużnik obowiązany jest uważać za wierzyciela każdego prawnego posiadacza dokumentu, tzn. nie tylko właściciela, lecz także użytkownika, zastawnika, pełnomocnika do inkasa itp. ﻿BIBLIOGRAFIA Art. 223. Składanie do depozytu. P. N. r. 1936. nr 1.

Kodeks zobowiązań — Art. 228—2 Z 9. ﻿302 czyli, że każdy prawny posiadacz dokumentu może wykonywać prawa z dokumentu wobec dłużnika oraz drugiej zasady, że okaziciel nie potrzebuje wykazywać tytułu swego posiadania, lecz jest, jako taki, uważany za uprawnionego a raczej za prawnego posiadacza aż do wykazania przeciwieństwa. Tak samo stanowią k. c. n. w § 793, rozp. Prez. o prawie bankowym w art. 28 zd. 2, k. z. szwajc. w art. 846. R. P. Konsekwencją domniemania prawnego posiadania po stronie okaziciela jest: 1) że dłużnik nie ma obowiązku dochodzenia, czy okaziciel jest prawnym posiadaczem (art. 228 § 2) i 2) że spełnienie świadczenia do rąk okaziciela zwalnia dłużnika, chociażby okaziciel nie był prawnym posiadaczem, lecz np. dokument ukradł lub znalazł (art. 228 § 1). Konsekwencją zasady, że za uprawnionego musi dłużnik uważać tylko prawnego posiadacza dokumentu, jest, że dłużnik ma prawo badać tytuł posiadania okaziciela i co za tym idzie, może odmówić zapłaty, jeżeli wykaże, że okaziciel nie jest prawnym posiadaczem (art. 228 § 2 a contr ario). Gdyby dłużnik, wiedząc o braku uprawnienia po stronie okaziciela lub nawet mając tylko powody powątpiewania w jego uprawnienie, mimo to świadczenie do jego rąk spełnił, zwalnia się wprawdzie z zobowiązania, jednak może być, w myśl ogólnych przepisów o naprawieniu szkody wyrządzonej z winy, obowiązany do odszkodowania wobec właściciela dokumentu. Aby mu zatem ułatwić uniknięcie tej odpowiedzialności bez potrzeby trudnego badania uprawnienia okaziciela i prowadzenia trudnego dowodu, k. z. upoważnia go w razie istnienia powodów do przypuszczenia, że okaziciel nie jest prawnym posiadaczem, do złożenia świadczenia do depozytu sądowego. To samo prawo przyznaje mu k. z. w razie wydania przez właściwą władzę zakazu spełniania świadczenia (sąd, policja), co już wynika zresztą z art. 237. Wyrażenie: prawny posiadacz w art. 228 nie pokrywa się w zupełności z pojęciem prawnego posiadacza rzeczy w prawie rzeczowym, lecz raczej jest użyte w znaczeniu potocznym. I tak np. według prawa rzeczowego użytkownik lub zastawnik nie jest posiadaczem rzeczy, lecz jest tylko posiadaczem prawa użytkowania lub zastawu, podczas gdy użytkownik lub zastawnik a nawet pełnomocnik są prawnymi posiadaczami dokumentu na okaziciela. I odwrotnie, nabywca, który w złej wierze kupił dokument na okaziciela od złodzieja, jest według prawa rzeczowego posiadaczem prawnym (choć w złej wierze), bo ma tytuł, natomiast nie jest nim w rozumieniu art. 228, bo dłużnik, wykazując nabycie w złej wierze od złodzieja, będzie mógł odmówić mu świadczenia. ART. 229. Gdy dokument na okaziciela został prawomocnie umorzony, dłużnik obowiązany jest wydać osobie, na której żądanie nastąpiło umorzenie, na jej koszt nowy dokument, albo, gdy wierzytelność jest wymagalna, spełnić świadczenie. Postanowienie tego artykułu wynika z natury rzeczy i jest zawarte we wszystkich ustawach amortyzacyjnych. K. z. postępowania umarzającego nie normuje, utrzymując w mocy dotychczasowe ustawy partykularne (art. III p. 8 przep. wprow.) i ogranicza się tylko do wypowiedzenia obowiązków dłużnika w razie umorzenia, gdyż to jest już kwestia materialno-prawna. Podobny przepis zawiera k. c. n. w § 800 i k. z.

Kodeks zobowiązań — Art. 229—230. ﻿303 szwajc. w art. 856, art. 9 ust. o utraconych tytułach na okaziciela z 26-go lipca 1919, Dz. U. R. P. Nr 67, poz. 406 i § 13 rozp. ces. z d. 31 sierpnia 1915, nr 257 dz. u. austr. ART. 230. § 1. Przepisy o dokumentach na okaziciela stosuje się odpowiednio do kontramarek i tym podobnych znaków legitymacyjnych, stwierdzających obowiązek świadczenia na żądanie okaziciela. § 2. W razie utraty znaku dłużnik winien spełnić świadczenie na żądanie osoby, która wykaże, że była prawnym posiadaczem znaku i że znak został utracony. Przepis ten dotyczy używanych często w obrocie znaków, służących do zindywidualizowania wierzyciela, jak np. kontramarki w garderobach, bilety wstępu, bilety kolejowe, kupony na wydawnictwa, wychodzące częściami, itp. Od dokumentów na okaziciela różnią się tym, że nie są samoistnym źródłem zobowiązania, lecz są uproszczonym, bo polegającym na samym fakcie posiadania znaku, dowodem uprawnienia, wynikającego zwykle z umowy (o przechowanie, o przewóz, o widowisko, sprzedaży itp.). Często też nie zawierają te znaki ani oznaczenia (podpisu) dłużnika, ani nawet wzmianki w tekście o obowiązku spełnienia świadczenia okazicielowi. Okoliczność, że wierzyciel ma się legitymować znakiem, wynika wówczas z umowy lub ze zwyczaju. Jeżeli znaki te mają spełnić swą rolę, tj. ułatwić publiczności zrealizowanie praw, jak i dłużnikowi uiszczenie się, posługiwanie się nimi musi być połączone z podobnymi skutkami, jak posługiwanie się dokumentami na okaziciela o tyle, o ile potrzeby obrotu, tj. potrzeby ułatwienia dowodu, tego wymagają. A więc wierzyciel nie ma obowiązku wykazywać się czymś jeszcze poza posiadaniem znaku, ani dłużnik nie może być obowiązany do dalszego badania uprawnienia posiadacza znaku i musi być wolny od odpowiedzialności, jeżeli okazicielowi znaku świadczył. Posiadacz znaku narażony może być tylko na zarzuty, wynikające z treści i autentyczności znaku oraz osobiste, przy czym jednak wobec tego, że znak zwykle ma na zewnątrz charakter dowodu uprawnień z jakiejś umowy, zarzuty z tej umowy należy uważać za wynikające z treści znaku. Natomiast nie ma potrzeby związywania we wszystkich kierunkach wierzytelności ze znakiem, jak to ma miejsce przy dokumentach na okaziciela, zwłaszcza wobec tego, że wystawienie znaku nie jest źródłem zobowiązania, że znak często nie uwidacznia na zewnątrz osoby dłużnika i treści zobowiązania (np. numer garderobiany) a wreszcie, że jako przedmiot drobny łatwo może ulec zagubieniu, zaś postępowanie umarzające jest niemożliwe dla braku cech dostatecznie odróżniających jeden znak od drugiego. Z tych powodów nie stosuje się w całej rozciągłości zasady, że dłużnik obowiązany jest wykonać świadczenie tylko za zwrotem znaku. Oczywiście ze względu na legitymujący charakter znaku wierzyciel musi go zwrócić przy odbiorze świadczenia, jeżeli go jednak utracił, musi mieć możność wykazania swego prawa także w inny sposób i uzyskania świadczenia bez potrzeby zwracania znaku.

Kodeks zobowiązań — Art. 231. 304 Rozdział IX Zwłoka wierzyciela i złożenie do depozytu sądowego. K. N. i T. X. cz. 1 nie znają pojęcia zwłoki wierzyciela, jako pewnego sposobu zachowania się wierzyciela, połączonego ze szczególnymi skutkami prawnymi w stosunku prawnym między nim a dłużnikiem. K. N., licząc się jednak z tym, że niekiedy dłużnik ma słuszny interes, aby się zwolnić z zobowiązania wbrew woli wierzyciela (bo np. chce przerwać bieg odsetek, zwolnić się od hipoteki lub od obowiązku strzeżenia rzeczy, będącej przedmiotem zobowiązania) umożliwia mu zwolnienie się wbrew woli wierzyciela (oczywiście w tych przypadkach, w których w ogóle spółudział wierzyciela przy wykonaniu zobowiązania jest potrzebny) przez należyte, tj. odpowiadające szczególnym formalnościom, zaofiarowanie i zaznaczenie, czyli złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego (art. 1257—1264). Można by ostatecznie uważać odmówienie przyjęcia świadczenia, o którym mowa w art. 1257, za zwłokę wierzyciela, ale nie wynikają z niej żadne inne skutki oprócz prawa dłużnika do złożenia rzeczy do depozytu i połączonych z tym skutków określonych w art. 1257 ust. 2 i 1260. T. X. cz. 1 nadaje w art. 1651 dłużnikowi w przypadku, gdy dług jest zabezpieczony na nieruchomości a wierzyciel nie przyjmie zwrotu pożyczki, prawo złożenia pieniędzy do depozytu sądowego, po czym może nastąpić wykreślenie zapisu o obciążeniu bez zgody wierzyciela. K. c. a. i k. c. n. znają natomiast pojęcie zwłoki wierzyciela, jako zdarzenia połączonego z pewnymi skutkami prawnymi niezależnie od kwestii złożenia do depozytu. K. c. a. stanowi w § 1419, że jeżeli wierzyciel zwlekał z przyjęciem zapłaty, ujemne skutki zwłoki spadają na niego. W k. c. n. instytucja ta jest już szeroko rozbudowana (§§ 293— 304), przy czym podano zarówno dokładne określenie, kiedy wierzyciel popada w zwłokę, jak i unormowano jej skutki. Jakkolwiek przyjęcie świadczenia jest z reguły (wyjątek: art. 337 495 k. z., możliwie także szczególne przypadki, w których obowiązek odebrania wynika z art. 189 k. z.) prawem, ale nie obowiązkiem wierzyciela, i nie może być wymuszone w drodze egzekucji, jednak dłużnik musi mieć nie tylko prawo zwolnienia się z zobowiązania, jeżeli może i gotów jest spełnić świadczenie zgodnie z przepisami o sposobie, czasie miejscu spełnienia, lecz także nie może ponosić niekorzystnych dlań skutków opóźnienia, jeżeli opóźnienie spowodował wierzyciel, nie przyjmując świadczenia. Wierzyciel, który bez uzasadnionego powodu uchyla się od przyjęcia prawidłowego pod każdym względem świadczenia, nie dopuszcza się wprawdzie przez to samo winy, bo w takim razie musielibyśmy uznać obowiązek przyjęcia, jednak w każdym razie działa na własne ryzyko i jak słusznie stanowi k. c. a., powinien on a nie dłużnik ponieść wszystkie tego następstwa. Wynika stąd, że nie tylko dłużnik nie może ponosić odsetek za opóźnienie, kosztów bezskutecznego zaofiarowania, kosztów złożenia do depozytu, niebezpieczeństwa zaginięcia lub uszkodzenia rzeczy itp., lecz także nie powinien ponieść żadnej dalszej szkody. Dlatego k. z., idąc dalej w konsekwentnym przeprowadzeniu myśli, że wierzyciel, dopuszczający się zwłoki, działa na własne ryzyko, niż k. c. n. i wzorowana na nim interpretacja k. c. a. i k. z. szwajc., nakłada na wierzyciela nawet obowiązek naprawienia dłużnikowi szkody, ■co jest podobnym odchyleniem od zasady, że za szkodę odpowiada się

305 tylko w razie winy, jak odszkodowanie z § 364a k. c. a. (szkoda z immisji, spowodowanych przez zakład koncesjonowany) lub z art. 650 k. p. k (szkoda z niesłusznego skazania) itp. ART. 231. Wierzyciel dopuszcza się zwłoki, gdy bez uzasadnionego powodu uchyla się od przyjęcia świadczenia, rzeczywiście mu zaofiarowanego, lub odmawia wykonania czynności, bez której świadczenie nie może być spełnione, albo oznajmi, że świadczenia nie przyjmie. Zwłoka wierzyciela względem jednego z dłużników solidar= nych ma skutek również względem pozostałych (art. 16 § 3). Skład sumy dłużnej do depozytu sądowego, unormowany szczególnymi przepisami kodeksu zobowiązań (art. 231—238), 3. nie podpada pod ogólne przepisy art. 498—516 kod. zob. o zle= str. 93). wierzyciela i to k. z. zwłoka wierzyciela nie polega wyłącznie na rolę moment nieusprawiedliwionej dostatecznym powodem. Dlatego nie ma zwłoki wierzyciela, gdy on nie przyjmuje świadczenia skutkiem choroby lub innej przemijającej przyczyny i zbędnym był w k. z. przepis w rodzaju § 299 k. c. n. Na ten moment woli wierzyciela, świadomego działania z jego strony, wskazują wyrażenia zawarte w art. 231, jak: „uchyla się", „odmawia", „oznajmia". Pod tym względem sformułowanie różnych sposobów uchylenia się wierzyciela od przyjęcia świadczenia w k. z. zbliża się do sformułowania w k. z. szwajc., a odstępuje które raczej wskazuje na pojmowanie od sformułowania w k. c. n., zwłoki wierzyciela jako czysto obiektywnego faktu nieodebrania świadczenia. Oczywiście niekiedy sam fakt nieodebrania świadczenia, chociażby z punktu widzenia wierzyciela usprawiedliwiony ale stępstwem przyczyny, która zaszła po stronie wierzyciela, sadniać miejscach (np. art. 385, 455, 492). ■ciel gdy spełnienia świadczenia potrzeba wykonania czynności wierzyciela, zgłoszenia się u dłużnika przy długach odbiorczych, dokonania wyboru, pozowania do portretu itp., wystarcza gotowość spełnienia świadczenia, połączonego z ustnym zaofiarowaniem, a niekiedy, np. jeżeli termin odbioru był ściśle oznaczony, nawet ustnego zaofiarowania nie po-BIBLIOGRAFIA Miszewski Wacław: Uiszczenie długu przez złożenie do depozytu przedmiotu świadczenia według k. z. N. K. Z. r. 1937, str. 73, 77, 81, 85, 89. 93. 97. „Zen”: Zwłoka wierzyciela według kod. Napoleona i k. z. Not. Hip. r. 1934, str. 182. 20

Kodeks zobowiązań — Art. 231—232. ﻿306 trzeba. Poza tymi przypadkami zaofiarowanie musi być rzeczywiste, tj. obejmować spełnienie ze strony dłużnika wszystkiego, co potrzeba dospełnienia świadczenia, więc np. przy długach oddawczych zgłoszenie się u wierzyciela ze świadczeniem. Wymienione w art. 231 sposoby dopuszczenia się zwłoki przez, wierzyciela są wyczerpujące, zatem wobec braku podobnego przepisu, jak § 298 k. c. n., wierzyciel z umowy wzajemnej nie dopuszcza się zwłoki wierzyciela przez to, że gotów jest wprawdzie przyjąć świadczenie zaofiarowane, ale nie ofiaruje świadczenia wzajemnego. W tych, przypadkach bowiem wystarczą z reguły przepisy o ekscepcji non adimpleti contractus i o skutkach zwłoki dłużnika przy zobowiązaniach wzajemnych (bo wierzyciel jest tu także dłużnikiem). Dlatego jednak w przypadku, w którym pożądane było dać dłużnikowi mimo wzajemnego charakteru świadczeń, prawo złożenia do depozytu sądowego, k. z. czyni to wyraźnie, jak np. w art. 222 § 3. Nie jest jednak wyłączone, że w szczególnym przypadku strona, nie spełniająca świadczenia wzajemnego, popadnie przez to w zwłokę wierzyciela w myśl art. 231, a mianowicie dlatego, że np. drugiej stronie nie wolno jest świadczyć bez równoczesnego odebrania świadczenia wzajemnego. W tym bowiem przypadku można przyjąć, że wierzyciel odmawia czynności, bez której świadczenie nie może być spełnione (art. 231). ART. 232. Jeżeli wierzyciel dopuścił się zwłoki w przyjęciu świadczenia, dłużnik ma prawo złożyć przedmiot świadczenia do depozytu sądowego, a gdyby przedmiot do tego się nie nadawał, żądać od sądu wyznaczenia dozorcy lub zarządcy, celem jego zachowania. Jeżeli w stosunkach handlowych kupujący dopuści się zwło= ki w przyjęciu towaru, sprzedawca może towar oddać na przecho= wanie na koszt i niebezpieczeństwo kupującego. Może on rów= nież spowodować sprzedaż towaru na rachunek kupującego. Zob. zresztą o tym art. 545 i nast. k. h. Ważne złożenie do depozytu sądowego lub na zachowanie zwalnia dłużnika z zobowiązania oraz wkłada na wierzycieła obowiązek zwrotu dłużnikowi wyłożonych kosztów (art. 256). Jeżełi wierzycieł dopuścił się zwłoki w przyjęciu świadczenia,, dłużnik może żądać naprawienia wynikłej stąd szkody (art. 258). Prawo złożenia świadczenia do depozytu sądowego jest według k. z. jednym z następstw zwłoki wierzyciela. Przewidziane jest też we wszystkich dotychczasowych prawodawstwach (art. 1257 k. N., § 1425 R v 0 ” orł 1R'i1 T x cz. D. Zwłoka wierzyciela w tech-Art. 232. przedmiot sporu między nabywca przelanej wierzytelności pieniężnej a wierzycie-Art. 232? przez dłużnika, jakolem zajmującym. Cz. Adw. P. Z. r. 1935, nr 9—10. Składanie do depozytu. P. N. r. 1936, nr 1.

Kodeks zobowiązań — Art. 232 ﻿307 nicznym znaczeniu zawsze uzasadnia złożenie do depozytu, o ile oczywiście przedmiot świadczenia do tego się nadaje, ale nie jest jedynym przypadkiem, w którym dłużnik może zwolnić się przez złożenie do dei art. pozytu. Zgodnie z k. c. a. (§ 1425), k. c. n. (§ 372) i k. z. szwajc. (art. 96), przyznaje k. z. dłużnikowi prawo zwolnienia się przez złożenie do depozytu także w innych przypadkach, w których z przyczyn, dotyczących wierzyciela lub z powodu niewiadomości dłużnika o tym, kto jest wierzycielem, nie może nastąpić wykonanie do rąk wierzyciela, a także, za wzorem k. c. a. wówczas, gdy w ogóle zachodzą ważne powody zdeponowania świadczenia. Wynika z tego, że wyliczenie tych powodów w art. 237 jest tylko przykładowe a także szczególne przepisy, pozwalające dłużnikowi na złożenie świadczenia do depozytu w rodzaju art. 220 § 4, 222 § 3, 228 § 3 nie są wyczerpujące. W szczególności może być w myśl art. 237 uzasadnione złożenie do depozytu, chociażby wierzyciel nie dopuścił się zwłoki w technicznym znaczeniu, ale np. nie może przyjąć świadczenia z powodu przemijającej przeszkody, byleby tylko, ze względu na szczególne okoliczności, można to uważać za „ważny powód“ złożenia. Przepisy o złożeniu do depozytu odnoszą się nie tylko do przypadków, w których dłużnik ma prawo złożyć świadczenie do depozytu, lecz także do przypadków, w których ma obowiązek to uczynić, np. art. 5 § 2 i 175 k. z. Jasne jest, że z prawa złożenia do depozytu dłużnik może skorzystać tylko wtedy, gdy przedmiot świadczenia do tego się nadaje, a zatem gdy świadczenie polega na daniu rzeczy ruchomej, która według przepisów postępowania niespornego nadaje się do przyjęcia do depozytu. Jednak prawo dotychczasowe znało pewne sposoby, umożliwiające dłużnikowi zwolnienie się bez udziału wierzyciela także i co do niektórych rzeczy, nie nadających się do złożenia do depozytu i k. z. z tych wzorów korzysta w całej pełni. W szczególności za wzorem k. c. a. (§ 1425) i k. z. szwajc. (art. 92 ust. 2) i k. N. (art. 1264), wprowadzono obok instytucji złożenia do depozytu sądowego, instytucję oddania rzeczy na zachowanie, tj. wyznaczenia dla niej przez sąd dozorcy lub zarządcy, przez co Tym rozumieć należy także wyznaczenie prywatnego przechowawcy. samym rozszerzono możność zwolnienia się bez udziału wierzyciela w zasadzie na wszystkie przypadki zobowiązań dania, także i rzeczy nieruchomych. Wobec tego nie było potrzeby stosowania w razie zwłoki wierzyciela z odebraniem rzeczy nieruchomych tak radykalnego środka, jakim jest wyzbycie się posiadania według § 303 k. c. n. Ponadto w przypadkach, gdy rzecz ulega szybkiemu zepsuciu lub wymaga znacznych kosztów zachowania, dłużnik może ją sprzedać w myśl art. 235 i złożyć do depozytu cenę, osiągniętą ze sprzedaży. Przepis ten wzorowany jest rozciąga się bowiem na przypadki, w których przedmiotem jest rzecz, nie nadająca się do złożenia do depozytu, gdyż, rzeczy przewiduje k. z. inny sposób, a mianowicie oddanie ich na zachowanie. Ponieważ złożenie do depozytu lub oddanie na zachowanie jest surogatem wykonania, więc przepisy o miejscu wykonania rozstrzygają też o miejscu złożenia do depozytu lub właściwości sądu, wyznaczającego dozorcę, i uznano za zbędny osobny przepis w rodzaju § 374 k. c. n. lub art. 92 ust. 2 k. z. szwajc. Przepisy o formalnościach, związanych ze złożeniem do depozytu przedawnieniu sądowego oraz z wydaniem depozytu wierzycielowi, o starych depozytów itp., zawarte będą w kodeksie postępowania niespor-

Kodeks zobowiązań — Art. 232—234. ﻿308 nego, skutkiem czego zbędne było wprowadzanie do k. z. takich przepisów, jak §§ 375 i 382 k. c. n. W rezultacie k. z. reguluje tylko kwestie materialno-prawne a mianowicie: zawiadomienie wierzyciela o złożeniu do depozytu lub oddaniu rzeczy na zachowanie, odebranie rzeczy przez dłużnika z powrotem z depozytu lub od zachowującego oraz skutki złożenia do depozytu lub oddania na zachowanie. ART. 233. O złożeniu przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego lub o zarządzeniu sądu co do jego zachowania dłużnik obowiązany jest zawiadomić wierzyciela niezwłocznie na piśmie. Obowiązek zawiadomienia wierzyciela zgodny jest z dotychczas^ wym prawem (art. 1259, 1, 4 k. N., § 1425 k. c. a., § 374 ust. 2 k. c. n.). Od tego obowiązku zwalnia dłużnika k. c. n. w przypadkach, gdy nie da się on wykonać, bo np. wierzyciel jest nieznany z osoby lub miejsca pobytu albo jest niezdolny do działania a nie ma przedstawiciela ustawowego. Takie przypadki ma też na myśli k. z. w art. 237 § 2. Wynika stąd, że jeżeli wyjątkowo jakiś ważny powód inny, niż zwłoka wierzyciela, uzasadnia zdeponowanie świadczenia w myśl art. 237, ale zresztą zawiadomienie wierzyciela jest możliwe, zwolnienie od obowiązku zawiadomienia z art. 237 § 2 nie wchodzi w zastosowanie. Co do sankcji obowiązku zawiadomienia, to z art. 1259 k. N. i z § 1425 k. c. a. wynikałoby, że w braku zawiadomienia złożenie do depozytu jest nieważne i nie zwalnia dłużnika. Sankcja ta przewidziana była także w kontrprojekcie Domańskiego (art. 272), podczas gdy projekt Tilla (art. 159 ust. 3) ograniczał się, podobnie jak k. c. n. (§ 374 ust. 2) do nałożenia na dłużnika obowiązku naprawienia szkody, wyrządzonej zaniechaniem zawiadomienia. W rezultacie k. z. wypowiada tylko obowiązek zawiadomienia, nie oznaczając sankcji, z czego wynika, że w razie zaniechania zawiadomienia dłużnik odpowiada tak, jak za niewykonanie wszelkich innych zobowiązań, tj. ma naprawić szkodę (art. 239). § 1. Po złożeniu przedmiotu świadczenia ART. 234. do depozytu sądowego lub na zachowanie, wierzyciel może żądać wydania go, lecz dopóki takiego żądania nie zgłosi, dłużnik może odebrać przedmiot z powrotem. § 2. W razie odebrania przedmiotu przez dłużnika złożenie do depozytu sądowego lub na zachowanie uważa się za niebyłe. Przepisy k. z. o złożeniu do depozytu sądowego nie mają zastosowania do składu, dokonanego przed wejściem w życie k. z. (O. S. N. z 15. 12. 1935, C II 1786/35; R. P. E. S. z r. 1936, str. 847, O. S. P. z r. 1936, poz. 658). BIBLIOGRA Art. 234. <Uwagi do art. 234 § 1 k. z.). Gł. S. r. 1937, str.

Kodeks zobowiązań — Art. 234. ﻿309 Prawo dłużnika z art. 234 § 1 kod. zob. do odebrania przedmiotu zdeponowanego gaśnie także wówczas, gdy choć jeden z wierzycieli, na których rzecz przedmiot złożono, zgłosi w są= dzie, iż sprzeciwia się odebraniu tego przedmiotu przez dłużnika i wniesie pozew o wydanie depozytu. (O. S. N. z 9. 1. 1936, C II 2097/35, O. S. P.' z r. 1936, poz. 744, N. K. Z. z r. 1936, 93.) str. Złożenie do depozytu sądowego ważne jest tylko wtenczas, gdy przyczyna złożenia zachodzi po stronie wierzyciela. Przyczyny ważnego złożenia do depozytu sądowego wylicza kcdeks zobowiązań tylko przykładowo. (Ó. S. N. z 2. 8. C II 669/35, Zb. O. S. N. C. z r. 1935, poz. 517). K. N. (art. 1261—1263) i k. c. n. (§ 376) przyznają dłużnikowi odebrania rzeczy z depozytu dopóki albo wierzyciel nie przyjął nowanego świadczenia albo nie zapadł wyrok, uznający złożenie za zgodne z prawem, a nadto, według k. c. n. pod warunkiem, że dłużnik nie zrzekł się prawa odebrania. K. c. a. nie wspomina wprawdzie o możności odebrania rzeczy z depozytu przez dłużnika, jednak nauka przyznaje mu to prawo z powyższymi dwoma ograniczeniami, przy czym jednak odróżnia się prawo do odebrania wobec urzędu depozytowego prawo do odebrania wobec wierzyciela. Prawo do odebrania wobec i wierzyciela podlega tylko powyższym ograniczeniom, natomiast prawo do odebrania wobec urzędu depozytowego zależy od przepisów depozytowych, według których można wydać depozyt dłużnikowi z powrotem tylko wówczas, gdy zastrzegł sobie prawo odebrania przy złożeniu albo gdy wierzyciel się na to zgodzi lub wyrok sądowy prawo takie dłużnikowi przyzna, gdyż w zasadzie wobec urzędu do odbioru legitymowany jest tylko wierzyciel. Wynika stąd, że według prawa, obowiązującego na obszarze k. c. a., w braku zastrzeżenia możności odebrania rzeczy z depozytu przy złożeniu lub zgody wierzyciela, dłużnik, chcący odebrać V). rzecz, musi wytoczyć pozew (Ehrenzweig, II, 1, § 347, Projekt Tilla wychodził z założenia, że dla uniknięcia niepewnej sytuacji i zamieszania prawnego w razie cofnięcia złożenia do depozytu, nie należy dawać dłużnikowi prawa odebrania rzeczy z depozytu, czyli, że złożenie powinno być nieodwołalne (por. uzasadnienie Tilla do art. 159). Jednak niepewności uniknąć się nie zdoła, gdyż nigdy nie wiadomo, czy były warunki złożenia do depozytu i czy złożone świadczenie jest pod każdym względem zgodne z treścią zobowiązania. Gdyby zatem dłużnik nie miał prawa odebrania a później się przekonał, że złożył nieprawidłowo, musiałby dochodzić zwrotu chyba tylko w drodze powództwa. Ponadto dopóki wierzyciel nie oświadczy, że świadczenie, złożone do depozytu przyjmuje, interes jego na tym nie cierpi, gdy dłużnik rzecz odbierze i przywrócona będzie taka sytuacja, jaka istniała przed złożeniem świadczenia do depozytu. Z tych względów, jako też licząc się z dotychczasowym stanem prawnym, k. z. również nadaje dłużnikowi prawo odebrania rzeczy z depozytu z tym skutkiem, że w takim razie złożenie uważa się za niebyłe. Podobnie też stanowi art. 94 k. z. szwajc. Z powodów, wyłączających prawo dłużnika do odebrania rzeczy z depozytu lub od zachowawcy, przyjęto do k. z. tylko jeden, a mianowicie zażądanie przez wierzyciela wydania przedmiotu świadczenia, gdyż

Kodeks zobowiązań — Art. 234—235. ﻿310 to jest zgodne z zasadą art. 92 § 2 i z istotą zdeponowania, jako surogatu wykonania zobowiązania: skoro normalnemu wykonaniu stała na zawadzie tylko niemożność uzyskania potrzebnego współudziału wierzyciela, a obecnie wierzyciel może i chce współdziałać, dłużnik nie może już się cofnąć tak, jak nie może się cofnąć po normalnym wykonaniu. Natomiast nie przyjęto postanowienia, zawartego w k. N. i k. c. n., że odebranie jest wyłączone, skoro zapadł prawomocny wyrok, uznający złożenie za prawidłowe, gdyż wyrok ma tylko moc deklaratoryjną i stwierdza tylko, że złożenie od początku było prawidłowe a prawo odebrania nie powinno być zależne od tego, czy takie stwierdzenie już nastąpiło czy nie. Wyrok skutkuje między stronami, a jeżeli dłużnik nie chce z niego korzystać a wierzyciel również nie żąda wydania rzeczy mimo zapadnięcia takiego wyroku, brakuje dostatecznej podstawy do tego, aby strony koniecznie zmuszać do korzystania z takiego wyroku. Oczywiście jednak, gdyby wyrok zapadł w sporze, wytoczonym przez wierzyciela o wykonanie zobowiązania i oddalał wierzyciela na tej podstawie, że dłużnik przez prawidłowe złożenie do depozytu został zwoln^ny, dłużnik po takim wyroku nie może już odebrać rzeczy z depozytu, gdyż wówczas wierzyciel musiałby wytaczać ponownie powództwo o świadczenie zamiast odebrać je sobie bez trudu i ryzyka z depozytu, a dłużnik, który składa rzecz do depozytu, musi być tak traktowany, jak ten, kto zawiera umowę na korzyść osoby trzeciej i art. 60 k. z. ma do niego co najmniej analogiczne zastosowanie (słuszność wymaga, aby dłużnik przez odebranie rzeczy nie wyrządzał wierzycielowi szkody). To samo ma miejsce, jeżeli na skutek wyroku, uznającego zobowiązanie za wygasłe przez złożenie do depozytu, wygasło także prawo zastawu, gdyż uznanie zdeponowania za niebyłe w myśl art. 234 § 2 nie jest w stanie przywrócić do życia wygasłych praw rzeczowych. W obu powyższych przypadkach można też odmówienie dłużnikowi prawa odebrania rzeczy z depozytu uzasadnić domniemaną wolą wierzyciela, którą należy traktować analogicznie jak żądanie wydania przedmiotu świadczenia, gdyż trudno przypuszczać, aby wierzyciel nie chciał odebrać przedmiotu świadczenia z depozytu, skoro już wytoczył powództwo o to świadczenie lub stracił zabezpieczenie w postaci prawa zastawu. Co do wygaśnięcia prawa zastawu, to k. z. szwajc. nawet wyraźnie odmawia wówczas dłużnikowi prawa odebrania przedmiotu (art. 94 ust. 1), poza tym jednak ani k. z. szwajc. ani proj. ros. nie przyznają wyrokowi, jako takiemu, charakteru zdarzenia, pozbawiającego dłużnika prawa odebrania rzeczy z depozytu. Według § 376 1. 1 k. c. n.. odebranie rzeczy przez dłużnika z depozytu jest wyłączone także wówczas, gdy on zrzeknie się prawa odebrania wobec urzędnika depozytowego. K. z. tego nie przyjął, gdyż urząd depozytowy nie ma interesu w przechowywaniu rzeczy i do odbierania takich oświadczeń nie jest powołany (por. Oser, do art. 94 nr 2 c). ART. 235. § 1. Rzeczy, ulegające szybkiemu zepsuciu lub wymagające znacznych kosztów zachowania, mogą być, na żądanie dłużnika i za zezwoleniem sądu, sprzedane drogą przetargu publicznego, a cena osiągnięta ze sprzedaży może być złożona do depozytu sądowego. § 2. Jeżeli rzeczy mają cenę rynkową lub giełdową, mo-

Kodeks zobowiązań — Art. 235—236. 31 1 gą być sprzedane z przetargu publicznego tylko wtedy, nie mogły być sprzedane z wolnej ręki po cenie bieżącej. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 232. ART. 236. Ważne złożenie do depozytu sądowego lub na zachowanie zwalnia dłużnika z zobowiązania oraz wkłada na wierzyciela obowiązek zwrotu dłużnikowi wyłożonych kosztów. przedmiotu świadczenia do na zachowanie zastępuje wykonanie, tj. zwalnia T. X. cz. 1). dwóch kierunkach jednak istnieje różnica pomiędzy skutkami do depozytu lub oddania na zachowanie a wykonaniem świadczenia. 1) Własność rzeczy, będącej przedmiotem świadczenia, która miała przejść na wierzyciela w chwili wydania, nie przechodzi na wierzyciela przez złożenie do depozytu lecz dopiero przez odebranie jej przez wierzyciela lub oświadczenie urzędu depozytowego, że dzierży ją wyłącznie w jego imieniu. Wynika to z zasad prawa rzeczowego i z tego, że urząd depozytowy dzierży rzecz na razie w imieniu obu stron. Jakkolwiek kodeksy nie zawierają w tej kwestii postanowień, jest to powszechnie uznane (Colin-Capitant, II, str. 83, Ehrenzweig II, 1, § 347 uw. 22, Staudinger, do § 379, 4). K. z. również nie miał powodu tej kwestii normować osobnym przepisem, a to tym bardziej, że jako kwestia prawa rzeczowego nie mogła by być narazie jednolicie uregulowana w całym państwie W art. 236 powiedziano jedynie, że złożenie zwalnia dłużnika z zobowiązania ale nie, że przenosi własność rzeczy złożonej na wierzyciela. 2) Dłużnik może rzecz złożoną odebrać z powrotem, dopóki wierzyciel nie zażądał jej wydania, albo (jak stanowi k. N. i k. c. n. a także uznaje nauka co do k. c. a.), dopóki nie zapadł prawomocny wyrok, uznający złożenie za ważne. Wynika stąd nieunikniony okres niepewności, zawieszenia, którego nie ma przy wykonaniu zobowiązania, i w dalszej konsekwencji, konieczność prawnej konstrukcji tego okresu zawieszenia. K. N. i k. c. a. nie dają dostatecznych wskazówek, jak należy rozumieć powyższy stan zawieszenia. Co do k. N. przeważa zapatrywanie, że samo złożenie jako takie, jeżeli materialnie jest prawidłowe, uchyla możność dochodzenia wierzytelności przeciw dłużnikowi, wstrzymuje bieg odsetek i stawia rzecz na niebezpieczeństwo wierzyciela, sama zaś kwestia zwolnienia dłużnika pozostaje w zawieszeniu aż do chwili, wierzyciel odebrał rzecz lub gdy zapadł prawomocny wyrok, uznający złożenie za ważne (Colin-Capitant, II, str. 83). Co do k. c. a. Ehrenzweig stoi na stanowisku, że dopiero wyrok, uznający złożenie za prawidłowe lub odebranie rzeczy przez wierzyciela, powoduje zwolnienie dłużnika z mocą wsteczną od chwili złożenia, aż do tego czasu dłużnik jest zwolniony tylko warunkowo, kwestia ponoszenia niebezpieczeństwa jest w zawieszeniu (Ehrenzweig, II, 1, § 347 uw. 21 a). K. c. n. określa ten stan zawieszenia dokładnie ale w sposób bardzo skomplikowany

Kodeks zobowiązań — Art. 236. 312 Zwolnienie dłużnika z takimi skutkami, jak przez wykonanie zobowiązania, następuje dopiero w chwili, gdy dłużnik już nie może odebrać rzeczy z powrotem z depozytu ale następuje z mocą wsteczną od chwili złożenia (§ 378). A zatem zwolnienie następuje wówczas, gdy albo dłużnik oświadczył urzędnikowi depozytowemu, że zrzeka się prawa odebrania rzeczy, albo gdy wierzyciel oświadczył urzędnikowi, że świadczenie przyjmuje, albo gdy urzędowi depozytowemu zostanie przedłożony prawomocny wyrok, uznający złożenie za zgodne z prawem. Aż do tego czasu dłużnik, który złożył świadczenie do depozytu, ma ekscepcję odraczającą, tzn. może zasłonić się przed powództwem wierzyciela złożeniem do depozytu, ponadto od chwili złożenia rzeczy wierzyciel ponosi ryzyko, a dłużnik nie płaci odsetek ani nie odpowiada za użytki, ale gdy dłużnik rzecz odbierze, uważa się złożenie za niebyłe a zatem uważać należy, że powyższe skutki złożenia od początku nie miały miejsca. Jest tu nagromadzenie fikcyj, bo i zwolnienie przez przyjęcie lub wyrok działa wstecz i odebranie rzeczy przez dłużnika działa wstecz. Daleko prościej ujmuje tę sprawę k. z. szwajc., stanowiąc, że złożenie do depozytu, jako takie, zwalnia dłużnika od zobowiązania (art. 92 ust. 1), zaś odebranie, o ile jest możliwe, przywraca zobowiązanie z powrotem wraz z prawami ubocznymi czyli, innymi słowy, uchyla skutki złożenia z mocą wsteczną (art. 94 ust. 2) i tę samą konstrukcję przyjął k. z. (art. 236 i 234 § 2). Zwolnienie zatem jest prowizoryczne w tym samym znaczeniu, co np. nabycie spadku według k. N. lub k. c. a. przed przyjęciem lub odrzuceniem ze strony dziedzica lub nabycie prawa przez trzeciego z umowy na korzyść osób trzecich (art. 92, por. uzasadnienie do tego artykułu, str. 125). Ponadto zwolnienie następuje tylko wówczas, gdy złożenie było prawidłowe, tj. były warunki złożenia do depozytu lub oddania na zachowanie i przedmiot złożony odpowiada treści zobowiązania. Rzecz ma się tu tak samo, jak np. w przypadku uchylenia się od umowy z powodu błędu, które unieważnia umowę tylko wówczas, gdy były warunki uchylenia się z powodu błędu i w razie sporu w obu przypadkach sąd to rozstrzygnie. Z tymi dwoma jednak zastrzeżeniami złożenie do depozytu lub oddanie na zachowanie już od razu, jako takie, powoduje zwolnienie dłużnika, z czego wynika, że już od chwili złożenia: 1) dłużnik wolny jest od obowiązku zachowania rzeczy (art. 208 k. z.), co stosuje się także do rzeczy gatunkowych, gdyż przez złożenie następuje koncentracja zobowiązania do przedmiotów złożonych; 2) przy zobowiązaniach wzajemnych niebezpieczeństwo przechodzi na wierzyciela, gdyż skoro dłużnik jest zwolniony z zobowiązania, należy go wobec wierzyciela (co do skutków obligacyjnych) tak traktować, jak gdyby rzecz wydał (art. 304 k. z.); tak samo przechodzą na wierzyciela korzyści i ciężary; 3) ustaje obowiązek płacenia odsetek umownych (odsetki z opóźcielą, o czym niżej przy art. 238 k. z.); wykreślenie z księgi gruntowej. Charakter prowizoryczny tego zwolnienia polega na tym, że jeżeli dłużnik rzecz złożoną z depozytu lub od zachowawcy odbierze (w czasie, w którym wolno mu to uczynić, por. wyżej uzasadnienia do art. 234), zwolnienie staje się niebyłym, z mocą wsteczną, tzn. wszystkie powyższe prawa wierzyciela, o ile mają charakter obligacyjny, odżywają tak, jak gdyby nigdy nie zgasły, przy umowach wzajemnych należy uważać, że

Kodeks zobowiązali — Art. 236—237. niebezpieczeństwo, korzyści i ciężary nigdy nie przeszły na wierzyciela itd. Prawa rzeczowe oczywiście nie odżywają ale też w razie ich wygaśnięcia wygasa także prawo dłużnika do odebrania rzeczy (por. wyżej uzasadn. do art 234). Drugim skutkiem złożenia do depozytu, obok zwolnienia dłużnika i wymienionych wyżej tego następstw, jest powstanie roszczenia dłużnika o zwrot wyłożonych na złożenie kosztów, co trzeba było wyraźnie zaznaczyć, gdyż nie jest to następstwo zwolnienia dłużnika, a także nie może być traktowane tylko jako następstwo zwłoki wierzyciela, gdyż zdeponowanie ma miejsce nie tylko w razie zwłoki. Tak samo stanowi art. 1260 k. N., § 381 k. c. n., art. 92 ust. 1 k. z. szwajc. Prawo dłużnika do zwrotu kosztów nie powstaje, jeżeli rzecz odebrał, bo wtedy złożenie uważa się za niebyłe, zatem zbędne było wyraźne postanowienie o tym w rodzaju § 381 k. c. n. ART. 237. § 1. Przepisy rozdziału niniejszego stosuje się odpowiednio w przypadkach, gdy dłużnik nie wie, kto jest wierzycielem, lub jakie jest miejsce zamieszkania wierzyciela, gdy wierzyciel został ograniczony w zdolności do działań prawnych łub jej pozbawiony, a nie ma przedstawiciela, uprawnionego do przyjęcia świadczenia, gdy wierzytelność jest sporna między kilku osobami lub gdy zachodzą inne ważne powody. § 2. Zawiadomienie wierzyciela jest w tych przypadkach niepotrzebne. Jeżeli, w przypadku zobowiązania niepodzielnego, jeden z wierzycieli zgłosi sprzeciw, dłużnik obowiązany jest świadczyć wszystkim wierzycielom łącznie, albo złożyć przedmiot świad= czenia do depozytu sądowego (art. 5 § 2). Jeżełi przy spełnieniu świadczenia z dokumentu na okazb cięła dłużnik ma powód do przypuszczenia, że okazany doku; ment dostał się do rąk okaziciela sposobem bezprawnym, albo jeżeli właściwa władza wydała zakaz spełnienia świadczenia dłużnik ma prawo zwolnić się od zobowiązania przez złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego (art. 228 §3). Złożenie przez dłużnika przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego jest ważne także wtedy, gdy dłużnik nie wie, kto BIBLIOGRAFIA Art. 237. Janik Stefan: Suma złożona do depozytu sadowego przez dłużnika, jako przedmiot sporu między nabywca przelanej wierzytelności pieniężnej a wierzycielem zajmującym. Cz. Adw. P. Z. r. 1935, nr 9—10. Miszewski Wacław: Uiszczenie długu przez złożenie do depozytu przedmiotu świadczenia według k. z. N. K. Z. r. 1937, str. 73, 77, 81, 85, 89, 93, 97.

Kodeks zobowiązań — Art. 237—238. ﻿314 jest wierzycielem, ale brak wiadomości w tym względzie powi= nien być niezawiniony, w przeciwnym razie bowiem złożenie do depozytu nie jest ważne i nie zwalnia dłużnika z zobowiązania. (O. S. N. z 15. 10. 1936, C II 1179/36; N. K. Z. z r. 1936, str 178, P. P. A. z r. 1937, poz. 23). Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 232. ART. 238. Jeżeli wierzyciel dopuścił się zwłoki w przyjęciu świadczenia, dłużnik może żądać naprawienia wynikłej stąd szkody. Artykuł ten określa skutki zwłoki wierzyciela, jako takiej, niezależnie od tego, czy zdeponowanie nastąpiło czy nie, a natomiast zależnie od tego, czy są znamiona zwłoki w rozumieniu art. 231. Jak zaznaczono w uwagach wstępnych, k. N. i T. X. cz. 1 nie znają pojęcia zwłoki wierzyciela i, co za tym idzie, nie normują jej skutków (poza możliwością zdeponowania). K. c. a., poza wynikającą z § 1052 utratą ekscepcji non adimpleti contractus, oraz wypowiedzianą w § 1425 możliwością zdeponowania, ogranicza się do postanowienia, że ujemne skutki zwłoki wierzyciela spadają na niego (§ 1419). K. c. n. szczegółowo wylicza skutki zwłoki wierzyciela a mianowicie: ograniczenie odpowiedzialności dłużnika (§ 300 ust. 1), przejście niebezpieczeństwa rzeczy gatunkowych na wierzyciela (§ 300 ust. 2), ustanie obowiązku płacenia odsetek (§ 301), ograniczenie obowiązku wydania lub wynagrodzenia użytków (§ 302), prawo dłużnika do wyzbycia się posiadania gruntu (§ 303), prawo dłużnika do zwrotu wkładów na bezskuteczne zaofiarowanie oraz przechowanie i utrzymanie przedmiotu (§ 304), przy świadczeniach wzajemnych prawo dochodzenia należnego sobie świadczenia bez wykonywania świadczenia, co do którego druga strona dopuściła się zwłoki w odbiorze (§§ 322 ust. 3 i 274 ust. 2). Systemu k. c. n. nie zaleca się, albowiem jest zbyt kazuistyczny i kryje w sobie niebezpieczeństwo, że przy szczegółowym wyliczaniu różnych skutków zwłoki wierzyciela można łatwo coś opuścić. I tak np. k. c. n. nie mówi nigdzie, że zwłoka wierzyciela wyłącza zwłokę dłużnika co do danego świadczenia, co jednak w nauce jest uznane (Staudinger, do art. 301, 2). Że takie szczegółowe wyliczanie, jak w k. c. n., jest niepotrzebne, tego dowodzi przykład nie tylko k. c. a., lecz także k. z. szwajc., który wypowiada tylko możliwość zdeponowania lub odstąpienia od umowy (co jednak może mieć miejsce i bez zwłoki wierzyciela, więc nie jest jej specyficznym skutkiem, art. 96) oraz utratę ekscepcji non adimpleti contractus („spełnić lub zaofiarować świadczenie", art. 82) i nie zawiera nawet takiej ogólnej normy, jak k. c. a. w § 1419, a mimo to nauka dochodzi na podstawie ogólnych zasad do przyjęcia niemal tych wszystkich następstw zwłoki, o których mówi k. c. n. (por. Oser, do art. 92, III). Z drugiej strony jednak nie zaleca się także i taki brak wszelkiej wskazówki, jak w k. z. szwajc., bo nie wszystkie konsekwencje, do jakich powinna prowadzić zwłoka wierzyciela w myśl zasady, że dłużnik nie powinien ponosić żadnych niekorzystnych skutków opóźnienia, jeżeli to opóźnienie spowodował wierzyciel swoją zwłoką, dadzą się wyprowadzić z ogólnych zasad. W szczególności np. nie da się wyprowadzić z tych

Kodeks zobowiązań — Art. 238. ﻿315 zasad obowiązek zwrotu dłużnikowi wydatków na zachowanie i utrzymanie rzeczy, o ile nie jest uzasadniony przepisami o prowadzeniu cudzej sprawy lub o niesłusznym zbogaceniu lub obowiązek naprawienia szkody, o ile ze względu na szczególne okoliczności nie można by przyjąć po stronie wierzyciela winy w technicznym znaczeniu. Należy zatem w przepisach o skutkach zwłoki wierzyciela dać ogólną podstawę do wysnucia wszystkich potrzebnych konsekwencyj. Taką podstawę zawiera art. 238 k. z. w postaci obowiązku naprawienia szkody. Wzorem był tu poniekąd k. c. a., którego norma zawarta w § 1419 jest jednak zbyt ogólnikowa i niejasna, oraz projekt rosyjski (art. 150)*). Także bowiem i k. c. a.. wbrew przyjętej dziś pod wpływem k. c. n. jego interpretacji, miał w § 1419 na myśli obowiązek naprawienia dłużnikowi szkody, wyrządzonej zwłoką (por. Zeiller, do § 1419). K. z. przyjął to jako naczelną zasadę, świadomie odchylając się od k. c. n. i pozostawającej pod jego wpływem nauki austriackiej i szwajcarskiej. Nie znaczy to, jak już podniesiono wyżej w uwagach wstępnych, aby zwłoka wierzyciela miała miejsce tylko w razie winy w technicznym znaczeniu albo, aby obowiązek odszkodowania w myśl art. 238 istniał tylko w razie zwłoki zawinionej. Zwłoka jako taka, jeżeli odpowiada znamionom z art. 231, jest zdarzeniem, z którym prawo łączy powstanie obowiązku naprawienia szkody dłużnikowi niezależnie od ogólnych warunków powstania obowiązku odszkodowania, zawartych w art. 134 i nast. Art. 238 stanowi zatem samoistną podstawę obowiązku odszkodowania. Natomiast co do związku przyczynowego między zwłoką wierzyciela a szkodą i co do wysokości odszkodowania wchodzą w zastosowanie ogólne zasady art. 157—160. Dlatego sąd może uwzględnić i to, czy szkoda nie dałaby się uniknąć przez złożenie rzeczy do depozytu, jeżeli w danych okolicznościach sąd uzna, że dłużnik powinien był to uczynić. Z przenisu. że wierzyciel, który dopuścił się zwłoki, obowiązany jest naprawić dłużnikowi szkodę, wynika a maiore ad minus, że tym bardziej musi sam ponieść szkodę, jaka dlań wynika z opóźnienia świadczenia, czyli że ponosi niebezpieczeństwo. Dlatego zbędny był przepis w rodzaju S 300 ust. 2 k. c. n. Przepis ten zresztą sama nauka niemiecka uważa za zbędny, gdyż co do rzeczy indywidualnych wierzyciel i tak ponosi niebezpieczeństwo a świadczenie rzeczy gatunkowej staje się przez rzeczywiste zaofiarowanie świadczeniem rzeczy indywidualnej, gdyż następuje tzw. koncentracja (Staudinger, do art. 300, 2). O ile natomiast chodzi o niebezpieczeństwo przy umowach wzajemnych, to przez samą zwłokę wierzyciela ieszcze zmiana żadna nie następuje, natomiast następuje przez złożenie do depozytu lub oddanie na zachowanie, jak podniesiono wyżej w uzasadnieniu (art. 236). Z obowiązku naprawienia szkody wynika też, a maiore ad minus, że wierzyciel ma obowiązek zwrócić dłużnikowi wydatki konieczne na bezskuteczne zaofiarowanie jako też na przechowanie i utrzymanie rzeczy. przy czym jednak sąd również może uwzględnić. czv i o ile wydatki te stały bv sie zbędnymi w razie zdeponowania rzeczy. Tym samym zbędny był podobny przepis, jak § 304 k. c. n. Wreszcie wynika z obowiązku naprawienia szkody także i to. że dla dłużnika nie mogą powstać żadne prawne niekorzystne nastenstwa •opóźnienia, a wiec dłużnik n;e może popaść w zwłokę, nie jest obowiązany płacić odsetek za opóźnienie i nie może być narażony przy urno- *) art. 136 z r. 1900.

Kodeks zobowiązań — Art. 238—239. 316 wach wzajemnych na zarzut non adimpleti contractus, zatem także przepisy w rodzaju §§ 322 ust 3 i 274 ust. 2 k. c. n, uznano za zbędne. Natomiast nie wynikają z art. 238 takie następstwa zwłoki wierzyciela, jakie przewiduje k. c. n. w §§ 300 ust. 1, 301, 302 i 303; k. z. świadomie tych następstw nie przewiduje. tak co do ograniczenia odpowiedzialności dłużnika do złego zamiaru i ciężkiego niedbalstwa, to w zasadzie potrzeba tego zmniejszenia (uznawanego zresztą już przez prawo rzymskie) nie istnieje, gdyż skoro dłużnik ma nadal w przechowaniu przedmiot świadczenia, indywidualnie oznaczony, powinien czuwać nad nim z należytą starannością, jak dotychczas a tylko może żądać zwrotu zwiększonych nakładów. Wobec tego jednak, że wysokość ewentualnego odszkodowania ustala sąd z uwzględnieniem wszelkich zachodzących okoliczności (art. 158), nie ma przeszkody, aby sąd uwzględnił fakt zwłoki wierzyciela przy wymiarze odszkodowania a także inaczej ustalał pojęcie „należytej staranności", w rozumieniu art. 208 podczas zwłoki wierzyciela. Co do odsetek umownych i obowiązku zwrotu pożytków, to również nie ma powodu zwalniać od nich dłużnika wskutek zwłoki wierzyciela, gdyż jeżeli dłużnik nie złożył rzeczy do depozytu, korzysta z niej i nie powinien nią źle gospodarować. Co do użytków to przepis § 302 k. c. n. był tym mniej potrzebny w k. z., że k. z. przewiduje oprócz zdeponowania także oddanie rzeczy na zachowanie a więc ułatwia dłużnikowi możność zbycia się troski o zagospodarowanie rzeczy. Wobec umożliwienia oddania rzeczy na zachowanie, co dotyczy też nieruchomości (ustanowienie dozorcy lub zarządcy) zbędny był też, już zaznaczono w uzasadnieniu do art. 232, przepis w rodzaju § k. c. n., pozwalający dłużnikowi na wyzbycie się posiadania rzeczy. ﻿Rozdział X. Skutki niewykonania zobowiązań w ogólności. Oddział 1. Odszkodowanie. ART. 239. Dłużnik odpowiedzialny jest wobec wierzyciela za wszelką szkodę, wynikłą z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba by udowodnił, że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które nie odpowiada. Darczyńca odpowiada za szkodę wynikłą z niespełnienia łub BIBLIOGRAFIA Art. 239. Sioda R.: Pretensje odszkodowawcze przy wypadkach samochodowych według ustawodawstwa ziem zachodnich z uwzględnieniem nowego k. z. Cz. Adw. P. Z. r. 1934, str. 17. Wechler W.: Rękojmia a roszczenia z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania w przypadku wad fizycznych rzeczy sprzedanej. Gł. Pr. r. 1937, str. 416.

Kodeks zobowiązań — Art. 239. ﻿317 nienależytego spełnienia świadczenia, tylko w razie złego za= miaru lub rażącego niedbalstwa (art. 360 § 1). ]eżeli zobowiązanie solidarne stało się niewykonalne skub kietn okoliczności, za które jeden z dłużników sołidarnych od= powiada, spółdłużnicy nie odpowiadają za szkodę, nie są jednak zwolnieni od obowiązku zapłaty wartości świadczenia (art. 14). Sprzedawca samochodu używanego nie odpowiada za jego wady, jeżeli nabywca wypróbował kupowany stary samochód za pośrednictwem zaangażowanego w tym celu przez siebie mecha= nika. (O. S. N. z 29. 5. 1936, C II 281/36; N. K. Z. z r. 1936, poz. 133). Zob. O. S. N. z 13. 11. 1936, C II 1476/36 przy art. 135. Z przyznanego w art. 2 wierzycielowi prawa do świadczenia wynika, w związku z przepisami k. p. c., że wierzyciel może z reguły wymusić świadczenie drogą procesu i egzekucji. Gdy dłużnik spełnił świadczenie dobrowolnie albo, gdy wierzyciel uzyskał je w drodze egzekucji, nie ma szkody, chyba tylko z powodu opóźnienia (nienależyte wykonanie). Jeżeli wierzyciel wymusić świadczenia nie może albo gdy go prawo od nastawania na spełnienie świadczenia zwalnia, jest zwykle szkoda z powodu niewykonania zobowiązania. Naturalną konsekwencją zobowiązania jest, że w tych przypadkach powstaje, pod pewnymi warunkami, obowiązek dłużnika naprawienia tej szkody, z nienależytego wy-Właściwie obowiązek taki konania lub z niewykonania wynikającej. wynikałby już z art. 134, jednak k. z., podobnie jak k. N. i k. c. n., normuje go osobno, ponieważ po 1) niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania nie rodzi nowego stosunku prawnego między stronami, jak w przypadkach, które ma na myśli art. 134, i po 2) wskazane są i istnieją różnice co do sposobu i warunków dochodzenia odszkodowania oraz jego rozciągłości. Obowiązek naprawienia szkody, w razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, wypowiadają za prawem rzymskim wszystkie kodeksy, obowiązujące dotychczas w Polsce, różnice istnieją tylko co do szczegółów (por. art. 1147, 1148 k. N., §§ 280 i 286 k. c. n., § 1295 k. c. a., art. 570 w związku z art. 574 i 684 T. X. cz. 1). Z przepisów powyższych wynika jasno, że sam fakt niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania jeszcze nie wystarcza do powstania obowiązku naprawienia wynikłej stąd szkody, lecz ponadto musi to nastąpić wśród takich okoliczności, za które dłużnik odpowiada. Wszędzie też istnieje domniemanie, że niewykonanie nastąpiło wśród takich okoliczności, skutkiem czego na dłużniku spoczywa obowiązek dowodu, że tak nie było w danym przypadku (art. 1147, 1148 k. N., §§ 275, 285 i 282 k. c. n., § 1298 k. c. a., art. 684 T. X. cz. 1). Od tej zasady k. z. nie miał powodu odstępować i przyjął ją w art. 239. Kodeksy, które, jak T. X cz. 1, nie zawierają w ogóle przepisów o skutkach niewykonania zobowiązania lub, jak k. c. a., normują te skutki łącznie ze skutkami wyrządzenia szkody w ogóle, jako następstwo przekroczenia obowiązku umownego (§ 1295 k. c. a.), dają tym samym sposobność do jak najszerszego ujęcia stanu faktycznego, z którym może się łączyć obowiązek naprawienia szkody. K. N. mówi w art. 1147 o nie-

Kodeks zobowiązań — Art. 239. 318 wykonaniu zobowiązania lub o opóźnieniu w wykonaniu, co jednak tylko pozornie jest zacieśnieniem powyższego stanu faktycznego, gdyż przez niewykonanie zobowiązania można rozumieć nie tylko niespełnienie świadczenia, lecz także takie jego spełnienie, które nie jest zgodne z obowiązkiem dłużnika. Natomiast rzeczywiste zacieśnienie nastąpiło w k. c. n., który właściwie uwzględnia tylko dwa przypadki, a mianowicie niemożliwość świadczenia (§ 275) i zwłokę (§ 285). Słusznie nauka orzecznictwo uważają to stanowisko za zbyt ciasne i stosują przepisy, wydane w §§ 280 i 286 dla przypadków niemożliwości i zwłoki, analogicznie do innych przypadków niewykonania lub nienależytego wykonania, obejmowanych pospolicie nazwą: pozytywnego naruszenia umowy (positive Vertragsverletzung). K. z. idzie za wzorem większości ustawodawstw i ujmuje przypadki niewykonania zobowiązania, rodzące obowiązek naprawienia szkody, jak najszerzej, a tylko osobno normuje skutki niemożliwości lub opóźnienia, jako pewne szczególne rodzaje niewykonania zobowiązania, w tych przypadkach, w których uzasadnione są szczególne normy, np. gdy chodzi o zwolnienie od zobowiązania wskutek niemożliwości z przyczyny, za którą dłużnik nie odpowiada, gdy chodzi o prawo odstąpienia od umowy wzajemnej z powodu niemożliwości świadczenia należącego się od drugiej strony albo gdy chodzi o szczególne następstwa zwłoki lub opóźnienia. Wobec tego art. 239 obejmuje wszelkie możliwe przypadki niewykonania zobowiązania, łącznie z opóźnieniem i z tzw. pozytywnym naruszeniem umowy. Co do dowodu, jaki powinien przeprowadzić dłużnik, aby się zwolnić od obowiązku naprawienia szkody, istnieją między dotychczasowymi kodeksami różnice w sformułowaniu, na ogół jednak odróżnić należy z jednej strony stanowisko, zajęte w T. X cz. 1, k. N. i k. c. a., a z drugiej strony stanowisko zajęte w k. c. n. Pierwsze stanowisko polega na tym, że dłużnik ma wykazać, iż nie ponosi winy. Najogólniej wyraża to k. c. a. (§ 1298), wymagając dowodu, że dłużnik „bez swej winy doznał przeszkody w wykonaniu zobowiązania*'. K. N. i T. X cz. 1 każą dłużnikowi udowodnić, że doznał przeszkody wskutek siły wyższej lub wypadku losowego (k. N. art. 1148) lub że do niewykonania zobowiązania był przymuszony przez nakaz ustawy lub rządu, albo przez zbieg takich okoliczności, którym nie miał możności zapobiec (T. X cz. 1 art. 684), co w rezultacie prowadzi do przyjęcia, że dłużnikowi nie można przypisać winy, albowiem tylko wtedy można niewykonanie położyć na karb siły wyższej lub przypadku, gdy nie można wymagać od dłużnika, aby służące do jej daną przeszkodę był przewidział i zastosował środki, uniknięcia (por. Planiol-Ripert, T. VI, nr 377, 382 i 383). Stanowisko to jest o tyle za ciasne, że pomiędzy zdarzeniami, które zwalniają dłużnika od odpowiedzialności, a winą jego jest jeszcze kategoria zdarzeń, za które dłużnik w myśl umowy lub ustawy może być odpowiedzialny, a które jednak pod pojęcie winy podciągnąć się nie dadzą. Należą tu działania innych osób, za które prawo czyni dłużnika odpowiedzialnym choćby nie było z jego strony żadnej winy w wyborze lub dozorze oraz przypadki, za które dłużnik przyjął odpowiedzialność w umowie albo za które ustawa każę mu odpowiadać tak, jak za winę, np. zniszczenie towaru, oddanego do przewozu kolejowego, nie mające zresztą charakteru siły wyższej. Dlatego poprawniejsze jest stanowisko k. c. n., który nie mówi tylko o braku winy, jak k. c. a., albo o przypadku i sile wyższej, jak k. N. i T. X cz. 1, lecz mówi ogólnie o przyczynach, za które dłużnik nie odpowiada, za co zaś dłużnik odpowiada, to wynika z umowy, z przepisów szczególnych dla danego stosunku praw-

319 Kodeks zobowiązań — Art. 239—240. nego i z przepisów ogólnych, wchodzących w zastosowanie w braku szczególnej umowy lub szczególnego przepisu ustawy. Za tym przykładem poszedł też k. z., uwzględniając także i to, że jakkolwiek k. z. szwajc. mówi także tylko o braku winy dłużnika (art. 97), to jednak nauka zmuszona jest interpretować wyrażenie „wina“ rozszerzające, jako obejmujące wszelką odpowiedzialność, ciążącą na dłużniku ze względu na właściwość danego stosunku umownego lub na szczególną umowę (por. Oser, do art. 97, IV, 5). W związku z tym należało jednak wypowiedzieć w dalszych artykułach (240 i 241), za co dłużnik normalnie odpowiada. Podobnie postępuje k. c. n. w §§ 276—279. K. z. nie wdaje się w rozstrzygnięcie kwestii, omawianej bardzo żywo w literaturze francuskiej, czy dłużnik musi zawsze wykazać z jakiej przyczyny nastąpiło niewykonanie zobowiązania, czy też wystarczy wykazać, że dopełnił ze swej strony wszelkiej staranności, tzn., że nie ponosi żadnej winy, a raczej że powodem niewykonania nie była żadna okoliczność, za którą odpowiada. Ocena dowodów należy bowiem do sądu i dłużnik będzie musiał w każdym przypadku taki dowód przeprowadzić, który by wzbudził przekonanie sądu, iż w danym przypadku dłużnik za niewykonanie nie jest odpowiedzialny. Jakkolwiek k. z. nie ogranicza w art. 239 odpowiedzialności dłużnika za szkodę, wynikłą z niewykonania zobowiązania (dommages et interets compensatoires) do przypadków niemożliwości świadczenia, jak to czyni k. c. n. i k. z. szwajc., ponieważ artykuł ten, jak zaznaczono już wyżej, jest ogólny i odnosi się do wszelkich przypadków odszkodowania za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania, to jednak z dalszych przepisów, a zwłaszcza z przepisów o zwłoce dłużnika wynika, że samo niespełnienie świadczenia, które zresztą jest jeszcze możliwe do spełnienia, nie nadaje wierzycielowi, poza szczególnymi przypadkami, prawa żądania odszkodowania za niewykonanie, ponieważ wierzyciel może jeszcze żądać spełnienia świadczenia w drodze procesu i egzekucji i wówczas, poza szkodą wynikłą z opóźnienia, nie będzie miał innej szkody (art. 244). ART. 240. § 1. Dłużnik odpowiedzialny jest nie tylko za działanie lub zaniechanie rozmyślne, lecz i za niedołożenie staranności, wymaganej w uczciwym obrocie lub w danym stosunku prawnym. § 2. Postanowienie umowy, że dłużnik nie będzie odpowiadał za szkodę, jaką może wyrządzić wierzycielowi rozmyślnie, jest nieważne. ﻿BIBLIOGRAFIA Art. 240. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia stosunku prawnego wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 50. Freudenheim Oskar: Odpowiedzialność za szkodę spowodowana niedojściem do skutku umowy dla braku formy aktu notarialnego. N. P. r. 1935, str. 200. Nadel Leon: Odpowiedzialność za szkodę spowodowana niedojściem do skutku umowy dla braku formy aktu notarialnego. N. P. r. 1935, str. 114. Somerstein Natan: Do wykładni art. 82 prawa o notariacie. N. P. r. 1935, str. 204.

﻿Za wzorem wszystkich dotychczas w Polsce obowiązujących kodeksów, k. z. przyjmuje jako regułę, że dłużnik odpowiada wówczas, gdy ponosi winę (art. 1147 i 1148 k. N., § 1295 k. c. a., § 276 k. c. n., art. 684 T. X cz. 1). Ponieważ jednak pojęcie winy w k. z. obejmuje zarówno moment obiektywny jak i moment subiektywny (por. uzasadnienie do art. 134), zaś w przypadkach szkody z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania moment obiektywny winy tkwi już w samym niewykonaniu, przeto w art. 240 należało bliżej określić tylko moment subiektywny winy (podobnie jak w art. 135). Określenie to jest nieco odmienne od określenia winy w art. 135, a mianowicie pojęcie winy jest szersze, co się tym tłumaczy, że na osobie, pozostającej w stosunku zobowiązaniowym, ciąży większy obowiązek pilności, niż na innej osobie. Najpierw należało wyraźnie zaznaczyć, że zły zamiar (dolus) może polegać nie tylko na działaniu rozmyślnym (co wystarczyło przy wyrządzeniu szkody przez nadużycie prawa), lecz także na zaniechaniu rozmyślnym, gdyż rozmyślne niewykonanie zobowiązania polega zwykle na zaniechaniu, może jednak polegać też na działaniu (np. rozmyślne zniszczenie rzeczy, którą ma się wydać wierzycielowi). Następnie miarą staranności, której niezachowanie stanowi niedbalstwo, nie może być, jak przy szkodzie ex delicto, tylko staranność, jakiej w ogóle można wymagać od osób, żyjących w społeczeństwie, lecz musi nią być wyższa staranność wymagana od osoby, która wchodzi z drugimi w określone stosunki prawne. Określenie tej staranności miarą staranności dobrego ojca rodziny, stosowane za wzorem prawa rzymskiego przez k. N. (art. 1137), nie jest właściwe choćby dlatego, że nie bierze w rachubę właśnie stosunków prawnych z innymi ludźmi. Jako kryterium przyjął więc k. z., za wzorem k. c. n. (§ 276) i k. z. szwajc. (art. 99), staranność, wymaganą w stosunkach prawnych, a mianowicie bądź w ogóle w obrocie, bądź w danym stosunku prawnym. Ta ostatnia miara wchodzi w zastosowanie, jeżeli ustawa lub natura stosunku daje podstawę do szczególnego określenia staranności, bądź to podwyższając zwykłą granicę (jak np. przy przechowaniu, art. 525 k. z.), bądź to ją zniżając (jak np. przy zleceniu bez wynagrodzenia, art. 505 k. z.). Podkreślenie, iż chodzi o staranność, wymaganą w danym stosunku prawnym, uczyniło też zbędnym osobny przepis o wymaganiu wyższej staranności od znawców lub osób, podejmujących się czynności, do których potrzeba znajomości sztuki lub niezwykłej pilności, w rodzaju § 1299 k. c. a. O ile chodzi o normalną staranność podkreślono, że chodzi o staranność wymaganą w uczciwym obrocie, a więc nie tylko o taką, jakiej w danych stosunkach zwykle się przestrzega, gdyż w praktykę mogą się wkradać obyczaje, których prawodawca sankcjonować nie powinien. Strony, mogąc dowolnie określić rodzaj świadczenia i sposób jego wykonania, mogą też bliżej określić miarę staranności, a w szczególności także zwolnić dłużnika od odpowiedzialności za niedołożenie wymaganej staranności. Jednak wolność ta znajduje granicę, podobnie jak wolność umów w ogóle, w dobrych obyczajach oraz w naturze zobowiązania, które nie może zależeć wyłącznie od woli dłużnika. Umowa, w której dłużnik zwalniałby się od odpowiedzialności za zły zamiar, byłaby sprzeczna z dobrymi obyczajami i często (np. przy zobowiązaniu dania rzeczy oznaczonej co do tożsamości) niweczyłaby wszelkie zobowiązanie, dlatego k. z. zakazuje jej, podobnie jak k. c. n. w § 276 ust. 2, k. z. szwajc. w art. 100 ust. 1 i proj. fr.-wł. w art. 105. Takie same stanowisko zajmuje też orzecznictwo i nauka na tle k. c. a. (por. Ehrenzweig, II, 1, § 337). K. z. szwajc. i proj. fr.-wł. idą jeszcze o tyle dalej od k. z., że

Kodeks zobowiązań — Art. 240—241. ﻿321 zakazują wyłączenia odpowiedzialności nie tylko za działanie rozmyślne, lecz także za ciężkie niedbalstwo. To rozszerzeni bywa uzasadniane tym, iż w praktyce odróżnienie złego zamiaru od ciężkiego niedbalstwa jest trudne i należałoby go unikać (Oser, Kommentar, do art. 100, 2) oraz, że niedopuszczenie się ciężkiego niedbalstwa stanowi minimum staranktórej bezwzględnie wymagać należy (Capitant, Traite Elementaire, II, str. 13). Na to jednak należy zauważyć, że także i odróżnienie ciężkiego niedbalstwa od zwykłego może w praktyce być trudne, tak, iż dłużnik, który zastrzegł sobie nieodpowiedzialność i to oczywiście kosztem świadczenia wzajemnego lub w zamian za inne korzyści, przyznane wierzycielowi, nigdy nie byłby pewny, czy w procesie niewykonanie zobowiązania nie zostanie przypisane jego ciężkiemu niedbalstwu. W każdym razie istnieje wówczas pokusa dla wierzyciela, aby mimo klauzuli, zwalniającej dłużnika, wytoczyć proces o odszkodowanie i dlatego k. z., zgodnie z projektem Tilla, ogranicza nieważność klauzul, wyłączających odpowiedzialność dłużnika za szkodę, tylko do przypadków działania rozmyślnego, jak w k. c. n. i w nauce k. c. a. Odmienne jest zasadniczo stanowisko nauki i orzecznictwa fran- •cuskiego, które uważają, że poza szczególnymi przypadkami, unormowanymi w ustawach szczególnych, nie można w ogóle wyłączyć odpowiedzialności dłużnika za szkodę, wynikłą z niewykonania zobowiązania, gdyż ta odpowiedzialność ma charakter porządku publicznego, jako sankcja za niedbalstwo, które wyrządza szkodę nie tylko interesowanemu, lecz całemu społeczeństwu. Według tej doktryny klauzule, wyłączające odpowiedzialność dłużnika, nawet gdy chodzi o zwykłą winę, mają tylko to znaczenie, że przerzucają na wierzyciela ciężar dowodu, że szkoda nastąpiła z winy dłużnika (Planiol-Ripert, T. VI, nr 400). Teoria ta jest, jednak sztuczna, nie odpowiada woli stron i w ostatnich •czasach traci zwolenników, jak tego dowodzi zarówno stanowisko Capitant‘a, który uznaje za dopuszczalne zupełne wyłączenie odpowiedzialności, gdy chodzi o zwykłą winę (Traite Elementaire, T. II, str. 13, wyd. 3), jak i art. 105 proj. fr.-wł., z którego to samo wynika a contrario. ART. 241. Dłużnik nie może się zasłaniać tym, że wykonanie zobowiązania zlecił komu innemu, chociażby był do tego uprawniony, albo że zobowiązanie, zaciągnięte w jego imieniu, winien wykonać jego przedstawiciel ustawowy. Za działanie i zaniechanie tych osób odpowiada tak, jak za swe własne działanie i zaniechanie. Kwestia odpowiedzialności dłużnika za osoby, którymi się wykonaniu zobowiązania posługuje, nie jest uregulowana wyraźnie N. w T. X cz. 1. Nauka i orzecznictwo odróżniają wobec tego, czy •dłużnik był uprawniony do posługiwania się innymi osobami przy wy-Art. 241. ności Wechsler W.: Odpowiedzialność z tytułu powierzenia wykonania czynności wedle k. z. Gł. Pr. r. 1935. str. 56. 203. Kodeks zobowiązań 21

Kodeks zobowiązań — Art. 241. 322 konaniu zobowiązania, czy nie. Jeżeli nie był uprawniony, odpowiada za szkodę, przez nie spowodowaną, jako za zawinioną przez siebie, tj. przez bezprawne poruczenie wykonania drugiemu. Obojętne jest, czy po stronie pomocnika istnieje wina. Jeżeli dłużnik był uprawniony do posługiwania się innymi osobami, stosuje się analogicznie art. 1384 k. N. i art. 687 T. X cz. 1 o odpowiedzialności panów i dających zlecenia, tzn. dłużnik odpowiada, jeżeli pomocnik ponosi winę. Pomiędzy k. N. a T. X cz. 1 istnieje jednak ta różnica, że według k. N. dłużnik nie może siębronić dowodem, iż nie ponosi winy w wyborze lub dozorze (czyli że nie mógł szkodzie zapobiec), natomiast według T. X cz. 1 taki dowód jest dopuszczalny (por. Planiol-Ripert, T. VI, nr 381). W k. c. n. i k. c. a. sprawa ta została dokładnie uregulowana w ten sposób, że dłużnik odpowiada za winę pomocników tak, jak za swoją własną bez względu na to, czy był lub nie był uprawniony do ich użycia (§ 278 k. c. n. i § 1313a k. c. a.). Oczywiście, jeżeli nie był uprawniony do ich użycia, odpowiada także, chociażby pomocnik nie zawinił, gdyż sam zawinił, używając go. Myśl, wyrażoną w §§ 278 k- c. n. i 1313a k. c. a., uznać należy w zasadzie za słuszną, skoro bowiem dłużnik, aby zwiększyć swoją działalność, posługuje się pomocnikami, powinien ponosić wynikające stąd ryzyko i nie może go przerzucać na wierzyciela. W jednym tylko punkcie należało odstąpić od sformułowania k. c. n. i k. c. a., a mianowicie o ile te ostatnie wprowadzają odpowiedzialność „za winę pomocników", gdyż z tego by wynikało, że dłużnik odpowiada tylko o tyle, o ile pomocnikowi, ze względu na jego indywidualne właściwości, można przypisać winę oraz o ile wierzyciel, wbrew zasadzie art. 239 k. z., zdoła udowodnić tę winę. Skoro bowiem ryzyko posługiwania się pomocnikami ma ponosić dłużnik, nie można uzależniać praw wierzyciela od kwalifikacyj tych pomocników ani pozbawiać go w t m przypadku korzyści z przerzucenia ciężaru dowodowego co do kwestii odpowiedzialności dłużnika za niewykonanie zobowiązania, chyba że w tym względzie była szczególna umowa, zwalniająca dłużnika od odpowiedzialności za pomocników lub ją ograniczająca. Słusznie też nie zawiera wzmianki o winiepomocników art. 101 k. z. szwajc., co oczywiście nie oznacza, by dłużnik odpowiadał w razie użycia pomocnika bezwzględnie a zatem ostrzej, niż gdyby sam wykonywał zobowiązanie, lecz tylko w związku z art. 97 k. z. szwajc. oznacza, że dłużnik może się zwolnić tylko takimi dowodami, które by go zwolniły, gdyby sam wykonywał zobowiązanie. Słowem, wobec wierzyciela należy rzecz traktować tak, jak gdyby dłużnik sam wykonywał zobowiązanie i oceniać, czy zachowanie poczytane tego art. 241 k. z. stanowi, że dłużnik odpowiada chania art. 101, II, 5, nr 12). W porównaniu z odpowiedzialnością za inne osoby przy wyrządzeniu szkody ex delicto różnica polega na tym, iż dłużnik odpowiada za swoich pomocników, chociażby nie byli jego podwładnymi, bez możności dowodzenia, że nie było winy w wyborze, dalej, że wierzyciel nie musi wykazywać winy pomocnika, lecz ciężar dowodu, że pomocnik dochował wymaganej staranności, spoczywa na dłużniku i wreszcie, żewinę pomocnika ocenia się tak, jak gdyby działał sam dłużnik (według pilności, wymaganej od samego dłużnika). Za wzorem k. c. n. (§ 278) i k. c. a. (§ 1313a), k. z. uznaje też

323 ﻿Kodeks zobowiązań — Art. 241—242. wyraźnie odpowiedzialność dłużnika niewłasnowolnego za działania i zaniechania przedstawiciela ustawowego, który miał wykonać jego zobowiązanie. Właściwie odpowiedzialność ta wynika już z istoty przedstawicielstwa ustawowego, bo skoro reprezentowany odnosi korzyści z działania przedstawiciela, powinien też ponosić i niekorzystne skutki i dlatego we Francji zarówno nauka jak i orzecznictwo mimo braku podobnego przepisu, jak w k. c. n. i k. c. a., stosują w tym przypadku analogicznie art. 1384 (Planiol-Ripert, VI, nr 65, Demogue, Traite des obligations, I, nr 137, 138). Wobec tego jednak, że możliwe są i zaznaczyły się w orzecznictwie francuskim inne zapatrywania, np. że reprezentowany nie powinien odpowiadać za przedstawiciela, na którego ustanowienie i wybór nie miał wpływu, uznano za pożądane wyraźne stwierdzenie tej odpowiedzialności. Odpowiada ona istocie przedstawicielstwa i potrzebom obrotu, interesom zaś reprezentowanego czynią zadość przepisy o odpowiedzialności opiekunów za szkodę, wyrządzoną pupilowi. Zresztą art. 147 ma w przypadkach z art. 241 co najmniej analogiczne zastosowanie. Zarówno w kwestii odpowiedzialności za pomocników jak i za przedstawiciela ustawowego k. c. n. zawiera wyraźne postanowienie (§ 278 zd. ost.), że umową można tę odpowiedzialność wyłączyć, nawet gdyby chodziło o rozmyślne działanie pomocnika lub przedstawiciela. Podobnie wyraźnie wypowiada to art. 101 ust. 2 k. z. szwajc., jednak z ograniczeniami, wynikającymi z ust. 3. Do k. z. podobnego postanowienia nie przyjęto, uważając, że należy to pozostawić interpretacji. Z przepisów o wolności umów oraz z ograniczenia przepisu art. 240 § 2 do przypadków, gdy dłużnik sam wykonywa zobowiązanie (arg. a contrario) wynika w zasadzie, że można wyłączyć odpowiedzialność nawet za rozmyślne działanie pomocnika lub przedstawiciela ustawowego, gdyż nie ma w tym z reguły nic sprzecznego z dobrymi obyczajami (Ehrenzweig, II, 1, § 337, IV, 6). Niekiedy jednak, jak np. w przypadkach wspomnianych w art. 101 ust. 3 k. z. szwajc., umowa taka może być sprzeczna z dobrymi obyczajami i nie powinno się stawiać przeszkody uznaniu jej przez sędziego za nieważną w postaci takiego sztywnego przepisu, jak § 278 zd. ost. k. c. n. ART. 242. Odszkodowanie określa się według postanowień umowy lub szczególnych przepisów ustawy; w braku tychże stosuje się odpowiednio przepisy o naprawieniu szkody, wyrządzonej czynem niedozwolonym. Przepisy o naprawieniu szkody wyrządzonej czynem nieś dozwolonym zawarte są w art. 157—160. albowiem wyrządzenie Przepis ten odpowiada naturze rzeczy, szkody przez niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania jest rodzajem wyrządzenia szkody w ogóle, który tylko z technicznych względów został odrębnie unormowany od innych przypadków wyrządzenia BIBLIOGRAFIA Art. 242. Chlamtacz Marceli: Sposoby wynagrodzenia szkody w polskim k. z. 1 w prawodawstwaeh nowożytnych. Lwów, 1936, str. 73.

﻿324 Kodeks zobowiązań — Art. 242—243. szkody, a zatem co do sposobu określenia odszkodowania, w braku szczególnych postanowień umowy lub ustawy, powinny mieć zastosowanie te same zasady, które dotyczą odszkodowania ex delicto. To samo stanowisko zajmuje dotychczasowe ustawodawstwo. W k. c. n. i k. c. a. sposób odszkodowania jest jednolicie unormowany zarówno dla przypadków szkody ex contractu, jak ex delicto (§§ 249 nast. k. c. n., §§ 1323 nast. k. c. a.). W k. N. sposób odszkodowania jest tylko unormowany przy szkodzie ex contractu (art. 1149 nast.), a w miejsce tych przepisów weszły właśnie ogólne przepisy k. z. o odszkodowaniu ex delicto, tj. art. 157—160 k. z. Oddział 2. Zwłoka dłużnika. ART. 243. § 1. Dłużnik dopuszcza się zwłoki, jeżeli nie spełnia świadczenia w terminie, oznaczonym w umowie lub w ustawie, a w przypadku gdy termin nie jest oznaczony, jeżeli nie spełnia świadczenia niezwłocznie po wezwaniu przez wierzyciela. § 2. Opóźnienie w spełnieniu świadczenia, będące następstwem okoliczności, za które dłużnik nie odpowiada, nie jest uważane za zwłokę. Zwłoka dłużnika w stosunku do jednego z wierzycieli uprawnionych do świadczenia niepodzielnego, ma skutek wzgłę= dem wszystkich wierzycieli (art. 6 § 2). Zwłoka jednego z dłużników solidarnych n:e ma skutku względem pozostałych (art. 13 § 2). Podobnie jak według k. N., k. c. a. i k. c. n. (T. X cz. 1 nie zawiera przepisów o zwłoce, poza szczególnym przepisem art. 2105), zwłoka według k. z. jest szczególnym rodzajem nienależytego wykonania zobowiązania, z którym łączą się przewidziane w ustawie następstwa. Jak już sama nazwa wskazuje, chodzi tu o niewykonanie zobowiązania we właściwym czasie, jednak nie każde niewykonanie zobowiązania we właściwym czasie jest zwłoką w technicznym znaczeniu i pociąga za sobą skutki, w art. 244 i nast. określone. Chodzi tu w szczególności o trzy kwestie, a mianowicie: 1) czy zwłoką jest tylko niewykonanie zobowiązania zresztą możliwego, 2) czy zwłoką jest już każde niewykonanie zobowiązania w czasie, w którym miało być wykonane, tj. w czasie wymagalności (art. 192 k. z.), i 3) czy zwłoką jest każde opóźnienie bez względu na przyczynę, z jakiej nastąpiło. BIBLIOGRAFIA Art. 243. Howorka Michał: Wpływ zwłoki dłużnika na moratorium hipoteczne. P. S. r. 1935. nr 6. Szreter Jerzy: Zwłoka dłużnika i jej skutki w k. z. Wiad. P. r. 1924, nr 1—2, 4.

Kodeks zobowiązań — Art. 243. 325 1. Pierwszej kwestii k. z. nie rozstrzyga, pozostawiając ją nauce. Zajmie ona zapewne stanowisko, że nie podpadają pod pojęcie zwłoki przypadki, w których świadczenie stało się niemożliwym przed wymagalnością albo gdy staje się niemożliwym właśnie przez niespełnienie, ponieważ mogło być spełnione tylko w określonym czasie. W obu tych przypadkach wystarczą bowiem ogólne przepisy o skutkach niewykonania (art. 239—242). K. c. n. wyraźnie odróżnia niemożliwość wykonania (§ 280) od zwłoki (§ 284), a także k. N. odróżnia w art. 1146 zwłokę od przypadków, gdy świadczenie mogło być wykonane tylko w pewnym czasie, któremu dłużnik upłynąć pozwolił. Wobec tego jednak, że w razie niemożliwości chodzić może tylko o odszkodowanie za niewykonanie, a o tym mówią ogólne przepisy, kwestia ta pozbawiona jest praktycznego znaczenia i kodeks nie ma potrzeby nią się zajmować. 2. W drugiej kwestii wszystkie dotychczas obowiązujące kodeksy zgodne są w tym, że jeżeli termin wykonania nie jest określony, skutkiem czego wierzyciel może żądać spełnienia świadczenia zaraz po zobowiązania, dłużnik nie popada w zwłokę od razu z chwilą ności, lecz dopiero po wezwaniu przez wierzyciela (art. 1146 i § 1334 k. c. rodzaju zobowiązaniach chodzi raczej o to, aby wierzyciel mógł świadczenia w każdej chwili zażądać, niż o to, aby było spełnione zaraz po jego powstaniu, dopóki więc wierzyciel spełnienia nie żąda, nie ma racji stosowania do dłużnika skutków zwłoki. Jeżeli termin spełnienia świadczenia był określony, k. N. wymaga mimo to zawsze wezwania wierzyciela, aby zaistniał stan zwłoki dłużnika, czyli tzw. postawienia w zwłoce, chyba że w umowie wyraźnie postanowiono, że dłużnik będzie w zwłoce przez sam upływ terminu (art. 1139); k. c. n. wymaga wezwania tylko wtedy, gdy termin był oznaczony w inny sposób, niż kalendarzowo, lub w pewien czas po wypowiedzeniu (§ 284 ust. 2), zaś k. c. a. nie wymaga wcale wezwania, stosując w całej pełni zasadę: dies interpellat pro homine (§ 1334). Zgodnie z projektem Tilla, z motywów, przytoczonych w uzasadnieniu do art. 174 tegoż projektu, k. z. przyjął stanowisko, reprezentowane przez k. c. a., jako najbardziej uproszczone i odpowiadające potrzebom obrotu. Skoro czy to kalendarzowo czy bowiem termin wykonania jest oznaczony, w inny sposób, wierzyciel może liczyć na to, że w tym terminie świadczenie otrzyma, a dłużnik powinien liczyć się z tym, że w tym terminie będzie świadczył. Jeżeli dług jest oddawczy, powinien zatem dłużnik w tym czasie wykonać świadczenie, a jeżeli jest odbiorczy, powinien być gotowy do świadczenia, gdyż jeżeli wierzyciel się nie zgłosi popadnie w zwłokę wierzyciela, co wyłącza zwłokę dłużnika. Co do formy wezwania w przypadkach, w których ono jest wymagane, jeden tylko k. N. wymaga, aby to było wezwanie przez osobę urzędową (sommation) lub przez akt równorzędny, jak wytoczenie pozwu (art. 1339), natomiast według k. c. a. i k. c. n. wystarcza wezwanie jakiekolwiek, choćby pozasądowe (§ 284 k. c. n., § 1334 k. c. a.). Zgodnie z przyjętym przez k. z. systemem upraszczania stosunków prawnych i oszczędzania stronom kosztów, należało pójść za wzorem k. c. a. i k. c. n. Jeżeli wierzyciel obawia się możliwych zarzutów ze strony dłużnika, że wezwania nie dostał itp., rzeczą jego jest postarać się o dowód, np. w postaci recepisu pocztowego, ale nie ma powodu narzucać stronom zawsze uroczystej formy. Także projekt fr.-wł. odstąpił już od wymogu wezwania urzędowego, zadawalając się wezwaniem piśmiennym (art. 95). W stosunku do k. N. jest to niewątpliwy postęp, jednak doświadczenia

Kodeks zobowiązań — Art. 243. ﻿326 na terenie k. c. a. i k. c. n. wykazały, że bez szkody można w Polsce i od tego wymogu odstąpić. 3. W trzeciej kwestii istniała różnica między k. N. i k. c. n. z jednej, a k. c. a. z drugiej strony. Według k. N. i k. c. n. niewykonanie zobowiązania stanowi zwłokę tylko wówczas, gdy nastąpiło z przyczyny, za którą dłużnik odpowiada (art. 1146 i 1147 k. N., § 285 k. c. n.). Jedynie co do długu pieniężnego k. c. n. nakłada na dłużnika obowiązek płacenia odsetek od chwili zawiśnięcia sporu lub od chwili wymagalności, jeżeli spór wytoczono przed wymagalnością, chociażby dłużnik nie był w zwłoce, tj. nie odpowiadał za opóźnienie, bo np. był w usprawiedliwionym błędzie co do należności długu. Nie jest to zatem rozszerzenie pojęcia zwłoki na przypadki, w których dłużnik za opóźnienie nie odpowiada, lecz tylko rozciągnięcie jednego ze skutków zwłoki na przypadek opóźnienia, nie będącego zwłoką w technicznym znaczeniu. W przeciwieństwie do tego stanowiska, k. c. a. według przyjętej interpretacji (Ehrenzweig, II, 1, § 338, I, 2, Klang, do § 1333) nie wymaga do pojęcia zwłoki istnienia winy dłużnika albo raczej istnienia okoliczności, za które dłużnik odpowiada, wymaga ich jednak, gdy chodzi o odszkodowanie inne, niż w postaci odsetek zwłoki, skutkiem czego odróżnia się w nauce i orzecznictwie zwłokę obiektywną, która pociąga za sobą skutki tego rodzaju, jak prawo odstąpienia od umowy lub odsetki zwłoki i zwłokę subiektywną, która pociąga za sobą skutki tego rodzaju, jak odpowiedzialność za przypadek lub obowiązek odszkodowania (przy długach pieniężnych także obowiązek naprawienia szkody przewyższającej odsetki ustawowe, np. szkody z dewaluacji itp., co jednak orzeczenie plenarne N. T. z 8. III. 1923 uzależnia od złego zamiaru lub ciężkiego niedbalstwa dłużnika). System k. c. a. (i zgodny z nim system k. z. szwajc., art. 102 i 103) nie zaleca się, gdyż operuje dwoma pojęciami zwłoki, niezawinionej i zawinionej, co może dawać powód do licznych wątpliwości i procesów. Dlatego k. z. ogranicza pojęcie zwłoki ze wszystkimi jej skutkami, za wzorem k. N. i k. c. n., do przypadków, w których dłużnik za opóźnienie odpowiada. Jednak w następstwie tego należało uregulować skutki opóźw sposób niezależny od nienia w zapłacie zobowiązania pieniężnego zwłoki. Nie jest bowiem słuszne stanowisko k. N., według którego dłużnik płaci odsetki za opóźnienie zapłaty długu pieniężnego tylko wtedy, gdy jest w zwłoce. Skoro przetrzymuje poza termin pieniądze należące się wierzycielowi, odnosi nieusprawiedliwioną korzyść w postaci oprocentowania, gdyż można przypuszczać, że nikt nie trzyma pieniędzy bez oprocentowania, a jeżeli jest tak niedbały, że to czyni, czyni to na własne ryzyko i powinien ponosić konsekwencje. Stanowisko k. c. n. jest już korzystniejsze dla wierzyciela, gdyż według niego dłużnik ma płacić odsetki już od chwili zapozwania (tzw. odsetki procesowe). Jednak i ono jest za ciasne. Motywem jego było przeświadczenie, że dłużnik, wdając się w proces, prowadzi go na własne ryzyko. Wynika stąd, że wierzyciel, chcąc otrzymać odsetki od długu, którego dłużnik nie płaci w mylnym mniemaniu, że się nie należy, musi wytoczyć pozew, gdyż samo upomnienie, po którym dłużnik mógłby badać, czy nie jest zobowiązany, nie wystarczy. Wyżej przytoczony wzgląd, że kto ponad termin lub, przy 'długach bezterminowych, mimo upomnienia zatrzymuje pieniądze, należące się drugiemu, powinien zapłacić procent ustawowy, gdyż może sobie ten kapitał zawsze korzystnie ulokować, uzasadnia dostatecznie obowiązek płacenia tych odsetek od chwili opóźnienia, choćby za to dłużnik nie odpowiadał, a w takim razie zbędny jest przepis o odsetkach procesowych, gdyż wytoczenie pozwu działa tak samo, jak upomnienie. Temu

Kodeks zobowiązań — Art. 243—244 zapatrywaniu k. z. dał wyraz w art. 248. Tak samo jest według k. c. a. i k. z. szwajc., tylko że niepotrzebnie rozciągnięto w tym celu pojęcie zwłoki z przypadków zwłoki zawinionej na przypadki zwłoki niezawinionej. ART. 244. W razie zwłoki dłużnika wierz § domagać się, niezależnie od świadczenia, naprawienia szkody, spowodowanej przez zwłokę. Jeżeli dłużnik opóźnia się z wykonaniem zobowiązania pieniężnego, winien zapłacić wierzycielowi tytułem odszkodowania za opóźnienie odsetki umowne, a w braku umowy w tym wzgłę= dzie, odsetki ustawowe, licząc od dnia wymagalności długu (zob. o tym art. 248). Przepisy te określają normalne skutki zwłoki zgodnie z dotychczasowym prawem, a mianowicie obowiązek odszkodowania (art. 1146 przypadek, jakiemu rzecz ulega w czasie zwłoki (art. 1302 ust. 1 i 2 k. N., §§ 338, 965 i 1311 k. c. a., § 287 k. c. n., art. 2105 T. X cz. 1). K. z. wychodzi z założenia, że skoro wierzyciel może zawsze domagać się świadczenia, dopóki ono jest możliwe, i wymusić je w drodze egzekucji, zwłoka jako taka nie uprawnia go jeszcze do żądania odszkodowania za zupełne niewykonanie. Odszkodowanie należne w razie zwłoki obejmuje tylko tę szkodę, jaka wynika z opóźnienia świadczenia. Dlatego wyraźnie zaznaczono w art. 244, że wierzyciel może domagać się świadczenia i naprawienia szkody spowodowanej zwłoką (dommages et interets moratoires). Natomiast nie przyjęto do k. z. ogólnego postanowienia, że w razie zwłoki dłużnika wierzyciel może odmówić przyjęcia spóźnionego świadczenia, jeżeli ono już nie przedstawia dla niego interesu i może żądać odszkodowania za niewykonanie (§ 286 ust. 2 k. c. n.). Jeżeli bowiem świadczenie mogło być spełnione tylko w oznaczonym czasie (art. 1146 k. N.), staje się przez zwłokę niemożliwym i wtedy oczywiście wierzyciel może żądać odszkodowania za niewykonanie, w myśl art. 239, ale też wtedy nie jest to skutek zwłoki lecz skutek niemożliwości świadczenia, za którą dłużnik odpowiada. Jeżeli zaś świadczenie może być spełnione w czasie późniejszym, powinny wystarczyć, jako alternatywa normalnych skutków zwłoki, te prawa, jakie ma wierzyciel na podstawie art. 246, 247, 250 i 251, tj. przy zobowiązaniu dania rzeczy gatunkowych prawo nabycia zastępczego lub żądania wartości, przy zobowiązaniu czynienia lub nieczynienia prawo wykonania zastępczego, wreszcie przy zobowiązaniach wzajemnych prawo odstąpienia od umowy. W innnych przypadkach prawo nieprzyjęcia świadczenia i żądania odszkodowania za niewykonanie mogłoby dawać powód do procesów i do szykanowania dłużnika. Zresztą jeżeli chodzi o danie rzeczy indywidualnie oznaczonej, a umowa nie jest wzajemna, takie prawo nieprzyjęcia świadczenia rzadko chyba byłoby praktyczne. Nie jest praktyczne przy darowiźnie, nie jest Art. 245. Fenichel Zygmunt: Ciężar dowodu w k. z. Proc. Cyw. r. 1934. str. 321.

Kodeks zobowiązań — Art. 244—246. ﻿328 też praktyczne przy użyczeniu lub przy pożyczce nieoprocentowanej, gdyż, wierzyciel i tak, skoro może rzecz użyczoną zaraz oddać (art. 200 k. z.) lub pożyczkę zaraz zwrócić (art. 434 § 1 k. z.), nie musi jej odbierać odszkodowanie za zwłokę załatwi sprawę, gdyż pokryje się z odszkodowaniem za niewykonanie zobowiązania. Nie miał też k. z. powodu przyjmować podobnego przepisu, jak art. 1142 k. N., że każde zobowiązanie czynienia lub nieczynienia w razie niewykonania ze strony dłużnika (a więc także w razie zwłoki) przemienia się w zobowiązanie naprawienia szkody, gdyż uzasadnienie jego leżało w niewykształconym wówczas jeszcze systemie egzekucji i przepis taki byłby dziś anachronizmem (por. art. 819 i 820 k. p. c.). Nie zawiera go też już projekt francusko-włoski. ART. 245. Dłużnik, będący w zwłoce, odpowiada za utratę lub uszkodzenie przedmiotu świadczenia, chybaby udowodnił, iż jedno lub drugie byłoby nastąpiło, chociażby spełnił świadczenie w czasie właściwym. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 244. ART. 246. Jeżeli świadczenie polega na wydaniu rzeczy, oznaczonej tylko co do gatunku, wierzyciel może w razie zwłoki dłużnika nabyć rzecz tego samego gatunku na koszt dłużnika, albo żądać zapłaty wartości rzeczy, zachowując w obu przypadkach prawo do odszkodowania. W odróżnieniu od ogólnych zasad o skutkach zwłoki dłużnika, k. z. daje wierzycielowi dalej idące prawa w przypadku, gdy przedmiotem świadczenia jest danie rzeczy oznaczonej co do gatunku. W tym przypadku bowiem wierzycielowi nie zależy na osobistym świadczeniu dłużnika i jest dla obu stron korzystniejsze, jeżeli wierzyciel, zamiast dochodzić świadczenia na dłużniku w drodze egzekucji, co wymaga uciążliwych kroków sądowych, i w razie, jeżeli dłużnik takich rzeczy nie posiada, nie doprowadzi do pożądanego wyniku, nabędzie takie same rzeczy gdzie indziej i żądać będzie od dłużnika tylko zwrotu wyłożonej na to sumy. Proces będzie wówczas bardzo uproszczony, a nadto oszczędzi się dłużnikowi odszkodowania za spóźnienie świadczenia, gdyż wierzyciel, nabywszy rzecz gdzie indziej, nie poniesie szkody przez opóźnienie świadczenia, albo poniesie ją tylko w. nieznacznej wysokości. Wprawdzie żaden z dotychczasowych kodeksów takiego prawa wierzycielowi nie dawał, jednak uznane ono było w prawie handlowym pod postacią, tzw. kupna w celu pokrycia się (Deckungskauf, por. Staub-Pisko, Kommentar zum Allg. Deutsch. Handelsgesetzbuch, II, do art. 355 § 25), a także przyznaje je k. z. szwajc. kupującemu w obrocie handlowym (art. 191, ust. 2). Ograniczenie tego prawa tylko do obrotu handlowego nie jest uzasadnione, gdyż jak zaznaczono, chodzi tu o uniknięcie większej szkody z opóźnienia, a ta może wyniknąć zarówno w obrocie handlowym, jak i niehandlowym. Słusznie też krytykuje to ograniczenie prawa pokrycia się gdzie indziej tylko do obrotu handlowego v. Tuhr (cyt. u Osera, Kommentar zum Schweiz. Zivilg., Obligationenrecht, do art. 191, p. 6). Nie ma też powodu ograniczać tego prawa wierzyciela tylko do umowy sprze-

Kodeks zobowiązań — Art. 246 ﻿329 daży, gdyż uzasadnione jest ono we wszystkich przypadkach, gdy dłużnik ma dać rzecz gatunkową i wierzyciel mógłby żądać odszkodowania za jej niewydanie w terminie. Niebezpieczeństwu, jakie mogłoby wyniknąć dla dłużnika z tego, że wierzyciel nabędzie takie same rzeczy po znacznie wyższej cenie, niż są warte, zapobiega ogólna zasada, że strony winny wykonywać swe zobowiązania w sposób, odpowiadający zwyczajom uczciwego obrotu (art. 189 k. z.) oraz, że odpowiada za szkodę ten, kto ją wyrządził przez zawinione nadużycie prawa (art. 135 k. z.). Zresztą najczęściej obowiązek wydania rzeczy gatunkowo oznaczonych występuje w obrocie handlowym, dla tego zaś obrotu zawiera k. h. dokładniejsze przepisy w art. 551 § 2. K. z. nie zmusza jednak wierzyciela do kupna zastępczego, jeżeli nie chce nastawać na spełnienie świadczenia przez samego dłużnika, gdyż nawet prawo handlowe nie uznało za stosowne wprowadzać takiego przymusu. Wobec tego, że chodzi o rzeczy gatunkowo oznaczone, które dłużnik może zużytkować też w inny sposób, niż przez wydanie ich wierzycielowi, uznano za dopuszczalne w tym przypadku danie wierzycielowi prawa żądania wartości rzeczy. Jest to dla wierzyciela korzystne, gdyż z jednej strony może łatwiej wydobyć od dłużnika wartość rzeczy w pieniądzach, niż rzeczy dłużne w naturze, z drugiej zaś strony nie bierze na siebie ryzyka, czy nabycie zastępcze będzie zgodne z zasadami dobrej wiary co do czasu i ceny nabycia. Z porównania art. 244 i 246 wynika, że wierzyciel ma w przypadku zwłoki dłużnika z wydaniem rzeczy gatunkowo oznaczonych potrójne prawo wyboru: między nastawaniem na spełnienie świadczenia, nabyciem zastępczym i żądaniem wartości rzeczy. Ponieważ to prawo wyboru, jak wynika z brzmienia tych artykułów, służy wierzycielowi (art. 22 zd. ost.), przeto dłużnik będący w zwłoce nie może już narzucić wierzycielowi dostarczenia rzeczy, żąda wartości. Jest to do pewnego stopnia zrealizowanie myśli, w § 286 ust. 2 k. c. n. z tą jednak różnicą, że wierzyciel nie powykazywać, że świadczenie nie przedstawia dla niego żadnej gdyż taki wymóg uczyniłby to prawo dla wierzyciela iluzoa nie jest potrzebny dla ochrony dłużnika, gdyż jak zaznaczono, dłużnik może dłużne rzeczy, jeżeli je ma, inaczej zużytkować. Najczęściej zresztą dłużnik nie ma tych rzeczy, gdyż gdyby je miał, nie dopuściłby do zwłoki. Ponieważ wyżej wymienione prawa z art. 246 są surogatem roszczenia o spełnienie świadczenia z art. 244, przeto, zgodnie z zasadą art. 244, należało oprócz nich przyznać wierzycielowi prawo żądania naprawienia szkody, wyrządzonej przez zwłokę, tj. szkody, jaka wynika z koniecznego opóźnienia w nabyciu rzeczy zastępczej lub w otrzymaniu wartości rzeczy, a w tym ostatnim przypadku także możliwie szkody, jaka wynika z tego, że zamiast rzeczy otrzymuje jej wartość. Tę szkodę musi oczywiście wierzyciel wykazać. W przypadkach z art. 246 wierzyciel, jeżeli tytułem zobowiązania była umowa, dokonywając nabycia zastępczego lub żądając wartości rzeczy, nie odstępuje jeszcze od umowy, jeżeli więc umowa była np. wzajemna, powinien wykonać swoje zobowiązanie. W odróżnieniu od przypadków wykonania zastępczego według art. 247, k. z. nie wymaga uprzedniego upoważnienia sądowego do nabycia rzeczy tego samego gatunku na koszt dłużnika, albowiem nie zachodzą tu te względy, jakie podyktowały taki wymóg w przypadkach z art. 247, a mianowicie: dotychczasowy stan prawny, potrzeba uzgodnienia z k. p. c. i wreszcie przeświadczenie, że wykonanie zastępcze w przypadkach

Kodeks zobowiązań — Art. 246—247. 330 z art. 247 pociągnie za sobą zwykle koszty, których by dłużnik uniknął, wykonywając sam zobowiązanie. Natomiast, podobnie jak w przypadkach z art. 247, warunkiem praw wierzyciela z art. 246 jest zwłoka dłużnika w technicznym znaczeniu, gdyż są możliwe przypadki, w których dłużnik przez to, że będzie musiał zwrócić wierzycielowi koszt nabycia rzeczy, albo zapłacić wartość, gorzej na tym wyjdzie, niż gdyby wydał mu rzeczy, objęte zobowiązaniem. Dłużnik ma prawo zwolnić się przez świadczenie a nie przez jego surogat i dopóki nie popadł w zwłokę nie powinien być tego prawa pozbawiony. ART. 247. § 1. W razie zwłoki dłużnika w wykonaniu zobowiązania czynienia, wierzyciel może żądać upoważnienia sądowego do wykonania czynności na koszt dłużnika, zachowując prawo do odszkodowania. § 2. Jeżeli zobowiązanie polega na nieczynieniu, zaprzestaniu lub znoszeniu, wierzyciel może żądać upoważnienia sądowego do usunięcia na koszt dłużnika wszystkiego, co dłużnik wbrew zobowiązaniu uczynił, zachowując prawo do odszkodowania. § 3. W przypadkach nagłych wierzyciel może, bez upoważnienia sądowego, wykonać czynność na koszt dłużnika lub usunąć na jego koszt to, co wbrew zobowiązaniu uczynione zostało. Przepisy egzekucyjne dotyczące przymusowego wykonania czynności, nieczynienia, zaprzestania lub znoszenia zawarte są w art. 818 i nast. kpc. Przepis ten, dotyczący tzw. wykonania zastępczego przy zobowiązaniach czynienia lub nieczynienia, odpowiada dotychczasowemu prawu (por. art. 1143 i 1144 k. N., § 887 niem. proc, cyw., §§ 353 i 356 austr. ord. egz., art. 934 ros. proc. cyw.). Według wszystkich dotychczasowych ustawodawstw wierzyciel musiał uzyskać upoważnienie sądowe do wykonania zastępczego. Jednak pomiędzy kodeksem Napoleona z jednej, a pozostałymi ustawodawstwami z drugiej strony istniała ta różnica, że k. N. umożliwiał postawienie żądania o takie upoważnienie już w toku procesu, a więc traktował je, jako uprawnienie wierzyciela, wynikające już z samego stosunku prawnego, podczas gdy pozostałe ustawodawstwa umożliwiały postawienie takiego żądania dopiero w postępowaniu egzekucyjnym, po uzyskaniu wyroku, zasądzającego na świadczenie czynienia lub zaniechania. Dla austr. i ros. proc. cyw. wynika to z brzmienia odnośnych przepisów, dla niem. proc. cyw. tak było przyjęte w literaturze (por. Stein, Die Zivilprocessordnung fur d. Deutsch. Reich, do art. 887). Dla Komisji Kodyfikacyjnej sprawa ta była jednak już przesądzona przez art. 818 k. p. c., w którym postanowiono, że jeżeli w samym tytule egzekucyjnym nie upoważniono wierzyciela do wykonania zastępczego, to może on uzyskać takie upoważnienie w toku postępowania egzekucyjnego. Skoro więc k.

Kodeks zobowiązań — Art. 247. ﻿331 p. c. uznaje za możliwe, aby już w wyroku takie upoważnienie zamieszczono, musiał k. z., za wzorem k. N. i k. z. szwajc. (art. 98), dać podstawę do takiego żądania wierzyciela w prawie materialnym. Zresztą stanowisko to jest praktyczniejsze, gdyż przyśpiesza załatwienie sprawy. W przypadkach, w których wzgląd na przyśpieszenie sprawy odgrywa szczególne znaczenie, a mianowicie w przypadkach nagłych, k. z. zwalnia nawet wierzyciela od obowiązku uzyskania uprzedniego upoważnienia sądowego (§ 3). W projekcie Tilla (art. 176) uzyskanie upoważnienia sądowego było w ogóle zbędne, chyba że wykonanie zastępcze nie mogło nastąpić bez wkroczenia w stan posiadania dłużnika. Na podobnym stanowisku stała też judykatura ros. cywilnego kas. dep. senatu (por. orz. z 1889, nr 39). Jednak Komisja Kodyfikacyjna wychodziła z zapatrywania, że wymóg upoważnienia sądowego uzasadniony jest nie tylko tym, że wykonanie zastępcze może wkroczyć w stan posiadania dłużnika, zwłaszcza w przypadkach z art. 247 § 2, lecz także i tym, że dłużnik, wiedząc już z wyroku, iż wierzyciel będzie mógł wykonać czynność na jego koszt lub usunąć na jego koszt to, co wbrew zobowiązaniu uczynione zostało, skłonniejszy będzie do spełnienia świadczenia bez wyczekiwania na egzekucję, a także nie będzie zaskoczony żądaniem zwrotu kosztów wykonania zastępczego, co dla ludności, nieobeznanej z prawem, byłoby niebezpieczne. Zachowanie wierzycielowi, korzystającemu z upoważnienia do wyart. 244, gdyż wykonanie zastępcze jest tylko surogatem świadczenia, więc oprócz tego szkoda, spowodowana przez zwłokę, powinna być naprawiona. Tak samo było też i w prawie dotychczasowym (por. art. 1142 i 1145 k. N., § 286 k. c. n„ § 1295 k. c. a.). Jak wynika z wyraźnego brzmienia art. 247, prawo wykonania zastępczego może służyć wierzycielowi tylko w razie zwłoki w technicznym znaczeniu, za czym w przypadku udowodnienia przez dłużnika, że niewykonanie zobowiązania nastąpiło z przyczyny, za którą nie odpowiada, wierzyciel nie tylko nie ma prawa do odszkodowania, lecz także nie może być upoważniony do wykonania zastępczego dopóki nie odpadnie przeszkoda, za którą dłużnik nie odpowiada. Prawo szwajcarskie nie uzależnia udzielenia wierzycielowi upoważnienia do wykonania zastępczego od zwłoki dłużnika w technicznym znaczeniu (por. Oser, do art. 98, p. 9). Na tym stanowisku pozostawał również projekt Tilla (art. 176). Stanowisko to można by uzasadnić tym, że wykonanie zastępcze jest surogatem spełnienia świadczenia, zaś prawo wierzyciela do wymuszenia świadczenia, czyli tzw. egzekucji bezpośredniej (execution directe), nie jest zależne od zwłoki dłużnika. Jednak Komisja Kodyfikacyjna, zgodnie z projektem Domańskiego (art. 292), uznała, że wykonanie zastępcze może być dla dłużnika w konsekwencji uciążliwsze, niż spełnienie świadczenia przez niego samego, albowiem może go narazić na większe koszty i na te konsekwencje dłużnik nie powinien być narażony, jeżeli nie odpowiada za opóźnienie, ma bowiem, jak już zaznaczono wyżej w uzasadnieniu art. 246, prawo do zwolnienia się przez spełnienie świadczenia i dopóki nie jest w zwłoce nie powinien być tego prawa pozbawiony przez to, iż narzuci mu się surogat świadczenia.

Kodeks zobowiązań — Art. 248. 332 ART. 248. § 1. Jeżeli dłużnik opóźnia się z wykonaniem zobowiązania pieniężnego, winien zapłacić wierzycielowi tytułem odszkodowania za opóźnienie odsetki umowne, a w braku umowy w tym względzie odsetki ustawowe, licząc od dnia wymagalności długu. § 2. Odsetki te należą się wierzycielowi bez potrzeby wykazania przezeń jakiejkolwiek szkody i bez względu na to, czy dłużnik dopuścił się winy. § 3. Wierzyciel może żądać nadto dodatkowego odszkodowania na zasadach ogólnych. Kupujący obowiązany jest zapłacić odsetki ustawowe od umówionej ceny od chwili, w której uzyskał możność korzysta; nia z nabytego prawa, chyba że według umowy cena ma być za; płacona w terminie późniejszym (art. 338). W przypadku opóźnienia w zapłacie darowanej sumy pie* niężnej odsetki za opóźnienie nałeżą się dopiero od dnia wnie; sienią pozwu (art. 360 §2). O odsetkach zob. art. 86—90. Zasada, że odszkodowanie za opóźnienie z zapłatą długu pieniężnego polega zawsze na odsetkach, przyjęta jest w art. 1153 k. N., § 288 291 k. c. n., § 1333 k. c. a. Natomiast T. X. cz. 1 takiej ogólnej zasady nie wypowiada a tylko w razie opóźnienia z zapłatą należności z tytułu zobowiązań pożyczkowych przyznaje wierzycielowi tzw. ustawową karę umowną w wysokości jednorazowej sumy 3% od sumy dłużnej, poza tym zaś umożliwia w art. 1583 oznaczenie z góry kary umownej za opóźnienie wykonania zobowiązania pieniężnego, która może też polegać na obowiązku płacenia odsetek. K. z. poszedł za wzorem k. N., k. c. a. i k. c. n. Przy zobowiązaniach pieniężnych można bowiem przyjąć, iż wierzyciel ponosi przez opóźnienie zawsze szkodę w postaci utraty procentu, na jaki mógłby otrzymaną w terminie sumę ulokować, a co najmniej w postaci procentu ustawowego, który jest niższy od normalnych odsetek umownych. Już w uzasadnieniu do art. 243 pod 3 przedstawiono powody, z których Komisja Kodyfikacyjna nie uznała za słuszne stanowiska k. N., według którego ustawowy obowiązek płacenia odsetek powstaje dopiero w razie zwłoki w technicznym znaczeniu, oraz stanowiska k. c. n., który oprócz odsetek zwłoki w technicznym znaczeniu zna tylko odsetki procesowe. Za jedynie właściwe uznała Komisja stanowisko k. c. a., przy- ﻿BIBLIOGRAFIA Art. 248. Fenichel Zygmunt: Problem, odsetek w polskim prawie prywatnym. Gl. Pr. r. 1935, str. G91. Liebeskind Adolf: Odsetki. E. P. P. XIX. Zarwincer P.: Rzecz o odsetkach w polskim k. z. N. P. r. 1934, str. 53.

Kodeks zobowiązań — Art. 248 jęte także w szwajc. k. z., według którego odsetki należą się za sam fakt opóźnienia, chociażby ono nastąpiło z przyczyny, za którą dłużnik nie odpowiada (art. 243 § 2 k. z.), aby zaś uchylić wszelkie możliwe pod tym względem wątpliwości postanowiono wyraźnie w art. 249 § 2 in fine, że odsetki za opóźnienie należą się wierzycielowi bez względu na to, czy dłużnik dopuścił się winy. Zgodnie z tym należało jednak konsekwentnie zarzucić nazwę odsetek zwłoki, która dałaby się utrzymać tylko przy rozszerzeniu pojęcia zwłoki na przypadki tzw. zwłoki obiektywnej i wprowadzić nazwę odsetek za opóźnienie (art. 243 § 2 k. z.). Oczywiście drogą argumentu a minore ad maius wynika z art. 248, że tym bardziej płaci odsetki za opóźnienie dłużnik, który jest w zwłoce w technicznym znaczeniu. Chwilę, w której dłużnik dopuszcza się opóźnienia, określić należy na podstawie art. 243 k. z. Przepis ten określa w § 1 obiektywny stan faktyczny i uznaje go za zwłokę wówczas, gdy stan ten nastąpił z przyczyny, za którą dłużnik odpowiada. W § 2 chodzi o, taki sam stan faktyczny, jaki jest określony w § 1 z tą tylko różnicą, że nastąpił on wskutek okoliczności, za które dłużnik nie odpowiada, przy czym ten stan faktyczny nazwany jest opóźnieniem. Wynika stąd, że przy długach terminowych opóźnienie następuje przez niezapłacenie w terminie, przy długach bezterminowych przez niezapłacenie po wezwaniu przez wierzyciela. Chwila opóźnienia nie pokrywa się zatem przy długach bezterminowych z chwilą, w której dłużnik, w myśl art. 192 § 2, obowiązany jest spełnić świadczenie. Zgodnie z tym należy rozumieć przez chwilę wymagalności długu, od której, w myśl art. 248 § 1 in fine, dłużnik ma płacić odsetki za opóźnienie, przy długach terminowych chwilę nadejścia terminu, przy długach bezterminowych chwilę wezwania. Chwila wymagalności długu oznacza w tym artykule chwilę, w której dłużnik popadł w opóźnienie, a nie chwilę, od której wierzyciel może domagać się wykonania, nie byłoby bowiem żadnej racji, aby z jednej strony uzależniać obowiązek płacenia odsetek od opóźnienia, a zatem od niezapłacenia dopiero na wezwanie, zaś z drugiej strony nakładać na dłużnika, który np. dopiero po roku od chwili powstania zobowiązania bezterminowego został wezwany do jego wykonania, obowiązek płacenia odsetek za cały czas wstecz od chwili powstania zobowiązania. Tak samo należy też rozumieć znaczenie dni wymagalności w art. 211 § 3 i w art. 437 § 2. Zresztą żaden z kodeksów dotychczasowych nie łączy długu bezterminowego pieniężnego z obowiązkiem płacenia odsetek już od chwili powstania zobowiązania i gdyby k. z. chciał taką nowość wprowadzić, uczyniłby to w art. 86. Ponieważ obowiązek płacenia odsetek za opóźnienie wynika z ustawy, przeto wysokość ich równa się z reguły wysokości odsetek ustawowych. Jednak stronom wolno jest oznaczyć inną wysokość odsetek za opóźnienie, gdyż jest to wówczas rodzaj odszkodowania umownego (por. Planiol-Ripert, T. VII, nr 882 i Josserand, Cours, II, str. 352, Colin-Capitant. Traite, II, str. 29, Klang, Kommentar, do § 1336 uw. 50, Staudinger, do § 288 pod 2 ust. 2). Oczywiście jednak w tym przypadku wchodzą w zastosowanie co do nadwyżki ponad odsetki ustawowe przepisy, sędziego, a także przepisy o dopuszczalnej wysokości odsetek umownych. Inną jest kwestia, czy w razie, jeżeli od długu pieniężnego były umówione odsetki, płatne przed opóźnieniem, odsetki te biegną dalej w umówionej wysokości po opóźnieniu, jako odsetki opóźnienia. K. c. n. w § 288 ust. 1 zd. drugie i k. z. szwajc. w art. 104 ust. 2 wyraźnie tak

334 Kodeks zobowiązań — Art. 248. postanawiają, jeżeli odsetki umowne były wyższe od ustawowych. Ze słów: „należy je nadal uiszczać" (§ 288 k. c. n.) oraz: „można ich żądać także podczas zwłoki" (art. 104 k. z. szwajc.) wynika, iż chodzi tu o odsetki, które już przed zwłoką się należały, a zatem nie o umownie określone odsetki zwłoki (por. Enneccerus-Kipp-Wolff, I, 2, § 232, III, 1, a) niesłusznie Staudinger, do § 288 pod 2 ust. 2 podaje jako przykład odrębnego tytułu odsetek, jaki ma na myśli § 288 ust. 1 zd. 2, karę umowną (Strafklausel). W k. N. i k. c. a. brak przepisu w tym względzie, w literaturze k. c. a. sprawa jest sporna, przeważa jednak zapatrywanie po części odmienne od przyjętego w k. c. n. i k. z. szwajc., a mianowicie, że od chwili zwłoki wyższe od ustawowych odsetki umowne już się nie należą, natomiast niższe od ustawowych odsetki umowne ulegają podnależy jednak uznać za słuszniejsze, gdy chodzi o odsetki umowne, wyższe od ustawowych, gdyż nie ma żadnej racji, aby dłużnik, zobowiązany do płacenia odsetek umownych, przewyższających stopę ustawową, był korzystniej traktowany od chwili, gdy popadł w opóźnienie, niż przed tą chwilą. Zresztą wobec tego, że strony mogą, w postaci odszkodowania umownego, ustalić wysokość odsetek za opóźnienie (por. wyżej), można z reguły przyjąć, że skoro umówiły się o odsetki, to chciały co najmniej tę samą wysokość przyjąć na przypadek opóźnienia. Konsekwentnie jednak należy uznać też za możliwe, że strony, ustalając niższe od ustawowych odsetki umowne, chciały tę samą wysokość przyjąć na przypadek opóźnienia. Dlatego k. z. nie ogranicza zasady, że odsetki umowne biegną także podczas opóźnienia, tylko do przypadków, gdy są one wyższe od ustawowych. Oczywiście nie wyłącza to, że z interpretacji umowy o odsetki może wynikać, że stronom chodziło tylko o odsetki płatne do czasu, w którym zapłata kapitału powinna nastąpić. Niezależność obowiązku płacenia odsetek za opóźnienie ód wykazania jakiejkolwiek szkody wierzyciela uznana jest wyraźnie w k. N art. 1153 ust. 2 i w k. c. n., § 288. Co do k. c. a. kwestia jest sporna (por. Klang, Kommentar, do §§ 1333 i 1334, przy uw. 128), jednak przeważające zapatrywanie uważa dowód jakiejkolwiek szkody za zbędny, a dowód ze strony dłużnika, że wierzyciel żadnej szkody nie poniósł, za obojętny (Klang, j. w., Ehrenzweig, II, 1, str. 302). Można zatem przyjąć, że stanowisko k. z., wypowiedziane w tej kwestii w art. 248 § 2, odpowiada dotychczasowemu prawu. Jest też ono jedynie konsekwentne, gdyż jeżeli wierzyciel, ze względu na ustaloną wysokość odsetek ustawowych, nie potrzebuje wykazywać wysokości szkody, po cóż domagać się od niego dowodu, że w ogóle jakąś szkodę poniósł. Jeżeli wystarcza minimalna szkoda, czyż warto wdawać się w badanie, czy szkoda nastąpiła? Właśnie na tym polega korzyść instytucji odsetek za opóźnienie, że oszczędza się wierzycielowi dowodów co do szkody. Wymaga tego ekonomia procesowa wzgląd na zmniejszenie procesów w ogóle. Trudniejsza jest nieco kwestia, czy wierzyciel, który poniósł szkodą, przewyższającą odsetki ustawowe lub umowne, może ponadto tej szkody dochodzić, oczywiście na zasadach ogólnych, tj. jeżeli opóźnienie nastąpiło skutkiem okoliczności, za które dłużnik odpowiada. Brzmienie kategoryczne art. 1153 k. N. wyłącza dochodzenie dalszej szkody, jednak zarówno w literaturze jak w orzecznictwie zaznaczyła się opozycja przeciw tak rygorystycznemu traktowaniu sprawy, zwłaszcza gdy chodzi

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 248—249. 335 o obrót cywilny, i w rezultacie we Francji ustawą z roku 1900 uzupełniono tekst art. 1153 w ten sposób, iż wierzyciel może dochodzić odszkodowania niezależnego od odsetek ustawowych, jeżeli dłużnik w złej wierze wyrządził mu szkodę niezależną od opóźnienia (por. Colin-Capitant, Traite, str. 29). Co do k. c. a. przeważające zapatrywanie opowiada się za tym, że odsetki ustawowe z § 1333 należą się tylko w razie zwłoki obiektywnej, w razie zaś zwłoki subiektywnej wierzyciel może dochodzić wykazanej szkody w myśl § 1324 (Klang, do §§ 1333, 1334, przy uw. 140 nast.). Najwyższy sąd austr. w opinii swojej z 8 marca 1923 wyraził wprawdzie zdanie, że dochodzenie wyższej szkody zależne jest od wykazania złego zamiaru lub ciężkiego niedbalstwa dłużnika, jednak zdanie to jest silnie atakowane (por. Klang, j. w.). Dlatego jedynie słuszną, odpowiadającą ogólnemu poczuciu i zresztą ogólnym przepisom o skutkach zwłoki dłużnika, jest zasada, przyjęta w k. c. n. (§ 288 ust. 2) i w k. z. szwajc. (art. 106), że wierzyciel może domagać się odszkodowania wyższego na podstawie ogólnych przepisów o skutkach zwłoki dłużnika. Według k. c. n. wierzyciel musi zatem wykazać wyższą szkodę (gdyż według k. c. n. zwłoka w technicznym znaczeniu, tj. spowodowana okolicznościami, za które dłużnik odpowiada, jest także warunkiem dochodzenia odsetek zwłoki), natomiast według k. z. szwajc. wierzyciel musi nie tylko wykazać wyższą szkodę, ale ponadto dłużnik może się bronić dowodem, że nie ponosi żadnej winy (który to dowód, według k. z. szwajc., przy odsetkach zwłoki jest niedopuszczalny). Na tym stanowisku, przyjętym także w art. 102 proj. fr.-wł., stanął też k. z. Z odwołania się do „zasad ogólnych” wynika, że, podobnie jak według k. z. szwajc., wierzyciel musi wykazać szkodę a dłużnik może się bronić dowodem z art. 239. ART. 249. § 1. Od zaległych odsetek wolno liczyć odsetki za opóźnienie dopiero od chwili wytoczenia o nie powództwa, chyba że z woli stron zaległe odsetki zostały skapitalizowane już po powstaniu zaległości. § 2. Przepis powyższy nie uchybia odmiennym przepisom i zwyczajom handlowym. § 3. Od zaległych świadczeń okresowych wolno liczyć odsetki za opóźnienie, jak przy zobowiązaniach pieniężnych. W kwestii liczenia odsetek od odsetek w stosunku rachun^ ku bieżącego, stanowi art. 538 k. h., że od nadwyżki ustalonej przy rozliczeniu należą się odsetki także w tym przypadku, gdy w nadwyżce policzone już były odsetki od poszczególnych pozy= cji (art. 538 k. h.). Jakkolwiek ścisła konsekwencja wymagałaby stosowania normalnych skutków opóźnienia, tj. obowiązku płacenia odsetek za opóźnienie także do przypadku opóźnienia z zapłatą odsetek z jakiegokolwiek tytułu się należących, to jednak wynikające stąd niebezpieczeństwo szybkiego powiększania się kapitału, który dłużnik musi oprocentowywać, wywołało w prawie, dotychczas obowiązującym, za wzorem prawa rzymskiego, odstępstwo od tej konsekwencji i wprowadzenie ograniczeń pod wzglę-

Kodeks zobowiązań — Art. 249. 336 dem pobierania odsetek za opóźnienie od zaległych odsetek. Najdalej pod względem tych ograniczeń idzie k. c. n., który po 1) wyłącza pobieranie odsetek za zwłokę i odsetek procesowych od zaległych odsetek (§§ 289 zd. 1 i 291 zd. ost.), pozostawiając wierzycielowi tylko prawo żądania odszkodowania za zwłokę z zapłatą odsetek według ogólnych przepisów, tj. w razie wykazania szkody, oraz po 2) zakazuje umawiania się z góry, że zaległe odsetki mają znów przynosić odsetki, tzn. mają być dobite do kapitału lub osobno skapitalizowane (zakaz anatocyzmu), § 248. K. N. co do pierwszej kwestii, tj. pobierania odsetek za opóźnienie od odsetek jest o tyle mniej rygorystyczny, że pozwala je pobierać od chwili zaskarżenia zaległych odsetek, jeżeli zaskarżono odsetki należące się przynajmniej za jeden rok, co do drugiej kwestii jest bardziej rygorystyczny, gdyż nie tylko zakazuje umawiania się z góry o to, że odsetki zaległe mają przynosić odsetki za opóźnienie, wymagając, aby w umowie chodziło tylko o odsetki już zaległe, ale ponadto dopuszcza takie umowy tylko co do odsetek, należących się co najmniej za rok (art. 1154). K. c. a. w § 998 (zniesionym w r. 1868) nie tylko zakazywał pobierania odsetek od odsetek oraz umawiania się z góry o skapitalizowanie odsetek zaległych, lecz ponadto pozwalał na kapitalizowanie z dołu tylko takich odsetek, które zalegają co najmniej za dwa lata. Ograniczenia te zostały jednak uchylone ustawą z r. 1868, która po 1) postanawia, że zaległe odsetki przynoszą odsetki (scil. za opóźnienie) od dnia zaskarżenia oraz po 2) zezwala na umawianie się zarówno z góry jak z dołu o kapitalizację zaległych odsetek bez żadnego ograniczenia co do okresu zaległości, czyli znosi w zupełności zakaz anatocyzmu. O ile chodzi o pierwszą kwestię, tj. o to, czy zaległe odsetki przynoszą odsetki za opóźnienie z samego prawa (w myśl zasady art. 248), uznać należy stanowisko k. c. n., wyłączające w ogóle w tym przypadku odsetki za opóźnienie, za zbyt rygorystyczne i odosobnione. K. z. przychylił się zatem do stanowiska k. N. i k. c. a. a raczej ustawy z r. 1868, według którego zaległe odsetki przynoszą odsetki za opóźnienie od dnia zaskarżenia. Z jednej strony bowiem nie byłoby słuszne, aby dłużnik mógł bezkarnie zalegać z odsetkami licząc na to, że wierzyciel niełatwo przeprowadzi dowód szkody a on będzie się mógł bronić dowodem, że opóźnienie nastąpiło z powodu okoliczności, za które nie odpowiada, z drugiej zaś strony wytoczenie powództwa jest dostatecznym memento dla dłużnika i zabezpiecza go przed tym, aby kapitał wzrastał niepostrzeżenie. Natomiast wymaganie k. N., aby pozew obejmował odsetki należące się co najmniej za rok, jest słusznie krytykowane we Francji, jako zmniejszające w bardzo nieznacznej mierze niebezpieczeństwo wzrostu kapitału przez dobijanie odsetek i chroniące dłużnika co najwyżej przed częstymi procesami (por. Colin-Capitant, Traite, II, str. 31, Planiol Ripert, Traite, T. VII, 888). W proj. fr.-wł. zniżono okres roczny na 6 miesięcy (art. 103), jednak i to uznać należy za zbyteczne, gdyż mało jest prawdopodobne, aby wytaczano pozwy o odsetki, należące się za krótszy okres czasu. O ile chodzi o drugą kwestię, tzn. właściwy zakaz anatocyzmu, za odosobnione uznać należy stanowisko austr. ustawy z r. 1868. Słusznie k. N. i k. c. n. zakazują umawiania się z góry o skapitalizowanie odsetek, gdyż dłużnicy są pochopni do zawierania takich ryzykownych umów, licząc na to, że do zaległości nie dopuszczą albo ciesząc się z tego, że przez dłuższy czas nie będą potrzebowali płacić odsetek. Często też potrzebujący kredytu znajdują się w przymusowym położeniu (por. Colin-Capitant, j. w.). Dlatego też k. z. poszedł w tym względzie za przykładem

﻿337 Kodeks zobowiązań — Art. 249. k. N. i k. c. n., odrzucając przy tym, z powodów wyżej przytoczonych, wymóg, aby kapitalizacja z dołu obejmowała odsetki zaległe za dłuższy okres czasu. Mało jest prawdopodobne, aby strony umawiały się o kapitalizację po krótkim okresie zaległości, a jeżeli to czynią, prawo nie powodu im przeszkadzać. Wyjątek od przepisu, dotyczącego odsetek za opóźnienie od ległych odsetek oraz od zakazu anatocyzmu, zawarty w § 2, zgodny z dotychczasowym prawem tych obszarów, na których taki zakaz obowiązywał, tj. obszaru k. N. (por. Colin-Capitant, II, str. 32, Planiol-Ripert, VII, nr 892) i k. c. n. (§ 248 ust. 2 k. c. n. oraz § 355 niem. k. h.). •Oba powyższe ustawodawstwa znają bowiem przypadki szczególne, w których prawo pobierania odsetek od odsetek lub umawianie się z góry o kapitalizację jest uznane ustawowo lub przez orzecznictwo (np. jako wynikające z natury umowy o conto-corrente). Ponieważ jednak te przypadki należą do zakresu prawa handlowego, uznano za wystarczające odesłać w k. z. w tym względzie do przepisów i zwyczajów handlowych. Przepis zawarty w § 3 odpowiada dotychczasowemu prawu. Na obszarze k. c. a. i k. c. n. nie było bowiem żadnych ograniczeń co do pobierania odsetek za opóźnienie od zaległych świadczeń okresowych pieniężnych, nie będących odsetkami, zaś na obszarze k. N. obowiązywał art. 1155 tegoż kodeksu, który pozwalał pobierać odsetki za opóźnienie od takich świadczeń okresowych tak samo, jak przy innych długach pieniężnych, tj. od dnia zaskarżenia bez względu na wysokość zaległości, zaś co do umów o kapitalizację wobec niejasnego brzmienia dawał podstawę do interpretacji, że takie umowy są też dopuszczalne z góry. Ta ostatnia interpretacja uznaną też została w literaturze za słuszną z tego powodu, że wobec braku kapitału nie ma przy świadczeniach okresowych tych niebezpieczeństw, jakie grożą dłużnikowi przy odsetkach, tj. gwałtownego wzrostu kapitału oprocentowywanego (por. Colin-Capitant, II, str. 33, Planiol-Ripert, VII, nr 891). To też projekt fr.-wł. wyraźnie uznaje przy świadczeniach okresowych umowę z góry o kapitalizację za dopuszczalną (art. 104). Przepisu zawartego w art. 1155 ust. 2 k. N. nie przyjęto do k. z., jako odosobnionego w dotychczasowym prawie. Nie jest też uzasadnione, aby dłużnik znalazł się w gorszym położeniu przez to, że trzeci zaspokoił wierzyciela. Zmiana stylistyczna, dokonana w wyniku obrad konferencji mięw brzmieniu projektu kazał by przypuszczać, że w rozumieniu kodeksu świadczenia okresowe są zawsze zobowiązaniami pieniężnymi, co jednak nie byłoby słuszne. Oddział 3. Skutki niewykonania zobowiązań wzajemnych, Umowy, z których wynikają zobowiązania wzajemne (por. uzasadnienie do art. 51), są typowymi umowami życia gospodarczego, normalnym środkiem wymiany dóbr w celu zaspokojenia bieżących potrzeb. Przy zobowiązaniach tego rodzaju zwyczajne skutki ich niewykonania nie wystarczają, w szczególności odszkodowanie za zwłokę lub za niespełnienie świadczenia nie czyni zawsze zadość słusznemu interesowi drugiej strony, albowiem powinna ona mieć możność zwolnienia się Kodeks zobowiązań

Kodeks zobowiązań — Art. 250 ﻿338 z umowy i pokrycia się w inny sposób. Dlatego przeważająca część ustawodawstw, w tym z ustawodawstw obowiązujących dotychczas w Polnaniem zobowiązań wzajemnych i tą drogą postępuje też k. z. Główną cechą tych szczególnych skutków prawnych jest nadanie stronie, wobec której nie wykonano zobowiązania, prawa odstąpienia od umowy. Ponieważ wskazane jest odmienne ukształtowanie warunków wykonania prawa odstąpienia zależnie od tego, czy po drugiej stronie istnieje tylko zwłoka, czy też niemożliwość spełnienia świadczenia, przekonania zobowiązań wzajemnych w razie zwłoki (art. 250 i 251) i w razie niemożliwości świadczenia (art. 252), zasada zaś, wspólna obu przypadkom, zawarta jest w art. 253. Pod względem sposobu wykonania prawa odstąpienia istniała zasadnicza różnica pomiędzy kodeksem Napoleona z jednej a kodeksem niemieckim i austriackim z drugiej strony. Według k. N. można było żądać tylko rozwiązania umowy przez sąd, przy czym sąd, w przypadku, gdy wykonanie było jeszcze możliwe, tj. w razie zwłoki, mógł udzielić dłużnikowi odroczenia zamiast rozwiązywać umowę (art. 1184). Ten sam system zatrzymał projekt francusko-włoski w art. 47. Natomiast według k. c. n. i k. c. a. interwencja sądowa była zbędna, strona, wobec której nastąpiło niewykonanie, mogła była odstąpić od umowy przez proste zawiadomienie drugiej strony, jak przy wykonaniu umownego prawa odstąpienia, a jedynie była obowiązana w pewnych przypadkach zwłoki (nie we wszystkich) wyznaczyć drugiej stronie stosowny termin do wykonania (§ 326 k. c. n., § 918 k. c. a.). Zgodnie z przyjętą w k. z. i w innych przypadkach zasadą unikania o ile możności drogi sądowej, k. z. poszedł w tej kwestii za przykładem k. c. n. i k. c. a., zwłaszcza uwzględniając i to, że system ten stosowany jest także w innych nowszych kodeksach cywilnych, jak szwajcarski k. z. (art. 107), portugalski (art. 709),. japoński (art. 541), chiński (art. 254). ART. 250. § 1. Jeżeli jedna ze stron dopuści się zwłoki w wykonaniu zobowiązania wzajemnego, druga strona może, według swego wyboru, albo dochodzić wykonania zobowiązania i odszkodowania za zwłokę, albo wyznaczyć drugiej stronie odpowiedni termin do wykonania z zastrzeżewzorem k. po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu od umowy odstępuje, Art. 250. Domański Ludwik: System kodeksu zobowiązań. N. K. Z. r. 1934. str. 38, 42. Domański Ludwik: Uzasadnienie projektu k. z. w opracowaniu głównego referenta projektu prof. R. Longchamps de Berier. 193, r. 1935, str. 1. 5. Ettinger Stanisław: Skutki niezapłacenia ceny przy sprzedaży handlowej. G. S. W. r. 1935. str. 289. Wechsler W.: Rękojmia a roszczenia z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania w przypadku wad fizycznych rzeczy sprzedanej. Gl. Pr. r 1937, str. 416.

﻿339 Kodeks zobowiązań — Art. 250 § 2. Jeżeli świadczenia obu stron są podzielne, wówczas w razie zwłoki jednej ze stron w wykonaniu zobowiązania co do części świadczenia, prawo do odstąpienia, służące drugiej stronie, ogranicza się według jej wyboru, do tej części albo do całej reszty niespełnionego świadczenia. § 3. Jeżeli wartość przedmiotu umowy przenosi tysiąc złotych, wyznaczenie terminu do wykonania zobowiązania z zagrożeniem o odstąpieniu winno nastąpić na piśmie. Alternatywę między nastawaniem na wykonanie wraz z odszkodowaniem za zwłokę, a żądaniem rozwiązania umowy lub odstąpieniem od umowy dają wierzycielowi w razie zwłoki dłużnika z wykonaniem zobowiązania wzajemnego k. N. (art. 1184), k. c. n. (§§ 286 i 326) i k. c. a. (§ 918). T. X. cz. 1 nie zawiera żadnych przepisów co do skutków niewykonania zobowiązań wzajemnych, skutkiem czego strony zmuszone są zastrzegać sobie prawo odstąpienia w drodze klauzuli komisoryjnej (por. Bossowski, str. 184). Prawo odstąpienia od umowy uzależnione jest w k. z., jak w k. c. od uprzedniego wyznaczenia dłużnikowi odpowiedniego wykonania z zastrzeżeniem odstąpienia po jego bezskutecznym upływie. Termin ten zastępuje sędziowskie odroczenie z art. 1184 k. N., a zarazem łagodzi surową sankcję odstąpienia od umowy w uwzględnieniu możliwego słusznego interesu dłużnika. Prawo odstąpienia bez wyznaczania dodatkowego terminu, przewidziane terminu do uznano już podczas pierwszego czytania za zbyt surowe dla dłużnika, możność zaś wyznaczenia dodatkowego terminu przez sąd w przypadku, gdy dłużnik zobowiązanie już w znacznej części wykonał, wprowadzoną zgodnie z projektem Domańskiego do projektu drugiego czytania, uznano podczas obrad nad tym projektem za niewystarczającą, a ponadto za niezgodną z tendencją możliwego unikania interwencji sądu. K. c. n. daje wierzycielowi jeszcze trzecią alternatywę, a mianowicie zamiast odstępowania od umowy prawo nieprzyjęcia świadczenia spóźnionego i żądania odszkodowania za zupełne jego niewykonanie, w którym to przypadku wierzyciel musi swoje świadczenie spełnić (§ 326). Tak samo k. z. szwajc. w art. 107. W następstwie tego według obu tych kodeksów wyznaczenie terminu jeszcze nie pozbawia wierzyciela prawa wyboru między nieprzyjęciem świadczenia i żądaniem odszkodowania za niespełnione świadczenie a odstąpieniem od umowy. szwajc. idzie jeszcze dalej w interesie wierzyciela, albowiem może on po bezskutecznym upływie terminu nie korzystać z prawa nieprzyjęcia świadczenia lub z prawa odstąpienia od umowy i żądać wykonania z odszkodowaniem za zwłokę. K. c. a. w brzmieniu z r. 1916 nie przyjął do § 918 tej trzeciej alternatywy i słusznie, albowiem takie rozbudowanie uprawnień wierzyciela, zwłaszcza w stosunkach niehandlowych, nie jest pożądane i o ile chodzi o prawo nieprzyjęcia świadczenia i żądania odszkodowania za zupełne niewykonanie może spowodować skomplikowane procesy. Dlatego k. z. również nie przyjął tej trzeciej alternatywy, a to tym bardziej, że słuszny interes wierzyciela chroniony jest dostatecznie z .jednej strony postanowieniami art. 246, gdyż wymienione tam sposoby wykonania zastępczego podpadają pod pierwszą alternatywę z art. 250,

﻿340 Kodeks zobowiązań — Art. 250. z drugiej zaś strony postanowieniem art. 253, przyznającym stronie, która odstępuje od umowy, prawo do odszkodowania. W następstwie tego stanowiska można było, podobnie jak to ma miejsce według k. c. a., uznać od razu wyznaczenie terminu za wybór drugiej alternatywy, tj. odstąpienia od umowy, tak że po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu wierzyciel nie może już nastawać na wykonanie (lub obrać wykonanie zastępcze) i nie potrzebuje jeszcze raz oświadczać, że odstępuje od umowy. Oświadczenie o odstąpieniu łączy się już bowiem z wyznaczeniem terminu i rozwiązanie umowy następuje automatycznie z bezskutecznym upływem tego terminu. Jest to dla wierzyciela uproszczeniem sprawy i oszczędzeniem kosztów i trudu kilkakrotnych oświadczeń, zaś dla dłużnika o tyle korzystniejsze od systemu k. c. n. i k. z. szwajc., że wie on od razu, czym mu grozi niewykonanie zobowiązania w wyznaczonym terminie. Warunkiem prawa odstąpienia od umowy jest według k. z., podobnie jak według k. c. n., zwłoka drugiej strony w technicznym znaczeniu, tj. opóźnienie zaszłe wskutek okoliczności, za które dłużnik odpowiada. W ten sposób zacieśniony został zakres przypadków, w których nastąpi rozwiązanie umowy skutkiem niewykonania w porównaniu z k. N. i k. c. a., które nie uzależniają możności rozwiązania umowy przez sąd (k. N.) lub odstąpienia od umowy (k. c. a.) od istnienia zwłoki w technicznym znaczeniu. Zacieśnienie to objawia się mianowicie w dwóch kierunkach: Po pierwsze nie można odstąpić od umowy w innych przypadkach niewykonania zobowiązania, niż zwłoka np. w przypadkach wykonania w niewłaściwym miejscu lub w niewłaściwy sposób. Rozszerzenie prawa odstąpienia, dokonywającego się przez pozasądowe oświadczenie, także i na te inne przypadki wydaje się bowiem niebezpiecznym, gdyż może być środkiem do szykanowania dłużnika i powodem rozlicznych procesów. W tych innych przypadkach wystarczą najpierw przepisy ogólne, pozwalające wierzycielowi na nieprzyjęcie świadczenia wadliwego, w którym to przypadku dłużnik, jeżeli zaraz nie zaofiaruje świadczenia właściwego, popadnie w zwłokę, dalej przepisy o rękojmi a wreszcie przepisy szczególne o skutkach niewykonania pewnych umów jak najem, umowa o pracę itp. Przypadki zaś, w których z umowy wzajemnej wynika obowiązek zaniechania, w których zatem nienależyte wykonanie polega na przeciwdziałaniu temu obowiązkowi, niedającym się podciągnąć pod pojęcie zwłoki, są stosunkowo rzadkie i ogólne przepisy o skutkach niewykonania, zawarte w art. 239—242 oraz w art. 247 § 2, powinny wystarczyć, w ostateczności można będzie zastosować konstrukcję niemożliwości świadczenia co najmniej częściowej i podciągnąć taki przypadek pod art. 252 zd. 2. Po wtóre w przypadkach, gdy chodzi o niewykonanie zobowiązania we właściwym czasie, nie wystarcza samo opóźnienie, lecz muszą przy tym istnieć okoliczności, za które dłużnik odpowiada. W innych bowiem przypadkach opóźnienia nadanie drugiej stronie prawa odstąpienia byłoby zbyt ostrą sankcją, niezgodną z zasadą, że za takie opóźnienie nie należy się odszkodowanie i uzasadnioną tylko w szczególnych przypadkach, jak np. w art. 388 k. z. Poza tymi szczególnymi przypadkami wystarcza możność zastrzeżenia sobie w umowie prawa odstąpienia w razie •opóźnienia (lex commissoria) na podstawie art. 56 nast. k. z. W § 2 wprowadzono częściowy wyjątek od zasady, że prawo odstąpienia istnieje tylko w razie zwłoki a zatem, że prawo odstąpienia od całej umowy istnieje tylko wówczas, gdy dłużnik popadł w zwłokę

﻿341 Kodeks zobowiązań — Art. 250—251. z całym świadczeniem. Wyjątek wprowadzono mianowicie w przypadku, gdy świadczenia obu stron są podzielne. Wprawdzie z reguły wierzyciel nie musi przyjmować częściowego świadczenia (art. 206 k. z.) i jeżeli go nie przyjmie, dłużnik popada w zwłokę z całym świadczeniem a jeżeli przyjmie, prawa z art. 250 służą mu tylko co do części umowy, odporeszty świadczenia, z którą dłużnik jest w zwłoce, jednak rzecz tylko w przypadku, gdy całe podzielne świadczenie od razu. Inaczej w przypadku świadczeń sukcesywnych, za-Wówczas możliwe jest, że dłużnik popada w zwłokę tylko co do części Powstaje świadczenia, gdyż reszta świadczenia jeszcze nie zapadła. wówczas najpierw kwestia, czy wierzyciel może odstąpić od umowy tylko co do części, z którą dłużnik zalega i tę kwestię rozstrzyga k. z. zgodnie z zasadą § 1 twierdząco, podobnie, jak k. c. a. (§ 918 ust. 2). W tych przypadkach powstaje jednak jeszcze dalsza kwestia a mianowicie, czy wierzyciel w razie zwłoki dłużnika z jednym częściowym świadczeniem może odstąpić także co do całej umowy a zatem także co do wszystkich późniejszych, jeszcze nie zapadłych świadczeń. I tę kwestię załatwia k. z. za wzorem § 918 k. c. a. twierdząco, albowiem jeżeli dłużnik popadł w zwłokę z jednym świadczeniem, istnieje obawa, że tak samo może być i z dalszymi świadczeniami, wierzyciel traci zaufanie, jakie miał do dłużnika i powinien mieć możność rozwiązania z nim stosunku także na przyszłość i wyszukania sobie innego dostawcy. Do tego samego rezultatu można też dojść na podstawie § 326 ust. 1 zd. 3 i § 325 ust. 1 zd. 2 k. c. n. Wymóg dowodowy, zawarty w § 3, jest podyktowany tą samą myślą, co analogiczny wymóg, zawarty w art. 77 § 2 k. z. ART. 251. § 1. Jeżeli strony zastrzegły sobie prawo odstąpienia od umowy na przypadek niewykonania zobowiązania wzajemnego w terminie ściśle określonym, strona uprawniona, w razie zwłoki drugiej strony, może bez wyznaczenia dodatkowego terminu oświadczyć, że od umowy odstępuje. 2. Przepis ten stosuje się również w przypadku, gdy § wykonanie zobowiązania przez jedną ze stron po terminie nie ma dla drugiej strony znaczenia bądź z uwagi na naturę zobowiązania, bądź z uwagi na niemożność osiągnięcia celu, w którym umowę zawarto. Przepis ten ułatwia wierzycielowi odstąpienie od umowy w razie zwłoki dłużnika w dwóch przypadkach, określonych w § 1 i 2, a mianowicie zwalnia go w tych przypadkach od wyznaczania dłużnikowi odpowiedniego terminu do wykonania. Do § 1. Kwestia tzw. interesów ściśle terminowych była w dotychczasowym ustawodawstwie cywilnym, w Polsce obowiązującym, w różny sposób unormowana. K. N. i T. X cz. 1 nie zawierały w tym względzie żadnego przepisu, należało zatem stosować ogólne postanowienia, zezwalające stronom na umowne zastrzeżenie prawa odstąpienia na przypadek niewykonania zobowiązania, czyli na tzw. lex commissoria. Wobec tego

Kodeks zobowiązań — Art. 251. ﻿342 zależało w zupełności od interpretacji woli stron, jaki skutek miało takie zastrzeżenie a mianowicie, czy strona wierna umowie miała mieć możność odstąpienia w razie jakiegokolwiek opóźnienia, czy tylko w razie zwłoki w technicznym znaczeniu a dalej, czy potrzebne było uprzednie postawienie w zwłoce oraz, czy rozwiązanie umowy następowało dopiero na skutek oświadczenia o odstąpieniu, czy też ipso iure przez sam fakt niewykonania w terminie, zwłoki lub postawienia w zwłoce (por. Planiol-Ripert, Traite, T. VI, nr 436). Wobec tego, że przy umowach wzajemnych zastrzeżenia odstąpienia na przypadek niewykonania w ściśle oznaczonym terminie zdarzają się często, przy czym strony zwykle nie określają same dokładnie skutków tego zastrzeżenia, pozostawienie tej sprawy wyłącznie interpretacji woli stron nie jest praktyczne i może dać powód do rozbieżności w orzecznictwie. Dlatego zarówno k. c. n., jak i znowelizowany k. c. a., zawierają normy interpretacyjne, które w razie wątpliwości określają następstwa takiego zastrzeżenia. K. c. n. każę rozumieć zastrzeżenie umowne, iż dłużnik ma utracić swe prawa z umowy, jeżeli nie wykona zobowiązania, w ten sposób, iż wierzyciel ma wówczas prawo odstąpić od umowy a zatem, że rozwiązanie umowy nie następuje z samego prawa lecz dopiero wskutek oświadczenia wierzyciela (§ 360), a zastrzeżenie umowne, iż świadczenie ma być wykonane niezawodnie (genau) w terminie ściśle określonym, każę rozumieć jako zastrzeżenie prawa odstąpienia, przy czym stanowi, że prawo to wykonać można wówczas w razie opóźnienia, chociażby ono nie było zwłoką w technicznym znaczeniu, § 361 (por. Staudinger, do §§ 360 i 361). Wynika stąd w porównaniu ze zwykłymi skutkami, przewidzianymi przez k. c. n. na przypadek niewykonania zobowiązania wzajemnego w oznaczonym terminie, podwójna różnica na korzyść wierzyciela, o ile chodzi o odstąpienie od umowy a mianowicie: 1) odpada wymóg zwłoki dłużnika i 2) odpada wymóg wyznaczenia terminu do wykonania. K. c. a. postanawia, że jeżeli umówiono się o wykonanie umowy wzajemnej w ściśle określonym terminie z zastrzeżeniem odstąpienia, to w razie opóźnienia, chociażby nastąpiło ono wskutek okoliczności, za które dłużnik nie odpowiada, należy uważać wierzyciela za odstępującego od umowy bez jakiegokolwiek oświadczenia z jego strony, chyba że bez - zwłocznie po upływie terminu zawiadomił dłużnika, iż chce nastawać na wykonanie, § 919 (Klang, Kommentar, do § 919). W odróżnieniu od k. c. n. nie zamieszczono w k. c. a. normy interpretacyjnej, że samo postanowienie, iż umowa ma być wykonana dokładnie w ściśle oznaczonym terminie, ma już być rozumiane jako zastrzeżenie prawa odstąpienia, gdyż uważano, że norma jest potrzebna tylko na przypadek, gdy ścisłe oznaczenie terminu było wyraźnie lub w sposób dorozumiany połączone z zastrzeżeniem odstąpienia w razie niedotrzymania terminu, czy zaś tak było, to należy pozostawić interpretacji umowy. Sama norma, na ten przypadek wydana, idzie jeszcze dalej niż zawarta w k. c. n., a mianowicie wierzyciel nie tylko nie musi wyznaczać dłużnikowi terminu, ale nawet nie musi oświadczać woli odstąpienia a tylko, jeżeli chce nastawać na wykonanie, musi to oświadczyć bezzwłocznie dłużnikowi. Słuszne jest stanowisko k. c. a. co do tego, że norma potrzebna jest tylko na przypadek tz.v. lex commisoria, tj. zastrzeżenia prawa odstąpienia w razie niewykonania umowy w ściśle oznaczonym terminie oraz, że kwestię, czy taka była wola stron, można pozostawić interpretacji. Jasne jest też, że w takim przypadku odstąpienie musi być ułatwione w porównaniu z przypadkiem, gdy takiego zastrzeżenia nie było. Takim ułatwieniem, wynikającym z natury rzeczy i przyjętym przez k.

﻿343 Kodeks zobowiązań — Art. 25 1. ■c. n. i k. c. a., jest odpadnięcie wymogu wyznaczania dodatkowego terminu do wykonania i to przyjmuje też k. z. Natomiast nie ma dostatecznego powodu, aby iść jeszcze dalej i odrzucać wymóg zwłoki po stronie dłużnika. Jeżeli strony chcą tak ostrego rygoru, to powinny go wyraźnie w klauzuli wypowiedzieć, aby dłużnik już przy zawarciu umowy wiedział, że bierze na siebie ryzyko przypadków, mogących opóźnić wykonanie. Również nie do przyjęcia było, jako za daleko idące, postanowienie, zawarte w k. c. a., że w przypadku zastrzeżenia odstąpienia zbyteczne jest w ogóle zawiadomienie dłużnika o odstąpieniu, a natomiast potrzebne jest bezzwłoczne zawiadomienie go o tym, że wierzyciel mimo opóźnienia chce nastawać na wykonanie. Postanowienie takie raczej wychodzi na niekorzyść wierzyciela, gdyż jeżeli zaniedba powyższego zawiadomienia, traci prawo wyboru między nastawaniem na wykonanie a odstąpieniem, które by mu służyło w braku klauzuli odstąpienia na podstawie art. 250 bez żadnego z jego strony oświadczenia. W systemie k. c. a., według którego prawo odstąpienia służy wierzycielowi nawet w braku winy po stronie dłużnika, taki rygor da się jeszcze wytłumaczyć, jako pewnego rodzaju rekompensata dla dłużnika za włożenie na niego ryzyka przypadków i jako środek, zapewniający jak najszybsze rozwikłanie stosunku prawnego w interesie obu stron. Względy te mogą być decydujące w prawie handlowym, podyktowały też art. 551 § 1 polskiego k. h., jednak w obrocie cywilnym, na znacznej przestrzeni państwa do tego nieprzyzwyczajonego, byłyby niewłaściwe. Zarówno k. c. n. jak i k. c. a. wspominają w odnośnych przepisach zarówno o wykonaniu w czasie ściśle oznaczonym jak i w ciągu czasokresu ściśle oznaczonego. W k. z. użyto na oznaczenie obu tych przypadków słowa „termin ściśle oznaczony", gdyż obejmuje ono wszystkie przypadki. Także i wówczas, gdy zobowiązanie ma być wykonane w oznaczonym dniu, chodzi w rzeczywistości o czasokres, w ciągu którego należy je wykonać, gdyż dłużnik ma je wykonać w ciągu tego dnia. Do § 2. Na równi z umowami ściśle terminowymi (w rozumieniu legis commissoriae) stawia k. c. a. przypadek, gdy ze względu na naturę interesu lub znany zobowiązanemu cel świadczenia wykonanie zobowiązania po terminie (niekoniecznie ściśle oznaczonym) nie przedstawia dla wierzyciela żadnego interesu (§ 919 zd. 2), tzn. wówczas wierzyciel, jeżeli dłużnik nie spełnił świadczenia w dniu zapadłości lub do dnia, w którym możliwie wierzyciel jeszcze miał interes w wykonaniu umowy, uważany jest z samego prawa za odstępującego od umowy, chyba że bezzwłocznie zawiadomi dłużnika, iż mimo to chce nastawać na wykonanie. Jakkolwiek w zasadzie słuszne jest postawienie na równi przypadku umowy terminowej z przypadkiem, w którym obu stronom jest lub pobyć wiadome, że wykonanie po terminie nie przedstawia dla z nich interesu, to jednak przy takim uregulowaniu skutków ściśle terminowych, jakie nastąpiło w § 919 k. c. a., takie zrównanie nie daje dobrych rezultatów, albowiem czyni się rozwiązanie umowy z samego prawa zależnym od dość nieuchwytnego dla drugiej strony stanu faktycznego, jakim jest odpadnięcie interesu w wykonaniu umowy po stronie jej spółkontrahenta. Dlatego za trafniejsze uznać należy stanowisko k. c. n., który w przypadku odpadnięcia interesu daje wierzycielowi strony opieszałej tylko prawo odstąpienia bez wyznaczania dodatkowego terminu i to tylko w razie zwłoki dłużnika w technicznym znaczeniu (§ 326 ust. 2). Za tym przykładem poszedł też i k. z. zwłaszcza, że takie rozstrzygnięcie wynikało dla k. z. z postulatu równego traktowania umów ściśle terminowych, tj. zawierających klauzulę odstąpienia,

344 Kodeks zobowiązań — Art. 251—252. z umowami, jakie ma na myśli § 2, tj. w których z natury zobowiązania lub z celu umowy wynika, że świadczenie po terminie nie ma dla drugiej strony znaczenia. Natomiast z kodeksu austriackiego zaczerpnięto bliższy sposób określenia przypadków, do których stosuje się § 2 artykułu 251, gdyż określenie zawarte w k. c. n. (§ 326 ust. 2) jest za obszerne. Może ono obejmować także przypadki, w których dłużnik nie mógł wiedzieć, że świadczenie po terminie nie będzie przedstawiało dla wierzyciela interesu, bo nie wskazywała na to ani natura zobowiązania ani cel umowy. Ponieważ art. 251 ma, jak na to wskazuje jego brzmienie, charakter wyjątku od norm, zawartych w art. 250, przeto zbędne było dodawać, że poza tym inne postanowienia, zawarte w art. 250, wchodzą też w zastosowanie i w przypadkach z art. 251, tj. alternatywne prawo nastawania na wykonanie z odszkodowaniem za zwłokę, prawo odstąpienia od całej reszty niespełnionego świadczenia w razie zwłoki co do części i wymóg formy piśmiennej dla oświadczenia o odstąpieniu, jeżeli wartość przedmiotu umowy przenosi tysiąc złotych, gdyż te postanowienia pozostają jako reguła, od której art. 251 nie wprowadził wyjątku w przypadkach, do których się odnosi. ART. 252. Gdy zobowiązanie wzajemne stanie się niemożliwym do wykonania skutkiem okoliczności, za które strona zobowiązana odpowiada, strona uprawniona może, według swego wyboru, albo żądać odszkodowania za niewykonanie zobowiązania, albo oświadczyć, że od umowy odstępuje. W razie częściowej niemożliwości druga strona może od umowy odstąpić, jeżeli z natury zobowiązania lub z celu, zamierzonego przez strony, wynika, że wykonanie częściowe nie ma dla strony uprawnionej znaczenia. Gdy w zobowiązaniu wzajemnym świadczenie jednej strony stanie się niemożliwe do wykonania tylko w części, druga strona może odstąpić od umowy, jeżeli z natury zobowiązania albo z celu zamierzonego przez strony wynika, że częściowe wykonanie zobowiązania nie ma dla strony uprawnionej znaczenia (art. 267 § 3/ K. N. nie zawiera szczególnej normy na przypadek niemożliwości wykonania zobowiązania wzajemnego, za którą dłużnik odpowiada. Wobec tego należy uznać ten przypadek za objęty artykułem 1184 z tym oczywiście, że wierzyciel z natury rzeczy nie może nastawać na wykonanie i odszkodowanie za zwłokę i że sąd nie może już przyznać dłużnikowi odroczenia. Wierzyciel może tylko żądać rozwiązania umowy i odszkodowania za jej niewykonanie. Orzecznictwo skłonne jest w tych przypadkach zwalniać nawet wierzyciela od powództwa i uznawać za BIBLIOGRAFIA Art. 252. Kurzer Fryderyk: Umowny interes ujemny w k. z. Gl. Adw. r. 1934. str. 167, 206.

﻿345 Kodeks zobowiązań — Art. 252—253. dopuszczalne odstąpienie od umowy bez pośrednictwa sądu (Planiol-Ripert, VI, nr 428). Brzmienie art. 1184 nie wyłącza też prawa wierzyciela do wykonania swojego świadczenia i żądania odszkodowania za niespełnione wzajemne świadczenie (dommages et interets compensatoires), zamiast odstępowania od umowy. K. c. n. daje wierzycielowi wyraźnie w tym przypadku wybór między żądaniem odszkodowania za niespełnione świadczenie a odstąpieniem od umowy przez pozasądowe oświadczenie (§§ 325 i 327). Zamiast odszkodowania za niespełnione świadczenie wierzyciel może też żądać wydania odszkodowania, uzyskanego za dłużny przedmiot lub przelewu roszczenia odszkodowawczego, albo może po prostu wstrzymać się ze swoim świadczeniem lub, jeżeli je już wykonał, żądać jego zwrotu według przepisów o niesłusznym zbogaceniu (§§ 325 i 323). W razie odstąpienia od umowy nie może jednak wierzyciel żądać odszkodowania za niewykonanie umowy, wobec czego w nauce interpretuje się pierwszą alternatywę z § 325, tj. prawo żądania odszkodowania za niespełnione świadczenie w ten sposób, że wierzyciel nie musi wówczas wykonywać swego świadczenia, lecz może także wartość jego potrącić od odszkodowania za świadczenie wzajemne i żądać nadwyżki (Staudinger, do § 325). K. c. a. daje wierzycielowi, podobnie jak k. c. n., wybór między żądaniem odszkodowania za niespełnione świadczenie lub odstąpieniem od umowy, jednak w tym ostatnim przypadku przyznaje mu nadto odszkodowanie za niewykonanie umowy, co czyni zbędnym rozszerzające i trudne do uzasadnienia interpretowanie pierwszej alternatywy, tj. prawa żądania odszkodowania za niespełnione świadczenie w inny sposób jak w ten, że wówczas wierzyciel musi swoje świadczenie wykonać (§§ 920 i 921 i Schey, Bericht der Kommission etc., str. 166). K. z. poszedł za przykładem k. c. a., a mianowicie daje wierzycielowi wprawdzie taką samą alternatywę między żądaniem odszkodowania za niespełnione świadczenie a odstąpieniem od umowy, jak k. c. n., jednak zarazem przyznaje wierzycielowi w razie odstąpienia prawo do odszkodowania za niewykonanie umowy, o czym zresztą będzie mowa niżej przy art. 253. Z ogólnych przepisów wynika i nie potrzeba tego wyraźnie w kodeksie podnosić, że wierzyciel może też, zamiast odszkodowania za niespełnione świadczenie, żądać wydania surogatów świadczenia w myśl art. 268 k. z., gdyż prawa, przyznane wierzycielowi w razie niemożliwości świadczenia niezawinionej muszą mu tym bardziej służyć w razie niemożliwości zawinionej przez dłużnika. Również wynika z art. 215 § 2, że wierzyciel może poprzestać na wstrzymaniu się ze swoim świadczeniem także i wówczas, gdy niespełnienie wzajemnego świadczenia nastąpiło skutkiem niemożliwości świadczenia. Przepis, zawarty w zdaniu drugim art. 252 na zwrócić drugiej stronie wszystko, co otrzymała od niej z mo-BIBLIOGRAFIA Art. 253. Kurzer Fryderyk: Umowny interes ujemny w k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 167, 206.

346 Kodeks zobowiązań — Art. 253. nie tylko zwrotu tego, co cy umowy, oraz ma prawo żądać spowodowanej niewykonadała, lecz i naprawienia szkody, niem zobowiązania wzajemnego. W związku z odstąpieniem od umowy z powodu niewykonania świadczenia wzajemnego w przypadkach z art. 250—252 k. z., należało rozstrzygnąć dwie kwestie, w dotychczasowym prawie niejednolicie unormowane, a to 1) czy wierzyciel, odstępujący od umowy, może oprócz tego, że zostaje zwolniony ze swojego świadczenia, żądać odszkodowania za niewykonanie umowy i 2) jakie są skutki odstąpienia od umowy. Co do pierwszej kwestii, to k. N. (art. 1184) i k. c. a. (§ 921) dają wierzycielowi prawo żądania odszkodowania, natomiast k. c. n., jak zaznaczono w uzasadnieniu art. 252, nie daje go. Stanowisko k. c. n. nie jest.uzasadnione ani względami praktycznymi ani względami teoretycznymi. Względy praktyczne wymagają często, aby wierzyciel mógł pokryć się gdzie indziej, w tym celu jednak musi być zwolniony od swego świadczenia, aby je mógł zaoferować innemu kontrahentowi a zatem musi mieć możność odstąpienia od umowy, powinien jednak otrzymać odszkodowanie za utratę tych korzyści, jakich się spodziewał z wykonania umowy, gdyż za to dłużnik w myśl ogólnej zasady o skutkach niewykonania zobowiązań (por. art. 239, 242 i 157 k. z.) odpowiada. Pod naciskiem tej praktycznej potrzeby nauka niemiecka zmuszona jest interpretować pierwszą alternatywę z § 325 zd. 1, tj. żądanie odszkodowania za niespełnione świadczenie bez odstępowania od umowy w sposób, umożliwiający wierzycielowi zaniechanie swojego świadczenia i żądania nadwyżki, co w rezultacie jest nie tylko sprzeczne z duchem ustawy a nawet rodzajem interpretacji contra legem, ale ponadto czyni zupełnie zbędną drugą alternatywę, tj. prawo odstąpienia od umowy. Jako wzgląd teoretyczny odmówienia wierzycielowi, w razie odstąpienia, prawa do żądania dodatniego interesu przytaczano, że skoro umowa się rozwiązuje, brak podstawy do żądania odszkodowania za jej niewykonanie i co najwyżej można by mówić o interesie ujemnym (jak np. w przypadku z art. 57 k. z.). Prawo żądania tylko interesu ujemnego uznane jest w nauce szwajcarskiej, gdyż k. z. szwajc., podobnie jak k. c. n., nie przewiduje w razie odstąpienia prawa do żądania interesu dodatniego (Oser, Kommentar, do art 107, nr 37). Słusznie jednak podnosi Schey (Bericht der Kommission etc., str. 167), że prawodawca podobnymi względami teoretycznymi krępować się nie musi a zresztą odstąpienie od umowy nie jest równe jej nieważności i jest tak samo następstwem (zawinionego) niedopełnienia, jak odszkodowanie i można oba te sposoby zadośćuczynienia słusznemu interesowi wierzyciela zastosować obok siebie. Z tych powodów k. z. wyraźnie uznaje w razie odstąpienia, prawo wierzyciela żądania odszkodowania za niewykonanie zobowiązania. Odszkodowanie to będzie oczywiście niższe, niż w przypadku, gdy wierzyciel żąda odszkodowania nie odstępując od umowy, gdyż należy od niego potrącić wartość świadczenia, które wierzyciel przez odstąpienie od umowy sobie zaoszczędza. Co do drugiej kwestii, to k. c. n. każę stosować przepisy o skutkach wykonania umownego prawa odstąpienia (§ 327), co jest konsekwentne wobec odmówienia wierzycielowi odszkodowania, gdyż traktuje się dłużnika niewykonywającego zobowiązania tak jak tego, kto powinien się liczyć z prawem wierzyciela do odstąpienia a zatem ostrzej, niż w przy-

347 ﻿Kodeks zobowiązań — Art. 253—254. padkach niesłusznego zbogacenia. K. c. a. zadawala się nałożeniem obowiązku zwrotu otrzymanego świadczenia według przepisów o niesłusznym zbogaceniu (§ 921). K. N. nie określa bliżej skutków rozwiązania umowy, orzecznictwo stosuje analogicznie przepisy o skutku spełnienia się warunku rozwiązującego, w nauce panuje zapatrywanie, że jeżeli nastąpiły już jakie świadczenia, należy wszystko przywrócić do pierwotnego stanu w sposób, jaki jest możliwy, a więc przez zwrot w naturze lub wydanie wartości rzeczy zużytej, otrzymanych usług itp. Słuszne jest, że w razie rozwiązania umowy obie strony powinny sobie zwrócić wszystko, co na jej podstawie otrzymały, gdyż inaczej byłyby niesłusznie zbogacone. Jednak nie jest potrzebne a nawet wskazane dokładne precyzowanie, według jakich norm ten zwrot ma nastąpić, gdyż stanowisko stron pod tym względem nie jest równe. Jeżeli strona, odpowiadająca za niewykonanie swojego zobowiązania, coś otrzymała, ma to nie tylko zwrócić, lecz ma także dać odszkodowanie, gdyby więc zwrócić w naturze nie mogła, odpowiada za to według przepisów o odszkodowaniu. Co do niej nie potrzeba powoływać się ani na przepisy o wykonaniu umownego prawa odstąpienia ani na przepisy o niesłusznym zbogaceniu. Natomiast druga strona może być obowiązana do zwrotu tylko według przepisów o niesłusznym zbogaceniu, bo co do niej nie ma innego tytułu odpowiedzialności jak tylko otrzymanie nienależnego świadczenia (causa finita, art. 129 k. z.). Dlatego też k. z. ogranicza się tylko do wypowiedzenia ogólnej zasady, że strony powinny sobie zwrócić wszystko to, co na podstawie umowy otrzymały, zaś kwestię rozmiaru tego obowiązku pozostawia do rozstrzygnięcia według ogólnych zasad zależnie od tego, o którą stronę chodzi. DZIAŁ II. Potrącenie. Dłużnik ma prawo potrącić ze swego ART. 254. § 1. chociażby z innego stosunku prawnedługu to, co wierzyciel BIBLIOGRAFIA Art. 254. Bartz A. W.: Czy w postępowaniu nakazowym dopuszczalne jest potrącenie. Cyw. r 1934. str. 410. Bartz Antoni Władysław: Poręczenie w polskim k. z. P. S. r. 1934, nr 3. Fenichel Zygmunt: Czy można oprzeć powództwo o umorzenie egzekucji na potrąceniu, którego można było żądać w poprzednim procesie. Proc. Cyw. r. 1934, str. 757. Fenichel Zygmunt: Potrącenie w prawie polskim. N. K. Z. r. 1934, str. 125, 133, 137. 129, potrącenia, zgłoszonego w formie zarzutu. Konic L.: Warunki procesowe Cyw. r. 1934, nr 21—22. Proc. Korzonek Jan: Czy warunkiem zarzutu potrącenia jest pozasądowe oświadczenie dłużnika, iż korzysta z prawa potrącenia, czy też wystarczy oświadczenie złożone w postępowaniu sądowym? Opinia prawna w Proc. Cyw. z r. 1935, str. 692. Longchamps de Berier R.: Potrącenie. E. P. P. XXVII. Medyński Władysław Jan: Potrącenie w k. z. N. K. Z. r. 1935, str. 169, 173, r. 1936, str. 1, 5, 9, 13.

348 Kodeks zobowiązań — Art. 254. go jest mu dłużny, jeżeli przedmiotem obu długów są sumy pieniężne albo rzeczy zamienne tego samego gatunku i jakości, a obie wierzytelności są wymagalne i zaskarżalne. § 2. Gdy dłużnik oświadczy wierzycielowi, że korzysta z prawa potrącenia, obie wierzytelności uważane będą za wzajemnie umorzone w całości lub w części z chwilą, kiedy stały się możliwe do potrącenia. Spólnik może odmówić zaspokojenia wierzyciela spółki, do= póki wierzyciel spółki może się zaspokoić przez potrącenie swojej wierzytelności z wierzytelnością, jaka śluzy spółce przeciwko niemu (art. 568). Potrącenie długu upadłego z długiem wierzycieła jest do= puszczalne, jeżeli oba długi istniały w czasie ogłoszenia upadlo= ści, chociażby termin uiszczenia jednego z nich nie nastąpił. Przy potrąceniu dług wierzycieła oznacza się całkowitą sumą, dług zaś upadłego oznacza się sumą kapitału bez odsetek od dnia ogło= szenia upadłości. Jeżełi termin płatności nieoprocentowanego długu upadłego w dniu ogłoszenia upadłości nie nastąpił, do po= trącenia będzie przyjęta suma, zmniejszona o odsetki ustawowe, nie wyższe jednak, niż sześć od sta, za czas od dnia ogłoszenia upadłości do dnia płatności i nie więcej, niż za dwa łata. Potrą; cenie nie jest dopuszczalne, jeżeli dłużnik upadłego nabył wie; rzytelność w drodze przelewu lub indosu po ogłoszeniu upadło; ści, albo nabył ją w ciągu ostatnich sześciu miesięcy przed datą ogłoszenia upadłości, wiedząc o istnieniu podstawy ogłoszenia upadłości. Potrącenie jednak jest dopuszczalne, jeżeli nabywca stał się wierzyciełem upadłego wskutek spłacenia jego długu, za który odpowiadał osobiście albo pewnymi przedmiotami mająt= kowymi, i jeżeli nabywca w czasie, gdy wziął na siebie odnowie; działność za dług upadłego, nie wiedział o istnieniu podstawy ogłoszenia upadłości. Potrącenie jest zawsze dopuszczalne, jeżeli przyjęcie odpowiedzialności nastąpiło na sześć miesięcy przed ogłoszeniem upadłości (art. 54 i 55 pr. upadł.). Potrącenie nie jest dopuszczałne, jeżełi wierzycieł stał się dłużnikiem masy upadłości (art. 56 pr. upadł.). Wierzyciel, który (w postępowaniu upadłościowym) chce skorzystać z prawa potrącenia, winien o tym oświadczyć nie póż; niej, niż przy zgłoszeniu wierzytelności (art. 57 pr. upadł.). W postępowaniu układowym kwestia potrącenia przedsta= wia się następująco: Potrącenie wzajemnych długów między dłużnikiem a wierzycielem nie jest dopuszczalne, jeżeli wie; r zydel:

Kodeks zobowiązań — Art. 254 ﻿349 1) stał się dłużnikiem po otwarciu postępowania układowego 2) będąc dłużnikiem, stał się po otwarciu postępowania układowego wierzycielem przez nabycie w drodze przelewu lub indosu wierzytelności, powstałej przed otwarciem tego postępo* wania. Potrącenie jednak jest dopuszczalne, jeżeli nabycie na* stąpiło wskutek zapłacenia długu, za który nabywca ćdpowia* dał osobiście albo pewnymi przedmiotami majątkowymi, i jeżeli odpowiedzialność nabywcy za dług powstała przed datą, kiedy podanie dłużnika o otwarcie postępowania układowego wply* nęło do sądu (art. 39 pr. układ.). Zarzut potrącenia jest skuteczny i działa wstecz do w której obie wierzytelności były możliwe do potrącenia w przypadku, gdy dłużnik oświadczenie o potrąceniu swej wie* rzytelności z wzajemną wierzytelnością zbywcy wierzytelności złożył dopiero wobec nabywcy wierzytelności po dokonaniu przelewu wierzytelności na rzecz tegoż nabywcy. Jeżeli zarzut potrącenia wobec nabywcy wierzytelności w przypadku wyżej okreśłonym był podstawą powództwa z art. 566 § 1 pkt. 2 kpc., pozwany jednakowoż w czasie gdy toczył się ten spór otrzymał zaspokojenie swej wierzytełności na skutek wdrożonej przeciw powodowi egzekucji, powód uprawniony jest w miejsce pierwotnego żądania o umorzenie egzekucji żądać od pozwanego zapłaty kwoty, którą tenże w toku postępowania egzekucyjnego otrzymał. (O. S. N. z 6. 2. 1936, C II 2424/36); Gł. Pr. z r. 1937, str. 182, poz. 7). Okoliczność, że dłużnik na podstawie swej wzajemnej pre* tensji pieniężnej wykonuje prawo zatrzymania na rzeczach wieś rzyciela, nie wyklucza dopuszczalności potrącenia z wierzytelno* ści pieniężnej wierzyciela. (O. S. N. z 15. 3. 1937, C III 2198/36; R. P. E. S. z r. 1937, str. 868). Niewypłacenie przez pracodawcę pracownikowi części wy* nagrodzenia zgodnie z zawartą umową z tymże pracownikiem o pokryciu przez niego części wyrządzonej szkody — nie jest do* konaniem potrącenia w myśl art. 21 rozp. z dnia 16/III 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych (Dz. U. Nr 35, poz. 323); przez potrącenie bowiem należy rozumieć jednostronne oświadczenie pracodawcy, że wierzytelność pracownika ma bvć skutkiem oretensji wzajemnej pracodawcy uznana za wygasłą. (O. S. N.' z 13. 1. 1936, C III 811/34; O. S. P. z r. 1936, poz. 423). Sposób umorzenia zobowiązania przez potrącenie, tj. przez przeciwstawienie wierzycielowi wzajemnej wierzytelności tej samej wysokości.

Kodeks zobowiązań — Art. 254. 350 uznany jest wyraźnie w k. N. (art. 1289 nast.), w k. c. a. (§ 1438 nast.) i w k. c. n. (§ 387 nast.). T. X cz. 1 nie wspomina o potrąceniu, ale orzecznictwo uznawało ten sposób umorzenia zobowiązań jako wynikający z natury rzeczy (por. orzeczenia przy art. 1536 w wydaniu kodeksu Rymowicza i Święcickiego oraz Bossowski, str. 189). W kwestii, czy umorzenie przez potrącenie następuje, skoro istnieją jego warunki, z samego prawa, przez sam fakt istnienia wzajemnych wierzytelności, czy też dopiero na skutek oświadczenia jednej ze stron, odróżnić należy stanowisko kodeksów od stanowiska współczesnej nauki orzecznictwa. Z kodeksów k. N. i k. c. a. stoją raczej na stanowisku i potrącenia z samego prawa (art. 1290 k. N., § 1438 in fine k. c. a.). Wprawdzie oba te kodeksy wspominają w innych przepisach o zasłanianiu się potrąceniem w drodze zarzutu (art. 1294 i 1295 k. N., §§ 1441—1443 k. c. a.), jednak można by ten zarzut rozumieć w podobny sposób, jak np. zarzut dokonanego przedawnienia lub zasiedzenia. Natomiast k. c. n. wyraźnie stanowi, że potrącenie następuje dopiero na skutek oświadczenia strony, która chce korzystać z tego sposobu umorzenia swego długu, jednak z mocą wsteczną aż do chwili, gdy wzajemne wierzytelności z sobą się zeszły (§§ 388 i 389). Co do stanowiska nauki i orzecznictwa, to zarówno o ile chodzi'o k. N., jak i k. c. a., kładą one nacisk na to, że bez zarzutu strony sąd nie może przyjąć umorzenia przez potrącenie, skutkiem czego postanowienie ustawy, że umorzenie następuje z samego prawa przez zejście się wzajemnych wierzytelności sprowadza się do tego, że skutki tego zarzutu działają wstecz, tzn. że tak, jak według k. c. n., uważa się wierzytelności za umorzone z chwilą, gdy wzajemnie się zeszły (por. Planiol-Ripert, T. VII, nr 1290 i Klang, Kommentar, do § 1438 pod V). Ponieważ takiemu ujęciu sprawy odpowiada najlepiej sformułowanie, przyjęte w k. c. n., ponieważ dalej sformułowanie przyjęte w k. N. wprowadza komplikacje ze względu na osoby trzecie, które, jak zastawcy i poręczyciele, mogły by się powoływać na umorzenie dokonane z samego prawa nawet w przypadku, gdyby dłużnik nie chciał się powoływać na potrącenie i, jak tego dowodzi art. 1299 k. N., kodeks, który przyjął takie sformułowanie, musi w pewnym zakresie uznać ich nabyte prawa, przeto k. z., aby uniknąć tych komplikacyj oraz wszelkich możliwych teoretycznych wątpliwości i praktycznie niepożądanych następstw potrącenia z samego prawa, możliwych nawet wówczas, gdyby się wymagało, jak to ma miejsce w nauce k. N. i k. c. a., zawsze zarzutu dłużnika, przyjął zdecydowanie takie sformułowanie, jak w k. c. n. To samo sformułowanie spotykamy też w k. z. szwajc. (art. 124). Natomiast projekt fr.-wł. nie zerwał jeszcze stanowczo z koncepcją potrącenia ipso iure, jakkolwiek znacznie ją osłabił, wprowadzając zamiast artykułu 1290 k. N. wyraźne postanowienie, że potrącenie nie odnosi skutków bez Mimo to zachowano jako art. 224 wniosku ze strony interesowanej. możności powoływania się na potrącenie osób dawny art. 1299 k. N. o trzecich, odpowiadających za dług, co tłumaczy się konserwatyzmem tego projektu. Jako warunki, od których zależy możność potrącenia, wymieniają kodeksy, obowiązujące dotychczas w Polsce: Wzajemność wierzytelności (art. 1289 k. N., § 1438 k. c. a., § 387 1. k. c. n.). Wymóg ten, jako zresztą wynikający z natury potrącenia, które jest zarazem i sposobem zwolnienia się z zobowiązania i sposobem przymusowego zaspokojenia się z wierzytelności, służącej dłużnikowi wobec potrącającego, przyjmuje też i k. z., przy czym, ze względu na możliwe

﻿351 Kodeks zobowiązań — Art. 254. wątpliwości co do istnienia tej wzajemności, zawiera szczególne przepisy dla przypadków, określonych w art. 260, 261 i 262 k. z. 2. Jednorodzajowość wierzytelności (art. 1291 k. N.. §§ 1438 1 1440 k. c. a. i § 387 k. c. n.). Ponieważ jednorodzajowymi są wierzytelności, których przedmiotem są sumy pieniężne lub rzeczy zamienne tego samego gatunku i jakości, przeto k. z. wyraźnie tak powiada, za wzorem k. N. W ten sam sposób zresztą rozumiana jest jednorodzajowość według k. c. a. (por. Klang, Kommentar, do § 1440) i k. c. n. (Staudinger, Kommentar, do § 387, I, 2, I, Enneccerus-Kipp-Wolff, Lehrbuch, I, 2, § 293, IV). Oczywiście nie ma przeszkody, by dłużnik, który ma sam świadczyć rzecz, oznaczoną gatunkowo, przedstawił do potrącenia swoją wierzytelność o świadczenie rzeczy oznaczonej wprawdzie co do tożsamości ale tego samego rodzaju, gatunku i jakości, jak te, które stanowią przedmiot jego zobowiązania, bo gdyby odebrał tę rzecz od swego dłużnika mógłby ją świadczyć na wykonanie swego zobowiązania. Potrącenie musi być tu dopuszczalne, gdyż umorzenie zobowiązań przez ich realne wykonanie doprowadziłoby dla drugiej strony do tego samego rezultatu. Tak samo różnica miejsca płatności nie uchyla jednorodzajowości, aby jednak wierzyciel nie był przez to postawiony gorzej, niż przy realnym wykonaniu, jaką wierzyciel istnieje obowiązek powetowania ewentualnej straty, przez to ponosi, że nie otrzymuje świadczenia w miejscu jego wykonania czyli, że sumę, którą sobie zaoszczędza przez zwolnienie ze swego zobowiązania musi przekazać na miejsce, w którym miał świadczyć potrącający (art. 255 k. z.). Tak samo stanowi art. 1296 k. N., § 391 ust. k. c. n. oraz przyjmuje nauka dla k. c. a. (Klang, do § 1440 pod I, 5). K. c. n. zawiera jeszcze w § 391 ust. 2 regułę interpretacyjną, że w razie wątpliwości należy uważać potrącenie za wykluczone, gdy umówiono się, iż świadczenie należy wykonać w oznaczonym czasie w oznaczonym miejscu. Podobnie przyjmuje też nauka dla k. c. a. mimo braku takiego postanowienia (Klang, do § 1440 pod I, 5 in fine). Do k. z. takiego postanowienia nie przyjęto, jako rozumiejącego się samo przez się: skoro bowiem z interpretacji umowy wynika, że spełnienie jednego świadczenia w oznaczonym miejscu miało istotne znaczenie, nie można stosować art. 255, który opiera się na przeświadczeniu, że miejsce wykonania nie miało istotnego znaczenia i że wierzycielowi wystarczy surogat w postaci powetowania straty. K. c. a. (§ 1441) i k. c. n. (§ 395) uznają potrącenie z wierzytelności Skarbu Państwa (i analogicznie innych publiczno-prawnych związków terytorialnych) tylko wtedy za możliwe, jeżeli świadczenie ma się wykonać w tej samej kasie, z której ma być wypłacona wierzytelność potrącającego. Wynikało stąd też pośrednio uznanie dopuszczalności umarzania przez potrącenie publiczno-prawnych wierzytelności Skarbu Państwa (por. Klang, do § 1441). Natomiast orzecznictwo francuskie uważa za niedopuszczalne umarzanie zobowiązań publiczno-prawnych (np. podatkowych) przez potrącenie ze strony ich dłużnika, a tylko dopuszcza wyjątkowo potrącenia z takich zobowiązań należności, jakie dłużnik ma do Skarbu z tytułu nieprawnie pobranych od niego sum i to o tyle tylko, o ile wypłata obu należności ma nastąpić w tym samym okręgu a może nawet w tym samym biurze (Planiol-Ripert, VII, nr 1289). K. z. szwajc. wyraźnie wyłącza umorzenie przez potrącenie wbrew woli wierzyciela z tytułu publiczno-prawnego wobec związków terytorialnych Podobne ograniczenie istniało jeszcze (Gemeinwesen, art. 125 al. 3). w projekcie drugiego czytania k. z., jednak zostało ono skreślone podczas obrad Kolegium Uchwalającego z tego powodu, że kwestia ta nie

Kodeks zobowiązań — Art. 254. 352 należy do prawa cywilnego. W rezultacie więc według k. z. zarówno dopuszczalność potrącenia przeciw wierzytelnościom Związków terytorialnych z tytułu prawa publicznego, jak dopuszczalność potrącania z zobowiązania, płatnego w jednej kasie, wierzytelności do pobrania w innej kasie państwowej lub komunalnej, nie została rozstrzygnięta, jako należąca do zakresu prawa publicznego i do przepisów skarbowych. Wymagalność (zapadłość) wierzytelności (art. 1291 k. N., § 1439 3. k. c. a.). Według k. c. n. (§ 387) potrzeba tylko, aby wierzytelność strony potrącającej była wymagalna, natomiast jej dług może być jeszcze niewymagalny, byleby termin był zastrzeżony na jej korzyść, tj. aby miała prawo świadczyć przed terminem. Jest to słuszne ale do tego samego rezultatu można dojść na tle k. N. i k. c. a., jeżeli się stanie na stanowisku potrącenia na żądanie strony a nie z samego prawa. Druga strona bowiem, która jest obowiązana przyjąć wcześniejsze świadczenie dłużnika oraz spełnić swoje zapadłe już świadczenie, nie może się skarżyć na to, że jej dłużnik zamiast spełniać swoje świadczenie i egzekwować wzajemne, korzysta z potrącenia, bo gdyby zamiast potrącenia skorzystał z pierwszej alternatywy, rezultat byłby dla niej ten sam. Warunek wymagalności jest uzasadniony tym, że potrącenie jest surogatem egzekucji wierzytelności, służącej potrącającemu a nie można egzekwować wierzytelności jeszcze niewymagalnej, oraz tym, że wierzyciel, który ma prawo nie przyjąć świadczenia przed terminem, nie może być narażony na to że świadczenie to zostanie użyte wcześniej na zaspokojenie jego długu, chociażby zapadłego. Zobowiązania potrącającego dotyczy tylko ten drugi motyw, a odpada on, jeżeli druga strona musi przyjąć wcześniejsze świadczenie. To też i nauka austriacka uznaje, mimo postanowienia w kodeksie, że nie można potrącać wierzytelności wymagalnej z niewymagalną, dopuszczalność zarzutu potrącenia ze strony dłużnika, który ma prawo spełnić wcześniej swoje świadczenie jeszcze niewymagalne (por. Klang, do § 1439 pod II). Dlatego też k. z., za wzorem k. N. i k. c. a., a także art. 120 k. z. szwajc., wypowiada ogólnie warunek wymagalności obu wierzytelności, jako warunek tego, aby obie strony, tj. każdy z dłużników miał prawo potrącenia, pozostawiając interpretacji stosowanie tego warunku w granicach, nakazanych istotą potrącenia (por. Oser, do art. 120, nr 8). K. N. zawiera wyraźny przepis, że udzielenie terminu ulgowego nie stanowi przeszkody do potrącenia (art. 1292). To samo jednak przyjmuje nauka dla k. c. a. (Klang, do § 1439 pod II) i dla k. c. n. (Staudinger, do § 387 pod I, 5) mimo braku przepisu, gdyż jeżeli udzielono terminu potrącającemu, może on z reguły wcześniej świadczyć, więc sytuacja jest taka sama, jak w przypadku, omówionym wyżej, jeżeli zaś udzielono terminu drugiej stronie, to nie powinna ona się na to powoływać, skoro jej wierzyciel może i chce się zaspokoić przedtem z jej wierzytelności do siebie (termin ulgowy jest na to, aby dłużnik nie musiał pozytywnie świadczyć). Jedynie w przypadku, gdy potrącający udzielił poprzednio drugiej stronie odroczenia za wynagrodzeniem, nie powinien jej pozbawiać w żaden sposób korzyści z tego odroczenia i dlatego k. z. zawiera o tym wyraźny przepis w art. 256 § 1, wzorowany na art. 217 proj. fr.-wł. 4. Płynność wierzytelności (art. 1291 k. N., § 1439 k. c. a.). Wymóg ten, pochodzący jeszcze z prawa rzymskiego, rozumiany jest bądź w ten sposób, że wierzytelność powinna być niewątpliwa co do swego istnienia wysokości a zatem niezależna od warunku zawieszającego, niesporna, i swej wysokości (Planiolniewymagająca dopiero ustalenia przez sąd

﻿353 Kodeks zobowiązań — Art. Ripert, VII, nr 1286) bądź w ten sposób, że wierzytelność powinna być co do swego istnienia czy to już ustalona przyznaniem dłużnika lub wyrokiem, czy to łatwa do udowodnienia (Klang, do § 1439 pod I, 1). Już z tych różnic w pojmowaniu wynika, że wymóg ten jest niepraktyczny, poza tym ma charakter wymogu procesowego, gdyż do procesu należy usunięcie tych wątpliwości. Jeżeli okaże się, że wierzytelność nie istniała albo że jej wysokość była niższa, niż ta, w której jej użyto do potrącenia, to oczywiście o tyle potrącenie będzie bezskuteczne, tzn. umorzenie wzajemnej wierzytelności nie nastąpi. Słusznie więc ani k. c. n. ani k. z. szwajc. nie stawiają tego wymogu i za tym przykładem idzie k. z., zwłaszcza wobec tego, że k. p. c. przewiduje w art. 232 osobną rozprawę nad roszczeniem, przeciwstawionym do potrącenia, jeżeli ono wymaga dopiero wykazania a nie ma związku z roszczeniem głównym. W projekcie przyjętym przez Kolegium Uchwalające był nawet wyraźny przepis (art. 255 § 1), stwierdzający odrzucenie wymogu płynności, a mianowicie pozwalający na przedstawianie do potrącenia wierzytelności spor - nych. Wobec jasnego brzmienia pod tym względem zarówno art. 254 § 1 k. z., jak i wspomnianego wyżej art. 232 k. p. c., przepis ten skreślono podczas obrad konferencji międzyministerialnej jako zbędny. 5. Zaskarżalność wierzytelności (art. 1291 k. N. i Planiol-Ripert, VII, nr 1286 pod 2, Josserand, Cours, II, nr 939). Wyraz „wymagalne" (,,exigibles“) rozumiany jest jako wyłączający od potrącenia nie tylko zobowiązania jeszcze niezapadłe ale także zobowiązania naturalne, a właśnie do zobowiązań naturalnych należą także zobowiązania niezaskarżalne. Zresztą wymóg zaskarżalności wynika z natury potrącenia jednak, podobnie jak to ma miejsce w kwestii zapadłości, w konkretnym wypadku konieczne jest tylko, aby wierzytelność potrącającego była zaskarżalna, natomiast dług potrącającego może być niezaskarżalny, gdyż wolno mu zapłacić dług niezaskarżalny, i jeżeli taki dług umarza przez potrącenie ze swoją wierzytelnością zaskarźalną, to wierzyciel jego na tym tylko zyskuje, zwalnia się bowiem z zobowiązania, niczego właściwie ze swego majątku nie tracąc. Postanowienie k. z., że obie wierzytelności muszą być zaskarżalne, należy zatem rozumieć, tak samo jak co do wymagalności, tj. zapadłości, jako warunek tego, aby obie strony miały możność potrącenia. 6. Wymóg, ażeby przeciw wierzytelności, którą się potrąca, tj. przysługującej potrącającemu, nie służył drugiej stronie zarzut (§ 390 k. c. n.). W tak szerokim ujęciu przepis ten nie jest jednak wskazany, gdyż nie wiadomo, o jaki zarzut chodzi, czy tylko o materialno-prawny czy i procesowy a dalej, czy także o takie zarzuty, jak np. zarzut błędu, podstępu, wyzysku itp. Co do tych ostatnich zarzutów, to samo ich istnienie jeszcze nie wyłącza potrącalności: jeżeli bowiem dłużnik, tj. druga strona, zarzutu nie podniesie, potrącenie będzie skuteczne tak, jak byłoby skuteczne dobrowolne wykonanie zobowiązania, jeżeli zaś druga strona podniesie zarzut, potrącenie będzie z mocą wsteczną bezskuteczne dla braku wzajemnej wierzytelności (por. Staudinger, do § 390 pod 3). Słuszne jest tylko stanowisko k. c. n., ile chodzi o zarzuty materialno-prawne o 254. w ścisłym znaczeniu, które nie niweczą istnienia wierzytelności ani nie pozbawiają jej charakteru zaskarżalnego, ale uchylają jej przymusowe ściągnięcie. Takim zarzutem jest zarzut przedawnienia i wystarczy o tym 23

﻿354 powiedzieć, co nie wyłącza analogicznego traktowania innych zarzutów tej samej natury. Dlatego k. z. wyłącza od potrącenia wyraźnie tylko wierzytelności przedawnione i to tylko o tyle, o ile już były przedawnione w czasie, gdy potrącenie stało się możliwe (art. 256 § 2 a contrario). Jeżeli zaś wierzytelność, przysługująca potrącającemu, nie była jeszcze przedawniona w czasie, gdy potrącenie stało się możliwym, nadaje się do potrącenia dzięki mocy wstecznej zarzutu potrącenia. Tak samo stanowi § 390 zd. 2 k. c. n. i przyjmuje nauka dla k. c. a. (por. Klang, do- § 1438, pod IV, d). Przepis art. 256 § 2 k. z. nie odnosi się do wierzytelności, z której się potrąca, tj. do długu strony potrącającej. Może on być przedawniony nawet w chwili, gdy potrącenie stało się możliwym, bo rzecz ma się tu tak samo, jak z wymagalnością i z zaskarżalnością: druga strona nie może się skarżyć, jeżeli jej wierzyciel zaspakaja się z tego, co sam mógł ale nie musiał jej świadczyć. Wymóg, aby wierzytelności podlegały zajęciu (Planiol-Ripert, 7. VII, nr 1288). Ponieważ jednak zarówno k. N., jak i k. Art. przykładem k. z., traktują o tej kwestii w związku z wyłączeniem niektórych wierzytelności od potrącenia, przeto będzie o tym mowa w uzasadnieniu artykułu 259. ART. 255. Dłużnik może wykonać prawo potrącenia, chociażby miejsca płatności obu długów były różne, jednak winien w tym przypadku powetować stratę, jaką by wierzyciel poniósł z tego powodu. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 254. ART. 256. § 1. Odroczenie wykonania zobowiązania, udzielone przez sąd lub bezpłatnie przez wierzyciela, nie przeszkadza potrąceniu. § 2. Wierzytelność przedawniona może być potrącona, jeżeli w czasie, gdy potrącenie stało się możliwe, nie była jeszcze przedawniona. Do potrącenia należy stosować przepisy k. z., jeśli zdarzenia prawne, które według tych przepisów powoduje potrącenie (oświadczenie dłużnika wierzycielowi o korzystaniu z prawa po= trącenia) nastąpiło po jego wejściu w życie a przed tą datą nie nastąpiło zdarzenie prawne, które spowodowało potrącenie wed= ług przepisów kod. Nap. Skarb Państwa w zasadzie korzysta z prawa zgłoszenia za? rzutu potrącenia należności podatkowych w sporze o zasądzenie od niego należności prywatnoprawnej, z zastosowaniem cdpo= wiednich przepisów k. z. (O. S. N. z 28. 5. — 11. 6. 1937 r., C I 661/37; O. S. P. z r. 1937, poz. 689). Art. 256.

355 ﻿Kodeks zobowiązań — Art. 256—257. Odsetki przedawnione mogą być potrącone, jeżeli w czasie gdy potrącenie stało się możliwe nie były jeszcze przedawnione. (O. S. N. z 11. 3. 1937 C II 2788/36; N. K. Z. z r. 1937, str. 115). Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 254. ART. 257. Jeżeli między dwiema osobami istnieje kilka długów, nadających się do potrącenia, przy potrąceniu ich stosuje się przepisy o zarachowaniu zapłaty. O zarachowaniu zapłaty zob. art. 212—214. Jeżeli między dwiema osobami istnieje kilka długów, nadających się do potrącenia, k. N. każę stosować art. 1256, tzn. przepisy o zarachowaniu zapłaty, wydane na przypadek, gdy nie ma oświadczenia ani dłużnika ani wierzyciela (art. 1297). Tak samo postanawia projekt francuskowłoski w art. 222. Jest to konsekwentne ze stanowiska potrącenia z samego prawa, bo w chwili, gdy następuje potrącenie, nie ma rzeczywiście oświadczenia żadnej strony. Natomiast k. c. n., w konsekwencji stanowiska, że potrącenie następuje dopiero na skutek oświadczenia strony, daje potrącającemu prawo oznaczenia wierzytelności, które mają być umorzone przez potrącenie, a dopiero w braku takiego oznaczenia ze strony potrącającego albo w razie sprzeciwu drugiej strony, każę stosować przepisy o zarachowaniu zapłaty, wydane na przypadek braku oświadczenia dłużnika, tj. § 366 ust. 2, przy czym jednak, podobnie jak przy zarachowaniu zapłaty, jeżeli dłużnik chce umorzyć przez potrącenie swój dłużny kapitał przed odsetkami i kosztami, wierzyciel może sprzeciwić się potrąceniu, które wówczas nie przyjdzie do skutku (§ 396 ust. 2 i § 367). Stanowisko k. c. n. w zasadzie jest słuszne, wątpliwości budzi tylko przyznanie drugiej stronie prawa sprzeciwienia się wyborowi dokonanemu przez potrącającego, albowiem niewiadomo, czy to prawo sprzeciwienia się służy drugiej stronie także co do wyboru, jakiego strona potrącająca dokonała między swoimi wierzytelnościami czy tylko co do wyboru, jakiego ona dokonała między wierzytelnościami drugiej strony (por. Staudinger, do § 396 pod 1). Ale gdyby nawet chodziło tylko o wybór między wierzytelnościami drugiej strony to niewiadomo, dlaczego dłużnik miałby być go pozbawiony przy potrąceniu, jeżeli go ma przy zapłacie. Argument, że dłużnik, wybierając wierzytelność, która powstała dla drugiej strony później, pozbawia ją możności użycia do potrącenia wcześniejszej wierzytelności, która tymczasem uległa przedawnieniu. ale dzięki wstecznemu działaniu zarzutu potrącenia mogła być potrącona, nie jest trafny, gdyż druga strona nie powinna polegać na nadziei, że zdoła zużytkować swą wierzytelność przez potrącenie i dopuszczać do przedawnienia. To też w pierwszym czytaniu projektu k. c. n. wniosek o przyznanie drugiej stronie prawa sprzeciwu został odrzucony i w drug:m czytaniu przeszedł tylko większością (Prot. I, str. 369. VI, str. 166). Wobec tego k. z. nie nadaje wierzycielowi prawa sprzeciwienia się, a w takim razie można było powołać się w całości na przepisy o zarachowaniu zapłaty, tj. art. 212—214, gdyż zastosowanie ich prowadzi do podobnego rezultatu, jak według k. c. n„ jeżeli odpada z niedrugiej strony. Pozostaje różnica tylko go prawo sprzeciwienia się w dwóch kierunkach: 1) w braku oznaczenia przez potrącającego nie

﻿356 Kodeks zobowiązań — Art. 25 7—258. wchodzi od razu w zastosowanie porządek ustawowy, tj. art. 214, lecz druga strona może oznaczyć, która z jej wierzytelności ma być umorzona przez potrącenie, co już jest konsekwencją stanowiska, zajętego przez k. z. przy zarachowaniu zapłaty i 2) w razie, gdy wierzytelność drugiej strony obejmuje zaległe odsetki, koszty lub raty, druga strona może je uznać za umorzone wbrew innemu oznaczeniu potrącającego a nie, jak według k. c. n., unicestwić w ogóle potrącenie, co jest również konsekwencją stanowiska k. z., zajętego przy zarachowaniu zapłaty i służy do szybszego rozwikłania interesów. Przepisy o zarachowaniu zapłaty, powołane w art. 257, zmierzają do ustalenia, która z wierzytelności drugiej strony ma ulec umorzeniu przez potrącenie. Natomiast z ogólnych zasad wynika, że potrącający ma swobodny wybór między swoimi wierzytelnościami, które chce użyć do potrącenia (por. Klang, do § 1438 pod VI, 4). Gdyby jednak potrącający takiego wyboru nie zrobił, wypadnie analogicznie zastosować przepisy o zarachowaniu zapłaty. ART. 258. Zajęcie wierzytelności przez osobę trzecią wyłącza umorzenie jej przez potrącenie tylko wtedy, gdy dłużnik stał się wierzycielem już po zajęciu. Wobec tego, że potrącenie jest surogatem zapłaty, dłużnik wierzytelności zajętej na rzecz osoby trzeciej nie może jej umorzyć przez potrącenie z uszczerbkiem trzeciego, gdyż nie może jej także umorzyć przez zapłatę do rąk swego wierzyciela. Jednak z drugiej strony, skoro oświadczenie potrącenia działa wstecz, prawa osób trzecich nie mogą przeszkadzać potrąceniu, jeżeli w chwili, gdy obie wierzytelności stały się możliwe do potrącenia, prawa te jeszcze nie istniały, a to chociażby nawet oświadczenie potrącenia złożone zostało po ich powstaniu. Od chwili bowiem zaistnienia stanu potrącalności dłużnik może liczyć na zwolnienie się przez potrącenie i w tej nadziei nie powinien być zawiedziony (por. Staudinger, do § 392 pod 3). Wynika stąd, że prawa osób trzecich tylko wówczas przeszkadzają potrąceniu, jeżeli nabyte zostały przed zaistnieniem stanu potrącalności, tj. np. zanim dłużnik zajętej wierzytelności nabył swoją wzajemną wierzytelność. Tę zasadę wypowiada w odniesieniu do zajęcia sądowego k. N. w art. 1298 a k. c. n. w § 392. K. c. n. stawia na równi z przypadkiem późniejszego od zajęcia nabycia wierzytelności przypadek, gdy wierzytelność dłużnika staje się dopiero wymagalną po zajęciu i to później, niż wierzytelność zajęta (jeżeli zajęcie nastąpiło przed terminem wymagalności). Jest to oczywiście konsekwentne i uznaje to również nauka dla k. N. (por. Planiol-Ripert, VII, nr 1286, str. 615 uw. 1). To samo stanowisko co do praw osób trzecich zajmuje, mimo braku przepisu w kodeksie, nauka dla k. c. a. (Klang, do § 1440 pod II, 4) i k. z. szwajc. (Oser, do art. 120, nr 5). Wobec tego k. z. ogranicza się do wypowiedzenia tej zasady w odniesieniu do głównego przypadku, tj. do zajęcia wierzytelności przed powstaniem wierzytelności dłużnika (jak k. N. i proj. fr.-wł., art. 223), pozostawiając interpretacji podciągnięcie pod tę zasadę innych analo BIBLIOGRAFIA Art. 258. Medyński Władysław Jan: Potracenie w k. z. N. K. Z. r. 1935, str. 169, 173, r. 1936, str. 1, 5, 9, 13.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 258—259. 357 gicznych przypadków, jak z jednej strony nabycia przez osoby trzecie praw rzeczowych nie w drodze egzekucji, a z drugiej strony zajęcia (lub nabycia innych praw) wprawdzie po powstaniu wierzytelności dłużnika, ale przed nadejściem jej wymagalności. K. N. i proj. fr.-wł. wyraźnie zaznaczają, że w tych przypadkach potrącenie nie może nastąpić z uszczerbkiem trzeciego, tzn., że wyłączenie potrącenia ma skutek względny. Ponieważ jednak z natury rzeczy charakter względny tego wyłączenia potrącenia nie może ulegać wątpliwości tak, jak nie ulega wątpliwości charakter względny nieważności zapłaty do rąk wierzyciela po zajęciu, przeto k. z., za wzorem zresztą k. c. n., o tym wyraźnie nie wspomina. Zasada, wypowiedziana w art. 258, powinna być też analogicznie stosowana w przypadku, gdy dłużnik nabył wierzytelność wzajemną po dowiedzeniu się o przelewie i przedstawia ją do potrącenia nabywcy wierzytelności albo, gdy jego wierzytelność do zbywcy stała się dopiero po jego dowiedzeniu się o przelewie wymagalną. Wyraźny przepis w tym względzie mieści się w k. c. n. (§ 406) i k. z. szwajc. (art. 169 ust. 2). W k. z. umieszczanie takiego przepisu było jednak zbędne, gdyż to samo wynika, nie tylko w drodze analogii z art. 258 (por. Planiol-Ripert, VII, nr 1286), lecz także jest konsekwencją zasady, wypowiedzianej w art. 174 (por. uzasadnienie do art. 174). ART. 259. Wbrew woli wierzyciela nie mogą być umorzone przez potrącenie ze strony dłużnika: wierzytelności, dotyczące zwrotu rzeczy, oddanych 1) na przechowanie, użyczonych lub samowolnie zabranych; 2) wierzytelności z tytułu alimentów oraz wierzytelności nie ulegające zajęciu; 3) wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę, jeżeli wynagrodzenie nie przenosi tysiąca dwustu złotych miesięcznie. Wierzytelności nie ulegające zajęciu, o których jest mowa w punkcie 2) niniejszego artykułu, wymienione są w art. 572— 576 kpc. Do wierzytelności ,.dotyczących zwrotu rzeczy" zaliczyć należy roszczenia pieniężne przedstawiające odszkodowanie za za= branie rzeczy w drodze czynności niedozwolonych. (O. S. N. z 15. 3. 1937, C 111 2198/36; R. P. E. S. z r. 1937, str. 868). Kodeksy, dotychczas w Polsce obowiązujące, wyłączają umorzenie następujących wierzytelności przez potrącenie ze względu na ich naturę: Wierzytelności powstałe z tytułu czynu niedozwolonego. Najdalej 1. idzie w tym względzie k. c. n., wyłączając wszelkie wierzytelności z tytułu popełnionego rozmyślnie czynu niedozwolonego (§ 393). W tym szerokim ujęciu wyłączenie takich wierzytelności od umorzenia przez potrącenie nabiera charakteru karnego, do czego prawo cywilne właściwie

Kodeks zobowiązań — Art. 259. ﻿358 nie jest powołane. Ciaśniej ujmuje sprawę k. N. (wierzytelności o zwrot rzeczy, których właściciel został bezprawnie pozbawiony, art. 1293 al. 1) i k. c. a. (wierzytelności o zwrot rzeczy samowolnie lub podstępnie zabranych, § 1440), a podobnie stanowi też i k. z. szwajc. (rzeczy bezprawnie zabrane albo złośliwie zatrzymane, art. 125 al. 1). Tu już występuje jako motyw raczej wzgląd słuszności, że nic nie powinno stać na przeszkodzie zwrotowi rzeczy, zabranej niedozwolonym sposobem (por. Planiol-Ripert, VII, nr 1289). Właściwie jednak chodzi o to, aby przez wyłączenie potrącenia zapobiec samowładnemu zdobywaniu sobie pokrycia przez zabranie rzeczy, należących do dłużnika. Dlatego k. z. ogranicza to wyłączenie do wierzytelności dotyczących zwrotu rzeczy, samowolnie zabranych, gdyż tylko w tym przypadku można przypuszczać z wielkim prawdopodobieństwem, że to zabranie nastąpiło właśnie ze względu na przysługującą uzurpatorowi wierzytelność. Oczywiście wyłączenie to jest praktyczne wówczas, gdy wierzytelność poza tym nadawałaby się do umorzenia przez potrącenie ze względu na wymóg jednorodzajowości, a więc gdy chodzi o samowolnie zabrane pieniądze dłużnika, albo, gdy rzecz zaginęła z winy uzurpatora i należy się odszkodowanie w pieniądzach (por. Klang, do § 1440 przy uw. 39). Dlatego w k. z. użyto wyrazów „dotyczących zwrotu", a nie „o zwrot". 2. Wierzytelności o zwrot rzeczy oddanych na przechowanie lub użyczonych (art. 1293 al. 2 k. N., § 1440 k. c. a.). Motywem jest to, iż chodzi o stosunki, oparte na zaufaniu, w których nie należy wykorzystywać uzyskanego dzierżenia rzeczy w celu zapewnienia sobie pokrycia własnych wierzytelności. Nie było więc słuszne usunięcie tego wyłączenia z k. c. n. i dlatego i k. z. je zatrzymał zwłaszcza, że i według k. z. szwajc. takich zobowiązań nie można umorzyć przez potrącenie, jako zobowią-Wyłączenie to zresztą zań do zwrotu rzeczy złośliwie zatrzymanych. praktyczne jest tylko wtedy, gdy chodzi wyjątkowo o rzeczy zamienne, a więc przy depozycie nieprawidłowym lub w razie, gdy obowiązek wydania rzeczy przemienił się na obowiązek odszkodowania w pieniądzach. Dlatego i tu użyto wyrażenia „wierzytelności dotyczące zwrotu...". W k. c. a. wyłączone są ponadto od potrącenia wierzytelności o zwrot rzeczy wynajętych lub wydzierżawionych (§ 1440). Do k. z. tego nie przyjęto, albowiem to nie są stosunki, oparte na szczególnym zaufaniu. W k. c. a. jednakowo są traktowane wyłączenia od potrącenia i wyłączenia od prawa zatrzymania (§ 1440). K. z. różnie traktuje te dwie kwestie, gdyż motywy nie są te same i z reguły chodzi o inne przypadki (prawo zatrzymania można wykonać właśnie co do rzeczy określonych ■co do tożsamości, podczas gdy potrącenie jest tu niedopuszczalne). W szczególności wyłączono od prawa zatrzymania także rzeczy wynajęte lub wydzierżawione, gdyż chodzi o to, by one zostały bezwarunkowo zwrócone po wygaśnięciu umowy i mogły być wydane następnemu najemcy lub dzierżawcy, natomiast dopuszczono prawo zatrzymania co do rzeczy oddanych w przechowanie z powodu, określonego wyżej, str. 316. 3. Wierzytelności, nie ulegające zajęciu (art. 1293 al. 3 k. N., § 394 k. c. n.). Wprawdzie k. N. wspomina tylko o wierzytelnościach alimentacyjnych, wyłączonych od zajęcia, jednak nauka stosuje to postanowienie do innych wierzytelności nie ulegających zajęciu ze względu na tę samą ratio iuris (Planiol-Ripert, VII, nr 1288). W k. c. a. nie było podobnego postanowienia, ale nauka, stosując analogicznie § 291 al. 2 austr. ord. egz., wyłączała od umorzenia przez potrącenie wierzytelności z tytułu ustawowego prawa utrzymania, o ile wierzyciel był niezdolny do zarobkowania i zdany na alimenty (Krainz-Ehrenzweig, System, wyd. 4,

359 II, 1, str. 172). Jednak już w znowelizowanej austr. ordynacji egzekucyjnej mieści się przepis (§ 293 al. 3), że potrącenie jest o tyle wyłączone, ■o ile wierzytelność jest wyłączona od zajęcia. Wobec tego, że potrącenie jest rodzajem przymusowego zaspokojenia się, przeto słusznym wydaje się stanowisko, że powinno być ono o tyle niedopuszczalne, o ile zajęcie jest niedopuszczalne, gdyż wzgląd na umożliwienie dłużnikowi egzystencji odgrywa tu tę samą rolę. Dlatego ograniczenie potrącenia w tych samych granicach, w jakich jest ograniczona egzekucja, stanowi minimum, które musi zarządzić prawodawca, aby nie narazić się na zarzut niekonsekwencji. Oczywiście jednak prawodawca może pójść przy potrąceniu jeszcze dalej w uwzględnieniu interesu dłużnika, mającego wzajemną wierzytelność szczególnej natury i wyłączyć ją od umorzenia przez potrącenie bez względu na granice, w jakich jest wyłączona od zajęcia. Uczynił to k. z. szwajc., wyłączając od potrącenia zobowiązania, których szczególna natura wymaga rzeczywistego wykonania, jak w szczególności alimenty i wynagrodzenie za pracę, niezbędne do utrzymania wierzyciela i jego rodziny (art. 125 al. 2). Na podobnym stanowisku stał i projekt wstępny Tilla (art. 187 al. 2), jednak Komisja Kodyfikacyjna uznała, zgodnie z projektem Domańskiego, że tak szerokie ujęcie może być niebezpieczne, jako dające powód do wątpliwości i wywołujące niepewność prawa i że prawodawca, chcąc tego rodzaju zobowiązania wyłączyć od potrącenia bez względu na istniejące ograniczenia egzekucji, powinien je dokładnie wszelkiego rodzaju uposażeniach i zaopatrzeniach bardzo szeroko (art. 575), wystarczy na ogół powołanie się na ograniczenia egzekucji, poza tym zaś zupełne wyłączenie od umorzenia przez potrącenie wierzytelności z tytułu alimentów (art. 259 al. 2) i z tytułu wynagrodzenia za pracę (art. 259 al. 3). Co do alimentów, to zupełne wyłączenie ich uzasadnione jest tym, że do nich wierzyciel dostosowuje normalnie swą stopę życiową i że mają charakter ściśle osobisty, który kwalifikowałby je nawet do zupełnego wyłączenia spod egzekucji w rozumieniu art. 573 k. p. c. Co do wynagrodzenia za pracę, to podczas pierwszego czytania wyłączono je od potrącenia w zupełności bez względu na kwotę, jednak podczas superrewizji projektu II czytania wyłączono je tylko o tyle w zupełności od potrącenia, o ile przekraczają tysiąc dwieście zł miesięcznie, silniejsze ograniczenie egzekucji, gdyż względy socjalne, uzasadniające wyłączenie zupełne potrącenia (por. art. 38 rozp. Prez. o umowie o pracę robotników i art. 21 rozp. Prez. o umowie o pracę pracowników umysł.), poza tą granicą nie odgrywają roli i wystarczy ograniczenie w tym samym rozmiarze, w jakim ograniczona jest egzekucja. K. c. n. zawiera w § 394 zd. 2 pewne wyjątki od zakazu umarzania przez potrącenie wierzytelności, nie ulegających zajęciu. Do k. z. tych wyjątków nie przyjęto, ponieważ wystarczą w tej mierze przepisy, zawarte w ustawach szczególnych, utrzymanych przez przepisy wprow. W mocy, jak np. wspomniane wyżej art. 38 i 21 rozp. Prez. o umowach o pracę lub art. 219 ust. o ubezpieczeniu społecznym. ART. 260. Poręczyciel może potrącić to, co wierzyciel winien jest dłużnikowi głównemu, lecz dłużnik główny nie może potrącić tego, co wierzyciel winien jest poręczycielowi.

360 Kodeks zobowiązań — Art. 260. Przejmujący cudzy dług nie może przeciwstawić wierzycie* łowi zarzutu potrącenia z wierzytelnością dotychczasowego dłuż* nika (art. 185). Spólnik w spółce z k. z. i w spółce jawnej i komandytowej nie może potrącać ze szkodami, za które odpowiada, korzyści, ja* kich przysporzył spółce w innych sprawach (art. 561 k. z. i art. 108 k. h.): W czasie trwania spółki z k. z. i spółki jawnej i komandy* towej spólnik nie może żądać od dłużnika spółki zapłaty przy* padającego nań udziału w wierzytelności spółki. Dłużnik spółki nie może przedstawiać spółce do potrącenia wierzytelności, jaka mu służy przeciwko jednemu ze spólników (art. 569 k. z. i art. 90 k. h.). Akcjonariusz nie może potrącać swoich wierzytelności do spółki akcyjnej z wpłatami na poczet akcyj (art. 541 § 5 k. h.). Art. 260—262 mają na celu usunąć wątpliwości co do tego, czy istnieje w konkretnym przypadku wzajemność wierzytelności. Zasada art. 260 jest konsekwencją tego, że dług poręczyciela jest 1. materialnie długiem dłużnika głównego, za czym jeżeli poręczyciel zgodnie z zasadą art. 635 przeciwstawia do potrącenia wierzytelność dłużnika głównego, wymóg wzajemności jest spełniony. Tak samo stanowi art,. 1294 ust. 1 i 2 k. N. oraz przyjmuje nauka dla k. c. a. (Klang, do § 1441 pod V, 1). Co prawda można by mieć wątpliwość ze względu na to, że poręczyciel, przeciwstawiając do potrącenia wierzytelność dłużnika głównego, rozporządza cudzym prawem. Jednak z istoty poręczenia, które następuje najczęściej wyłącznie w interesie dłużnika głównego, wynika, że danie poręczycielowi takiego prawa jest podyktowane słusznością. Dlatego k. z. nie podzielał tu skrupułów k. c. n. i k. z. szwajc., które nie dają poręczycielowi prawa potrącenia wierzytelności dłużnika głównego, a jedynie pozwalają mu wstrzymać się z zaspokojeniem wierzyciela, dopóki ten ostatni może się zaspokoić przez potrącenie swego roszczenia z roszczeniem dłużnika głównego (§ 770 ust. 2 k. c. n.), albo o ile dłużnikowi głównemu służy prawo potrącenia (art. 121 k. z. szwajc.). Zresztą system niemiecko-szwaj carski (przyjęty także w proj. Tilla) doprowadza w sposób bardziej skomplikowany praktycznie do tego samego rezultatu, co system francusko-austriacki. Dlatego k. z. pozostał przy tym ostatnim systemie, reprodukując po prostu art. 219 proj. fr.-wł. 2. Art. 261 dotyczy kwestii potrącalności wierzytelności, służącej innemu dłużnikowi solidarnemu lub przeciw innemu wierzycielowi solidarnemu. Z art. 8 § 3 i 9 § 1 k. z. wynika bowiem tylko, że już dokonane potrącenie odnosi skutek wobec innych spółdłużników lub spółwierzycieli, tzn. że dłużnik może się zasłonić tym, że inny spółdłużnik przedstawił już wierzycielowi do potrącenia swoją wierzytelność albo tym, że sam już innemu spółwierzycielowi przedstawił do potrącenia swoją do niego wierzytelność, gdyż potrącenie jest też rodzajem zaspokojenia, i skoro już nastąpiło, umarza dług wszystkich spółdłużników lub wobec wszystkich spółwierzycieli. Natomiast nie jest rozstrzygnięta w przepisach o solidarności kwestia, czy jeden z dłużników solidarnych sam może przedstawić wierzycielowi do potrącenia wierzytelność, służącą wobec

361 tego wierzyciela innemu dłużnikowi solidarnemu oraz, czy dłużnik, pozwany przez jednego z wierzycieli solidarnych, może mu przedstawić do potrącenia wierzytelność, jaką ma do innego wierzyciela solidarnego. W pierwszej kwestii, tj. gdy chodzi o solidarność dłużników, wszystkie dotychczasowe systemy prawne uznają, że przedstawienie do potrącenia wierzytelności, służącej innemu spółdłużnikowi solidarnemu byłoby dysponowaniem cudzą wierzytelnością i jako takie niedopuszczalnym odchyleniem od zasady wzajemności (art. 1294 ust. 3 k. N., § 422 ust. 2 k. Klang, Kommentar, do § 894 pod II, c.). Rozwiązanie to wynika z art. 254 i dlatego nie umieszczono w k. z. osobnego przepisu w rodzaju art. 1294 ust. 3 k. N. lub § 422 ust. 2 k. c. n. Zresztą negatywne załatwienie tej kwestii przez k. z. wynika z art. 261 drogą argumentu a contrario. Oczywiście inna jest kwestia, czy dłużnik, który wie o tym, że innemu spółdłużnikowi przysługuje do wierzyciela wzajemna wierzytelność, nie powinien w razie' zapozwania go przez wierzyciela, oznajmić sporu temu innemu spółdłużnikowi, aby on mógł, jeżeli chce, skorzystać z potrącenia i przez to, zamiast być odpowiedzialnym z tytułu regresu, nabyć prawa regresowe do innych spółdłużników (por. Klang, j. w.). W drugiej kwestii, tj. gdy chodzi o solidarność wierzycieli, k. c. n. każę stosować odpowiednio przepisy § 422, a zatem wyłącza również przedstawienie do potrącenia wierzytelności przysługującej dłużnikowi do innego wierzyciela solidarnego (§ 429 i Staudinger do tegoż paragrafu pod I, 6). W k. c. a. i k. N. brak przepisu osobnego. Co do k. c. a. przeważająca nauka wyłącza takie przedstawienie do potrącenia, powołując się na brak wzajemności (Ehrenzweig, II, 1, § 307 przy uw. 13 i Klang, j. w. oraz do § 1441 pod III). Co do k. N. sprawa jest niejasna, gdyż jedni autorowie są zdania, że należy analogicznie stosować przepis art. wierzytelności, jaką ma do innego wierzyciela solidarnego (Delvincourt i Marcade według podania Aubry et Rau, wyd. V, tom IV, str. 22, uw. 7), zaś drudzy uważają przepis art. 1294 ust. 3 za wyjątkowy i argumentują a contrario, powołując się zwłaszcza na system potrącenia z samego prawa, że dłużnik może przedstawić wierzycielowi do potrącenia wierzytelność, jaką ma do innego wierzyciela (Baudry-Lacantinerie et Barde, Des ust. 3 k. nr 1145). W projekcie fr.-wł. zamieszczono osobny przepis w tej kwestii, mianowicie art. 152, według którego dłużnik może się zasłaniać przeciwko jednemu z wierzycieli solidarnych potrąceniem tego, co inny z wierzycieli jest mu winien, jedynie tylko do wysokości udziału tego wierzyciela. Komisja Kodyfikacyjna uznała zasadę tego przepisu za słuszną, ponieważ nie ma w tym przypadku, jak przy solidarności biernej, dysponowania cudzą wierzytelnością, a dłużnik nie powinien ponosić szkody przez to, że najpierw zapozwał go inny wierzyciel niż ten, do którego ma wzajemną wierzytelność i wobec którego mógłby się był zwolnić przez potrącenie. Argument co do braku wzajemności w tym przypadku nie przeszkadza dzięki szczególnej naturze solidarności: skoro zapłata do rąk jednego umarza dług wobec wszystkich, skoro dokonane już potrącenie wobec jednego może być przeciwstawione każdemu, nie ma dostatecznej racji, aby to potrącenie nie mogło nastąpić także w ten sposób, że zapozwany lub choćby tylko wezwany do zapłaty dłużnik przedstawia do potrącenia swoją wierzytelność do innego wierzyciela solidarnego. Ażeby jednak i formalnie unieszkodliwić możliwy zarzut braku wzajemności, należało umieścić w tym względzie wyraźny przepis, co czyni k. z. w art. 261. Nie przyjęto przy tym ograniczenia, zawartego w art. 152 proj. fr.-wł., albowiem stosunek wewnętrzny między wierzy-

Kodeks zobowiązań — Art. 260—262. ﻿362 cielami dłużnikowi nie jest znany i nie powinien go obchodzić, przynajmniej wtedy, gdy dłużnik zaspakaja w zupełności jednego z wierzycieli chociażby przez potrącenie. Wystarczy uwzględnienie tego stosunku przy regresie. Inaczej, gdy dłużnik uzyskuje zwolnienie od jednego z wierzycieli, bo do tego nie ma prawa i musi się zadowolić tym, że to zwolnienie będzie i wobec niego skuteczne tylko w granicach udziału wierzyciela zwalniającego (art. 20 k. z.). Art. 262 dotyczy potrącenia przy umowach na rzecz osoby trze-3. ciej. Mianowicie wobec przepisu art. 92 § 3, że dłużnik może podnieść zarzuty z umowy także i przeciw osobie trzeciej, powstaje pytanie, czy analogicznie można traktować zarzut potrącenia. Wprawdzie zarzut ten nie jest zarzutem z umowy, jednak jest zarzutem, służącym dłużnikowi wobec osoby, która oprócz trzeciego, może również z reguły domagać się spełnienia świadczenia (por. wyżej str. 126), a zatem sytuacja jest podobna, jak przy solidarności wierzycieli. W k. N. wobec ograniczenia dopuszczalności umów na rzecz osób trzecich sprawa ta była mało aktualna i nie jest nawet rozpatrywana w głównych podręcznikach. W k. c. a. i k. c. n. również nie ma przepisu, ale w literaturze kwestia ta jest omawiana, przy czym autorowie odmawiają dłużnikowi prawa przedstawiania trzeciemu do potrącenia wierzytelności, jaka służy dłużnikowi wobec zastrzegającego, a to dla braku wzajemności (por. Staudinger, do § 334 pod 4 i Klang, do § 1441 pod II, 4). Celem usunięcia możliwych w tym względzie wątpliwości, zwłaszcza wobec wprowadzenia art. 261 k. z. na przypadek solidarności wierzycieli, który mógłby dawać asumpt do analogicznego stosowania przy umowach na rzecz osób trzecich, uznano za stosowne umieścić wyraźny przepis, wyłączający takie stosowanie, podobnie jak to uczyniono w proj. rosyjskim z r. 1900, art. 176 (art. 162 proj. z r. 1900). Projekt fr.-wł. wspomina w art. 218 wyraźnie o dopuszczalności zrzeczenia się z góry zarzutu potrącenia. Wobec tego, że pod tym względem nie było dotychczas w nauce i w orzecznictwie wątpliwości (por. Josserand, II, nr 936 pod 1, Klang, do § 1440 pod II, 3 i Staudinger, do § 387 pod II) oraz wobec tego, że zgodnie z zarzuceniem zupełnym systemu potrącenia ipso iure, k. z. nie zawiera podobnego przepisu, jak art. 1299 k. N. lub art. 224 proj. fr.-wł., które ograniczają skutki zrzeczenia się nabytego już prawa potrącenia, nie uznano za potrzebne wspominać wyraźnie o dopuszczalności zrzeczenia się prawa potrącenia, czy to z góry, czy to po powstaniu obu wierzytelności, gdyż wynika to już z ogólnego charakteru przepisów k. z. jako dyspozytywnych, a względy porządku publicznego, jak np. w przypadku z art. 274, nie wchodzą w rachubę. ART. 261. Dłużnik może potrącić wobec jednego z wierzycieli solidarnych to, co mu jest winien inny wierzyciel solidarny. ART. 262. Kto z mocy umowy obowiązany jest do świadczenia na rzecz osoby trzeciej, ten nie może potrącić wierzytelności, służącej mu przeciw temu, z kim zawarł umowę. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 260.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 263. 363 DZIAŁ III. Odnowienie, ART. 263. Jeżeli dłużnik, w celu umorzenia zobowiązania, za zgodą wierzyciela zobowiąże się świadczyć co innego, niż był obowiązany, albo choćby to samo, lecz z innej podstawy prawnej, zobowiązanie wygasa przez odnowienie. Przedmiotem odnowienia nie mogą być wierzytelności, po= chodzące z gry lub zakładu (art. 610). Odnowienie dokonane między wierzycielem a jednym z dłużników sołidarnych, zwałnia pozostałych, chybaby wierzy^ ciel zastrzegł, iż zachowuje przeciwko nim swe prawa (art. 16 § 2). Ugodą strony zakreśłiły sobie rozmiar zobowiązań i upraw= nień jakie wynikały ze stosunku przed ugodą, łecz przez to nie doznał zmiany zasadniczy stosunek, jaki istniał między strona= mi przedtem, ani przedmiot świadczenia, dlatego brak podstawy do przyjęcia odnowienia, które ma miejsce tylko wówczas, gdy zachodzi jeden z dwu warunków: zmiana przedmiotu świadczę^ nia albo zasady prawnej. (O. S. N. z 8. 1. 1937, C II 1999/36; P. S. z r. 1937, poz. 268). Możliwość umorzenia zobowiązania przez zaciągnięcie wobec wierzyciela nowego zobowiązania w miejsce dawnego, czyli przez odnowienie, istniała według wszystkich dotychczasowych systemów, w Polsce obowiązujących. Wyraźnie normują ten sposób umorzenia k. N. (art. 1271 —1281) i k. c. a. (§ 1376—1379). W k. c. n. odnowienie traktowane jest w § 364 łącznie z przyjęciem w miejsce wykonania, jako jedna instytucja, polegająca na tym, że wierzyciel zamiast świadczenia otrzymuje coś innego, tj. albo inne świadczenie (datio in solutum) albo inne zobowiązanie się dłużnika (odnowienie). W. T. X cz. 1 brak przepisu o odnowieniu, jednak nauka i orzecznictwo uznają je za dopuszczalne na podstawie zasady wolności umów (art. 1530 i 1545 i Bossowski, str. 188). Wobec tego stanu rzeczy zamieszczenie przepisów o odnowieniu w k. z. jest tylko stwierdzeniem dotychczasowego stanu rzeczy. Przy tym nie wydawało się właściwym łączyć za wzorem k. c. n. odnowienia ze świadczeniem w miejsce wykonania, gdyż z kwestią odnowienia łączą się szczególne zagadnienia, które powinny być osobno rozstrzygnięte. Zresztą kodeks nie powinien przesądzać kwestyj czysto teoretycznych, jak np. tej, czy odnowienie jest też rodzajem świadczenia w miejsce wykonania, a mianowicie daniem wierzycielowi innej wierzytelności zamiast dotychczasowej, czy też przeciwnie, każde świadczenie w miejsce wykonania jest BIBLIOGRAFIA Art. 263. Chlamtacz Marceli: Nowacja (odnowienie). E. P. P. XVIII, str. 1089.

Kodeks zobowiązań — Art. 263. 364 odnowieniem, przy czym świadczenie z nowej wierzytelności równocześnie się wykonywa. Wreszcie istnieje różnica co do skutków, gdyż w razie wadliwości rzeczy, oddanej w miejsce wykonania, powstaje roszczenie z tytułu rękojmi a w razie nieważności nowego zobowiązania umorzenie przez odnowienie nie następuje, tj. pierwotna wierzytelność odżywa, gdyby nową unieważniono. K. z. ogranicza instytucję odnowienia do stosunku między dotychczasowym wierzycielem a dłużnikiem, albowiem skutki zmiany osób w zobowiązaniu są już unormowane przepisami o przelewie i o przejęciu długu w sposób, niezależny od odnowienia, tak, że jeżeli strony chcą tej zmiany bez umorzenia dotychczasowego zobowiązania, wystarczą przepisy o przelewie i o przejęciu długu, jeżeli zaś chcą, aby w osobie nowego wierzyciela powstała zarazem nowa wierzytelność lub w osobie nowego dłużnika nowy dług, wystarczy konstrukcja odnowienia w połączeniu z przelewem lub przejęciem długu, gdyż wówczas zmienia się podstawa prawna (może być taka sama ale nie jest ta sama). Dlatego nie reprodukowano w k. z. art. 1271 al. 2 i 3 k. N. oraz § 1375 zd. 2 i 1410 k. c. a. Jako wymogi odnowienia przyjmuje k. z. dwa: Zaciągnięcie nowego zobowiązania musi nastąpić w zamiarze 1. umorzenia dotychczasowego. Wymóg ten wynika z natury rzeczy, gdyż strony mogą też chcieć, aby nowe zobowiązanie istniało obok dawnego, a to bądź niezależnie od niego, bądź w związku z nim, np. w celu ułatwienia wierzycielowi uzyskania zaspokojenia (zobowiązanie wekslowe zaciągnięte w celu wzmocnienia zobowiązania z umowy przyczynowej). W tym ostatnim przypadku nowe zobowiązanie zostaje zaciągnięte nie w celu umorzenia dawnego, czyli w miejsce wykonania („an Erfiillungs statt“) lecz dla wykonania („Erfullungshalber"). Według dotychczas obowiązujących kodeksów potrzeba zamiaru umorzenia dawnego długu wynika stąd, że jako istotne postanowienie umowy o odnowienie podane jest „podstawienie nowego długu w miejsce dawnego" (art. 1271 al. 1 k. N.), „przemiana dawnego długu na nowy" (§ 1375—1377 k. c. a.), „zaciągnięcie zobowiązania zamiast wypełnienia" (§ 364 ust. 2 k. c. n.), a każde istotne postanowienie umowy musi być objęte wolą stron (Klang, do § 1377 pod V przy uw. 33). Wyraźne wypowiedzenie w kodeksie potrzeby zamiaru umorzenia jest jednak pożądane choćby ze względu na zasadę, zawartą w art. 264 § 1 k. z. 2. Przez umowę o odnowienie musi nastąpić zaciągnięcie nowego zobowiązania, tj. musi się ono różnić od poprzedniego istotną treścią lub podstawą prawną. Strony mogą bowiem w istniejącym zobowiązaniu przeprowadzać zmiany, dodatki itp., które nie naruszają jeszcze jego charakteru jako w dalszym ciągu tego samego zobowiązania i wówczas nie może być mowy o jego umorzeniu przez odnowienie. Dopiero gdy zmienia się istotnie treść świadczenia, tzn. gdy dłużnik ma świadczyć co innego niż dotychczas świadczyć był zobowiązany, albo gdy podstawą prawną jego zobowiązania ma być co innego, niż dotychczas, nie można utrzymać powyższych zmian w ramach dotychczasowego zobowiązania i trzeba przyjąć, że albo nowe zobowiązanie powstało obok dawnego albo zamiast niego. Tak samo stanowi k. c. a. (§ 1376). K. N. i k. c. n. zaznaczają jedynie, że zobowiązanie musi być „nowe" (art. 1271 al. 1 k. N. i § 364 ust. 2 k. c. n.), jednak nauka francuska również przyjmuje, że w takim razie musi się zmienić przedmiot świadczenia lub zasada prawna (por. Planiol-Ripert, VII, nr 1262 i 1263).

365 ﻿Kodeks zobowiązań — Art. 264—265. ART. 264. § 1. Odnowienia nie domniemywa się. § 2. Zmiany w zobowiązaniu, dotyczące jedynie czasu, miejsca lub sposobu spełnienia świadczenia, oraz zmiany w zabezpieczeniu, oprocentowaniu lub innych dodatkowych świadczeniach, jak również wystawienie nowego dokumentu, nie stanowią same przez się odnowienia. Zasada, że odnowienia nie należy się domniemywać przyjęta jest we wszystkich dotychczasowych kodeksach (art. 1273 k. N., § 1379 zd. ost. k. c. a. i § 364 ust. 2 k. c. n.). Nie znaczy to, aby zamiar umorzenia długu oraz zaciągnięcie nowego zobowiązania, tj. oba wymogi odnowienia, musiały być zawsze oświadczone wyraźnie, gdyż mogą wynikać z umowy i w sposób dorozumiany, ale w każdym razie muszą być w oświadczeniu woli stron podstawy do przyjęcia odnowienia w myśl art. 29 k. z., gdyż w przeciwnym razie, tj. w razie wątpliwości, należy przyjąć tylko zmiany w istniejącym zobowiązaniu. Celem ułatwienia zamieszczono w § 2 reguły interpretacyjne, wyłączające w razie wątpliwości przyjęcie odnowienia w przypadkach zmian co do treści zobowiązania, zabezpieczeń, formy itp., zgodnie z tym, co stanowi k. c. a. w § 1379 lub przyjmuje nauka francuska (por. Planiol-Ripert, VII, nr 1264). Szczególne postanowienie wydawało się potrzebnym w przypadku częstego w praktyce wystawienia wekslu lub czeku na zobowiązanie przyczynowe, zaciągnięte poprzednio lub równocześnie, a to z tej przyczyny, że można by w tym upatrywać zmianę podstawy prawnej (gdyż z wekslu lub czeku wynika zobowiązanie abstrakcyjne) oraz, wobec rozpowszechnionej w praktyce funkcji weksli i czeków jako środków płatniczych, istnienie zamiaru umorzenia zobowiązania. Z uwagi jednak na to, że zwłaszcza po stronie wierzyciela zamiar przyjęcia wekslu lub czeku w miejsce świadczenia jest wątpliwy, należało wierzyciela szczególnie przed taką interpretacją zabezpieczyć. Ogólna reguła art. 264 § 1 byłaby niewystarczająca i dlatego postanowiono w art. 265, że odnowienie w tym przypadku musi być wyraźne, tj. musi nastąpić słowami. Jeżeli takiej wyraźnej umowy nie było, zobowiązanie wekslowe lub czekowe istnieje obok dawnego jako jego wzmocnienie. Wówczas jednak wierzyciel, zgodnie z zasadą, wypowiedzianą co do poręczenia w art. 642 i 643 k. z. i co do przekazu w art. 620 k. z., powinien przedsiębrać potrzebne środki pilności, a w razie ich zaniechania naprawić szkodę, wyrządzoną dłużnikowi, gdyż odpowiada to najczęściej woli stron. Odnośną normę, oczywiście natury dyspozycyjnej, zamieszczono w art. 265 § 2 (por. Staudinger, do § 364 pod 1, c). Kwestię, czy wpisanie wierzytelności na rachunek bieżący lub uznanie rozliczenia stanowi odnowienie, rozstrzyga obecnie art. 536 k. h. ART. 265. § 1. Wydanie wierzycielowi wekslu lub BIBLIOGRAFIA Art. 264. Fenichel Zygmunt: Domniemania w k. z. P. S. r. 1934, nr 10. Art. 265. Chlamtacz Marceli: Nowacja (odnowienie). E. P. P. XVIII, str. 1089.

Kodeks zobowiązań — Art. 265—266. ﻿366 czeku, opatrzonego wekslowo lub czekowo obowiązującym podpisem dłużnika albo innych osób, nie stanowi odnowienia, jeżeli tego wyraźnie nie umówiono. § 2. Kto otrzymuje od dłużnika weksel lub czek, nie zwalniając go z pierwotnego zobowiązania, ten odpowiedzialny jest względem dłużnika za szkodę, wyrządzoną uchybieniem przepisom wekslowym lub czekowym. Wręczenie weksli, o ile strony inaczej nie umówiły, nie sta= nowi środka umorzenia długu, pokrytego weksłem, łecz jedynie zabezpieczenie tego długu. (O. S. N. z 17. 12. 1936, C II 2122/36; O. S. P. z r. 1937, poz. 596). Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 264. ART. 266. Gdy wierzytelność pierwotna zostaje umorzona przez odnowienie, zabezpieczenia prawem zastawu albo poręczeniem mogą być utrzymane w mocy, jeżeli zastawca i poręczyciel na to się zgodzą. Skutek odnowienia, tj. umorzenie pierwotnego zobowiązania, wypowiedziany już jest w art. 263 k. z. Ponieważ umorzenie następuje tu „przez odnowienie", przeto jasne jest, że skoro nowa wierzytelność nie powstała, bo była nieważna lub została unieważniona, nie następuje też umorzenie dawnej. Co do tego nie było wątpliwości na tle dotychczasowych kodeksów (por. Planiol-Ripert, VII, nr 1259, Klang, do § 1377 pod VI uw. 61, Staudinger, do § 364 pod 2), więc i w k. z. nie uznano za potrzebne umieszczać osobnego przepisu, w rodzaju np. art. 164 zd. 2 proj. ros. (wyd. z r. 1900). Natomiast należało za wzorem k. N. i k. c. a. rozstrzygnąć kwestię zabezpieczeń, jakie istniały co do pierwotnej wierzytelności, gdyż z faktu jej umorzenia wynikałoby, że one jako prawa zawisłe, też wygasają. Jednak dalsze ich istnienie na rzecz nowej wierzytelności leży w interesie obu stron, tj. dłużnika i wierzyciela a mogłoby tylko sprzeciwiać się interesowi odpowiedzialnych z tytułu tych zabezpieczeń osób trzecich, tj. zastawców i poręczycieli. W razie, jeżeli te osoby na dalsze trwanie zabezpieczeń się zgadzają, nie ma żadnej przeszkody, aby te zabezpieczenia istniały dalej na rzecz nowej wierzytelności, trzeba to jednak wyraźnie w ustawie wypowiedzieć, aby uchylić wątpliwości natury teoretycznej, oparte na zawisłości tych zabezpieczeń. Brak przepisu w tym względzie w k. c. n. powoduje rozbieżność zapatrywań (por. z jednej strony np. Crome, System des Deutsch. Biirgerl. Rechts, T. II, str. 273, wyd. 1902, z drugiej — Enneccerus-Kipp-Wolff, Lehrbuch, § 298 pod III, 3, str. 234), a w k. z. szwajc. tłumaczony jest w ten sposób, że zabezpieczenia te zawsze gasną i tylko mogą być za zgodą stron na nowo ustanowione (Oser, do art. 116 pod III, 2). K. z. umożliwia więc ich utrzymanie za zgodą zastawców i poręczycieli, podobnie jak k. c. a. w § 1378. W k. N. sprawa nie jest jasna, jednak nauka interpretuje w ten sam sposób artykuły 1278, 1280 i 1281 ust. 3 k. N. (Planiol-Ripert, VII, nr 1269).

Kodeks zobowiązań — Art. 267. 367 ﻿DZIAŁ IV. Niemożliwość świadczenia. ART. 267. § 1. Gdy spełnienie świadczenia stało się niemożliwe skutkiem okoliczności, za które dłużnik nie odpowiada, zobowiązanie wygasa. § 2. Dłużnik, zwolniony skutkiem niemożliwości od obowiązku świadczenia w całości lub części, traci prawo do świadczenia wzajemnego w całości lub części, a gdy je już otrzymał, obowiązany jest do zwrotu. § 3. Gdy w zobowiązaniu wzajemnym świadczenie jednej strony stanie się niemożliwe do wykonania tylko w części, druga strona może odstąpić od umowy, jeżeli z natury zobowiązania albo z celu, zamierzonego przez strony, wynika, że częściowe wykonanie zobowiązania nie ma dla strony uprawnionej znaczenia. O umowach treści niemożliwej do wykonania zob. art. 56. Strona, która wiedziała przy zawarciu umowy o niemożli? wości świadczenia, obowiązana jest do naprawienia szkody, jaką druga strona ponosi przez to, że zawarła umowę, nie wiedząc o niemożliwości świadczenia (art. 57). W przypadku niemożliwości świadczenia skutkiem okolicz= ności, za które żadna ze stron nie odpowiada, należy się również zwrot zadatku (art. 75 § 2). Wygaśnięcie zobowiązania w razie niemożliwości późniejszej (tj. takiej, która nastąpiła po powstaniu zobowiązania), jeżeli nastąpiła ona z przyczyny, za którą dłużnik nie odpowiada, wypowiadają k. N. w art. 1302, k. c. a. w § 1447 i k. c. n. w § 275. W T. X cz. 1 brak przepisu wyraźnego co do tego, jednak tę samą zasadę można wyprowadzić z przepisów szczególnych (art. 1689 i 2105) oraz a contrario z art. 570 w związku z art. 574 i 684. W rezultacie k. z. utrzymuje w art. 267 dotychczasowy stan prawny. K. N. wyraża wprawdzie powyższą zasadę tylko w odniesieniu do przypadku zaginięcia, zniszczenia lub wyjęcia z obiegu rzeczy, oznaczonej co do tożsamości, jednak w nauce i orzecznictwie nie ma wątpliwości, że przepis ten należy interpretować rozszerzające i stosować go także w innych przypadkach niemożliwości świadczenia bezwzględnej, tj. zarówno przedmiotowej jak i podmiotowej ale w każdym razie takiej, że także każda inna osoba, gdyby się znalazła w takich samych okolicznościach, nie mogłaby świadczenia wykonać, np. przy świadczeniach gatunkowych zaginięcie lub wyjęcie z obiegu całego gatunku, przy świadczeniu czynienia choroba dłużnika itp. Natomiast niemożliwość względna, mająca swe źródło w słabych możliwościach dłużnika, nie powoduje wy-

Kodeks zobowiązań — Art. 267. 368 gaśnięcia zobowiązania (por. Planiol-Ripert, VII, nr 839 i 1315, Colin-Capitant, II, str. 129). W ten sam sposób rozumiany jest też § 1447 k. c. a., tzn. w zasadzie nie czyni się różnicy między niemożliwością przedmiotową i podmiotową, jednak uznaje się, że podmiotowa niemożliwość nie zwalnia dłużnika, jeżeli polega na jego niewypłacalności albo wynikła z jego czynu, np. ze sprzedaży rzeczy dwom osobom (por. Ehrenzweig, II, 1, § 352, II). K. c. n. w § 275 wyraźnie stawia na równi niemożliwość przedmiotową z podmiotową, jednak sam wprowadza wyjątek od zwalniającej funkcji niemożliwości podmiotowej w § 279 w odniesieniu do świadczeń gatunkowych, a nauka i orzecznictwo rozszerzają ten wyjątek na przypadki niewypłacalności dłużnika oraz niemożności, wywołanej jego własnym czynem (por. Enneccerus-Kipp-Wolff, I, 2, § 269, I, 1 i Staudinger, do § 275 pod II). Okazuje się z tego, że zupełne zrównanie niemożliwości podmiotowej z przedmiotową idzie za daleko i dlatego k. z. zadawala się, za wzorem k. c. a. i k. z. szwajc. (art. 119), wymaganiem, aby świadczenie stało się niemożliwym do spełnienia, pozostawiając ocenie konkretnego przypadku, czy taka niemożliwość istnieje, przy uwzględnieniu różnicy między długiem a odpowiedzialnością (kwestia niewywypłacalności jest raczej kwestią odpowiedzialności) oraz w uwzględnieniu rozmiaru obowiązków dłużnika w konkretnym przypadku w myśl art. 189 (są np. przypadki, w których dłużnik, w razie przeszkody, ma obowiązek wyręczyć się inną osobą, por. Klang, do § 1447 pod A, I, 1, a, albo w których należy przyjąć, iż objął gwarancję za możliwość wykonania zobowiązania, por. Ehrenzweig, II, 1, § 352, II). Stosunek art. 267 § 1 k. z. do art. 239 k. z. przedstawia się tak samo, jak stosunek art. 1302 k. N. do art. 1147 i 1148 k. N., § 1447 k. c. a. do § 1295 k. c. a. lub § 275 k. c. n. do § 280 k. c. n., tzn. że w razie niemożliwości świadczenia, objętej art. 267 k. z., wchodzą w zastosowanie postanowienia tego artykułu, jeżeli nie ma warunków art. 239 k. z. Wynika stąd, że ustalenie okoliczności, za które dłużnik odpowiada, opiera się na tych samych zasadach (art. 240 i 241 k. z.). Co do niemożliwości częściowej oraz przemijającej nie ma w dotychczasowych kodeksach osobnych przepisów i nie sprawiało to w praktyce żadnych trudności albowiem ratio legis wskazuje na to, że w razie niemożliwości częściowej zobowiązanie wygasa tylko o tyle, o ile świadczenie stało Się niemożliwym a natura rzeczy wskazuje na to. że przemijająca niemożliwość, o ile nie jest zarazem niemożliwością częściową, jak przy umowach ciągłych (art. 377 k. z.), nie dotyczy świadczenia, jako takiego, lecz czasu jego spełnienia i powstaje wówczas tylko kwestia zwłoki dłużnika. Dlatego i k. z. nie zawiera co do tego osobnych przepisów, z wyjątkiem postanowienia co do częściowej niemożliwości przy zobowiązaniach wzajemnych, podyktowanego ich szczególną naturą gospodarczą (§ 2 i 3). Przepis § 2 o utracie prawa do wzajemnego świadczenia oraz o obowiązku zwrotu otrzymanego jest następstwem istoty zobowiązań wzajemnych, jako odpowiedników (art. 51), a zdanie ostatnie jest szczególnym zastosowaniem normy zawartej w art. 129 (por. wyżej, str. 182). Podobnie stanowi § 323 ust. 1 i 3 k. c. n. W § 1447 k. c. a. wypowiedziano tę zasadę tylko odnośnie zwrotu już otrzymanych świadczeń, jednak, jak to jest powszechnie uznane, tkwi w tym także implicite zwolnienie od obowiązku świadczenia wzajemnego, jeżeli go jeszcze nie spełniono (Klang, do § 1447 pod D, I). W k. N. brak wyraźnego przepisu, jednak w nauce i w orzecznictwie nie ma wątpliwości, że wygaśnięcie zobowiązania wskutek niemożliwości pociąga za sobą wygaśnięcie zobowiązania wzajemne-

﻿369 Kodeks zobowiązań — Art. 267. go i, co za tym idzie, w razie jego wykonania, roszczenie o zwrot con- •dictione indebiti albo actione de in rem verso (Planiol-Ripert, VI, nr 413, Colin-Capitant, II, str. 341). Różnice istnieją tylko co do uzasadnienia tego następstwa, jedni widzą w tym konsekwencję teorii, że jedno zobowiązanie jest przyczyną drugiego i na tej podstawie generalizują postanowienie art. 1722 k. N., drudzy stosują tu art. 1184 i bądź wymagają interwencji sądu, bądź nawet uznają ją w tych przypadkach za zbyteczną, przynajmniej, jeżeli niemożliwość dotyczy całego świadczenia. Już sam powyższy stan w nauce i jurysprudencji francuskiej dowodzi, że potrzebny jest wyraźny przepis w rodzaju art. 267 § 2 k. z. Przepis art. 267 § 2 jest regułą, od której mogą istnieć wyjątki, np. z powodu odmiennego rozłożenia niebezpieczeństwa przy niektórych umowach wzajemnych (art. 304 k. z.), z powodu przyznania jednej stronie prawa do wynagrodzenia mimo niemożliwości spełnienia przez nią świadczenia (np. art. 458 k. z.) itp. Skutek częściowej niemożliwości przy umowach wzajemnych uregulowany jest w art. 267 § 2 w .taki sam sposób, jak w k. c. n. (§ 323). K. c. n. powołuje się wprawdzie co do sposobu obniżenia wzajemnego świadczenia na przepisy o rękojmi, czego nie ma w k. z., jednak i na gruncie art. 267 § 2 należy dojść do tego samego rezultatu, tj. do analogicznego stosowania art. 310 k. z., gdyż wynika to z natury rzeczy, skoro częściowe wygaśnięcie obowiązku wzajemnego jest następstwem jego charakteru jako odpowiednika. K. c. a. i k. N. nie zawierają w ogóle przepisu o skutkach częściowej niemożliwości. Na gruncie k. c. a. przyjmuje się, tak samo jak według k. c. n., stosunkowe obniżenie wzajemnego świadczenia (Ehrenzweig, II, 1, § 352, IV, 3), na gruncie k. N. natomiast stosuje się, rozszerzając normę art. 1772 k. N., zmniejszenie wzajemnego świadczenia przez sąd. Okazuje się z tego, że pod tym względem art. 267 § 2 zgodny jest z dotychczasowym prawem z tym jedynie wyjątkiem w porównaniu z prawem obowiązującym na obszarze k. N., że nie wymaga się interwencji sądu, lecz wprowadza się obniżenie z samego prawa, co jest zgodne ze stanowiskiem k. z. w innych podobnych przypadkach. Oczywiście w razie sporu co do wysokości tego obniżenia sąd będzie rozstrzygał, ale wówczas rolę powoda powinien mieć ten, po czyjej stronie zaszła niemożliwość świadczenia. Wyjątek od zasady stosunkowego obniżenia wprowadzono jednak dla przypadku, gdy wskutek częściowej niemożliwości reszta świadczenia nie przedstawia dla drugiej strony interesu. Przepis ten odpowiada zasadzie, zawartej w art. 1722 k. N., i jak zaznaczono wyżej, stosowanej i w innych przypadkach, że w razie częściowej niemożliwości druga strona może żądać nawet całkowitego rozwiązania umowy, przy czym sąd musi uwzględniać, czy częściowe spełnienie przedstawia dla drugiej strony interes. Ponieważ k. z. odrzucił interwencję sądu, należało podać kryterium, od którego zależy prawo wierzyciela odstąpienia od umowy, i uczyniono to zgodnie z art. 252 zd. 2 k. z., gdyż istnieje tu ta sama ratio iuris. Do podobnego rezultatu dochodzi się też na gruncie k. c. a., przyjmując, że w tym przypadku świadczenie jest niepodzielne i częściowa naprawienia szkody, jak w przypadku z 21

Kodeks zobowiązań — Art. 268—269. ﻿370 ART. 268. Jeżeli rzecz, będąca przedmiotem świadczenia, została utracona, a dłużnikowi służą z tego tytułu roszczenia odszkodowawcze przeciwko osobom trzecim, obowiązany on jest ustąpić wierzycielowi te roszczenia lub uzyskane odszkodowanie. W artykule tym wypowiedziana jest zasada surogacji, przyjęta powszechnie w dotychczasowym prawie (art. 1303 k. N., § 281 k. c. n., dla k. c. a. Klang, do § 1447, T. IV, str. 569 pod B i Ehrenzweig, II, 1, § 352, IV, 3). Zasadę surogacji stosuje się także w przypadku niemożliwości, świadczenia, za którą dłużnik odpowiada, co podniesiono już wyżej w uzasadnieniu art. 252. DZIAŁ V. Wygaśnięcie lub zmiana zobowiązań ze względu na nadzwyczajne wypadki. ART. 269. Gdyby z powodu nadzwyczajnych wypadków, jako to: wojny, zarazy, zupełnego nieurodzaju i innych BIBLIOGRAFIA Art. 269. Altstaedter Edmund: Ustawowy przepis jako „wypadek siły wyższej". N. P. r. 1936, str. 242. Danek Kazimierz: Wpływ zmiany stosunków na zobowiązania umowne według k. z. na tle kodeksu cywilnego niemieckiego i austriackiego R. P. E. S. r. str. 14. 1937, Eichenwald Saul: Uwagi o stosunku ustaw rolniczo-moratoryjnych do k. z. i k. p. c. Gł. Adw. r. 1936, str. 242. Fenichel Zygmunt: Rzut oka na zmiany w przepisach o charakterze procesoprojektów k. z.. i k. h. Proc. Cyw. r. 1934, str. 71. wym Liebeskind Adolf: Moratorium. E. P. P. XVI, str. 935. Liebeskind Adolf: Wpływ zmiany stosunków na treść zobowiązania. Gł.. r. 1935, str. 225, 270. Adw. Medyński Władysław Jan: Prawo słuszne w k. z. N. K. Z. r. 1937, str. 1, 5r 17, 21, 25, 33. 9, 13, Pietkiewicz Kazimierz: Umowa o pracę i dzieło na tle postanowień k. z. i austr. u. c. Cz. S. r. 1935, str. 155, 210. Richter Maurycy: Przeciw indywidualnej rewizji stosunków obowiązkowych. (Uwagi do projektu prawa o zobowiązaniach). N. P. r. 1933, nr 9. Rosenblilth Ignacy: Wpływ moratorium rolniczego na zobowiązania kupiec-Gł. Pr. r. 1935, str. 673. twa. Rosenblilth Ignacy: Zmiana zobowiązań ze względu na nadzwyczajne wypadki. N. K. Z. r. 1935, str. 57. Swoboda Ernst: Uwagi do polskiego k. z. Gł. Pr. r. 1936, str. 10. Wertheim Bronisław: Wpływ bojkotu ekonomicznego na umowy. Wiad. P. r. 1934, nr 12 (to samo w odbitce: Łódź, 1934, nakładem autora, str. 7).

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 269. 371 klęsk żywiołowych, świadczenie było połączone z nadmiernymi trudnościami lub groziło jednej ze stron rażącą stratą, czego strony nie mogły przewidzieć przy zawarciu umowy, sąd może, jeżeli uzna to za konieczne według zasad dobrej wiary, po rozważeniu interesów obu stron, oznaczyć sposób wykonania, wysokość świadczenia lub nawet rozwiązać umowę. Sam fakt kryzysu gospodarczego nie uzasadnia zmiany zo* bowiązania. (O. S. N. z 19. 9. 1936, C III 1757/35; Wiad. Prawn. z r. 1937, poz. 56). Kryzys i zwyżka siły nabywczej złotego nie są nadzwyczaj* nymi wypadkami. (O. S. N. z 16. 4. 1937, C II 3112/36; P. S. z r. 1937, poz. 481). Kryzys ekonomiczny nie uzasadnia żądania o obniżenie reszty ceny kupna za nabytą nieruchomość. (O. S. N. z 3. 9. 1936, C 11 820/36; N. K. Z. z r. 7956, str. 169). A) W sprawie z powództwa o zapłatę ceny kupna za ma* szyny rolnicze dostarczone już kupującemu, sądy nie są władne iv ramach art. 269 k. z. nakładać na sprzedawcę obowiązku do* starczenia kupującemu innych maszyn rolniczych nie objętych umową. B) Zakres ulg przyznanych zobowiązanemu przez sąd na zasadzie art. 269 k. z. dotyczy faktycznej oceny sprawy, nie mo* że być więc przez zobowiązanego zaskarżony skargą kasacyjną z tej przyczyny, jakoby był ze względu na jego stosunki niewy* starczający. (O. S. N. z 23. 3. 1937, C II 2978/36; N. K. Z. z r. 1937, str. 106, P. P. A. z r. 1937, poz. 197). Art. 269 koci. zob. nie ma zastosowania, jeżeli przyczyny ma* jące uzasadnić obniżenie czynszu dzierżawnego za aptekę zaszły przed dniem 1. VII. 1934 r. (O. S. N. z 18. 5. 1936, C II 712/36; N. K. Z. z r. 1937, str. 3). Dotychczas obowiązujące w Polsce kodeksy stały na stanowisku, że tylko niemożliwość świadczenia, zaszła po powstaniu zobowiązania może zwolnić dłużnika od zobowiązania w całości lub w części, natomiast wszelkie inne zmiany stosunków, powodujące, że dłużnik może spełnić świadczenie tylko z wielkim wysiłkiem lub z wielką dla siebie stratą, może nawet z narażeniem się na ruinę, nie mogą być brane w rachubę, poza wypadkami szczegółowo wymienionymi, jak np. § 321 i 610 k. c. n., gdyż to naruszyłoby zasadę: pacta sunt servanda i zachwiałoby pewnością obrotu (por. Planiol-Ripert, VII, nr 839). Jedynie tylko k. N. przewiduje ogólnie w art. 1184 możność udzielenia dłużnikowi zwłoki przez sąd „stosownie do okoliczności", a k. c. a. przewiduje wpływ zmiany stosunków przy umowie przedwstępnej (§ 936). Konsekwentnie też nie biorą kodeksy w rachubę, że wskutek zmiany stosunków świadczenie może stać się znacznie łatwiejszym dla dłużnika a nawet, przez znaczną

Kodeks zobowiązań — Art. 269. 372 stratę wartości, przyprawić wierzyciela o wielką szkodę, jeżeli w zamian za nie wykonał już lub ma wykonać swoje pełnowartościowe zobowiązanie. Wyjątkowo wychodzą w okresie znacznej dewaluacji pieniądza szczególne ustawy o przerachowaniu zobowiązań, opiewających na zdewaluowaną walutę, tak aby wierzyciel, wobec zasady nominalizmu, nie poniósł zbyt znacznej straty. Praktyka życia wykazuje jednak, że to stanowisko nie da się utrzymać w razie zbyt gwałtownej i nieprzewidzianej zmiany stosunków, gdyż zmuszanie wówczas dłużnika do dokładnego wykonania zobowiązania oraz przerzucanie całego ciężaru dewaluacji świadczenia na wierzyciela sprzeciwiałoby się wymaganiom dobrej wiary, które w myśl obecnych zapatrywań powinny być brane w rachubę przy określeniu sposobu wykonania zobowiązań (art. 189 k. z.). To też w nauce już od czasu glossatorów uznawano wpływ zmiany stosunków na zobowiązania w postaci tzw. klauzuli rebus sic stantibus, w nowszych czasach, zwłaszcza w okresie wielkiej wojny, wypracowano szereg teoryj, które nawet na gruncie wyżej wspomnianych kodeksów miały uzasadnić dopuszczalność zmiany lub nawet uchylenia zobowiązania wskutek zmiany stosunków, nie powodującej zresztą niemożliwości świadczenia w technicznym znaczeniu. We Francji zyskała największe uznanie teoria nieprzewidzialności (theorie de l‘imprevision (por. Planiol-Ripert, VI, nr 391 nast. zwłaszcza nr 396), oparta na art. 1150 i 1134 al. 3 k. N., w nauce niemieckiej i austriackiej teoria nadmiernej trudności świadczenia (Unerschwinglichkeitslehre, por. Enneccerus-Kipp-Wolff, I, 2, § 269, I, 2 i Klang, do § 1447 pod A, I, 2), oparta, o ile chodzi o k. c. n., głównie na § 242, o ile zaś chodzi o k. c. a., na rozszerzającej interpretacji § 1447, tj. na stosowaniu go także do przypadków tzw. niemożliwości prawniczej lub gospodarczej, istniejącej wówczas, gdy spełnienie świadczenia natrafia na tak wielkie trudności, że nie można wymagać od dłużnika, aby je spełnił. Teoria nadmiernej trudności świadczenia chroni jednak tylko dłużnika, nie daje natomiast żadnej podstawy do ochrony wierzyciela w razie, gdy wskutek dewaluacji należące mu się świadczenie nie pozostaje w żadnym stosunku do jego świadczenia. W tych przypadkach starano się na gruncie k. c. n. i k. c. a. dopomóc wierzycielowi inną drogą. W nauce i orzecznictwie niemieckim posługiwano się zrazu teorią „założenia" (,,Voraussetzung“) Windscheida, później teorią „podstawy interesu" („Geschaftsgrundlage") Oertmanna, opartą na § 242 k. c. n. i na przepisach o błędzie. W nauce do k. c. a., w którym te teorie nie znajdowały dostatecznego oparcia, posługiwano się teorią „typowego założenia" („Typische Voraussetzung“), tj. nie szczególnego założenia stron w konkretnym przypadku, które według § 901 k. c. a. nie może być brane w rachubę, lecz ogólnego, tkwiącego implicite w danym typie umowy), opartą na stwierdzeniu istnienia luki w prawie i na wypełnieniu tej luki analogią z § 1052 i 936 k. c. a. oraz w myśl § 7 k. c. a., „według naturalnych zasad prawnych" (por. Klang, do § 901 pod B, II). O teoriach tych i stanowisku orzecznictwa, zarówno na gruncie wyżej wymienionych jak i innych ustawodawstw p. Przybyłowski: „Wpływ zmiany stosunków na zobowiązania", Lwów, 1926. Pozostawienie tej kwestii w kodeksie bez rozstrzygnięcia nie wydawało się wskazanym z następujących powodów: 1) Nie przyczyniłoby się to do wzmocnienia zasady „pacta sunt servanda“, gdyż, jak to było i na gruncie dotychczasowych kodeksów, zasady słuszności dobijałyby się uznania najrozmaitszymi drogami, co przyczyniałoby pracy niepotrzebnej sądom w postaci licznych procesów i konieczności szczegółowego uzasadniania wyroków oraz wywoływałoby rozbieżności zależnie od przy-

﻿373 Kodeks zobowiązań — Art. 269. jętej przez sąd teorii. 2) Zawsze istniałaby dla sądu możliwość przyjęcia istnienia luki w prawie i co za tym idzie, zapełniania jej w sposób, niewyłączający pewnej dowolności, gdy tymczasem jasna norma, dająca sędziemu zarówno wskazówki rozstrzygnięcia jak i zakreślająca granice, do jakich może pójść a przede wszystkim określająca warunki, w których może uwzględniać zmianę stosunków, zapobiega tej dowolności. 3) Nierozstrzygnięcie tej kwestii w ustawie stanowiłoby zachętę do szukania analogij w innych przepisach i do nadawania im znaczenia, przekraczającego ich właściwy zakres, co w rezultacie prowadzi do rozluźnienia systemu prawnego i powoduje niepewność prawa. W literaturze niemieckiej np. konieczność powoływania się na § 242 doprowadziła do takiego rozdęcia zasięgu tego przepisu, skądinąd słusznego, że zaczynają się podnosić głosy o jego niebezpieczeństwie (por. Hedemann, Die Flucht in die Generalklauseln, eine Gefahr fur Recht und Staat, 1933). Na gruncie k. z. należało tego niebezpieczeństwa uniknąć w stosunku do art. 189. 4) Wszelkie dotychczasowe teorie, zwłaszcza te, które powstały na gruncie k. c. a. i k. c. n., nie dają podstawy do takiego pozytywnego ukształtowania stosunku, jakie by odpowiadało słuszności wobec zmienionych warunków, na ich podstawie można co najwyżej zwolnić dłużnika od świadczenia lub wierzyciela od obowiązku jego przyjęcia, co jednak często nie rozwiązuje kwestii. Z tych powodów Komisja Kodyfikacyjna zatrzymała zawarty już w projekcie wstępnym Tilla i w kontrprojekcie Domańskiego artykuł, określający wpływ nadzwyczajnej zmiany stosunków na zobowiązanie. Jako warunki, w których przepis ten może wejść w zastosowanie, i których ścisłe przestrzeganie jest konieczne, aby przepis ten pozostał rzeczywiście wyjątkowym remendium i nie zagrażał bezpieczeństwu obrotu, wymienia kodeks: Zmiana stosunków musi mieć charakter nadzwyczajnych wy-1. padków w rodzaju tych, które wymieniono przykładowo. Wśród tych przykładów projekt Komisji Kodyfikacyjnej wymieniał jeszcze przewroty gospodarcze, jednak skreślono to w wyniku obrad konferencji międzyministerialnej, albowiem pojęcie przewrotu gospodarczego jest bardzo rozciągliwe i wprowadzenie go do kodeksu mogłoby dać powód do procesów w razie jakichkolwiek zmian w stosunkach gospodarczych, które są rzeczą normalną i z którymi strony zawsze liczyć się powinny. Oczywiście przez skreślenie tego przykładu nie wyłączono możliwości stosowania tego artykułu także w razie jakichś nadzwyczajnych a głębokich zmian w życiu gospodarczym, ale wówczas sąd musi ocenić, czy zmiana ta może być postawiona na równi z wojną lub klęską żywiołową. Przypadki nadmiernej trudności świadczenia, niespowcdowane nadzwyczajnymi wypadkami w rodzaju wymienionych w art. 269, nie podpadają pod ten artykuł, np. śmierć żony komika w dniu, w którym ma występować. Jednak nic nie przeszkadza, by przypadki takie podciągnąć pod pojęcie niemożliwości świadczenia z art. 267 (gdyż np. i choroba dłużnika, uważana za typową niemożliwość „logiczną", często nie jest przeszkodą absolutnie nie do przezwyciężenia, bo dłużnik może z największym wysiłkiem i z narażeniem życia z łóżka wstać i świadczenie spełnić). 2. Następstwem zmiany stosunków musi być albo nadmierna trudność świadczenia po stronie dłużnika albo świadczenie musi grozić jednej ze stron, dłużnikowi lub wierzycielowi, nadmierną strata. Nadmierna trudność świadczenia po stronie dłużnika powstaje wtedy, gdy np. spełnienie świadczenia byłoby niebezpieczne dla życia lub zdrowia dłużnika z powodu działań wojennych lub zarazy w miejscu

Kodeks zobowiązań — Art. 269. ﻿374 wykonania. Świadczenie grozi dłużnikowi nadmierną stratą, jeżeli wskutek nadzwyczajnych wypadków nastąpiła znaczna zwyżka cen rzeczy, które ma dostarczyć, czy to bez przerobienia, czy po przerobieniu, albo powstała konieczność produkowania tych rzeczy samemu drogą bardzo kosztownych urządzeń. Świadczenie grozi wierzycielowi nadmierną stratą, jeżeli wartość tego świadczenia, np. ceny kupna w zdewaluowanym pieniądzu, nie pozostaje w żadnym stosunku do jego świadczenia. W projekcie, przyjętym przez Kolegium Uchwalające Komisji Kodyfikacyjnej, art. 269 miał na myśli tylko ochronę dłużnika a wierzyciela tylko wtedy, gdy on był zarazem dłużnikiem z umowy wzajemnej (§§ 1 i 4 w brzmieniu projektu). Natomiast interes wierzyciela przy umowach niewzajemnych miał być chroniony szczególnym przepisem przy pożyczce (art. 436), uwzględniającym przypadki dewaluacji pieniądza. W wyniku obrad konferencji międzyministerialnej skreślono jednak art. 436 proj. jako nieodpowiedni ze względu na prestiż walutowy państwa, natomiast przeredagowano art. 269 w ten sposób, iż odnosi się on także do przypadku umowy niewzajemnej, gdy świadczenie grozi wierzycielowi nadmierną stratą. Trudność lub strata, połączone ze świadczeniem, muszą być 3. tego rodzaju, że strony nie mogły ich przewidzieć przy zawarciu umowy. Okresy nadzwyczajnych wypadków, które ma na myśli kodeks w art. 269, mogą bowiem trwać bardzo długo i nie można wszystkich umów w tych okresach zawieranych postawić pod znakiem zapytania. Wówczas normalnie strony biorą na siebie ryzyko trudności, stąd wynikających odpowiednio je kalkulują przy ustalaniu warunków umowy. Dlatego art. 269 można stosować tylko wtedy, gdy strony zawarły umowę albo przed zajściem nadzwyczajnego wypadku, np. przed wybuchem wojny, którego nie mogły przewidzieć, albo wprawdzie już w okresie wojny lub klęski ale nie mogły przewidzieć jakiegoś konkretnego rodzaju trudności lub strat, jakie stąd później wynikły. Oczywiście w tym drugim przypadku można wymagać szczególnej ostrożności od stron i dlatego przepis ten w tym przypadku bardzo rzadko wejdzie w zastosowanie. Mimo istnienia warunków, wyżej pod 1—3 wymienionych, wpływ zmiany stosunków na zobowiązanie nie ma miejsca z samego prawa, jak niemożliwości świadczenia w myśl art. 267, gdyż po pierwsze czy zachodzą wyżej wymienione warunki, zależy w dużej oceny opartej na znajomości stosunków, po wtóre zaś należy aby wpływ zmiany stosunków na zobowiązanie pozostawał ściśle w granicach słuszności i jak najmniej naruszał stosunek prawny, wytworzony przez umowę. Dlatego k. z. pozostawia sądowi zarówno ocenę, czy wobec istnienia warunków art. 269 należy wprowadzić zmiany w zobowiązaniach (sąd „może“... itd.), jak i wybór co do rodzaju tych zmian. Jako kryteria, którymi sąd powinien się kierować przy powzięciu powyższych decyzyj, podaje kodeks zasady dobrej wiary i interes obu stron (por. Przybyłowski, 1. c., str. 165 i 166). Pierwsze kryterium jest podyktowane przeświadczeniem, że cała ta instytucja opiera się w ostatecznej mierze na zasadzie, iż normy etyczne uzupełniają normy prawne i że cały system prawny musi stać w zgodzie z dobrymi obyczajami, skutkiem czego w zakresie zobowiązań wobec stron nie może przekroczyć granic zakreślonych nie tylko przez ustawę i porządek prawny lecz także przez dobre obyczaje, że jednak w tych granicach musi być szanowana. Drugie kryterium ma zapobiec wszelkiej jednostronności, mylnie pojętemu humanitaryzmowi i robieniu dobrodziejstw jednej stronie

375 ﻿Kodeks zobowiązań — Art. 269—270. z krzywdą drugiej. Nie można, chroniąc przed rażącą stratą dłużnika, narażać na takąż stratę wierzyciela, nie można całego ryzyka zmiany stosunków przerzucać na jedną tylko stronę, nie można wreszcie, przez powoływanie się na nadzwyczajne wypadki, zwalniać jednej strony ze skutków nawet tego ryzyka, jakie normalnie każda strona, zaciągając zobowiązanie, płatne w przyszłości, bierze na siebie (por. Przybyłowski, 1. c., str. 154). Co do środków, jakie sąd może zastosować, projekt Komisji Kodyfikacyjnej czynił różnicę między umowami wzajemnymi i niewzajemnymi. Przy umowach wzajemnych sąd mógł albo zwolnić dłużnika w całości lub w części od obowiązku świadczenia zwalniając odpowiednio wierzyciela od obowiązku świadczenia wzajemnego, albo zmienić treść, czas, miejsce lub sposób świadczenia. Przy umowach niewzajemnych sąd mógł odroczyć tylko dłużnikowi termin spełnienia świadczenia lub rozłożyć dług na raty, a tylko w przypadku pożyczki podwyższyć sumę w warunkach art. 436. W wyniku obrad konferencji międzyministerialnej uznano rozróżnienie między umowami wzajemnymi i niewzajemnymi za nieodpowiednie, gdyż i przy zobowiązaniach niewzajemnych może zajść sytuacja, w której dla obu stron najwłaściwszym będzie rozwiązanie umowy. Skoro już daje się sądowi, ze względu na nadzwyczajność przypadku, szeroką władzę, nie należy go krępować w szczegółach, gdyż co do szczegółów właśnie powinny rozstrzygać okoliczności konkretnego przypadku, które tylko sąd uwzględnić może. Przepis art. 269 § 4 projektu był reminiscencją art. 1184 k. N., skoro jednak tkwiąca w tym artykule myśl doznała w k. z. tak szerokiego rozbudowania w odniesieniu do umów wzajemnych, powracanie do niej co do innych umów byłoby anachronizmem. Wreszcie przyjęcie jednej normy dla wszelkiego rodzaju umów uczyniło zbędnym osobny artykuł (436 proj.) przy pożyczce. DZIAŁ VI. Dobrowolne zwolnienie z długu i rozwiązanie umowy. ART. 270. Zobowiązanie wygasa, gdy wierzyciel zwalnia dłużnika z długu, a dłużnik zwolnienie to przyjmuje. W przypadku zobowiązania niepodzielnego, żaden z wierzy^ cieli uprawnionych do świadczenia niepodzielnego nie może bez zgody spółwierzycieli zwolnić dłużnika z długu (art. 6 § 1). W przypadku solidarności wierzycieli zwolnienie dłużnika przez jednego z wierzycieli solidarnych zwalnia dłużnika jedynie co do części tego wierzyciela (art. 20 § 2). W przypadku solidarności dłużników zwolnienie z długu jednego z dłużników solidarnych nie ma skutku względem po= zostałych (art. 16 § 1). BIBLIOGRAFIA .Art. 270. Fenichel Zygmunt: Zrzeczenie się prawa według k. z. Gł. Adw. r. 1935. str. 193.

Kodeks zobowiązań — Art. 270—271. ﻿376 Instytucja zwolnienia z długu, jako jednego ze sposobów umorzenia zobowiązania, znana jest wszystkim kodeksom, dotychczas w Polsce obowiązującym, różnice istnieją tylko co do tego, czy wymagana jest zgoda dłużnika. K. c. n. wymaga wyraźnie w tym względzie umowy z dłużnikiem a zatem jego zgoda, choćby wyrażona w sposób dorozumiany, jest potrzebna (§ 397). K. c. a. (§ 1444) i T. X cz. 1 (art. 1547) o wymogu zgody dłużnika nie wspominają, skutkiem czego sprawa w nauce i orzecznictwie jest sporna. Na tle k. c. a. przeważająca nauka wymaga zgody dłużnika (Klang, do § 1444 pod III, 3 c), na tle T. X cz. 1 również przeważało w nauce zdanie, że zgoda dłużnika jest potrzebna (Bossowski, str. 188, Meier-Wicyn, wyd. 10, str. 543), natomiast orzeczenie z r. 1880 (Rymowicz-Swięcicki, przy art. 1547 pod 1, 2) uważa przyjęcie zwolnienia przez dłużnika za zbędne, jeżeli zwolnienie i nie zmienia daje w ogóle definicji zwolnienia z długu a zawiera jedynie —1288 normy interpretacyjne co do tego, jakie czynności można uważać za zwolnienie dłużnika oraz jakie są skutki w razie solidarności i poręczenia, jednak w art. 1285 i 1287 o zwolnieniu lub skwitowaniu umownym i tak samo nauka i orzecznictwo uważają zwolnienie z długu za umowę (Planiol-Ripert, VII, nr 1304, Colin-Capitant, II, str. 126). W rezultacie można przyjąć, że mimo różnic w brzmieniu przepisów kodeksowych zgoda dłużnika na zwolnienie z długu wymagana była na całym obszarze państwa. Żąda jej także k. z. szwajc. (art. 115) i proj. fr.-wł. (art. 208). K. z. nie miał tedy powodu wprowadzać zmiany pod tym względem, zwłaszcza, że przemawiają za tym także względy praktyczne, podniesione w motywach do projektu Tilla, a mianowicie potrzeba zapobieżenia temu, aby dłużnik mógł się powoływać na jakiekolwiek, może wobec osób nieinteresowanych wypowiedziane, zrzeczenia się wierzyciela. Zgodnie z dotychczasowym ustawodawstwem k. z. nie przesądza kwestii, czy zwolnienie z długu jest zawsze darowizną i formułuje jejako umowę o charakterze ogólnym, która może mieć różną podstawę prawa Nie zawiera k. z. reguł interpretacyjnych w rodzaju art. 1282, 1283 i 1286 k. N., albowiem odnośne kwestie załatwione już są w art. 29 i 222 poręczeniu w związku § 2 k. z. Również przepisy o solidarności i o z ogólnymi zasadami załatwiają kwestie, poruszone w pozostałych artykułach k. N., dotyczących zwolnienia z długu. Wygaśnięcie zobowiązania następuje przez samo zawarcie umowy o zwolnienie, za czym w przypadku, gdy zwolnienie jest darowizną, wymóg formy notarialnej odpada (art. 358 k. z.). ART. 271. Umowne zobowiązania wzajemne wygasają, gdy obie strony zgodnie postanowią, że umowę roz-W przypadku rozwiązania umowy ewentualnie dany zada^ tek uleya zwrotowi (art. 75 § 2). Z natury rzeczy (i z art. 55 k. z.) wynika, że strony, które mogły urnowe zawrzeć lub jej nie zawierać, mogą też zgodnie umowę rozwiązać. Z kodeksów w Polsce dotychczas obowiązujących wyraźnie wspomina o tym prawie stron k. N. w art. 1134 al. 2 i T. X cz. 1 art. 1545, nie było>

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 271—272. 377 jednak co do tego wątpliwości także na obszarze k. c. a. (Ehrenzweig, II, 1, § 353) i k. c. n. (Enneccerus-Kipp-Wolff, I, 2, § 297, I, 2). Ponieważ w braku przepisu może powstać wątpliwość, czy rozwiązanie umowy wzajemnej jest jedną czynnością prawną, powodującą jako taka umorzenie wzajemnych zobowiązań, czy też jest kombinacją dwóch umów o zwolnienie z długu a w razie przyjęcia tej drugiej koncepcji mogły by powstać niepożądane konsekwencje, np. gdyby jedno ze zwolnień było nieważne, k. z. uznaje wyraźnie umowę o rozwiązanie umowy wzajemnej za samoistny sposób umorzenia zobowiązania, pozostawiając zresztą interpretacji woli stron, czy rozwiązanie działa ex tunc, czy ex nunc. Również nie przesądza k. z. kwestii, czy możliwe jest rozwiązanie umowy wzajemnej ex tunc po zupełnym jej wykonaniu z obu stron, zwłaszcza, że ma ona bardzo małe praktyczne znaczenie. ART. 272. Zobowiązanie bezterminowe o charakterze ciągłym wygasa po wypowiedzeniu przez dłużnika lub wierzyciela z zachowaniem terminów umownych, ustawowych lub zwyczajowych, a w braku tychże, niezwłocznie po wypowiedzeniu. Przepis ten nie ma odpowiednika w kodeksach, dotychczas w Polsce obowiązujących. Wynika jednak z natury rzeczy, że stosunkiem o charakterze ciągłym strony nie mogą być związane w nieskończoność. Jeżeli dotychczas brak takiego przepisu nie sprawiał w praktyce trud ności, to działo się to dlatego, że albo strony przewidywały sposób zakończenia stosunku na żądanie jednej z nich, albo ustawa, regulując tego rodzaju szczególne umowy, zawierała przepisy o ich wypowiedzeniu, jak np. o wypowiedzeniu najmu lub umowy o pracę, o odwołaniu pełno-Ponieważ mocnictwa, o odwołaniu lub wypowiedzeniu zlecenia itp. jednak mogą się wytworzyć nowe stosunki, nie uregulowane w kodeksie lub ustawie szczególnej, przepis zawarty w art. 272, a przejęty bez zmiany z kontrprojektu Domańskiego, może być pożyteczny na przypadek, gdyby strony same tej kwestii nie uregulowały, zwłaszcza wobec tego, iż nie da się przewidzieć, czy analogiczne stosowanie przepisów o wypowiedzeniu najmu lub zlecenia będzie zawsze możliwe. DZIAŁ VII. Przedawnienie K. N. (art. 2219 nast.) i k. c. a. (§ 1451 nast.) normują przedawnienie łącznie z zasiedzeniem jako instytucję, mocą której przez upływ czasu, oznaczonego w ustawie, następuje utrata prawa, a pod pewnymi warunkami zarazem nabycie tego prawa przez inną osobę. Stanowisko to jest przez jednych krytykowane (Motywy do proj. fr.-wł. z r. 1927, str. CVII, § 15, TUI, Objaśnienia do projektu zobowiązań, str. 175) jako łączące ze sobą dwie instytucje, różniące się warunkami, skutkami i charakterem, BIBLIOGRAFIA Art. 272. Fenichel Zygmunt: „Zwyczaje" w k. z. Gl. Adw. r. 1931, str. 125.

378 przez drugich chwalone, jako uwydatniające wspólną podstawę prawnopolityczną tych instytucyj, a mianowicie ulegalizowanie dlugotrwających stosunków faktycznych, których zgodność z prawem po dłuższym upływie czasu nie łatwo da się udowodnić (Klang, Kommentar, T. IV, str. 584, Ehrenzweig, System, I, § 125, I). Nie wchodząc w te teoretyczne rozważania należy jednak stwierdzić, że ze względów kodyfikacyjnych pożądane jest oddzielne uregulowanie tych instytucyj (podobnie jak np. •odszkodowania ex delicto i ex contractu), albowiem niewątpliwie istnieją między nimi istotne różnice pod względem warunków i skutków. To też Dla k. z. było to tym bardziej wskazane, że instytucja zasiedzenia ma znaczenie w zakresie prawa rzeczowego, które na razie nie jest jeszcze ujednostajnione, podczas gdy główne znaczenie przedawnienia objawia się właśnie przy zobowiązaniach i ujednostajnienie prawa zobowiązań bez równoczesnego ujednostajnienia przepisów o przedawnieniu nie byłoby do pomyślenia. jak k. instytucja przedawnienia unormowana jest w części ogólnej, jako odnosząca się nie tylko do zobowiązań lecz i do innych praw (§ 194 nast.). Z natury rzeczy k. z. mógł uregulować tylko przedawnienie zobowiązań, pozostawiając uregulowanie przedawnienia innych praw odnośnym działom prawa cywilnego i utrzymując na razie w mocy dotychczasowe przepisy o przedawnieniu innych praw (art. XVIII, XXIII, XXVII § 2 i XXXVIII przep. wprow.). ART. 273. § 1. Dłużnik może uchylić się od świadczenia, gdy powoła się na upływ czasu, pociągający za sobą według ustawy przedawnienie wierzytelności. § 2. Sąd nie może z urzędu uwzględnić przedawnienia, Wierzytelność przedawniona może być potrącona, jeżeli w czasie, gdy potrącenie stało się możliwe, nie była jeszcze prze= dawniona (art. 256 §2). K. N. i T. X cz. 1 mówią o przedawnieniu skarg (art. 2262, 2271 art. 692 i 694 T. X cz. 1), k. c. a. o przedawnieniu praw (§ 1452, 1479), k. c. n. o przedawnieniu roszczeń (§ 194). Nie wdając się Art. 273. Fenichel Zygmunt: Przedawnienie a prekluzja w prawie prywatnym. P. S. r. 1933, nr 9. Macholz A.: Jakiej zmianie ulegną przepisy o przedawnieniu. Cz. K. Osz. r. 1934, nr 5. Przedawnienie zobowiązań w prawie międzynarodowym prywatnym. G. S. 1935, str. 308. W. r. Weiss Robert: Przedawnienie i prekluzja prawa prywatnego w k. p. c. Proc. Cyw. r. 1935, str. 712.

﻿379 Kodeks zobowiązań — Art. 273—274. w rozstrzyganie kwestii teoretycznej, co właściwie ulega przedawnieniu, należało dla zakresu k. z. uregulować, jaki wpływ wywiera przedawnienie na zobowiązanie. Dlatego k. z. mówi o przedawnieniu zobowiązania, co oczywiście nie przesądza, czy wskutek przedawnienia wygasa prawo, czy roszczenie czy tylko skarga, czy nawet ani jedno ani drugie ani trzecie, a tylko powstaje szczególnego rodzaju zarzut dla zobowiązanego. To ostatnie stanowisko wydaje się nawet uzasadnione dla dotychczasowych kodeksów, gdyż wszystkie, z wyjątkiem T. X cz. 1, zawierają postanowienie, że sąd z urzędu przedawnienia uwzględniać nie może (art. 2223 k. N., § 1501 k. c. a., § 222 k. c. n.), zaś na obszarze obowiązywania T. X cz. 1 takie postanowienie zawierała ros. p. c. w art. 706. Określenie, jaki wpływ wywiera podniesienie zarzutu przedawnienia na prawo skargi, należy nie do prawa cywilnego lecz do prawa procesowego. Dla zakresu prawa cywilnego ważne jest określenie, jaki wpływ wywiera podniesienie zarzutu przedawnienia (czy też sama możliwość jego podniesienia) na zobowiązanie. Pod tym względem na obszarze k. N., k. c. a. i k. c. n. przyjęta była zasada, że wówczas zobowiązanie przemienia się na zobowiązanie niezupełne (naturalne) Colin-Capitant, II, str. 68 pod 3, § 1432 k. c. a., § 222 ust. 2 k. c. n., skutkiem czego np. postanowienie § 1451 k. c. a., że przedawnienie jest utratą prawa, nie mogło być w całej pełni stosowane do zobowiązań (por. Klang, IV, str. 619 pod II). Wynikałoby stąd, że następstwem przedawnienia wierzytelności jest odpadnięcie możności wymuszenia świadczenia lub odszkodowania za jego niespełnienie, czyli odpadnięcie jednego z uprawnień, łączących się z każdym pełnym zobowiązaniem. Tym się też tłumaczy, że niektóre kodeksy mówią o przedawnieniu skargi lub roszczenia, gdyż oba te pojęcia łączą się z wymuszalnością (z reguły sądową) wierzytelności. Uznanie zobowiązania przedawnionego za niezupełne zawarte jest w art. 131 k. z. a w art. 273 kodeks ogranicza się do wypowiedzenia tego, co bez przesądzania kwestyj teoretycznych w ustawie może i powinno być pozytywnie postanowione i co odpowiada dotychczasowemu prawu, przynajmniej na obszarze k. N., k. c. a. i k. c. n., a mianowicie, że wskutek przedawnienia wierzytelności dłużnik może się uchylić od świadczenia (§ 1) i że w razie sporu uchylenie się to musi nastąpić w postaci zarzutu (§ 2). W projekcie Tilla (art. 196 ust. 2) i kontrprojekcie Domańskiego (art. 304 ust. 2) znajdował się wzorowany na § 224 k. c. n. i art. 133 k. z. szwajc. przepis, że równocześnie z wierzytelnością przedawniają się związane z nią należności uboczne. Przepis ten skreślono jednak w toku drugiego czytania projektu jako zbędny, gdyż wynika to już z charakteru tych należności jako praw zawisłych (por. Ehrenzweig, I, 1, § 134, II przy uw. 7 i 8). ART. 274. Zrzeczenie się prawa korzystania z przedawnienia, dokonane przed upływem terminu przedawnienia, BIBLIOGRAFIA Art. 274. Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia Fenichel Zygmunt: k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 50. stosunku prawnego wedle Fenichel Zygmunt: Zrzeczenie si« prawa według k. z. Gł. Adw. r. 1935. str. 193.

Kodeks zobowiązań — Art. 274—275. 380 jako też zgoda stron na skrócenie lub przedłużenie terminu przedawnienia, są nieważne. Instytucja przedawnienia wierzytelności istnieje w interesie publicznym (ulegalizowanie długotrwałego stanu rzeczy, utrzymanie spokoju, zapobieganie procesom, przeciwdziałanie niezdrowym zwyczajom kredytowania artykułów konsumpcji), za czym już z jego istoty wynika, że nie można z góry zrzec się przedawnienia. Stwierdza to zresztą wyraźnie k. N. w art. 2220, k. c. a. w § 1502 i k. c. n. w § 225 i za ich przykładem (a także za przykładem art. 141 k. z. szwajc.) czyni to k. z. Według k. c. a. (§ 1502) i k. c. n. (§ 225) nie można także umownie przedłużać terminów przedawnienia (ani w inny sposób przedawnienia utrudniać). To samo przyjmuje nauka i orzecznictwo dla k. N., jako konsekwencję zasady, że nie można się przedawnienia zrzekać, gdyż inaczej można by tę zasadę obchodzić (Colin-Capitant, II, str. 138). Natomiast dozwolone jest według tych ustawodawstw umowne skrócenie terminu przedawnienia (Colin-Capitant, j. w., Ehrenzweig, I, 1, § 125, II przy uw. 8), a k. c. n. nawet wyraźnie tak postanawia (§ 225 zd. 2). Jednak możliwość umownego skrócenia terminu przedawnienia w drodze umowy może prowadzić do wyzyskania strony, słabszej ekonomicznie, np. przy niektórych umowach wzajemnych, jak umowa o pracę lub o dzieło, przy umowach ubezpieczenia, przy umowach zawieranych w sposób szablonowy z wielką ilością odbiorców itp. Dlatego słusznie k. z. szwajc. w art. 129 i proj. fr.-wł. w art. 235 ust. 2 wyłączają także umowy o skrócenie terminu przedawnienia i czyni to też k. z. ART. 275. Przedawnienie wierzytelności nie pozbawia wierzyciela prawa uzyskania zaspokojenia z rzeczy ruchomej, otrzymanej w zastaw. Z zasady akcesoryjności prawa zastawu wynikałoby, że przedawnienie wierzytelności pociągałoby za sobą także przedawnienie prawa zastawu, dla niej istniejącego, czy to ręcznego, czy to hipotecznego lub rejestrowego (por. wyżej uzasadnienie do art. 273 na końcu). Zarówno jednak k. c. a. w § 1483, jak k. c. n. w § 223 ust. 1 a także k. z. szwajc w art. 140 wyłączają tę konsekwencję w odniesieniu do ręcznego prawa zastawu (k. c. n. także w odniesieniu do innych rodzajów zabezpieczeń, o czym niżej), zachowując dla wierzyciela prawo zaspokojenia się z zastawu mimo przedawnienia wierzytelności. To samo przyjmuje orzecznictwo dla T. X cz. 1, orz. z r. 1891, nr 26, por. Klibański, T. III, str. 45 pod 4. Jest to uzasadnione tym, że jak długo wierzyciel dzierży przedmiot zastawu, nie byłoby uzasadnione przypuszczenie, stanowiące jedną z podstaw instytucji przedawnienia, że dług jest już zapłacony, gdyż mało jest prawdopodobne, aby dłużnik, płacąc dług, pozostawił przedmiot zastawu w ręku wierzyciela. Również i to uwzględnić należy, że zaspokojenie się wierzyciela z zastawu, choćby nawet po upływie czasu przedawnienia, nie jest dla dłużnika tak dotkliwe, jak byłoby dotkliwe dochodzenie jego osobistej odpowiedzialności. Z tych względów k. z. przyjął także to postanowienie, nie wdając się zresztą w teoretyczną konstrukcję tego prawa zaspokojenia się z zastawu, istniejącego dla przedawnionej wierzytelności a mianowicie w kwestię, czy w tym przypadku prawo zastawu istnieje nadal mimo przedawnienia wierzytelności, czy

Kodeks zobowiązań — Art. 275—276. też wierzytelność nie przedawnia się o tyle, o ile nie przekracza wartości przedmiotu zastawu itp. Na gruncie k. z., który mimo przedawnienia uznaje istnienie zobowiązania niezupełnego, najprostszą wydaje się konstrukcja, że wierzytelność przedawnia się ale prawo zastawu istnieje nadal, gdyż także i zobowiązania niezupełne mogą być zabezpieczone prawem zastawu. Tę samą zasadę, tj. dalszego istnienia zabezpieczenia rzeczowego mimo przedawnienia wierzytelności, wypowiada k. c. n. w § 223 ust. 1 w odniesieniu do hipoteki, a pr. hip. z r. 1818 w art. 123 i k. c. szwajc. w art. 807 wyłączają wyraźnie przedawnienie wierzytelności, ubezpieczonej hipoteką, w księdze gruntowej uwidocznioną. Sprawa ta przedstawia się jednak inaczej, niż sprawa z zastawem ręcznym, gdyż z jednej strony jest normalnym w praktyce zjawiskiem, że mimo zapłacenia długu nie następuje jego wykreślenie w księdze gruntowej, bo dłużnik ma i tak rzecz w swoim władaniu i o wykreślenie się nie troszczy, zatem samo istnienie wpisu nie uzasadnia jeszcze przypuszczenia, że dług zapłacony nie został, z drugiej jednak strony względy wiarygodności ksiąg gruntowych przemawiałyby za wyłączeniem przedawnienia wierzytelności hipotekowanych w ogóle. Skutkiem tego sprawa ta musi być załatwiona na innej płaszczyźnie, niż sprawa zastawu ręcznego i dlatego k. z. jej nie porusza, pozostawiając ją prawu rzeczowemu. K. c. n. stosuje odpowiednio zasadę, zawartą w ust. 1 § 223, do zabezpieczeń rzeczowych, polegających na przeniesieniu praw dla zabezpieczenia, jak przelew dla zabezpieczenia a możliwie i przewłaszczenie dla zabezpieczenia (§ 223 ust. 2). Do k. z. takiego postanowienia nie przyjęto, uważając, że te sposoby zabezpieczenia są rzadkie, jeżeli zaś mają miejsce, wystarczy analogiczne stosowanie artykułu 275. Rozdział II. Bieg przedawnienia. ART. 276. Bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym wierzytelność stała się wymagalna, a w przypadku, gdy wymagalność zależy od woli wierzyciela, od dnia, w którym wierzyciel mógł tę wolę wyrazić. Przepisy dotychczasowych kodeksów o początku biegu przedawnienia są mniej lub więcej dokładne, mimo jednak różnic w sformułowaniu przyjęta jest na obszarze k. N., k. c. a. i k. c. n. zasada, że przedawnienie rozpoczyna biec od dnia wymagalności wierzytelności, tj. od dnia, w którym wierzyciel może sądownie domagać się spełnienia świadczenia. Dla k. N. wynika to już z ogólnego ujęcia przedawnienia jako przedawnienia skarg, a skarga może zacząć się przedawniać dopiero od chwili, w której powstała (nata est, por. Planiol-Ripert, VII, nr 1352, Colin-Capitant, II, str. 138). Ponadto wynika to z art. 2257, który wyraźnie stanowi, że przy zobowiązaniach terminowych i warunkowych przedawnienie nie biegnie przed nadejściem terminu lub spełnieniem się warunku, co tylko tym można wytłumaczyć, że dopiero z tą chwilą wierzytelność staje się wymagalną. Można więc wysnuć z tego przepisu wniosek a contrario, że wierzytelności bezterminowe zaczynają się przedawniać od dnia ich po-

Kodeks zobowiązań — Art. 276. ﻿382 wstania, gdyż od tej chwili wierzyciel może już domagać się sądownie ich wykonania (Planiol-Ripert, T. VII, nr 1352 in fine). Podobnie przepis § 1478 zd. 2 k. c. a., głoszący, że do przedawnienia wystarcza nieużywanie przez lat 30 prawa, które jako takie mogłoby już być wykonane, rozumiany jest w odniesieniu do wierzytelności w ten sposób, że przedawnienie rozpoczyna się z chwilą, gdy można wytoczyć pozew (tj. wykonać roszczenie), a więc przy wierzytelnościach bezterminowych z chwilą ich powstania, przy terminowych lub warunkowych z chwilą nadejścia terminu lub spełnienia się warunku (Klang, do § 1478 pod III, B). K. c. n. postanawia, w związku ze swoją koncepcją przedawnienia roszczeń (§ 194), że przedawnienie rozpoczyna się z chwilą powstania roszczenia (§ 198 zd. 1). Nie jest to zupełnie jasne, gdyż nie wiadomo, czy przy wierzytelnościach terminowych lub warunkowych roszczenie powstaje dopiero z nadejściem terminu lub spełnieniem się warunku, czy tfeż powstaje od razu a tylko jego wykonalność jest odroczona. W nauce przeważa to ostatnie zapatrywanie, wskutek tego jednak konieczne jest tłumaczenie przepisu § 198 zd. 1 w ten sposób, że ma on na myśli tylko powstanie wykonalnego (zapadłego) roszczenia (Enneccerus-Kipp-Wolff, I, 1, § 213 pod a). Takie znaczenie tego przepisu uzasadniane jest też historią jego powstania, wskazującą na to, że nie chciano zmieniać zasady prawa pospolitego, iż przedawnienie rozpoczyna się dopiero wtedy, gdy ,.actio est nata“ (Staudinger, do § 198). Co do T. X cz. 1, to, podobnie jak według k. N., związanie początku przedawnienia z dniem wykonalności wierzytelności, tj. możności sądowego jej dochodzenia, wynikałoby już z ujęcia przedawnienia w ogóle jako przedawnienia skarg (art. 692 i 694). Jednak art. 1549, obowiązujący ostatnio w brzmieniu rozp. Prez. z 21. X. 1932 r., Dz. U. R. P. poz. 772, jest niejasny, gdyż mówi o terminie, wyznaczonym do ukończenia działania umowy, jako o początku przedawnienia (zapewne chodzi o zobowiązania umowne terminowe) a ponadto stanowi, że przy zobowiązaniach bezterminowych przedawnienie zaczyna biec dopiero od chwili zażądania zapłaty. W rezultacie przyjęte jest w orzecznictwie zapatrywanie, że przedawnienie rozpoczyna się dopiero z chwilą pogwałcenia prawa, a zatem przy zobowiązaniach terminowych z chwilą nadejścia terminu, przy bezterminowych z chwilą zażądania spełnienia świadczenia (gdyż przez niewyko nanie zobowiązania z nadejściem terminu lub na żądanie następuje dopiero pogwałcenie prawa, orz. senatu cyw. z r. 1891, nr 35, Rymowicz i Święcicki przy art. 1549 teza 15). Okazuje się z tego, że różnica między systemem k. N., k. c. a. i k. c. n. z jednej a systemem T. X cz. 1 z drugiej strony objawia się tylko przy zobowiązaniach bezterminowych: według według pierwszych trzech kodeksów decyduje chwila wykonalności, czwartego chwila opóźnienia. System T. X cz. 1 jest jednak sprzeczny z istotą przedawnienia, jako instytucji służącej do tego, aby po dłuższym upływie czasu zwolnić dłużnika od poszukiwań ze strony niedbałego wierzyciela, któremu by nawet nie mógł przedstawić z łatwością dowodów na spełnienie świadczenia. Wierzyciel, nie upominając się, mógłby prze-T. X dłużać oblig w nieskończoność, czemu zresztą uwaga do art. 1259 cz. 1 zapobiega tylko w niedostatecznej mierze. Z tych względów k. z., podobnie jak k. z. szwajc. w art. 130, przyjako początek przedawnienia chwilę wymagalności (zapadłości) zobowiązania, co, jak przedstawiono wyżej, odpowiada dotychczasowemu prawu na obszarach k. N., k. c. a. i k. c. n. a nie wywołuje tych wątpliwości, jakie mogą powstać na gruncie § 198 zd. 1 k. c. n. Pojęcie wymagalności wierzytelności w rozumieniu art. 276 nie

383 Kodeks zobowiązań — Art. 276—277. pokrywa się jednak w zupełności, podobnie jak to ma miejsce, jakkolwiek z innym rezultatem, co do art. 211 § 3, 248 i 437 § 2, z pojęciem wymagalności w rozumieniu art. 192, tj. chwili, w której dłużnik ma spełnić świadczenie, gdyż musi być brane w związku z istotą przedawnienia, jako instytucji, skutkującej pozbawienie wierzyciela uprawnienia sądowego wymuszenia świadczenia (por. wyżej uzasadnienie do art. 273). Z tej istoty przedawnienia wynika bowiem, że wierzyciel nie może być tego uprawnienia pozbawiony, zanim mógł je wykonać. Do tej niedopuszczalnej konsekwencji prowadziłoby jednak pojmowanie wykonalności wierzytelności z art. 276 w rozumieniu art. 192, tj. zawsze jako dnia, w którym dłużnik obowiązany jest spełnić świadczenie, przy zobowiązaniach polegających na nieczynieniu. W tych przypadkach bowiem obowiązek świadczenia (nieczynienia) powstaje już z chwilą powstania zobowiązania ale dopóki dłużnik ten obowiązek spełnia, wierzyciel nie może skorzystać z uprawnienia do wymuszenia świadczenia, uprawnienie to staje się aktualnym dopiero z chwilą, gdy dłużnik przeciwdziała obowiązkowi nieczynienia i dopiero z tą chwilą zaczyna biec przedawnienie. K. c. n. zawiera co do tego wyraźne postanowienie w § 198 zd. 2, jednak nie ma co do tego wątpliwości także na obszarze k. N., k. c. a. i T. X cz. 1 (por. Baudry-Lacantinerie et Tissier. De la Prescription, wyd. 3, nr 383, Klang, do § 1478 pod III, B. 1, a, Bossowski, str. 80) i dlatego nie uznano za potrzebne wprowadzać takiego wyraźnego postanowienia do k. z., zwłaszcza, że jak długo dłużnik spełnia świadczenie nieczynienia, można w tym upatrywać uznanie z jego strony, które i tak przerwałoby przedawnienie w myśl art. 279 al. 1. Natomiast uznano za potrzebne postanowienie na przypadek, gdy chodzi wprawdzie o zobowiązanie bezterminowe ale takie, które nie jest wymagalne od razu, jak w przypadkach z art. 192 § 2, lecz staje się wymagalnym dopiero na żądanie, tj. po wypowiedzeniu przez wierzyciela, albo wskutek uchylenia się wierzyciela od umowy. Praktyczne znaczenie takich zobowiązań polega na tym, że dłużnik nie ma prawa świadczyć przedtem, zanim wierzyciel świadczenia zażąda, lub w inny sposób, np. przez uchylenie się od umowy, wymagalność świadczenia spowoduje. W tych przypadkach jednak wierzyciel, nie składając odpowiedniego oświadczenia woli, mógłby w nieskończoność odraczać początek przedawnienia, co pozostawałoby w sprzeczności z zadaniem tej instytucji. Dlatego słusznie k. c. n. w §§ 199 i 200 i k. z. szwajc. w art. 130 ust. 2 łączą w tych przypadkach początek biegu przedawnienia z chwilą, gdy wierzyciel mógł złożyć odnośne oświadczenie woli i za tym przykładem idzie k. z. Ponieważ mogą tu zachodzić różne przypadki, ujęcie w art. 276 k. z. jest szersze, niż w k. z. szwajc. a nawet w k. c. za zbędne się samo przez się i zbytnio kazuistyczne. ART. 277. Bieg przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty zawiesza się: względem wierzytelności dzieci przeciwko rodzicom, 1) przez czas trwania władzy rodzicielskiej; 2) względem wierzytelności osób, pozbawionych zdolności do działań prawnych lub w niej ograniczonych, prze-

Kodeks zobowiązań — Art. 277. 384 ciwko osobom i władzom, sprawującym opiekę lub kuratelę, przez czas trwania opieki lub kurateli; 3) względem wierzytelności jednego z małżonków przeciwko drugiemu, przez czas trwania małżeństwa; 4) względem wszelkich wierzytelności, gdy z powodu zawieszenia wymiaru sprawiedliwości albo siły wyższej nie można ich dochodzić przed sądami polskimi. z wierzycieli, uprawnionych do świadczenia niepodzielnego, ma skutek względem wszystkich wierzycieli (art. 6 § 2); podobnie zawieszenie biegu przedawnienia w stosunku do jednego z wie* rzycieli solidarnych ma skutek względem wszystkich wierzycie* li (art. 19). Zawieszenie biegu przedawnienia w stosunku do jednego z dłużników solidarnych nie ma skutku względem pozostałych (art. 15). Instytucja wstrzymania przedawnienia, polegająca na tym, że przez czas istnienia szczególnych okoliczności przedawnienie nie biegnie a zatem nie może się w tym czasie rozpocząć, a jeżeli się rozpoczęło przedtem, to przestaje biec i reszta terminu przedawnienia musi upłynąć dopiero po ustaniu tych szczególnych okoliczności, znana jest wszystkim kodeksom, obowiązującym dotychczas w Polsce, różnice istnieją jedynie co do określenia stanu faktycznego, powodującego wstrzymanie przedawnienia. Jako takie stany faktyczne występują w szczególności: Stosunek między rodzicami a dziećmi (§ 1495 k. c. a. i § 204 1. k. c. n.). Jako uzasadnienie podaje się to, iż między osobami, złączonymi stosunkiem pietyzmu i zwykle wspólnie mieszkającymi, nie powinno dochodzić do sporów, koniecznych w celu przerwania przedawnienia, lecz sprawy te, o ile nie będą przedtem załatwione w zgodnym porozumieniu, powinny być regulowane po ustaniu tego stosunku pietyzmu. Według k. c. a. ten szczególny stosunek pietyzmu istnieje przez czas, gdy dzieci pozostają pod władzą ojcowską lub opiekuńczą, według k. c. n. przez czas małoletności, co w rezultacie wychodzi na to samo. Wstrzymanie dotyczy zarówno roszczeń rodziców do dzieci jak i dzieci do rodziców. Przeciw temu ujęciu sprawy przemawia to, że stanowisko obu stron nie jest tu równe, gdyż jeżeli dzieci są wierzycielami, wchodzi ponadto w rachubę timor reverentialis, który utrudnia im prowadzenie procesu przeciw rodzicom. Ponadto sama chęć unikania procesów między rodzicami a dziećmi nie jest argumentem przekonywającym, gdyż raczej procesy takie po dojściu dzieci do pełnoletności są źródłem niesnasek w rodzinie, bo już wówczas dzieci same je prowadzą, podczas gdy przedtem działają ich przedstawiciele ustawowi lub kuratorowie ad hoc. Dlatego za słuszniejsze należy uznać stanowisko tych kodeksów, które biorą tylko dzieci w ochronę, tzn. wprowadzają wstrzymanie przedawnienia wierzytelności dzieci do rodziców, jak długo pozostają pod ich władzą i winne są im szczególne uszanowanie. K. N. (art. 2252) i T. X cz. 1 (za-

385 łącznik do art. 694, uwaga pod 2) wprowadzają wstrzymanie przedawnienia wierzytelności małoletnich nie tylko wobec rodziców lecz także wobec innych osób, a to ze względu na sam stan małoletności. O tym stanie faktycznym będzie mowa w uzasadnieniu do art. 278, tu jedynie zaznaczyć należy, że tak szeroko pojęta ochrona uczyniła na obszarze T. X cz. 1 zbędnym szczególne postanowienie o wstrzymaniu przedawnienia wierzytelności dzieci do rodziców, jednak na obszarze k. nie czyta ona w zupełności zadość postulatowi ochrony małoletnich dzieci, mających wierzytelności do rodziców, gdyż nie odnosi się do przedawnień krótkich z art. 2271—2277 (art. 2278 k. N.). Z tych względów wskazane jest oddzielne uregulowanie wstrzymania opartego na samym fakcie niewłasnowolności wierzyciela i wstrzymania, opartego na fakcie poddania go władzy rodzicielskiej dłużnika. Ten drugi stosunek uwzględnia k. z. w art. 277 al. 1, za wżerem k. z. szwajc. art. 134 al. 1. Nastąpiło przez to ścieśnienie zasady, zawartej w §§ 1495 k. c. a. i 204 k. c. n. do właściwej granicy. Przeciw stosowaniu wstrzymania także do wierzytelności rodziców do dzieci małoletnich lub tylko pozostających pod ich władzą przemawia także wzgląd na interes tych dzieci, gdyż wcześniejsze przedawnienie wychodzi tylko na ich korzyść. 2. Stosunek między opiekunami a pupilami (§ 1495 k. c. a. i § 204 k. c. n.). Wszystkie w Polsce dotychczas obowiązujące kodeksy zajmują tu takie same stanowisko, jak co do stosunku między rodzicami a dziećmi, za czym to, co przytoczono wyżej pod 1, ma tu pełne zastosowanie. W rezultacie k. z. ograniczył się również za wzorem k. z. szwajc. (art. 134) ■do wprowadzenia wstrzymania przedawnienia wierzytelności osób, pozostających pod władzą opiekuńczą lub kuratelarną do osób i władz, sprawujących opiekę lub kuratelę (art. 277 al. 2). 3. Stosunek między małżonkami (art. 2253 k. N., § 1495 k. c. a., § 204 k. c. n.). Nie uznaje tego stosunku za powód wstrzymania przedawnienia tylko T. X cz. 1, nie jest to jednak słuszne, gdyż tu rzeczywiście wzgląd na stosunek pietyzmu i potrzebę unikania procesów, przy równości stanowiska obu stron, powinien mieć znaczenie. Dlatego k. z., stosując się do większości ustawodawstw, dotąd w Polsce obowiązujących, wprowadza ten powód wstrzymania do art. 277 al. 3, podobnie jak k. z. szwajc. w art. 134 al. 3. 4. Niemożliwość sądowego dochodzenia wierzytelności z powodu zawieszenia wymiaru sprawiedliwości lub siły wyższej (§ 1496 k. c. a., § 203 k. c. n.). K. c. a. uwzględnia tylko zawieszenie wymiaru sprawiedliwości, z czym stawia się na równi niemożność skomunikowania się z sądem (Klang, do § 1496 przy uw. 14), k. c. n. uwzględnia także i siłę wyższą, jednak z tym ograniczeniem, że przeszkody te, tj. zawieszenie wymiaru sprawiedliwości lub siła wyższa, muszą zajść w ciągu ostatnich sześciu miesięcy przedawnienia. W k. N. brak podobnego przepisu, jednak ■orzecznictwo uznaje tę ogólną przyczynę wstrzymania przedawnienia ze względów słuszności, w myśl dawnej zasady: contra non yalentem agere non currit praescriptio (por. Josserand, I, nr 1593, Planiol-Ripert, VII, nr 1379). Natomiast w nauce francuskiej to stanowisko jest krytykowane, jako grożące zbytnim rozszerzeniem powodów wstrzymania wbrew celom przedawnienia, podyktowanym interesem publicznym (ulegalizowanie długotrwałego stanu faktycznego). Na tle k. N. krytyka jest zrozumiała, zwłaszcza wobec tego, że skutkiem braku tekstu podciągano pod zasadę: -contra non yalentem... także przypadki takie, jak niezawiniona niezna- § Kodeks zobowiązań

﻿386 Kodeks zobowiązań — Art. 277. 1496). W rezultacie nauka francuska uważa za właściwsze regulowanie tej sprawy szczególnymi ustawami, jakie też w praktyce wydawane są w okresach wojennych lub trudności gospodarczych co do wstrzymania przedawnienia wierzytelności lub pewnych ich rodzajów a poza tym w postaci przywrócenia do pierwotnego stanu decyzją sędziego (por. oprócz Josserand‘a i Planiol‘a-Ripert‘a, j. w. jeszcze Colin-Capitant, I, str. 899). Nie zna też tej przyczyny wstrzymania przedawnienia T. X cz. 1 a jedynie wprowadza w zał. do art. 694 pod 4 wstrzymanie na czas nieobecności osób wziętych do niewoli lub przebywających na wyprawach wojennych za granicą, jeżeli dla nich wprowadzono moratorium szczególną ustawą. Również proj. fr.-wł. nie przyjął ogólnego wstrzymania przedawnienia z powodu wstrzymania wymiaru sprawiedliwości lub siły wyższej a jedynie wstrzymuje bieg przedawnienia przeciw osobom zmobilizowanym i postawionym z nimi na równi (art. 242 al. 2). Również nie uwzględnia siły wyższej a w szczególności też wstrzymania wymiaru sprawiedliwości k. z. szwajc., który wspomina tylko w art. 134 pod 6 o niemożliwości dochodzenia wierzytelności przed sądem szwajcarskim, przez co rozumiane są przypadki, gdy dłużnik ma m:ejsce zamieszkania za granicą lub korzysta z eksterytorialności (Oser, do art. 134 i Rossel, Manuel, I, nr 284 pod 6), jednak ten ostatni krytykuje to stanowisko, o ile chodzi o nieuwzględnienie siły wyższej (j. w. nr 283 in fine). O ile chodzi o zawieszenie wymiaru sprawiedliwości lub (innego, rodzaju) siłę wyższą, Komisja Kodyfikacyjna uznała za stosowne, zgodnie z proj. Tilla i kontrprojektem Domańskiego, wprowadzić wyraźnie tę przyczynę wstrzymania, jako odpowiadającą słuszności. Pozostawianie tej sprawy tylko ustawom szczególnym nie jest właściwe, gdyż po pierwsze może chodzić tylko o przyczyny lokalne, np. powódź, a po wtóre nie zawsze ustawa szczególna wychodzi na czas a zanim wyjdzie, istnieje niepewność prawa. Względy słuszności będą niekiedy działać z taką siłą, że nawet w braku przepisu sądy mogą stosować zasadę: contra non valentem agere... a to jest niebezpieczne, gdyż przez raz otwartą bramę mogą się wciskać do orzecznictwa inne powody, jak tego dowodzi praktyka francuska, jak np. przypadek nieznajomości prawa. Z tych względów przyjęto zasadę, zawartą w § 203 k. c. n. (uznaną także po części w § 1496 k. c. a.) z tą tylko różnicą, że opuszczono wymóg, aby przeszkoda zaszła w ostatnich sześciu miesiącach przedawnienia, gdyż normalnie sprawa będzie i tak uregulowana szczególnymi ustawami a poza tym przy przedawnieniach krótkich mogłoby to spowodować zbytnie ograniczenie wierzyciela. Powinien wystarczyć ogólny przepis art. 189, że zobowiązania należy wykonywać w sposób odpowiadający wymaganiom dobrej wiary i art. 135 o odszkodowaniu za nadużycie prawa, gdyż tylko sąd w konkretnym przypadku może ocenić, czy ten, kto powołuje się na wstrzymanie przedawnienia, które miało miejsce w początkowym okresie przedawnienia, wykracza przeciw powyższym zasadom. Nie przyjęto natomiast do k. z. nieobecności w kraju, jako powodu wstrzymania biegu przedawnienia, gdyż przy dzisiejszym rozwoju stosunków międzynarodowych i prawa prywatnego i procesowego międzynarodowego potrzeba takiego wstrzymania, pomijając okresy wojenne, mające charakter siły wyższej, nie istnieje. 5. K. N. zna jeszcze szczególne przypadki wstrzymania przedawnienia przeciw mężatce (art. 2255 i 2256) oraz przeciw spadkobiercy beneficjalnemu (art. 2258) a k. c. n. szczególne przypadki wstrzymania przedawnienia roszczeń, należących do masy spadkowej lub przeciw niej

﻿387 zwróconych (§ 207). Ponieważ przepisy te były w prawie dotychczasowym odosobnione i pozostają w związku z prawem majątkowym małżeńskim i spadkowym, co do których nie wiadomo, jakie stanowisko zajmie polski kodeks cywilny, przeto nie przyjęto ich do k. z. Poza tym praktyczna doniosłość przepisów art. 2255 i 2256 k. N. dla właściwego przedawnienia jest wątpliwa, gdyż raczej dotyczą one zasiedzenia, zaś potrzeba i przepisu art. 2258 k. N. jest przedmiotem krytyki nawet w nauce cuskiej (Planiol-Ripert, VII, nr 1378). § 1. Przedawnienie biegnie przeciwko ART. 278. bom pozbawionym zdolności do działań prawnych lub w niej ograniczonym, chociażby osoby te nie miały przedstawiciela ustawowego. § 2. Jednakże termin przedawnienia nie może się skończyć wcześniej, niż po upływie dwóch lat od chwili, gdy ustanowiono przedstawiciela, albo gdy ustała przyczyna jego ustanowienia. § 3. Gdy termin przedawnienia jest krótszy niż dwa lata, bieg przedawnienia rozpoczyna się od chwili ustanowienia przedstawiciela lub ustania przyczyny jego ustanowienia. K. N. (art. 2252) i T. X cz. 1 (zał. do art. 694 pod 2) wprowadzają wstrzymanie przedawnienia przeciw małoletnim i bezwlasnowolnym, bez względu na to, czy mają przedstawicieli ustawowych czy nie, aż do chwili uzyskania pełnoletności lub własnowolności. Tak daleko idący przywilej, zatrzymany także w proj. fr.-wł. (art. 242 al. 1), nie jest uzasadniony, gdyż skoro jest przedstawiciel osoby, niezdolnej do działania lub w niej ograniczonej, może on i ma obowiązek dochodzić praw osoby reprezentowanej i względy, uzasadniające przedawnienie w interesie publicznym, mają tu pełne zastosowanie. Dlatego słusznie k. c. a. (§ 1494) i k. c. n. (§ 206) uważają wstrzymanie przedawnienia za uzasadnione tylko w tym przypadku, gdy nie ma przedstawiciela ustawowego. Pomiędzy k. c. a. a k. c. n. istnieje jeszcze ta różnica, że k. Art. wstrzymania biegu przedawnienia przez cały czas braku przedstawiciela, wprowadza jeszcze dalsze udogodnienie w postaci wstrzymania zakończenia przedawnienia w tym przypadku, gdyby przedawnienie, rozpoczęte i biegnące przez pewien czas przed zajściem przeszkody, po doliczeniu czasu po jej usunięciu, miało się zakończyć wcześniej, niż po upływie dwóch lat od ustania przeszkody, a to aż do upływu tych dwóch lat, natomiast k. c. n. nie stosuje w tym przypadku w ogóle wstrzymania biegu przedawnienia lecz zadawala się wstrzymaniem jego zakończenia i to tylko do sześciu miesięcy po ustaniu przeszkody. K. z. poszedł za' przykładem k. c. n., albowiem stanowisko to czyni z jednej strony zadość słusznemu interesowi osoby niewłasnowolnej, z drugiej jednak strony ogranicza tę ochronę do rzeczywistej potrzeby, tzn. do zapewnienia, by przedstawiciel ustawowy lub sam bezwłasnowolny po ustaniu tej bezwłasnowolności miał czas przerwać przedawnienie przez wytoczenie powództwa. Jedynie tylko uznano za stosowne, podczas superrewizji projektu drugiego czytania, przedłużyć czas, przed upływem którego prze-

388 Kodeks zobowiązań — Art. 278—279. dawnienie nie może się skończyć po ustaniu przeszkody, do jednego roku a w wyniku obrad konferencji międzyministerialnej przedłużono go, za wzorem k. c. a., do dwóch lat. Podobne wstrzymanie zakończenia przedawnienia do upływu dwóch lat po ustaniu przeszkody zna T. X cz. 1 w zał. do art. 694 w odniesieniu do małoletnich, którzy nabyli wierzytelność w drodze spadku lub między żyjącymi i muszą sobie dać doliczyć czas przedawnienia, jaki biegł przeciw ich poprzednikowi. Wobec panującej dotychczas na obszarze k. N. i T. X cz. 1 zasady całkowitego wstrzymania przedawnienia przez czas małoletności lub ubezwłasnowolnienia uznano za stosowne w § 1 wyraźnie zaznaczyć zmianę stanowiska w k. z. Przepis zawarty w § 3 jest naturalną konsekwencją zasady, zawartej w § 2, wypowiedzianą wyraźnie w k. c. n. a przyjmowaną także w drodze interpretacji na terenie k. c. a. (por. Klang, do § 1494 przy uw. 18). ART. 279. Bieg przedawnienia przerywa się: przez uznanie wierzytelności ze strony dłużnika; 1) przez wniesienie pozwu, przypozwanie, podniesie-2) nie zarzutu potrącenia w procesie, wniosek o nadanie klauzuli wykonalności lub o wszczęcie egzekucji, zgłoszenie wierzytelności w postępowaniu układowym lub upadłościowym, zgłoszenie u inspektora pracy wierzytelności z tytułu umowy o pracę oraz w ogóle przez każdą czynność w postępowaniu sądowym, rozjemczym lub w postępowaniu przed sądem polubownym, przedsięwziętą przez wierzyciela celem ustalenia, zabezpieczenia lub dochodzenia wierzytelności. Przerwanie biegu przedawnienia w stosunku do jedne= go z wierzycieli, uprawnionych do świadczenia niepodzielnego, BIBLIOGRAFIA Art. 279. Czerwiński Adolf: Powództwo wzajemne 1 zarzut potrącenia według k. p. c. Cz. S. r. 1935. str. 3. Fenichel Zygmunt: Rzut oka na zmiany w przepisach o charakterze procesoprojektów k. z. i k. h. Proc. Cyw. r. 1934, str. 71. wym Fenichel Zygmunt: Uznanie według k. p. c. i k. z. Proc. Cyw. r. 1935. nr 4. Konic Jan Stanisław:'Zasady prawa upadłościowego w k. z. N. K. Z. r. str. 65, 73. 81. 1935. Pinczewski Juliusz: Czy zapis na sąd polubowny przerywa bieg przedawnienia wierzytelności, która ma być przed sądem polubownym dochodzona. Opinia prawna w Proc. Cyw. r. 1938, str. 48. Pogoda Benon: Przerwa biegu przedawnienia. N. K. Z. r. 1935, str. 49. 53. Rotbard Natan: Czy bieg przedawnienia wierzytelności przerywa się przez zgłoszenie wniosku wierzyciela o ogłoszenie upadłości dłużnika. Opinia prawna w Proc. Cyw. r. 1936, str. 663. Wyszogród Stanisław: Przerwa przedawnienia wskutek wniesienia pozwu. G. S. W. r. 1937, str. 437.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 279. 389 ma skutek względem wszystkich wierzycieli (art. 6 § 2); podob= nie przerwanie biegu przedawnienia w stosunku do jednego z wierzycieli solidarnych ma skutek względem wszystkich wierzycieli (art. 19). Przerwanie biegu przedawnienia w stosunku do jednego z dłużników solidarnych nie ma skutku względem pozostałych (art. 15). Pozew wniesiony przed sąd choćby niewłaściwy przerywa bieg przedawnienia (art. VI § 1 przep. wprow. kpc.). Instytucja przerwania przedawnienia, polegająca na tym, że wskutek pewnych zdarzeń cały dotychczasowy bieg przedawnienia zostaje utracony i przedawnienie musi zacząć się na nowo, znana była dotychczasowemu prawu na całym obszarze Państwa. Również wszędzie występowały, jako zdarzenia, powodujące przerwanie: uznanie (wyraźne lub dorozumiane) zobowiązania przez dłużnika i dochodzenie sądowe wierzytelności przez wierzyciela (art. 2244, 2274 ust. 2 i 2248 k. N., § 1497 k. c. a., §§ 208, 210 i 220 k. c. n., art. 694 wraz z załącznikiem, 1549 i 1550 T. X cz. 1). Co do uznania wszędzie przyjęte jest, że wystarcza uznanie dorozumiane. Wyraźnie podnosi to k. c. a. a dla k. c. n. wynika to z przy-IHadów, wymienionych w § 208. Również T. X cz. 1 ma na myśli w art. 1550 dorozumiane uznanie długu. Ponieważ nie było co do tego wątpliwości także na gruncie k. N., który mówi tylko o uznaniu (por. Planiol-Ripert, VII, nr 1366), a dla k. z. możliwość uznania dorozumianego wynika z art. 29, przeto skreślono w toku obrad jako zbędne zarówno podorozumianego uznania, jak w k. c. n. (i k. z. dorozumianym, jak w Co do k. c. a. dochodzenia wierzytelności, to jakkolwiek k. c. a. i T. X cz. 1 mówią tylko o wytoczeniu powództwa, orzecznictwo oraz ustawy szczególne rozszerzyły to także na inne sposoby przymusowego dochodzenia wierzytelności, jak kroki egzekucyjne, przypozwanie (w prawie austriackim tylko w post, wekslowym, Ehrenzweig, I, 1, § 133, II pod 6), zgłoszenie w postępowaniu upadłościowym, wdrożenie przepisanego dla niektórych wierzytelności postępowania administracyjnego i in. K. N. wymienia pozew, nakaz lub zajęcie, jednak w proj. fr.-wł. dodano jeszcze wszelkie akty, skutkujące postawienie dłużnika w zwłoce oraz, jeżeli ustawa wymaga wezwania w celu pojednania jako czynności poprzedzającej pozew, wezwanie lub dobrowolne stawiennictwo w celu pojednania (art. 243). Współczesny rozwój najrozmaitszych form postępowania w celu ułatwienia wierzycielowi dochodzenia wierzytelności, zwłaszcza przez zastąpienie sądu innymi czynnikami, jak sądy polubowne lub urzędy rozjemcze, nakazuje rozszerzenie rodzajów czynności wierzyciela, skutkujących przerwanie przedawnienia, zwłaszcza, że przez to umożliwia się wierzycielowi korzystanie z tych innych dróg bez obawy narażenia się na przedawnienie mimo niewytoczenia powództwa, co wychodzi i na korzyść dłużnika i przyczynia się do odciążenia sądów. Dlatego k. z. ujmuje, za wzorem k. c. n., przyczyny przerwania przedawnienia przez czynność wierzyciela możliwie szeroko, uważając za wystarczające, aby czynność dowodziła poważnego zamiaru dochodzenia wierzytelności

390 i nastąpiła w postępowaniu przed właściwymi czynnikami, tak, aby czas spełnienia tej czynności dał się łatwo stwierdzić a przeprowadzenie sprawy było zapewnione. Czynności te wymienia k. z. w § 2 art. 279 (przy czym w wyniku obrad konferencji międzyministerialnej dodano jeszcze zgłoszenie wierzytelności z tytułu umowy o pracę u inspektora pracy), ponadto jednak k. z., licząc się z możliwością powstania nowych organów i form postępowania w celu ustalania, zabezpieczania i ściągania wierzytelności, zawiera ogólną klauzulę na końcu artykułu. Kwestia wniesienia pozwu przed sąd niewłaściwy, traktowana w różny sposób w dotychczasowym prawodawstwie (por. z jednej strony art. 2246 k. N., z drugiej § 212 k. c. n. i Staudinger, do § 209 pod 1, d, oraz Klang do § 497 pod IV, C, 2), załatwiona jest artykułem VI § 1 przep. wprow. k. p. c., za czym k. z. zajmować się nią nie potrzebował. przedawnienia tylko pod warunkiem, że sprawa będzie przez wierzyciela należycie popierana i doprowadzi do korzystnego dlań wyroku (art. 2247 k. N. i § 1497 k. c. a.). Wynika stąd, że w razie odrzucenia pozwu z powodów formalnych, cofnięcia pozwu, dopuszczenia do spoczywania, wyroku oddalającego, przerwanie uważa się za niebyłe. Na tle T. X cz. 1 orzecznictwo przyjmowało, że cofnięcie pozwu lub odrzucenie pozwu z powodu niewłaściwości lub z przyczyn merytorycznych czyni przerwanie niebyłym, z wyjątkiem przypadku, gdy sąd, oddalając powoda, zastrzegł mu prawo wniesienia pozwu na nowo, że natomiast niepopieranie wniesionego pozwu nie niweczy z reguły dokonanego przerwania a tylko od chwili zaprzestania popierania sporu zaczyna biec nowe przedawnienie (Klibański, I, str. 358, Rymowicz-Swięcicki, II, str. 408, teza 19, 22 i 23). System ten ma niedogodności, niewiadomo dlaczego wyrok oddalający z powodów merytorycznych ma unicestwiać przerwę, skoro tak dłużnik na przedawnienie powoływać się już nie potrzebuje, bo ma zarzut rzeczy osądzonej. Niewiadomo, kiedy należy przyjąć nienależyte popieranie sporu, czy np. wystarczy jedno omieszkanie. Wreszcie system ten nie godzi się z zasadą, przyjętą przez k. N. i przep. wprow. k. p. c., że pozew przed sąd niewłaściwy przerywa przedawnienie, gdyż konsekwentnie, jeżeli nastąpi odrzucenie pozwu z powodu niewłaściwoten system ale nie w zupełności. Mianowicie według § 212, 213, 214 ust. 2, 215 ust. 2 i 216 przerwanie uważa się za niebyłe, jeżeli pozew zostanie cofnięty albo oddalony wyrokiem z powodów formalnych, tj. nie rozstrzygającym przedmiotu samej sprawy, np. z powodu niewłaściwości sądu, jeżeli ustaną skutki zawiśnięcia sporu po doręczeniu nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym, w razie cofnięcia zgłoszenia w upadłości lub niewniesienia pozwu o wierzytelność w ciągu 6 miesięcy od ukończenia procesu, w którym nastąpiło przedstawienie do potrącenia lub przypozwanie, albo jeżeli wniosek egzekucyjny zostanie cofnięty lub środek egzekucyjny zostanie uchylony. Jednak i w tym ograniczonym zakresie możność uznawania przerwania przedawnienia za niebyłe ex post nie wydaje się pożądaną, gdyż wprowadza niepotrzebne komplikacje. Skoro np. wierzyciel wniósł pozew, dłużnik powinien się liczyć z tym, że będzie musiał dowodzić spełnienia świadczenia, jeżeli następnie wierzyciel cofa pozew, nie zrzekając się roszczenia, widocznie potrzebuje pewnego czasu do zebrania środków dowodowych lub liczy na ugodowe załatwienie sprawy, nie powinno go się więc zmuszać do tego, aby jak najrychlej znowu występował z pozwem, aby nie dopuścić do przedaw-

39) Kodeks zobowiązań — Art. 279—280. nienia. Nie wydaje się też słusznym narażanie wierzyciela na upływ przedawnienia wskutek tego, że pozew, na czas wniesiony, odrzucony zostaje z powodów formalnych, gdyż wierzyciel na tych kwestiach formalnych zwykle się nie zna. Dlatego k. z. postępuje wzorem k. z. szwajc. (art. 135 i 137) i przyznaje czynnościom wierzyciela, wymienionym w art. 279 al. 2, skutek bezwarunkowy, a natomiast nienależyte popieranie sporu uwzględnia w art. 280 w ten sposób, iż wówczas nowe przedawnienie zaczyna biec wcześniej. ART. 280. § 1. Po każdym przerwaniu bieg przedawnienia rozpoczyna się na nowo. § 2. Jeżeli przerwanie nastąpiło przez wniesienie pozwu, przypozwanie lub podniesienie zarzutu potrącenia w procesie, bieg przedawnienia rozpoczyna się na nowo dopiero od chwili prawomocnego rozstrzygnięcia lub innego zakończenia sporu. Jeżeli postępowanie uległo zawieszeniu na zgodny wniosek obu stron, albo wskutek niestawiennictwa obu stron lub jednej z nich, bieg przedawnienia rozpoczyna się na nowo z ostatnią czynnością procesową stron lub sądu. § 3. Jeżeli przerwanie nastąpiło przez zgłoszenie wierzytelności w postępowaniu układowym lub upadłościowym, bieg przedawnienia rozpoczyna się na nowo z chwilą zakończenia tego postępowania. Z natury rzeczy wynika, że po przerwaniu przedawnienie zaczyna biec na nowo, chodzi tylko o to, czy nowy bieg zaczyna się natychmiast po zajściu zdarzenia, powodującego przerwanie, czy też istnieje okres przerwy, po którym dopiero rozpoczyna się nowy bieg przedawnienia. W k. N., k. c. a. i T. X cz. 1 nie było co do tego wyraźnego przepisu. Na tle k. N. przyjmowano, że jeżeli przerwanie nastąpiło przez uznanie lub nakaz (commendement), nowy bieg rozpoczyna się natychmiast, jeżeli zaś nastąpiło przez wniesienie pozwu lub zajęcie, przerwa trwa do końca postępowania, bo każdy akt postępowania odnawia przerwanie. Dopiero od wydania korzystnego dla wierzyciela wyroku lub od ostatniej jego czynności w postępowaniu egzekucyjnym zaczyna biec nowe przedawnienie, gdyby zaś w toku postępowania nastąpiły fakty, wymienione w art. 2247, przerwanie uważa się za niebyłe (Planiol-Ripert, VII, nr 1369). Tak samo przyjmowano na tle k. c. a. (Ehrenzweig, I, §§ 131 i 133, II, 1, TUI, Prawo Prywatne Austr., III, str. 314). Co do wyroków stanowisko to znajduje zresztą poparcie w rozporządzeniu Min. z 21 lipca 1858 o przedawnieniu wierzytelności, ustalonych wyrokiem. Na tle T. X ■cz. 1 uznawano również, że w razie przerwania przedawnienia przez ﻿BIBLIOGRAFIA Art. 280. Konic Jan Stanisław: Zasady prawa upadłościowego w k. z. N. K. Z. 1935. str. 65. 73. 81.

Kodeks zobowiązań — Art. 280—281. 392 wniesienie skargi powstaje przerwa trwająca albo do ostatniej czynności wierzyciela, który następnie zaniechał popierania sporu, albo do chwili wydania wyroku zasądzającego (dod. do art. 694 pod 6 i orz. z r. 1897, nr 42, cyt. u Rymowicza i Święcickiego, str. 408 teza 19). K. c. n. wprowadza wyraźnie przerwę przedawnienia w przypadkach, w których przerwanie następuje przez wniesienie pozwu, przypozwanie, podniesienie zarzutu potrącenia w procesie lub zgłoszenie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym oraz przez analogiczne czynności z § 220, §§ 211, 214 i 215. W tych przypadkach przerwa trwa aż do wydania prawomocnego wyroku albo innego zakończenia sprawy lub postępowania upadłościowego, a jeżeli w toku sporu nastąpiło jego zawieszenie za zgodą stron lub wskutek niestawiennictwa, do ostatniej czynności procesowej stron lub sądu. To stanowisko k. c. n., pokrywające się zresztą z dotychczasową praktyką na innych obszarach Państwa, uznać należy za słuszne, gdyż zwłaszcza przy krótkich okresach przedawnienia rozpoczęcie nowego okresu przedawnienia zaraz po wniesieniu pozwu mogłoby doprowadzić do tego, że wierzytelność się przedawni zanim zapadnie wyrok, albo trzebaby przyjąć, jak to czyni nauka francuska a także k. z. szwajc. w art. 138 ust. 1, że każda czynność procesowa przerywa nowo rozpoczęte przedawnienie, co nie daje gwarancji, że przerwanie takie zawsze na czas nastąpi. Dlatego k. z. poszedł za wzorem k. c. n., wprowadzając w § 2 i 3 podobne okresy przerwy jak §§ 211, 214 i 215 k. c. n. Poza tymi przypadkami obowiązuje norma zawarta w § 1, że przedawnienie zaczyna biec na nowo zaraz po przerwaniu, tj. po każdej innej czynności, wymienionej w art. 279, a więc po każdym uznaniu, po każdej czynności egzekucyjnej itp. wpływie przerwania przedawnienia na termin nowego przedawnienia będzie mowa przy art. 287 k. z. Rozdział III. Terminy przedawnienia. ART. 281. Każda wierzytelność ulega przedawnieniu z upływem lat dwudziestu, jeżeli ustawa inaczej nie stanowi. Od zasady art. 281 przewidującej termin przedawnienia dwudziestoletni, zawierają wyjątki art. 282—285 i 287 k. z. tu= dzież cały szereg ustaw szczególnych. Na obszarze mocy obowiązującej kodeksu Napoleona powództwo o nieważność lub o zerwanie umów, zdziałanych przez małoletnich i ubezwłasnowolnionych, przedawnia się z upływem lat dziesięciu. Bieg przedawnienia rozpoczyna się względem umów, zdziałanych przez małoletnich, od dnia pełnoletności, a względem umów, zdziałanych przez ubezwłasnowolnionych, od dnia zniesienia ubezwłasnowolnienia (art. XIX przep. wprow. k. z.).

Kodeks zobowiązań — Art. 281—282 ﻿393 O przedawnieniu zobowiązań powstałych przed dniem wej* ścia w życie k. z. zob. art. XL1II przep. wprow. k. z. Dłuższe terminy przedawnienia, wprowadzone k. z., nie mają zastosowania, jeżeli krótszy termin przedawnienia, obowiązuj jący w sprawie według prawa dawniejszego, upłynął już przed wniesieniem pozwu. (O. S. N. z 12. 9. 1956, C II 1455/56; N. K. Z. z r. 1957, str. 7, Zb. O. S. N. C. z r. 1957, poz. 157). Wierzytelność pochodząca z interesu życia codziennego, która jednak powstała w ramach trwałego stosunku kredytowe? go zabezpieczonego hipoteką kaucyjną, przedawnia się po łatach 50 (§ 1479 k. c. a.), względnie po latach 20 (art. 281 k. z.), bez względu na tytuł powstania. (O. S. N. z dnia 2. 9. 1957, C II 586/57; P. P. A. z r. 1957, poz. 525, str. 516). Normalny termin przedawnienia wynosił według k. N., k. c. a. i k. c. n. lat 30 (art. 2262 k. N., § 1478 k. c. a., § 195 k. c. n.), zaś według T. X cz. 1 lat 10 (art. 565 i 694 T. X cz. 1). Uznając z jednej strony, że okres trzydziestoletni jest w dzisiejszych stosunkach, ze względu na znacznie żywsze niż dawniej tempo życia, za długi (por. motywy do proj. fr.-wł. str. CXVII), nie chcąc jednak z drugiej strony wprowadzać zbyt radykalnej zmiany w stosunku do przeważnej części Państwa, Komisja Kodyfikacyjna, za wzorem proj. Tilla, uznała za wystarczające ograniczyć termin normalny przedawnienia do lat 20, co tym bardziej powinno być wystarczające, że dla wierzytelności najczęściej powstających i tak przewidziane są szczególne, krótsze terminy przedawnienia. W każdym razie termin dwudziestoletni nie może być uznany za zbyt krótki, skoro nie tylko T. X cz. 1, lecz także k. z. szwajc. (art. 127) i proj. fr.-wł. (art. 249) zadawalają się dziesięcioletnim przedawnieniem. ART. 282. Z upływem lat pięciu ulegają przedawnieniu: 1) wierzytelności z tytułu czynszu najmu i czynszu dzierżawnego; 2) wierzytelności z zaległych świadczeń okresowych, powstałe z mocy ustawy lub umów, jeżeli ustawa nie przewiduje innego terminu; odsetki umowne i ustawowe; 3) 4) wierzytelności osób, należących do wolnych zawodów, oraz osób, załatwiających cudze sprawy z urzędu lub dobrowolnie, z tytułu wynagrodzenia za świadczenia i zwrotu poniesionych wydatków, tudzież wierzytelności z tytułu zaliczek, danych tymże osobom. Odsetki skapitalizowane ulegają przedawnieniu dwudziesto? letniemu (art. 287).

﻿394 Kodeks zobowiązań — Art. 282. Wprowadzenie 'krótszych niż normalny terminów przedawnienia dla niektórych zobowiązań uzasadnione jest ich naturą, jako czy to przeznaczonych do utrzymania wierzyciela lub stanowiących jego normalny dochód, tak iż szczególnie uzasadnione jest przypuszczenie, że w czas zostały wykonane (wynagrodzenie za pracę, wierzytelności osób, należących do wolnych zawodów), czy to takich, które stale ciążą na dłużniku, choćby wobec zmieniających się wierzycieli, tak że nagromadzenie się zaległości po dłuższym czasie przedstawiałoby dla niego ciężar nie do zniesienia (czynsze najmu, odsetki, świadczenia periodyczne), czy to zależnych od skomplikowanego stanu faktycznego, którego ustalenie po dłuższym czasie jest szczególnie trudne (wierzytelności z tytułu naprawienia szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym), czy to wynikających z interesów życia codziennego, następujących szybko po sobie i przez swój charakter konsumpcyjny nie pozwalających na dłuższe kredytowanie (wierzytelności kupców, przemysłowców, hotelarzy itp.). Konieczność wprowadzenia w tych przypadkach krótszych terminów przedawnienia występuje szczególnie w tych ustawodawstwach, które mają długi termin normalnego przedawnienia, dlatego w szerokiej mierze wprowadzają je k. N., k. c. a. i k. c. n. Ponieważ dwudziestoletni termin normalnego przedawnienia, przyjęty przez k. z., uznać należy również za stosunkowo długi, przeto konieczne było zachowanie dotychczasowych krótszych terminów dla całego szeregu wierzytelności, a to ze zmianami, podyktowanymi bądź koniecznością ujednostajnienia, bądź tendencją do unikania zbyt wielu kategoryj krótszych przedawnień, bądź względami socjalnymi (jak np. termin przedawnienia wierzytelności pracowników). Wierzytelności, wymienione w art. 282 al. 1—3 przedawniały się według k. N. (art. 2277) w pięciu latach, według k. c. n. (§ 197) w czterech latach, według k. c. a. (§ 1480 i 1486 al. 4) w trzech latach. Wybrano okres pięcioletni, gdyż w tych przypadkach zdarzają się często zaległości, trudności dowodowe nie są zbyt wielkie, zbyt krótki okres zmusza wierzyciela do bezwzględnego ściągania wierzytelności, co zwłaszcza w okresach trudności gospodarczych nie jest pożądane. Ten sam termin przyjmuje k. z. szwajc. w art. 128 al. 1 i proj. fr.-wł. w art. 258. Wierzytelności, wymienione w art. 282 al. 4, przedawniały się według k. N. (art. 2272 i 2273) w dwóch latach lub w jednym roku, a czasem w pięciu latach, z wyjątkiem wierzytelności z zaliczek, udzielanych tym osobom, które, jako niewymienione w tych artykułach, podlegały ogólnemu przedawnieniu trzydziestoletniemu, według k. c. a. (§ 1486 al. 6) w trzech latach, według k. c. n. (§ 196 al. 7, 14—16) w dwóch latach. Terminy te uznano za zbyt krótkie, gdyż strony zmuszone są często udawać się do lekarzy, adwokatów itp. mimo, że chwilowo środki ich nie pozwalają na ich opłacanie, jednak po dłuższym upływie czasu regulują dobrowolnie rachunki, np. w razie polepszenia się stosunków materialnych lub w razie ściągnięcia pretensyj od swoich dłużników albo też uregulowanie tych rachunków następuje w razie śmierci dłużnika z masy spadkowej. Nie uchodzi zaś zmuszać osoby, oddające się wolnym zawodom, do sądowego dochodzenia honorariów w zbyt krótkim czasie, gdyż nie jest to w tych zawodach praktykowane. Wierzytelności z tytułu naprawienia szkody, wyrządzonej czynem niedozwolonym (tj. nie przez niewyk nanie zobowiązania), wymienione w art. 283, ulegały według k. N. ogólnemu trzydziestoletniemu przedawnieniu z wyjątkiem wierzytelności z tytułu odpowiedzialności sędziów, zastępców sądowych i komorników za powierzone im dokumenty, które

﻿395 Kodeks zobowiązań — Art. 282. przedawniały się w pięciu lub dwóch latach oraz z wyjątkiem wierzytelności z tytułu popełnienia szczególnych deliktów, jeżeli ustawy szczególne takie przedawnienie krótsze przewidywały, według k. c. a. (§ 1489) i k. c. n. (§ 852) w trzech latach. Wobec tego, że procesy odszkodowawcze wymagają ustalenia często skomplikowanego stanu faktycznego i przeprowadzenia dowodów ze świadków, co po dłuższym upływie czasu natrafia na trudności, przyjęto za wzorem k. c. a. i k. c. n. przedawnienie trzyletnie, uznając termin jednoroczny z art. 60 k. z. szwajc. za zbyt krótki. Przepis zawarty w § 2 i 3, zgodny zresztą z przepisami k. c. a., k. c. n. i k. z. szwajc., jest przejawem zasady: contra agere non valentem itd., jednak z ograniczeniem do upływu normalnego przedawnienia dwudziestoletniego, gdyż tego wymaga publiczno-prawny cel przedawnienia. Przepis zawarty w § 4, wzorowany na k. c. a., wychodzi z założenia, że byłoby niekonsekwentne, gdyby odpowiedzialność cywilna przedawniła się wcześniej, niż odpowiedzialność karna, oraz że dłużnik, który dopuścił się czynu karygodnego, nie zasługuje na ochronę w postaci krótszych terminów przedawnienia niż normalne. Ponieważ najdłuższe przedawnienie postępowania karnego wynosi także lat 20, przeto wy-Natomiast nie uznała Komisja Kodyfikastarczyło przyjąć tę granicę. cyjna za stosowne przedłużenia terminu przedawnienia w razie popełnienia czynu karygodnego, wzorem k. z. szwajc. art. 60 ust. 2, tylko w tych granicach, w jakich, ze względu na rodzaje przestępstwa, czyni to k. k. w art. 86 co do przedawnienia postępowania karnego, albowiem wprowadza to niepotrzebne komplikacje i dystynkcje, zbędne dla zakresu prawa cywilnego. Wierzytelności pracowników, wymienione w art. 284, ulegały według k. N. bądź przedawnieniu pięcioletniemu, jako należności okresowe (art. 2277 ust. 3), bądź, jeżeli chodziło o służących, rocznie godzonych, przedawnieniu jednorocznemu (art. 2272 ust. 5), bądź wreszcie, jeżeli chodziło o robotników i wyrobników dziennych oraz służących, płatnych miesięcznie, przedawnieniu sześciomiesięcznemu (art. 2271 ust. 3, por. Colin-Capitant, II, str. 133 i 134), przy czym jednak nie wspomina kodeks o zaliczkach, tym pracownikom udzielanych, za czym podlegały one przedawnieniu trzydziestoletniemu, według k. c. a. przedawnieniu trzyletniemu (§ 1486 al. 5), a według k. c. n. przedawnieniu dwuletniemu (§ 196 al. 8). W proj. Tilla proponowano dla tych wierzytelności przedawnienie pięcioletnie, jak w k. z. szwajc. (art. 128 al. 3), w kontrprojekcie Domańskiego jednoroczne, jak w projekcie fr.-wł. (art. 252). Komisja Kodyfikacyjna przyjęła początkowo termin jednoroczny, jednak w toku późniejszych czytań przyszła do przekonania, że termin ten jest za krótki, zwłaszcza wobec zasady, przyjętej w art. 286 k. z., że przedawnienie to biegnie także w ciągu trwania stosunku pracy, i podwyższyła go zrazu na dwa a następnie na trzy lata (jak według k. c. a.). Wierzytelności, wymienione w art. 285 ulegały według k. N. (art. 2271 ust. 1 i 2 oraz art. 2272 ust. 3 i 4). przedawnieniu sześciomiesięcznemu lub rocznemu, według k. c. a. (§ 1486 al. 1—3) przedawnieniu trzyletniemu, według k. c. n. (§ 198 al. 1, 2, 4, 11, 12 i 13) przedawnieniu dwuletniemu. W proj. Tilla proponowano termin trzyletni, w kontrproj. Domańskiego roczny. Komisja Kodyfikacyjna zrazu przyjęła system roczny, jednak podczas rewizji projektu drugiego czytania zmieniła go na dwuletni, gdyż termin roczny, przyjęty dotychczas tylko na obszarze k. N., wydaje się zbyt krótkim i zanadto odbiegałby od prawa dotychczasowego na innych obszarach Państwa. Zresztą według k. z. szwajc.

﻿396 Kodeks zobowiązań — Art. 282—285. wierzytelności tego rodzaju ulegają przedawnieniu pięcioletniemu (art. 128) a także według proj. fr.-wł. niektóre z nich ulegają przedawnieniu dwuletniemu a nawet trzyletniemu (art. 253 i 254 al. 1). Jako uzasadnienie krótszego przedawnienia w tych przypadkach podaje się wzgląd polityki prawodawczej, a mianowicie cel zapobieżenia niezdrowemu zwyczajowi kredytowania w interesach konsumpcyjnych. Temu celowi lepiej odpowiada dwuletni termin k. c. n. aniżeli pięcio lub nawet trzyletni termin k. z. szwajc. lub k. c. a. (por. Oser, do art. 128, 1). ART. 283. Z upływem lat trzech ulegają prze- § 1. dawnieniu wierzytelności z tytułu naprawienia szkody, wyrządzonej czynem niedozwolonym. § 2. Termin ten liczy się od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie, obowiązanej do odszkodowania. § 3. W każdym razie wierzytelność przedawnia się z upływem lat dwudziestu od dnia spełnienia czynu, wyrządzającego szkodę. § 4. Jeżeli szkoda wynikła ze zbrodni łub występku, wierzytelność ulega przedawnieniu dwudziestoletniemu, licząc od dnia popełnienia przestępstwa. ART. 284. Z upływem lat trzech ulegają przedawnieniu wierzytelności pracowników z tytułu wynagrodzenia za pracę i zwrotu poniesionych wydatków, tudzież wierzytelności pracodawców z tytułu udzielonych zaliczek. Przedawnienie następuje, choćby praca trwała w dalszym ciągu (art. 286). Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 282. ART. 285. Z upływem lat dwóch ulegają przedawnieniu: wierzytelności przemysłowców, rzemieślników 1) i kupców z tytułu dokonania robót i dostarczenia towarów, BIBLIOGRAFIA Art. 284. Balken-Neuman Joachim: Do wykładni art. 284, 286 i 473 k. z. N. P. r. 1937. str. 207. Fenichel Zygmunt: Przedawnienie roszczeń pracownika wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 195. ś. W.: Stosunek art. 284 i 473 k. z. N. K. Z. r. 1936, str. 152.

397 ﻿Kodeks zobowiązań — Art. 285—287. tudzież wierzytelności rolników z tytułu dostarczenia płodów rolniczych lub leśnych; wierzytelności z tytułu utrzymania, pielęgnowania, 2) wychowania łub nauki, przypadające osobom, trudniącym się tym zawodowo, albo utrzymującym zakłady, na ten cel przeznaczone; 3) wierzytelności przedsiębiorstw prowadzących hotele, pokoje umeblowane, domy zajezdne i wszelkiego rodzaju jadłodajnie, z tytułu należności za dostarczone gościom mieszkanie, utrzymanie i usługi, oraz z tytułu wydatków dla nich poniesionych. Przedawnienie następuje chociażby roboty i dostarczanie trwały w dalszym ciągu (art. 286). Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 282. ART. 286. Przedawnienie, przewidziane w artykułach 282, 284 i 285, następuje, chociażby świadczenia okresowe, praca, roboty i dostarczanie trwały w dalszym ciągu. Zasada, zawarta w tym przepisie, odpowiada dotychczasowemu prawu, jakkolwiek wypowiada ją wyraźnie tylko k. N. w art. 2274. W projekcie Tilla proponowano za wzorem art. 134 al. 6 k. z. szwajc. wstrzymanie biegu przedawnienia wierzytelności sług domowych przeciw służbodawcom, jak długo trwa stosunek służbowy (art. 198 al. 4), a również podczas rewizji projektu drugiego czytania wystąpił z podobnym wnioskiem w odniesieniu do świadczeń okresowych i ciągłych a w szczególności także wynikających ze stosunku pracy, prof. Łyskowski, jednak Komisja nie przyjęła go, uważając, że zasada ogólna, iż przedawnienie biegnie od dnia wymagalności, jest zwłaszcza uzasadniona między pracodawcą a pracownikiem a to ze względów dowodowych: pracodawca często nie może żądać pokwitowania. Poza tym praktyka z roszczeniami o zapłatę za godziny nadliczbowe dowodzi, jak niebezpieczne byłoby przyjęcie takiego wniosku. ART. 287. § 1. Gdy nastąpiła kapitalizacja zaległych świadczeń okresowych lub odsetek, gdy nastąpiło zamknięcie rachunku, uznanie długu na piśmie lub stwierdzenie długu BIBLIOGRAFIA Art. 286. Balken-Neuman Joachim: Do wykładni art. 284, 286 i 473 k. z. N. P. r. 1937, str. 207. Art. 287. Fenichel Zygmunt: Uznanie według k. p. c. i k. z. Proc. Cyw. r. 1935. nr 4.

398 Kodeks zobowiązań — Art. 287. prawomocnym wyrokiem, wierzytelności w ten sposób ustalone ulegają ogólnemu przedawnieniu dwudziestoletniemu, licząc od dnia ich ustalenia. § 2. Jeżeli wierzytelność, ustalona w powyższy sposób, obejmuje świadczenia okresowe lub odsetki płatne w przyszłości, świadczenia te lub odsetki ulegają przedawnieniu pięcioletniemu. Od zasady, że nowe przedawnienie, rozpoczynające się po przerwie, ma tę samą naturę co poprzednie, tj. musi biec przez ten sam okres czasu (bo nie zmienia się natura zobowiązania), wprowadzały wyjątki wszystkie dotychczasowe ustawodawstwa, które w szerszej mierze znały tzw. krótkie terminy przedawnienia, a więc k. N., k. c. n. i prawo austriackie. Według art. 2274 ust. 2 k. N. i przyjętej w orzecznictwie jego interpretacji (Planiol-Ripert, VII, nr 1370) krótkie przedawnienia z art. 2271 —2273, odpowiadające przedawnieniom z art. 282 al. 4, 284 i 285 k. z., przemieniały się wskutek przerwania, dokonanego w jeden ze sposobów, w art. 2274 ust. 2 określonych, na przedawnienie trzydziestoletnie. Sposobami tymi były: zamknięcie rachunku, stwierdzenie długu na piśmie w postaci aktu prywatnego lub wystawienia dokumentu notarialnego (tzw. obligacji). W art. 2274 ust. 2 jest jeszcze mowa o zapozwaniu, jednak nauka odmawia temu sposobowi przerwania przedawnienia skutku polegającego na przemianie zobowiązania krótkiego na trzydziestoletnie (Colin-Capitant, II, str. 143). Jako motyw powyższej przemiany podaje się w nauce francuskiej bądź niewątpliwe stwierdzenie, że dług nie został zapłacony (a te krótkie przedawnienia opierają się właśnie na domniemaniu zapłaty i tracą rację bytu, gdy to domniemanie odpada), bądź charakter nowacyjny powyższych sposobów przerwania przedawnienia. Co zaś do innych krótszych przedawnień, nie wymienionych w art. 2274, to orzecznictwo przyznawało, na podstawie rozszerzającej interpretacji art. 189 fr. k. h., skutek polegający na przemianie przedawnienia na trzydziestoletnie wyrokowi zasądzającemu, wciągnięciu wierzytelności do rachunku bieżącego i uznaniu, mającemu charakter nowacyjny, słowem takim rodzajom przerwania, które odtąd mogły stanowić samoistny tytuł dochodzenia wierzytelności (Planiol-Ripert, VII, nr 1372). K. c. n. łączy skutek, polegający na przemianie krótkiego przedawnienia na trzydziestoletnie tylko z prawomocnym ustaleniem roszczenia przez wyrok lub wykonalną ugodą albo z ustaleniem w postępowaniu upadłościowym, dzięki któremu roszczenie stało się wykonalnym (§ 218). Na obszarze k. c. a., według rozp. min. z 21 lipca 1858, Nr 105, dz. u. austr., ulegały przedawnieniu trzydziestoletniemu wierzytelności, stwierdzone prawomocnym (choćby niewykonalnym) wyrokiem lub wykonalną w drodze egzekucji ugodą albo umową (np. aktem notarialnym). Jasne jest, że ustalenie wierzytelności prawomocnym wyrokiem lub takimi aktami, które stanowią tytuł egzekucyjny, jak ugoda sądowa, akt notarialny lub wyciąg z ustalonej listy wierzytelności w postępouzasadniające krótsze terminy waniu upadłościowym, uchyla powody, przedawnienia (jak domniemanie zapłaty, trudności dowodowe zarówno

399 Kodeks zobowiązań — Art. 287. co do powstania wierzytelności jak co do wykonania zobowiązania, chęć skłonienia wierzyciela do szybkiego dochodzenia i do nieudzielania niezdrowego kredytu), skutkiem czego należałoby w każdym razie zatrzymać przepisy, obowiązujące w omawianej kwestii na obszarze k. c. n. i k. c. a. Jednak Komisja Kodyfikacyjna uznała zgodnie z kontrprojektem Domańskiego, że można i należy pójść dalej i traktować w ten sam spowyrosłe na jego tle orzecznictwo, sób, podobnie jak to czyni k. N. i jeszcze inne sposoby ustalenia wierzytelności, które, jakkolwiek nie mają charakteru decyzyj sądowych lub tytułów egzekucyjnych, jednak stanowią dla wierzyciela takie ułatwienie w dochodzeniu wierzytelności, iż przy tym dochodzeniu już właściwa natura tych wierzytelności wraz z możliwymi zarzutami nie wchodzi w rachubę. Takimi sposobami są zamknięcie rachunku i uznanie długu na piśmie, które obejmuje też ugodę sądową. Z wymienienia tych sposobów wynika też a minori ad maius, że na równi muszą być postawione wszelkie tytuły egzekucyjne inne, niż wyrok sądowy. Co do kapitalizacji zaległych świadczeń lub odsetek, to powoduje ona uchylenie krótszego terminu przedawnienia przedawnienia. krótkiego na dwudziestoletnie przewidywana była także w przypadku odnowienia zobowiązania. Komisja Kodyfikacyjna skreśliła jednak wzmiankę o odnowieniu uważając, że odnowienie powoduje nie przerwanie przedawnienia wierzytelności lecz jej umorzenie, za czym nowa wierzytelność przedawnia się w terminie, jaki odpowiada jej naturze, zaś w przypadku, gdy z powodu nieważności nowego zobowiązania umorzenie dawnego nie następuje, odnowienie działa tak, jak inne uznanie zobowiązania, tj. przerywa przedawnienie z tym skutkiem, że odtąd zaczyna ono biec na nowo i upływa z tym terminem, jaki był przewidziany dla dawnej wierzytelności. Zasada, zawarta w § 2, rozumie się sama przez się, wypowiedziana jest też w § 218 ust. 2 k. c. n. i przyjęta w nauce dla obszaru k. c. a. (Ehrenzweig, I, § 131 przy uw. 4).

ZASKARŻANIE CZYNNOŚCI DŁUŻNIKA, ZDZIAŁA NYCH ZE SZKODĄ WIERZYCIELI. ART. 288. § 1. Wierzyciele mogą żądać, aby czynności prawne, dokonane przez dłużnika z ich szkodą, były uznane w stosunku do nich za bezskuteczne. § 2. Z żądaniem tym wierzyciele mogą wystąpić Art. 288. Allerhand Maurycy: Stosowanie dawnego i nowego prawa w zaskarżaniu czynności dłużnika. Proc. Cyw. r. 1937, str. 171. r. 1934, nr 5. 1082. ﻿XVIII. O zaskarżaniu czynności dłużnika, zdziałanych ze szkoda wierzyciela. P. P. A. r. 1935, str. 91, 173, 269, r. 1936, str. 1, 82, 149, r. 1937, str. 29. Fiema Józef: Wpływ ogłoszenia upadłości na prawo zaskarżania z k. z. Wsp. M. P. r. 1937, nr 5. Fisch Henryk: Zaskarżanie czynności dłużnika zdziałanych ze szkodą wierzy- ■cleli w k. z. P. S. r. 1934, nr 4. Janik Edward: Międzyczasowe prawo zaskarżania czynności dłużnika (orzecznictwo i dyskusja). Wiad. P. r. 1937, str. 125. Janik Edward: Stosowanie dawnego i nowego prawa materialnego w Zaskarżanie żeniu Konic J. St.: Uwagi do art. 288 N. K. Z. r. 1934, str. 36. Korzonek Jan: Pauliańskie roszczenia. E. P. P. XXIII. str. 1388. Kurzer Fryderyk: O zaskarżaniu czynności dłużnika, zdziałanych ze dla wierzycieli według projektu prawa o zobowiązaniach, Gł. Pr. r. 1933, Machalski Stanisław: Zaskarżenie czynności prawnych zdziałanych na szkodę wierzycieli. (Rys historyczny i studium porównawcze). Gł. Adw. Medyński wedle : O zaskarżaniu czynności dłużnika w postępowaniu egzekucyjnym. G. S. W. r. r. 1932, str. 390. Medyński Władysław Jan: Skarga Pauliańska w k. z. Gł. S. r. 1934, str. 221. Michałek Stefan: K. z. a zaskarżenie czynności dłużnika, dokonanych przed 1 lipca 1934 r. Cz. Adw. P. Z. r. 1935, str. 21. Dalszy ciąg bibliografii do art. 288 na str. 401.

401 w drodze powództwa albo zarzutu przeciwko osobie trzeciej, która skutkiem czynności prawnej dłużnika nabyła prawo, albo zwolniona została od obowiązku, jeżeli dłużnik przedsięwziął czynność ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub wiedzieć była powinna i jeżeli pozostały majątek dłużnika nie wystarcza na zupełne pokrycie wierzytelności. § 3. Jeżeli z czynności prawnej dłużnika osiąga korzyść osoba, będąca w bliskim z nim stosunku, domniemywa się, że wiedziała o świadomym działaniu ze szkodą wierzycieli. § 4. Czynność prawna dłużnika może być uznana za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela, chociażby wierzytelność powstała po dokonaniu czynności. Uznania umowy o dożywocie za bezskuteczną w stosunku do siebie, mogą żądać osoby, względem których dożywotnik ma ustawowy obowiązek alimentacji, o ile wskutek zbycia nierucho* mości dożywotnik utracił możność dopełnienia tego obowiązku. Prawo to służy tym osobom bez względu na to, czy dożywotnik miał świadomość ich pokrzywdzenia, oraz bez względu na czas zawarcia umowy o dożywocie (art. 608). Do zaskarżenia czynności prawnych upadłego, zdziała* nych ze szkodą wierzycieli, stosuje się odpowiednio przepisy k. z. oraz przepisy zawarte w art. 53—58 pr. upadł. (zob. tamże). Czynności prawne pod tytułem darmym, zdziałane przez upadłego w ciągu roku przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości, są bezskuteczne w stosunku do masy upadłości, bez potrzeby ich zaskarżania. Bezskuteczne są również zabezpieczę* nie i zapłata długu jeszcze niepłatnego, dokonane przez upadłe* go w ciągu dwóch miesięcy przed złożeniem pomienionego BIBLIOGRAFIA Neumark-Bądkowski Antoni: Darowizna według k. z. N. K. Z. r. 1935, str. 75, 83, 89. 93. 97. 101. 105, 109. 113. RosenblUth Ignacy: Czy art. 679 p. 6 k. p. c. wyłącza powództwo z art. 288 k. z. o uznanie za bezskuteczne nabycia nieruchomości na licytacji. Opinia prawna w Proc. Cyw. r. 1936. str. 399. RosenblUth Ignacy: Zaskarżenie czynności dłużnika, zdziałanych na szkodę wierzycieli. N. K. Z. r. 1935, str. 61. Rundstein Jerzy: Skarga pauliańska według k. z. z uwzględnieniem norm obowiązujących na terenie b. Królestwa Kongresowego. N. K. Z. r. 1935 str. 13. 17. S. J.: Akcja pauliańska wedle nowego k. z. Not. Hip. r. 1934, str. 20. 26 Kodeks zobowiązań

﻿402 Kodeks zobowiązań — Art. 288 wniosku. Jednak ten, kto otrzymał zapłatę łub zabezpieczenie, drodze powództwa lub zarzutu żądać uznania tych czynności za skuteczne, jeżeli w czasie ich dokonania nie wiedział o istnieniu podstawy ogłoszenia upadłości. Czynności prawne upadłego, dokonane pod tytułem obcią= żliwym w ciągu sześciu miesięcy przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości z małżonkiem, krewnym lub powinowatym w linii prostej, krewnym lub powinowatym iv linii bocznej do drugiego stopnia włącznie albo z przysposobionym lub przysposabiającym są w stosunku do masy upadłości bezskuteczne. Brak zasadności powództwa o uznanie bezskuteczności czynności prawnej dłużnika, jeżeli tenże działał wprawdzie w znanym osobie trzeciej zamiarze pokrzywdzenia wierzyciela ale zamiaru tego nie zrealizował, nabywając za uzyskaną od by trzeciej odpłatę wartości majątkowe, wystarczające na zupeU ne zaspokojenie pretensji powoda. (O. S. N. z 5. 2. 1937, C II 2378/36; P. P. A. z r. 1937, poz. 82, N. K. Z. z r. 1937, str. 103). Umowa za pomocą której dłużnik zwalnia swojego dłużnika od nałożonego na tegoż ostatniego przez osobę trzecią obowiązku świadczenia majątkowego na rzecz dłużnika pierwszego, ułega zaskarżeniu ze strony wierzyciełi dłużnika pierwszego. (O. S. N. z 6. 4. 1936, C II 2846/35; Zb. O. S. N. Cyw. z r. 1936, poz. 437, N. K. Z. z r. 1936, str. 98, R. P. E. S. z r. 1936, str. 848). Zwałczanie czynności prawnej dłużnika, zdziałanej na szko= dę wierzyciela, przed wejściem w życie kodeksu zobowiązań oce= nić należy według przepisów dawniejszych, chociażby pozew wniesiony został po dniu l=go łipca 1934. (O. S. N. z dnia 22. 4. 1937, C 11 3127/36; P. P. A. z r. 1937, poz. 322, str. 512). Dla spełnienia przesłanek z art. 288 k. z. wystarczy, że w chwili podjęcia czynności szkoda istniała potencjalnie, czego dowodzić będzie fakt, że w czasie późniejszym szkoda powstała. o szkodlb 31. 8. 1936, C III 734/36; Zb. O. S. N. C z r. 1937, poz. 314 i P. S. z r. 1937, poz. 226). Zwalczanie czynności prawnej, zdziałanej przez dłużnika, za* leży tylko od jej obiektywnej zdolności wyrządzenia wierzy= cielowi szkody. Zamiar dłużnika wyrządzenia wierzyciełowi szkody nie jest wymagany. (O. S. N. z 13. 3. 1937, C II 2761/36; N. K. Z. z r. 1937, str. 147). Zobowiązanie osoby trzeciej; z którą dłużnik dokonał czym ności prawnej ze szkodą wierzycieła, nie powstaje samo przez się z chwilą dokonania tej czynności, lecz aktualizuje się ono do=

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 288. 403 piero z chwilą wytoczenia powództwa o zaskarżenie lub z chwilą podniesienia odnośnego zarzutu w toczącym się procesie. (O. S. Ap. Poznań z 20. 11. 1935, II CZ. 1189/35; O. S. P. z r. 1936, poz. 157). Powództwo o uznanie czynności prawnej dłużnika za bez* skuteczną wobec wierzyciela, wytoczyć należy wości ogólnej, jeżeli nie jest ono połączone z dochodzeniem pra* wa rzeczowego na nieruchomości. (O. S. N. z 20. 8. 1936, C II 788/36; O. S. P. z r. 1937, poz. 243), natomiast w razie połączenia żądania dokonania wpisu prawa rzeczowego na nieruchomości z pozwem o uznanie czynności prawnej dłużnika za bezskutecz* — pozew należy wytoczyć wyłącznie prze.d sąd położenia nie* ruchomości. (O. S. P. z 4. 12. 1936, C 11 1723/36; O. S. P. z r. 1937, poz. 245). A) Czas działania krzywdzącej wierzycieli czynności praw* nej, a nie czas w którym wierzyciel uzyskał możność wystąpienia z powództwem o ubezskutecznienie tej czynności, decyduje o tym, które przepisy o zaskarżeniu czynności prawnych dłużnika mają być stosowane. B) Okoliczność, że obok dłużnika, który zdziałał zaskarżoną czynność prawną odpowiadają także inne osoby w charakterze dłużników solidarnych za wierzytelność powoda, nie ma dla oce* ny zasadności powództwa zaczepnego istotnego znaczenia według § 8 austr. ord. zaczepnej z r. 1914. (O. S. N. z 5. 2. 1937, C II 2262/36; P. P. A. z r. 1937, poz. 81, N. K. Z. z r. 1937, str. 95, Gł. Pr. z r. 1937, str. 545. A) W razie zaskarżenia po wejściu w życie k. z. czynności dłużnika zdziałanej' ze szkodą wierzyciela, mają wyłącznie zasto* sowanie przepisy art. 288 — 293 k. z. do wszelkich zobowiązań dłużnika bez względu na czas ich powstania. B) Fakt, że pretensja wierzyciela zaskarżającego czynność dłużnika, uległa egzekucyjnemu zajęciu na rzecz osoby trzeciej, mającej wykonalne roszczenie wobec wierzyciela, nie może być przeszkodą w dochodzeniu przez wierzyciela przeciw dłużnikowi roszczenia opartego na przepisach art. 288 — 293 k. z., gdyż ro* szczenię to nie jest czynnością zabronioną w rozumieniu art. 631 § 1 p. 1 k. p. c. (O. S. N. z 27. 8. 1936, C II 1400/36; P. P. A. z r. 1936, poz. 304). Ocena dopuszczalności i sposobu zaskarżenia czynności prawnych, dokonanych przez dłużnika ze szkodą wierzyciełi, winna nastąpić według prawa obowiązującego w czasie zdziała* nia tych czynności; przepisy art. 288 — 293 k. z. można stosować zatem jedynie wtedy, jeżeli dłużnik przedsięwziął zaskarżoną

﻿404 Kodeks zobowiązań — Art. 288. czynność po wejściu w życie k. z. (O. S. N. z 19. 12. 1936, C II 1877/36; Zb. O. S. N. C. z r. 1937, poz. 263). Zaskarżenie czynności prawnej dłużnika, zdziałanej przed •dniem 1 lipca 1934 r. na szkodę wierzycieła odbywa się na pod= stawie dawniejszych przepisów materialno-prawnych, a nie na podstawie kodeksu zobowiązań. (O. S. N. z 18. 2. 1936, C II 2409/35; N. K. Z. z r. 1936, str. 36, R. P. E. S. z r. 1937, poz. 35). Zwalczanie czynności dłużnika, dokonanej na szkodę wie* rzycieli przed wejściem w życie k. z., ocenić należy według prze= pisów dawniejszych. (O. S. N. z 19. 12. 1936, C II 1836/36; O. S. P. z r. 1937, poz. 601). Prawo zaskarżenia czynności dłużnika, zdziałanych ze szkodą wierzycieli, w celu uznania ich wobec wierzycieli za bezskuteczne, jest następstwem odpowiedzialności majątkowej dłużnika za dług, skoro bowiem dłużnik odpowiada za swoje zobowiązania całym swoim majątkiem, należy przynajmniej w pewnych granicach zapobiec temu, aby dłużnik przez swoje dyspozycje majątkowe odpowiedzialność tę uczynił iluzoryczną. Wprawdzie w zasadzie istnienie zobowiązań nie pozbawia jeszcze dłużnika prawa swobodnego dysponowania swoim majątkiem, jednak pod pewnymi warunkami dyspozycje te mogą być uznane wobec wierzycieli za bezskuteczne, mianowicie wówczas, gdy powodują takie zmniejszenie się majątku dłużnika, że oni straciliby przez to możność zaspokojenia się z tego majątku a zarazem, gdy rodzaj tych dyspozycyj jest taki, iż interes stron powinien ustąpić przed interesem wierzycieli dysponującego, bo odnośne czynności prawne albo były zdziałane w zamiarze lub ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli albo miały charakter darmy. To też dotychczasowe prawo na całym obszarze Państwa nadawało, wzorem rzymskiej skargi pauliańskiej, wierzycielom możność zaskarżania czynności prawnych dłużnika, zdziałanych z ich szkodą, a to w szerszym lub węższym zakresie, zależnie od tego, czy do majątku dłużnika otwarto upadłość czy też nie. Kwestia zaskarżenia czynności prawnych dłużnika, do którego majątku otwarto upadłość, należy do prawa upadłościowego i tą kwestią k. z. się nie zajmuje. O ile chodzi o zaskarżanie czynności dłużnika poza upadłością, najdokładniejsze przepisy zawierała austr. ustawa z 10 grudnia 1914 (Dz. u. p. austr. Nr 337) i niemiecka ustawa z 21 lipca 1879 (Dz. u. Rzeszy, 1879 r., str. 277). Na obszarze k. N. i T. X cz. 1 osobnych ustaw w tym przedmiocie nie było, natomiast k. N. zawierał w art. 1167 postanowienie, że wierzyciele mogą we własnym imieniu zaskarżyć czynności przez dłużnika na oszukanie ich praw zdziałane, zaś T. X cz. 1 postanawiał w art. 1529, że umowa jest nieważna i zobowiązanie nie ma mocy, gdy ■pobudką db jej zawarcia jest osiągnięcie celu, przez prawo zakazanego, w szczególności gdy umowa zmierza... ku oszukańczemu przewłaszczeniu majątku dla uniknięcia uiszczenia długów. Jakkolwiek ten ostatni przepis jest tak zredagowany, jak gdyby chodziło nie o prawo zaskarżenia czynności dłużnika lecz o ich nieważność z samego prawa, jednak w świetle orzecznictwa należy go rozumieć raczej jako nadający wierzycielom prawo zaskarżenia czynności dłużnika zdziałanych z ich szkodą, gdyż muszą oni wykazać tę szkodę, tj. niewypłacalność dłużnika, zamiar

405 ﻿Kodeks zobowiązań — Art. 288. pokrzywdzenia wierzycieli, zmniejszenie majątku wskutek darmego charakteru transakcji lub nieproporcjonalnie niskiej ceny itd., a to wykazanie może mieć miejsce tylko w drodze procesu o unieważnienie czynności (por. orz. cyt. u Rymowicza i Święcickiego, przy art. 1529, nr 25 nast.). Wobec tego, że na przeważającym obszarze Państwa nie ma ustaw szczególnych i instytucja zaskarżenia opierała się tylko na przepisach kodeksów cywilnych, ponieważ dalej instytucja ta łączy się ściśle z wierzytelnością, gdyż prawo zaskarżenia jest jednym z uprawnień, wynikających z istnienia wierzytelności i jako takie powinno być ujednostajnione łącznie z całym prawem zobowiązaniowym, postanowiono, zgodnie z projektem Tilla i kontrprojektem Domańskiego, objąć je także kodeksem zobowiązań. Unormowanie to jest dokładniejsze, niż to miało miejsce w k. N. i T. X cz. 1, gdyż wymagał tego po pierwsze wzgląd na rozbudowanie tej instytucji na obszarach k. c. a. i k. c. n., a po wtóre wzgląd, że zasady dotyczące tej materii można dziś uważać za ustalone w nauce i orzecznictwie i przez stwierdzenie ich w kodeksie ułatwić można zadanie praktyce. Wypowiedziana w § 1 zasada, że bezskuteczność czynności następuje tylko w drodze orzeczenia sądu, wydanego na wniosek wierzyciela, wynika z natury rzeczy (gdyż chodzi tylko o ochronę wierzyciela) i odpowiada dotychczasowemu prawu (art. 1167 k. N.. § 1 ust. austr., § 1 ust. niem., dla T. X cz. 1 orzeczenia, cytowane u Święcickiego i Rymowicza przy art. 1529). Dalsza zasada, że bezskuteczność ta jest względna, tj. istnieje tylko w stosunku do wierzyciela, który zaskarżył czynność, również wynika z istoty tej instytucji, jako środka ochrony wierzyciela, gdyż do jego ochrony niepotrzebne jest uznawanie czynności za bezskuteczną także między stronami, które ją zawarły i wobec osób trzecich. Wyraźnie wypowiadają tę zasadę ustawy: austriacka i niemiecka (§ 1), ale uznaje ją także nauka i orzecznictwo na tle k. N., jako następstwo zasady, że wyrok tworzy prawo tylko między stronami, spór wiodącymi (Colin-Capitant, II, str. 60). Co do T. X cz. 1, to brzmienie art. 1529 wskazywałoby na nieważność bezwzględną, skoro jednak orzecznictwo uznało, że potrzebna jest skarga, nie ma przeszkody, aby rezultat tej skargi ograniczyć do stron spór wiodących a zatem uznać czynność za bezskuteczną tylko wobec wierzyciela, który spór wytoczył. Wreszcie uznano za stosowne wypowiedzieć wyraźnie w § 1, określającym istotne cechy prawa zaskarżenia, że podstawą jego jest szkoda wierzyciela, wynikająca z zaskarżonej czynności. Wymóg tej szkody (naruszenia prawa zaspokojenia się), jako obiektywny wymóg prawa zaskarżenia, uznany jest powszechnie (por. Planiol-Ripert, VII, nr 928, Josserand, II, nr 685, Warneyer, Anfechtungsgesetz, wyd. 3, str. 29, Ehrenzweig, System, II, str. 706). 1, Postanowienie w § 1, że czynność musi być zdziałana ze szkodą wierzycieli, ma nie tylko teoretyczne znaczenie, wynika z niego bowiem, że nie można zaskarżyć czynności, która nie przyniosła wierzycielom szkody, a więc np. wykonania zobowiązania albo zbycia przedmiotu tak obciążonego prawami osób trzecich, że wierzyciel i tak nie mógłby z niego uzyskać zaspokojenia (por. Colin-Capitant, II, str. 51 i 52). W tych przypadkach zaskarżenie jest wyłączone chociażby pozostały majątek dłużnika nie wystarczał na zaspokojenie wierzycieli, dlatego wzmianka o szkodzie w § 1 ma samoistne znaczenie, nie pokrywające się ze znaczeniem wzmianki o niewypłacalności dłużnika na końcu § 2. Z użytego wyrażenia ,.z ich szkodą11 a nie „na ich szkodę" wynika, że chodzi tu

﻿406 o obiektywny fakt pokrzywdzenia wierzyciela a nie o zamiar pokrzywdzenia. W § 2 określone są: sposób wykonania prawa zaskarżenia, przedmiot zaskarżenia i bliższe warunki zaskarżenia. Co do sposobu wykonania, to k. z. zachowuje tylko dotychczasowe prawo, o ile chodzi o osobę przeciwnika, którym jest osoba trzecia a nie dłużnik (por. Planiol-Ripert, VII, nr 958, Ehrenzweig, System, II, 1, str. 707, Warneyer, 1. c., str. 40). Wynika to zresztą z istoty rzeczy, gdyż celem zaskarżenia jest umożliwienie egzekucji na przedmiocie, nienależącym już do majątku dłużnika. W stosunku do dłużnika wierzyciel i tak już ma zwykle tytuł egzekucyjny. Z tego samego powodu, co również jest powszechnie przyjęte, biernie legitymowana jest ta osoba trzecia, która skutkiem czynności prawnej dłużnika nabyła prawo lub zwolniona została z obowiązku, słowem nabyła korzyść z zaskarżonej czynności, chociażby bezpośrednio nie brała w niej udziału, gdyż czynność dłużnika, może być jednostronna. Kwestia następców prawnych tej osoby trzeciej omówiona będzie przy art. 290. Zbędne jest zapozywanie obok osoby trzeciej także dłużnika, jak to było praktykowane na obszarze k. N. i jak tego wymagają niektórzy autorowie francuscy, powołując się na odnośne orzecznictwo (np. Demogue, Traite, nr 1089). Celem pozwu jest bowiem tylko uznanie czynności za bezskuteczną wobec wierzyciela i uzyskanie przez to możności zaspokojenia się na przedmiocie, który już nie należy do majątku dłużnika i to nie należy z jego wolą. Skutki tego wyroku mogą dotyczyć dłużnika tylko o tyle, o ile trzeci wystąpi w następstwie z regresem do dłużnika i wówczas dłużnik mógłby trzeciemu zarzucić, że go nie przypozwał, ale to już jest rzecz trzeciego a nie wierzyciela zaskarżającego. Według k. N. nie jest jasne, czy zaskarżenie może nastąpić tylko W drodze powództwa, czy też także w drodze zarzutu (za: Demogue, Traite des Obligations en generał. VII, nr 1090, przeciw: orz. Sądu Najw. z 8 czerwca 1933 XIII, nr 12). Ustawy austriacka i nie. miecka wyraźnie dopuszczają podniesienie żądania, aby czynność została uznaną za bezskuteczną, w drodze zarzutu (§ 8 dz. 2 ust. austr., § 5 ust. niem.) i k. z. postępuje za tym przykładem, gdyż chodzi tylko o to, aby sąd zbadał, czy są podstawy zaskarżenia i orzekł bezskuteczność czynności wobec werzyciela wyrokiem, a obojętne powinno być, jaką drogą odnośne żądanie dostało się do sądu. Możność dochodzenia prawa zaskarżenia w drodze zarzutu jest praktyczna zwłaszcza wówczas, gdy wierzyciel zajął rzecz, znajdującą się u dłużnika, a osoba trzecia wytoczyła powództwo o jej wyłączenie. Jako przedmiot zaskarżenia uznają ustawy austriacka i niemiecka działania prawne (Rechtshandlungen) dłużnika (§ 1 ust. austr. i niem.), a zatem nie tylko czynności prawne (Rechtsgeschafte), tj. takie działania, które w związku z towarzyszącymi okolicznościami przedstawiają się jako przedsiębrane w zamiarze wywołania skutków prawnych, lecz takie działania, które wywołują skutki prawne bez względu na przez Planiol-Ripert zdają się rozumieć czynności prawne (VII, nr 943), jednak według Demogue‘a (Traite des Obi. VII, nr 1060) nie są równoznaczne z aktami prawnymi. Jedynie więc tylko T. X cz. 1, który w art. 1529 mówi o umowach, daje podstawę do przyjęcia, że przedmiotem zaskarżenia są tylko czynności prawne w technicznym znaczeniu. Komisja Kodyfikacyjna uznała jednak, zgodnie z projektem Tilla

﻿407 Kodeks zobowiązań — Art. 288. i kontrprojektem Domańskiego, że należy ograniczyć przedmiot zaskarżenia do czynności prażonych (w technicznym znaczeniu), gdyż to powinno być wystarczające do ochrony wierzycieli, a jest pożądane ze względu na przyjęte w k. z. warunki zaskarżenia. Na obszarze k. N., k. c. a. i k. c. n. dopuszczenie zaskarżenia także innych działań prawnych nie było niebezpieczne wobec wymogu dowodu zamiaru pokrzywdzenia, którego przeprowadzenie w odniesieniu do innych działań, niż czynności prawne, było bardzo problematyczne. To też przykłady, przytaczane w podręcznikach na czynności, podlegające zaskarżeniu, są prawie wszystkie wzięte z zakresu czynności prawnych. Na tle k. z., który ■zadawala się tylko świadomością pokrzywdzenia, rozszerzenie prawa zaskarżenia także na inne działania prawne dawałoby znacznie większą sposobność do procesów, a celem Komisji Kodyfikacyjnej było nie tyle rozszerzanie prawa zaskarżenia w stosunku do dotychczasowego prawa, ile raczej ułatwienie i usprawnienie tej ochrony wierzycieli w dotychczasowym zakresie. Ograniczenie zaskarżenia tylko do czynności prawnych ma też tę dobrą stronę, że skutkiem tego staje się mniej aktualną na terenie k. z. sporna kwestia, czy zaniechania mogą być przedmiotem zaskarżenia, albowiem mogą być nim tylko te zaniechania, które można uznać za czynności prawne, i oczywiście o tyle, o ile uznanie ich wobec wierzyciela za bezskuteczne umożliwi wierzycielowi zaspokojenie się z tego, co skutkiem zaniechania wyszło z majątku dłużnika lub do niego nie weszło (np. zaniechanie przerwania zasiedzenia lub przyjęcia spadku). W nauce odnoszącej się do ust. niem. sporne jest, czy zaniechania mogą być przedmiotem zaskarżenia, przeważające zapatrywanie pozwala jednak na zaskarżenie takich zaniechań, które powodują ubytek z majątku dłużnika (np. zaniechanie przerwania przedawnienia), natomiast wyłącza zaskarżenie zaniechań, które zapobiegają tylko powiększeniu się majątku dłużnika (np. zaniechanie przyjęcia spadku), gdyż wierzyciele nie mogą sięgać po to, co nigdy nie należało do dłużnika. Licząc się z tym zapatrywaniem a uznając potrzebę ochrony wierzycieli także przed zaniechaniem przyjęcia spadku, ust. austr. wyraźnie wymienia w § 7 jako nadające się do zaskarżenia najpierw zaniechania, powodujące zmniejszenie lub obciążenie majątku dłużnika, a następnie także zaniechanie przyjęcia spadku, gdyż co do tego mogłoby być wątpliwe, czydłużnik przez nieprzyjęcie spadku, który mu przypadł, traci coś z majątku, czy tylko zapobiega jego powiększeniu się. Nauka odnosząca się do k. N. uważa również, że przedmiotem zaskarżenia mogą być tylko takie czynności (lub zaniechania), które powodują zubożenie dłużnika a zatem utratę już nabytego prawa (pod co podciąga się także nieprzyjęcie spadku (Planiol-Ripert, VII, nr 940—942). Komisja Kodyfikacyjna uznała, że ograniczenie prawa zaskarżenia do czynności, przez które dłużnik coś traci ze swego majątku, nie jest uzasadnione, pomimo, że na tym stanowisku stał projekt Tilla (art. 210 motywy do tego artykułu). Słuszne jest tylko to, że wierzyciele nie i mogą się domagać, aby dłużnik swoimi staraniami powiększał swój majątek, mogą jednak żądać, aby dłużnik nie przeszkadzał temu powiększeniu się, jeżeli ono bez żadnej ofiary, bez żadnych starań z jego strony byłoby nastąpiło (por. też Demogue, Traite, VII, nr 1071). Dlatego nie przyjęto art. 210 proj. Tilla, gdyż z niego wynikałoby a contrario, że inne zaniechania, a mianowicie przeszkadzające tylko powiększeniu się Według k. z. wszelkie czynności majątku, nie mogą być zaskarżone. prawne, zarówno pozytywne jak i lege non distinguente, zaniechania,

Kodeks zobowiązań — Art. 288. 408 mogą być zaskarżone, jeżeli tylko wskutek nich coś z majątku dłużnika ubyło lub do niego nie weszło (art. 292). Ważne ograniczenie wynika jednak z postanowienia art. 288 § 2, że z żądaniem można wystąpić tylko przeciw osobie trzeciej, która skutkiem czynności prawnej nabyła prawo lub zwolniona została od obowiązku. Można więc zaskarżyć nieprzyjęcie spadku (bez względu na to, jakie znaczenie ma przypadnięcie spadku według przepisów danego prawa spadkowego), bo przez to inna osoba nabywa spadek, można zaskarżyć zaniechanie przerwania przedawnienia, bo przez to dłużnik uzyskuje zarzut przedawnienia a zatem wobec wierzyciela jest tak samo, jak gdyby został zwolniony z obowiązku, nie można natomiast zaskarżać nieprzyjęcia darowizny (bo dopóki nie była darowizny nie było obowiązku), albo nieprzyjęcia świadczenia z umowy na rzecz osoby trzeciej (bo obowiązek przyrzekającego istnieje nadal wobec zastrzegającego). Dodać też należy, że akcentowany zwłaszcza w literaturze francuskiej wymóg zubożenia dłużnika skutkiem zaskarżonej czynności jest dlatego nie do przyjęcia, ponieważ stosowany rygorystycznie wyłączałby od zaskarżenia np. umowy sprzedaży nieruchomości za cenę, odpowiadającą wartości rzeczy, bo one nie powodują zubożenia dłużnika a jednak są szkodliwe dla wierzycieli, bo daleko trudniej jest zaspokoić się z nieuchwytnej gotówki, niż z nieruchomości. Ustawy austriacka i niemiecka (w § 6) zawierały postanowienie, przyjęte także do projektu Tilla (art. 211), że prawu zaskarżenia nie uchybia, jeżeli dla czynności prawnej uzyskano tytuł egzekucyjny lub przeprowadzono ją w drodze egzekucji, oczywiście dzięki koluzji dłużnika z osobą trzecią. Postanowienie to jest słuszne, jednak nie uznano za potrzebne wprowadzać do k. z. wyraźnego przepisu, albowiem wyrok, skuteczny tylko między stronami, nie może pozbawić wierzyciela, nie biorącego udziału w sporze, prawa zaskarżenia czynności, która ten wyśrodek tv porok umożliwiła, zaś przeciw egzekucji wierzyciele mają wództwie z art. 567 k. p. c. Jako bliższe warunki zaskarżenia podają dotychczasowe ustawy lub przyjmuje orzecznictwo na tle przepisów kodeksowych: Niemożność zaspokojenia się wierzyciela z pozostałego majątku 1. dłużnika (§ 8 ust. austr., § 2 ust. niem., dla k. N. Colin-Capitant, II, str. 52, Planiol-Ripert, VII, nr 928 i 929, dla T. X cz. 1 orz. cyt. u Rymowicza i Święcickiego przy art. 1529 nr 25—27). Ten warunek k. z. przyjmuje zgodnie z dotychczasowym prawem, jako związany z założeniem instytucji zaskarżenia. Służy ona do ochrony prawa wierzyciela zaspokojenia się z majątku dłużnika a ochrona jest zbędna, gdy majątek dłużnika wystarcza do zaspokojenia wierzyciela. 2. Posiadanie przez wierzyciela tytułu wykonalnego (§ 8 ust. austr. i § 2 ust. niem.). Posiadanie takiego tytułu nie jest natomiast wymagane na obszarze k. N. i T. X cz. 1. K. z. również tego wymogu nie stawia albowiem siłą rzeczy wierzyciel, chcący zaskarżyć czynność prawną dłużnika będzie musiał mieć tytuł wykonalny, aby mógł przeprowadzić egzekucję na jego majątku i przez jej bezskuteczność udowodnić, że pozostały majątek dłużnika nie wystarcza na jego zaspokojenie, gdyby zaś mógł to udowodnić w inny sposób, to i tak potrzebuje tytułu egzekucyjnego, aby mógł skorzystać z zaskarżenia, tj. zaspokoić się z tego, coskutkiem zaskarżonej czynności wyszło z majątku dłużnika lub do niego nie weszło (art. 292 k. z.). Wprawdzie wobec nieprzyjęcia wymogu istnienia tytułu wykonawczego nie będzie wyłączone zaskarżenie i uzyskanie

409 Kodeks zobowiązań — Art. 288. korzystnego wyroku mimo braku tytułu, ale, pomijając już rzadkość takich wypadków, nie grozi to niczym dłużnikowi ani trzeciemu, gdyż następstwem zaskarżenia jest tylko wspomniana wyżej możność zaspokojenia się według art. 292, a dopóki wierzyciel nie ma tytułu wykonawczego, trzeci nie jest narażony na skutki wyroku, uznającego względną bezskuteczność czynności wobec wierzyciela. 3. Istnienie wierzytelności zaskarżającego wierzyciela w chwili zdziałania zaskarżonej czynności prawnej (Planiol-Ripert, VII, nr 956, Colin-Capitant, II, str. 57). Stanowisko to uzasadnione jest tym, że wierzyciel, nabywający wierzytelność po zdziałaniu czynności, może liczyć tylko na majątek dłużnika, jaki on miał w chwili powstania wierzytelności i nie może twierdzić, że dawniej zdziałana czynność przyniosła mu szkodę oraz tym, że nie można mówić o zamiarze pokrzywdzenia wierzyciela, którego jeszcze nie ma. Jednak słuszność tych argumentów jest w nauce francuskiej kwestionowana, gdyż czynność, zmniejszająca majątek dłużnika, w rzeczywistości przynosi szkodę wszystkim wierzycielom bez względu na czas powstania ich wierzytelności a także nie jest wyłączone, że dłużnik, zamierzający zaciągnąć dług, zawczasu zmniejsza swój majątek, licząc na to, że wierzyciel o tym się nie dowie. W rezultacie orzecznictwo i nauka na tle k. N. uznają możliwość wyjątków od wymogu, aby wierzytelność była wcześniejsza od czynności, jeżeli tylko inne wymogi zaskarżenia są spełnione, co w rezultacie wymóg ten anusłusznie ust. austr. (§ 8) nadaje wierzycielowi prawo zawzględu na czas powstania jego wierzytelności (por. moaustr. u Ehrenzweiga, Kommentar zur Anfechtungsord., samo stanowisko zajmuje nauka i orzecznictwo na tle ust. niemieckiej (Warneyer, Anfechtungsgesetz, str. 93 i za tym przykładem idzie k. z. (art. 288 § 4). 4. Wymagalność wierzytelności zaskarżającego wierzyciela (§ 2 niem. ust., § 8 austr. ust., w którym mowa jest o tym, aby wierzytelność była zdatna do egzekucji, co obejmuje nie tylko istnienie tytułu egzekucyjnego lecz także wymagalność wierzytelności, Ehrenzweig^ Kommentar, str. 378, dla k. N. Planiol-Ripert, VII, nr 955 i Colin-Capitant, II, str. 58). Jednak nawet na tle powyższych ustawodawstw wymóg ten nie da się przeprowadzić rygorystycznie. Na tle ust. austr. orzecznictwo doo którego wierzytelność puszczało zaskarżenia ze strony wierzyciela, przyszłe świadczenia, np. raty alimentacyjne, została wyrokiem ustalona (por. Ehrenzweig, Kommentar, str. 479). Co do prawa francuskiego autorzy podnoszą, że właściwe uzasadnienie tego wymogu polega na tym, że dopóki wierzytelność nie jest wykonalna, wierzyciel nie może przez przeprowadzenie bezskutecznej egzekucji wykazać niewypłacalności dłużnika (Colin-Capitant, j. w.). O ile chodzi o zobowiązania terminowe, to jeżeli wierzyciel zdoła w inny sposób wykazać niewypłacalność dłużnika, wierzytelność staje się wymagalną natychmiast (art. 201 k. z.), skutkiem czego stawianie wymagalności jako warunku zaskarżenia jest bezprzedmiotowe. Co do wierzytelności warunkowych, to odmówienie wierzycielowi prawa zaskarżenia pozostawałoby w sprzeczności z zasadą, przyjętą w art. 47 § 2. Z tych względów, a także z powodów, dla których nie przyjęto do k. z. wymogu istnienia tytułu wykonawczego, nie wspomina k. z. także o potrzebie wymagalności. 5. Zamiar pokrzywdzenia wierzycieli po stronie • dłużnika (art. 1167 k. N„ § 2 ust. austr., § 3 ust. niem., art. 1529 T. X cz. 1). Wymóg ten, pochodzący z prawa rzymskiego i wypowiedziany w k. N. i T. X cz. 1 bez

Kodeks zobowiązań — Art. 288. 410 ograniczeń (a więc nawet w odniesieniu do darowizn i do zrzeczeń się praw, o których mowa w art. 622, 788 i 1053 k. N., por. Planiol-Ripert, VII, nr 930 i 931, Colin-Capitant, II, str. 52 i 53), doznał jednak znacznego ograniczenia w prawie niemieckim i austriackim. Według ustawy niemieckiej zamiar pokrzywdzenia nie jest wymagany przy czynnościach darmych (§ 3 p. 3 i 4), a według ustawy austriackiej przy czynnościach darmych oraz przy umowach sprzedaży, zamiany i dostawy o charakterze marnotrawnym (§ 2 p. 4 i § 3). Co do czynności darmych, k. z. zajął to samo stanowisko, co ust. austr. i niem. albowiem wzgląd, iż samo istnienie zobowiązań nie powinno krępować dłużnika w rozporządzeniach majątkowych i że dopiero nielojalne postępowanie dłużnika pozbawia go ochrony tego interesu wobec interesu wierzycieli, uzasadniony jest tylko w stosunku do rozporządzeń gospodarczo potrzebnych ale nie do rozporządzeń darmych, na które osoba, mająca zobowiązania, pozwalać sobie nie powinna. Jedynie tylko co do rozporządzeń darmych, uczynionych w czasie, gdy zobowiązanie jeszcze nie powstało i to na taki czas przedtem, iż trudno przypuścić, aby dłużnik już w chwili rozporządzenia darmego liczył się z powstaniem takiego zobowiązania, uzasadniona jest ochrona dłużnika w postaci wymogu udowodnienia mu w konkretnym przypadku nielojalnego działania wobec przyszłych wierzycieli. Tę myśl wyraża k. z. w art. 289, § 1 i 2. Co zaś się tyczy rozporządzeń marnotrawnych, to nie uznano za potrzebne traktować ich inaczej od innych czynności prawnych, gdyż po pierwsze nie miało to miejsca w dotychczasowym prawie poza obszarem k. c. a., a po wtóre, wobec złagodzenia w k. z. wymogów zaskarżenia przez zastąpienie dowodu zamiaru pokrzywdzenia dowodem świadomości pokrzywdzenia, odpadła potrzeba czynienia dalszych dystynkcyj między czynnościami prawnymi pod względem warunków ich zaskarżenia, co leży w interesie uproszczenia całej instytucji. Ten sam wzgląd na potrzebę uproszczenia instytucji podyktował zaniechanie dystynkcyj, jakie czyni ust. austr. w § 3 p. 2 i 3. Co do wymienionych w p. 2 czynności można liczyć na to, że sądy, stosując analogię z art. 34 k. z., uznają je za nabytki pod tytułem darmym z art. 289 k. z. Co do czynności, wymienionych w p. 3, można również pozostawić orzecznictwu ocenę, czy ze względu na swoją naturę podpadają pod czynności z art. 288, czy z art. 289, podobnie, jak to ma miejsce na podstawie ust. niemieckiej (Warneyer, str. 125). Z podobnych względów, a nadto ze względu na związek z nieujednostajnionym jeszcze prawem spadkowym, nie przyjęto postanowienia § 3a ust. niem. Wyłączenie od zaskarżenia według przepisów o zaskarżeniu rozporządzeń darmych datków okolicznościowych, na cele dobroczynne itp., wymienionych w § 3 p. 1 ust. austr. i w § 3 p. 3 ust. niem., było zbędne w k. z. ze względu na przepis art. 131 al. 2 i art. 355 al. 3, gdyż w świetle tych przepisów należy takie datki uważać za wykonanie zobowiązania niezupełnego, a wykonania takiego zobowiązania nie można uważać za czynność, przynoszącą wierzycielowi szkodę (art. 288 § 1), a co najmniej za czynność, podlegającą łatwiejszemu zaskarżeniu według art. 289. Co do czynności, podlegających normalnemu zaskarżeniu w myśl art. 288, uznano za wskazane, zgodnie z projektem Tilla i kontrprojektem Domańskiego, zerwać z dotychczasową fikcją dowodu zamiaru pokrzywdzenia i zadowolić się dowodem świadomości pokrzywdzenia. Odpowiada to w olbrzymiej większości przypadków obecnemu stanowi orzecznictwa i nauki, gdyż powszechnie uważano na tle dotychczasowych ustaw, że wystarczy dowód świadomości pokrzywdzenia wierzycieli, jeżeli tylko

na tej podstawie sąd może wnioskować o istnieniu zamiaru, którego bezpośredni dowód jest prawie niemożliwy (por. Colin-Capitant, II, str. 52, Planiol-Ripert, VII, nr 930, Ehrenzweig, Kommentar, str. 86 i 87, Warneyer, str. 89). W nielicznych tylko przypadkach nastąpi wskutek obecnego sformułowania tezy dowodowej zmiana, a mianowicie możliwe będzie uznanie za bezskuteczną czynności, którą dłużnik przedsiębrał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, ale w takich okolicznościach, iż nie można przyjąć istnienia po jego stronie zamiaru pokrzywdzenia. Jednak i w tych przypadkach dłużnik nie zasługuje na ochronę, gdyż dopuszcza się pewnego rodzaju winy wobec wierzycieli. 6. Wiadomość po stronie trzeciego o zamiarze pokrzywdzenia wierzycieli u dłużnika. K. N. o tym wymogu wprawdzie nie wspomina, ale uznaje go tradycyjnie orzecznictwo i nauka, poza przypadkami czynności pod tytułem darmym (Planiol-Ripert, VII, nr 932, Colin-Capitant, II, str. 53). Tak samo jest według § 3 ust. niem. Ust. austr. wymaga również z reguły istnienia wiadomości trzeciego o zamiarze pokrzywdzenia, jednak zadawala się w przypadku, gdy czynność zdziałana została nie dawniej, niż dwa lata przed zaskarżeniem, dowodem, że trzeci powinien byl wiedzieć o zamiarze pokrzywdzenia, a w przypadku, gdy chodzi o czynności marnotrawne, wymienione w § 2 p. 4, dowodem, że trzeci poznał lub powinien był poznać szkodliwe dla wierzycieli trwonienie majątku, wreszcie, podobnie jak ust. niem, odrzuca ten wymóg przy czynnościach darmych i z nimi na równi postawionych. Na tle T. X cz. 1 orzecznictwo senatu ros. wymagało, bez różnicy, czy chodziło o czynność odpłatną czy darmą, dowodu, że trzeci wiedział o zamiarze pokrzywdzenia (por. Klibański, III, str. 17). Stosując się do większości ustawodawstw i uznając, że przy czynnościach darmych interes trzeciego musi ustąpić wobec interesu wierzyciela, bo trzeci „certat de lucro captando" podczas gdy wierzyciel (która w k. z. zastępuje zamiar pokrzywdzenia), gdy chodzi pod tytułem darmym (art. 289). Co do innych czynności, uznano za słuszne, za wzorem postawienie na równi wiadomości z zawinioną niewiadomością. gdyż w tym ostatnim przypadku trzeci nie zasługuje na ochronę. Zresztą i dowód pozytywnej wiadomości jest często trudny do przeprowadzenia i wymaganie go uczyniłoby prawo wierzycieli iluzorycznym nawet wówczas, gdy w rzeczywistości trzeci wiedział o tym, że dłużnik działa ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Wobec skrócenia terminu zaskarżenia w k. z. do lat 5 (art. 293), nie było potrzeby wprowadzania za wzorem ust. austr. (według której normalny termin wynosił lat 10) krótszego terminu w przypadkach, gdy wierzyciel powołuje się tylko na to, że trzeci powinien był wiedzieć o świadomości pokrzywdzenia wierzycieli u dłużnika, gdyż różnica między pięcioma a dwoma latami nie jest tak znaczna, aby dla niej komplikować ustawę. Za wzorem ustawy niemieckiej (§ 3 p. 2) i austriackiej (§ 2 p. 3) przyjęto też dalsze złagodzenie ciężaru dowodowego co do wiadomości trzeciego o świadomości pokrzywdzenia u dłużnika w przypadku, gdy tym trzecim jest osoba bliska dłużnika, gdyż ze względu na ten bliski stosunek uzasadnione jest domniemanie, że ta wiadomość istniała, podobnie jak w przypadku z art. 188 § 2 k. z. (art. 288 § 3).

412 Kodeks zobowiązań — Art. 289—290. ART. 289. § 1. Jeżeli osoba trzecia osiągnęła korzyść pod tytułem darmym, wierzyciel może zaskarżyć czynność prawną dłużnika bez względu na to, czy obdarowany wiedział lub powinien był wiedzieć o tym, że dłużnik miał świadomość pokrzywdzenia wierzycieli. § 2. Jeżeli czynność taka została dokonana przez dłużnika nie dawniej, niż na rok przed powstaniem wierzytelności, wierzyciel może ją zaskarżyć nawet bez względu na to, czy dłużnik miał świadomość pokrzywdzenia wierzycieli. Zob. O. S. N. z 6. 4. 1936, C II 2846/35 i inne przy art. 288 Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 288. ART. 290. Wierzyciel może dochodzić praw, przyznanych mu w tytule niniejszym, przeciwko następcy szczególnemu osoby, która z dłużnikiem czynność zawarła, jeżeli następca uzyskał korzyść pod tytułem darmym, albo jeżeli wiedział o okolicznościach, które uzasadniały prawa wierzycieli przeciwko jego poprzednikowi. Zob. O. S. N. z 6. 4. 1936, C 11 2846/35 i inne przy art. 288. Przepis ten nie wspomina o następcach pod tytułem ogólnym (spadkobiercach) trzeciego, albowiem z istoty następstwa ogólnego wynika, iż następca nie może mieć więcej praw niż jego poprzednik i że pozew, uzasadniony przeciw poprzednikowi, jest też uzasadniony przeciw niemu. Dlatego uznano postanowienia, zawarte w § 11 p. 1 ust. austr. i w § 11 ust. 1 ust. niem. za zbędne, jako rozumiejące się same przez się. Kwestię, czy tę samą zasadę należy stosować do nabywców majątku między żyjącymi, np. do fundacji nowoutworzonej, do nabywcy z art. 188 k. z. itp. można spokojnie pozostawić orzecznictwu. Co do następców pod tytułem szczególnym k. z. przyjął zasadę, stosowaną na obszarze k. N. (por. Planiol-Ripert, VII, nr 959). Ustawy austriacka i niemiecka zajmują na ogół to samo stanowisko z tą różnicą, że wprowadzają przerzucenie ciężaru dowodowego w przypadku, gdy następcą jest osoba bliska dłużnika (§11 obu ustaw), a ustawa austriacka jeszcze z tą dalszą różnicą, że na równi z wiadomością następcy o podstawach zaskarżenia stawia zawinioną niewiadomość (§ 11 ust. austr.). Komisja Kodyfikacyjna nie przyjęła tych postanowień, uważając, że osoba, która nie nabyła praw lub nie została zwolniona z obowiązku bezpośrednio skutkiem czynności dłużnika, zasługuje na silniejszą ochronę, że co do niej, chociażby była osobą bliską dłużnika, jest mniejsze prawdopodobieństwo, że o okolicznościach, uzasadniających zaskarżenie, wiedziała i że nie można od niej wymagać, aby badała, w jakich warunkach jej poprzednik nabył prawo, skutkiem czego możność prowa-

﻿413 Kodeks zobowiązań — Art. 290—292. dzenia dowodu, że powinna była wiedzieć o podstawach zaskarżenia, stanowiłaby zachętę do procesów, dających słabe widoki powodzenia. ART. 291. Kto osiągnął korzyść z czynności dłużnika, dokonanej ze szkodą wierzycieli, ten może zwolnić się od ich roszczeń bądź przez zaspokojenie ich wierzytelności, bądź przez wskazanie mienia dłużnika, dostatecznego do ich zaspokojenia. Możność zwolnienia się trzeciego od skutków zaskarżenia przez zaspokojenie wierzyciela wynika z natury rzeczy: skoro bowiem wierzyciel otrzyma zaspokojenie, odpada interes, do którego ochrony służy prawo zaskarżenia. Wyraźne takie postanowienie zawiera ust. austr. w § 17, jednak to samo przyjęte jest, dla obszaru k. N. (Planiol-Ripert, VII, nr 963 i Colin-Capitant, str. 60 pod B) i ust. niem. (Warneyer, str. 157 pod VI). Wyraźne postanowienie, podobnie jak w przypadku z art. 365 k. z., jest wskazane ze względu na art. 189 i 207 k. z. Na równi z zaspokojeniem wierzyciela postawiono, zgodnie z kontrprojektem Domańskiego (art. 184), wskazanie mienia dłużnika, dostatecznego do zaspokojenia wierzyciela, gdyż skoro prawo zaskarżenia służy tylko do ochrony prawa zaspokojenia się z majątku dłużnika, a trzeci przez wskazanie dostatecznego mienia w majątku dłużnika to zaspokojenie się umożliwił, odpada również potrzeba pozwalania wierzycielowi na zaspokojenie się z mienia, nie należącego już do majątku dłużnika. Z ogólnego wyrażenia „może zwolnić się od ich roszczeń" wynika, że zwolnienie się w jeden ze sposobów, określonych w art. 191, może mieć miejsce w każdym stadium, zarówno przed wdrożeniem powództwa, jak w toku jego lub nawet w toku egzekucji. ART. 292. W razie uznania czynności dłużnika za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela, korzystającego z prawa zaskarżenia, wierzyciel ten z wyłączeniem innych wierzycieli może poszukiwać swego zaspokojenia na tym, co skutkiem zaskarżonej czynności wyszło z majątku dłużnika lub do niego nie weszło. Jeżeli czynność upadłego jest bezskuteczna, choćby z powództwa wierzyciela a nie syndyka, wszystko, co ubyło z majątku upadłego lub co wskutek tej czynności nie weszło do jego majątku, winno być wydane masie upadłości, a gdy wyda= BIBLIOGRAFIA Art. 291. obowiązujących na terenie b. Królestwa Kongresowego. N. K. Z. r. 1935, str. 13, 17. Art. 292.

414 Kodeks zobowiązań — Art. 292. nie w naturze nie jest możliwe, winna jej być wydana równoważ tość w pieniądzach. W tych przypadkach świadczenie wzajemne osoby trzeciej winno być jej zwrócone, jeżeli znajduje się w ma= sie upadłości oddzielnie od innego majątku, lub o ile masa świadczeniem tym się wzbogaciła. Jeżeli warunki te nie zacho= dzą, osoba trzecia ma prawo wierzytelność, stąd wynikłą, zgłosić do masy upadłości (art. 58 pr. upadł.). Zob. O. S. N. z 6. 4. 1956, C II 2846/55 i inne przy art. 288. Przepis ten określa następstwa uznania czynności za bezskuteczną wobec wierzyciela, jest zatem uzupełnieniem zasady, wypowiedzianej w art. 288 § 1. Wobec tego, że celem instytucji zaskarżenia jest tylko ochrona wierzyciela przed naruszeniem jego prawa zaspokojenia się z majątku dłużnika, wystarczy, jeżeli wskutek uznania czynności za bezskuteczną wierzyciel będzie mógł użyć na swoje zaspokojenie w drodze egzekucji to, co skutkiem czynności wyszło z majątku dłużnika łub do niego nie weszło, gdyż wówczas nastąpi taki sam stan w stosunku do wierzyciela, jaki by był, gdyby czynności zaskarżonej dłużnik nie był przedsięwziął. Tak też przyjmuje, mimo braku przepisu, nauka i orzecznictwo na obszarze k. N. (Planiol-Ripert, VII, nr 961), ta sama myśl tkwi tez, oprócz innych, w §§ 7 ust. niem. i 13 ust. austr. Komisja Kodyfikacyjna uznała, że wystarczy tylko tę myśl zasadniczą wypowiedzieć, kwestia bowiem, jakie żądania pozwu wierzyciel powinien postawić, aby wyrok umożliwił mu prowadzenie egzekucji na tym, co wyszło z majątku dłużnika lub do niego nie weszło (por. § 12 ust. austr.), zależy od przepisów prawa egzekucyjnego oraz od rodzaju zaskarżonej czynności. Jeżeli dłużnik zbył rzecz ruchomą, musi mu wyrok umożliwić zajęcie jej u trzeciego, ze względu na przepis art. 534 i 581 k. p. c., jeżeli zrzekł się wierzytelności, wystarczy samo uznanie czynności za bezskuteczną, gdyż wówczas wierzyciel zajmie ją jako wierzytelność dłużnika, w my? art. 631 k. p. c., i ze skutkami z art. 637 k. p. c. itp. Z tych powodów nie uznano też za wskazane powtarzać za ustawą niemiecką i austriacką, że trzeci ma wydać to, co wyszło z majątku dłużnika (§ 7 ust. niem.), albo że wierzyciel może tego dla siebie żądać, o ile to jest potrzebne do jego zaspokojenia (§ 13 ust. austr.), bo najczęściej nie będzie potrzebne jakieś pozytywne świadczenie trzeciego, lecz jedynie znoszenie egzekucji. Tak też powszechnie jest rozumiany obowiązek „wydania" według ust. niemieckiej (Warneyer, str. 147 nast., zwłaszcza 152). Jeżeli trzeci zniszczył, zbył lub pogorszył rzecz, nabytą skutkiem czynności prawnej zaskarżonej albo w ogóle zaspokojenie się wierzyciela w myśl art. 292 jest niemożliwe, wynika z ogólnych zasad, że trzeci, który wiedział lub powinien był wiedzieć o świadomości pokrzywdzenia wierzycieli u dłużnika, musi być traktowany jak posiadacz w złej wierze, a zatem powinien wierzycielowi naprawić szkodę, jeżeli zaś był w dobrej wierze a zaskarżenie jest możliwe, bo nabył pod tytułem darmym, może odpowiadać tylko w granicach niesłusznego zbogacenia i oczywiście w granicach tego, co byłby utracił wskutek egzekucji wierzyciela zaskarżającego, gdyż w stosunku do wierzyciela nie może być gorzej traktowany, niż byłby traktowany w stosunku do dłużnika, gdyby czynność w stosunku do dłużnika była uznana za bezskuteczną (art. 129 i 133 k. z.) Dlatego nie uznano za potrzebne wprowadzania osobnych o tym prze-

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 292—293. 415 pisów, w rodzaju art. 213 i 214 proj. Tilla, wzorowanych na § 7 ust. 2 ust. niem. i § 13 i 14 ust. 2 i 3 ust. austr., zwłaszcza, że nauka i orzecznictwo na obszarze k. N. dochodzą bez przepisu do tego samego rezultatu (por. Planiol-Ripert, VII, nr 963, Colin-Capitant, str. 59). Zasada, że skutki zaskarżenia wchodzą w zastosowanie tylko na korzyść wierzyciela zaskarżającego z wyłączeniem innych wierzycieli, odpowiada dotychczasowemu prawu (§ 7 ust. niem., § 13 ust. austr., Planiol-Ripert, VII, nr 965 i Colin-Capitant, II, str. 60). Za zbędny uznano przepis, zawarty w art. 213 § 2 proj. Tilla, wzorowany na § 8 ust. niem. i § 15 ust. austr., że o zwrot wzajemnego świadczenia lub o ponowne spełnienie świadczenia, użytego na zaspokojenie wierzyciela, trzeci może się zwracać tylko do dłużnika, albowiem z art. 288 i 292 k. z. wynika, że wierzyciel do żadnych świadczeń z tytułu stosunku między dłużnikiem a trzecim nie może być zobowiązany, zaś powyższe przepisy ustaw niemieckiej i austriackiej nie dają żadnego samoistnego tytułu trzeciemu wobec dłużnika lecz według przyjętej interpretacji odsyłają tylko do natury odnośnego stosunku między nimi (Ehrenzweig, Kommentar, str. 542). ART. 293. § 1. Wierzyciele nie mogą dochodzić sądownie praw, przyznanych im w tytule niniejszym, po upływie lat pięciu od daty dokonania czynności przez dłużnika. § 2. Jednakże przed upływem powyższego terminu wierzyciel może zawiadomić osobę, przeciwko której chce dochodzić swych roszczeń, o zamiarze zaskarżenia czynności dłużnika, dokonanej z jego szkodą, a wówczas powyższy termin liczyć się będzie od daty zawiadomienia. Zawiadomienie winno nastąpić przez notariusza lub komornika. Prawo zaskarżenia czynności upadłego w drodze wytocze= nia powództwa służy tyłko syndykowi i wygasa po roku od daty ogłoszenia upadłości, jeżełi nie wygasło wcześniej. Termin roczny nie ma zastosowania, gdy żądanie uznania czynności za upadł.). Przyjmowany na obszarze k. N., wobec braku szczególnego przepisu, trzydziestoletni termin przedawnienia prawa zaskarżenia (Planiol-Ripert, VII, nr 966) jest niewątpliwie za długi. Również jednak za długi jest termin zawity dziesięcioletni, przyjęty w ust. niem. (§ 12) i austr. (§ 2), gdyż chodzi o dowody co do świadomości pokrzywdzenia wierzy-BIBLIOGRAFIA Art. 293. Janik Edward:, Stosowanie dawnego i nowego prawa materialnego w zaskarżeniu czynności dłużnika. N. K. Z. r. 1936, str. 53, 57. Rundstein Jerzy: Skarga pauliańska według k. z. z uwzględnieniem, norm obowiązujących na terenie b. Królestwa Kongresowego. N. K. Z. r. 1935, str. 13, 17.

Kodeks zobowiązań — Art. 293. ﻿416 cieli, co do szkody wierzycieli itd., które tylko w niedługim stosunkowo czasie po dokonaniu czynności mogą być skutecznie przeprowadzone, a unikanie bezcelowych procesów leży w interesie i ludności i sądów. Dlatego Komisja Kodyfikacyjna, zgodnie z proj. Tilla, przyjęła pięcioletni termin zawity. Tym samym za zbędne uznano wprowadzanie już innych krótszych terminów (dwu i jednorocznych), jak w ustawie austriackiej i niemieckiej, aby instytucji niepotrzebnie nie komplikować. Postanowienie, zawarte w § 2, liczy się z tym, że normalnie wierzyciel tak długo nie wystąpi z pozwem przeciw trzeciemu, póki nie uzyska tytułu wykonalnego przeciw dłużnikowi, gdyż najłatwiej mu jest wykazać niewypłacalność dłużnika przez bezskuteczne przeprowadzenie egzekucji. Wobec tego jednak, że proces może trwać długo a tymczasem prawo zaskarżenia mogłoby ulec prekluzji, musi mieć wierzyciel możność zarezerwowania sobie prawa wniesienia pozwu przeciw trzeciemu po upływie lat pięciu od spełnienia czynności, a to przez zaawizowanie trzeciego, który wówczas może sobie obronę przygotować. Podobny przepis zawiera § 4 ust. niem. i § 9 ust. austr. z zastrzeżeniami, których do k. z. nie przyjęto ze względu na znaczne skrócenie terminu zaskarżenia

﻿TYTUŁ VI SPRZEDAŻ I ZAMIANA DZIAŁ I Sprzedaż ART. 294. Przez umowę sprzedaży sprzedawca zobowiązuje się przenieść własność rzeczy lub inne prawo majątkowe na kupującego, który zobowiązuje się zapłacić określoną cenę. O sprzedaży handlowej zob. art. 542—554 k. h. Sprzedaż jest handlowa, jeżeli ma za przedmiot rzeczy ruchome lub pa= piery wartościowe i jest czynnością handlową. O sprzedaży na raty zob. art. 555—567 k. h. Jeżeli w stosunkach handlowych sprzedawca zastrzega sobie własność, zastrzeżenie powinno być pismem stwierdzone. Jest ono skuteczne wobec wierzycieli nabywcy dopiero od chwili Art. 294. Bekerman J. Struktura umowy sprzedaży. N. K. Z. r. 1934, str. 157, 161. Bylica Jerzy: Umowy sprzedaży nieruchomości w świetle tomu X cz. I Zwo du Praw i k. z. P. N. r. 1935, str. 396. Gliwa-Gliwiński K.: Sprzedaże warunkowe. Not. Hip. tle k. z. Grzybowski Stefan M.: Prawo autorskie 1935, nr 15. . r. 1936, str. P. N. r. 1935, str, 152 Sprzedaż na raty w świetle praktyki i k. h. P. N. r. 1935, Wajda Ludomir ■str. 154. Kodeks zobowiązań

﻿418 Kodeks zobowiązań — Art. 294. opatrzenia pisma datą urzędownie ustaloną (art. 543 k. h.). Tak zastrzeżone prawo własności na rzecz sprzedawcy nie wygasa z powodu ogłoszenia upadłości nabywcy (art. 42 pr. upadł.). Jeżeli sprzedawca przy sprzedaży na raty zastrzegł prawo włas= ności, a następnie rzecz odbiera, może on domagać się słusznego wynagrodzenia za zużycie i uszkodzenie rzeczy (art. 562 § 2 Zgodnie z dotychczasowym ustawodawstwem, obowiązującym-Polsce, k. z. uważa umowę sprzedaży za umowę wzajemną, służącą wymiany przedmiotu majątkowego za sumę pieniężną czyli cenę (art. 1582 k. N., § 433 k. c. n., § 1053 k. c. a., art. 1384 i 1464 T. X cz. 1).. Wyłączone są więc wszelkie umowy, chociaż wzajemne, polegające na tym, że jedna strona, w zamian za zapłatę pieniężną, zaciąga wobec drugiej strony zobowiązanie, nie mające pozbawić jej jakiejś części majątku, np. najem, umowa o pracę itp. Okazuje się z tego, że przedmiotem sprzedaży mogą być tylkoczęści składowe majątku, tj. prawa majątkowe, a więc prawo własności, ograniczone prawa rzeczowe, wierzytelności, prawa spadkowe. Do prawa własności zalicza najnowsza nauka także prawa na takich ciałach płynnych lub lotnych, które zostały ujęte w celach użytkowych pewnej osoby, jak np. woda dostarczona wodociągiem, gaz itp. oraz prawo do energii elektrycznych. Prawa takie są zatem również przedmiotem sprzedaży. Sprzedaż taka ma charakter umowy liwerunkowej przy czym zindywidualizowanie a zarazem wydanie przedmiotu następuje z chwilą przejścia przez miernik danego konsumenta. Co do wierzytelności, chodzić może tylko o wierzytelności, istniejące w majątku sprzedawcy wobec osoby trzeciej, które zatem mają przejść wskutek sprzedaży na kupującego w drodze przelewu. Jeżeli natomiast wierzytelność zostaje dopiero ustanowiona w zamian za cenę, która ma być zapłacona dłużnikowi, jak np. przy umowie ubezpieczenia, nie ma sprzedaży lecz jest tylko ustanowienie wierzytelności za zapłatą. Nie przeszkadza to analogicznemu stosowaniu przepisów o sprzedaży do takich umów, jak np. w przypadku z art. 596 k. z. K. N. i k. c. a. określają przedmiot sprzedaży słowem: „rzecz", k. c. n. mówi osobno o sprzedawcy „rzeczy" a osobno o sprzedawcy „prawa", T. X cz. 1 mówi o sprzedaży „majątku". K. z. nie przyjął żadnego z tych sposobów wyrażania się, a to z następujących powodów: 1. Wyraz: rzecz ma inne znaczenie według k. N. i k. c. a. a inne według k. c. n. W pierwszych dwóch kodeksach oznacza on zarówno rzecz zmysłową jak i niezmysłową (np. wierzytelność), w trzecim oznacza tylko rzecz zmysłową. Wobec nieustalenia pojęcia rzeczy w polskim ustawodawstwie, posługiwanie się nim w k. z. powinno być możliwie ograniczone. 2. O ile chodzi o rzeczy zmysłowe, wyrażenie się, że przedmiotem sprzedaży jest ta rzecz, jest wynikiem przyjętego w mowie potocznejale nieprawniczego identyfikowania prawa własności z jego przedmiotem. Mówi się dla krótkości: sprzedałem rzecz taką a taką, ale w rzeczywistości sprzedaje się prawo własności, jakie sprzedawca ma lubprzypisuje sobie na tej rzeczy, gdyż rzecz ta tylko dzięki temu prawu własności należy do jego majątku. Ze przedmiotem sprzedaży jest nie rzecz, jako taka, lecz prawo na tej rzeczy, to okazuje się z porównania np. sprzedaży własności rzeczy ze sprzedażą użytkowania na tej rzeczy..

Kodeks zobowiązań — Art. 294. ﻿419 Gdyby przedmiotem sprzedaży była rzecz, nie byłoby różnicy między tymi umowami, bo w obu przypadkach chodzi o tę samą rzecz. Różnica występuje dopiero wówczas, gdy sobie uświadomimy, że w pierwszym przypadku sprzedawca sprzedaje prawo własności tej rzeczy, w drugim tylko prawo użytkowania tej rzeczy. Inną jest kwestia, czy sprzedawcy służy rzeczywiście prawo własności, które sprzedaje; wszak także według potocznego sposobu wyrażania się można sprzedać rzecz nie istniejącą. Wpływa to tylko na rodzaj skutków takiej sprzedaży. 3. Określenie przedmiotu sprzedaży słowem: majątek, jak w T. X cz. 1, jest niewłaściwe, gdyż słowo majątek oznacza ogół praw dających się ocenić na pieniądze wraz z obciążającymi ten ogół długami, w tym znaczeniu jest ono użyte w k. z. w art. 188, nie można go więc używać w jednym i tym samym kodeksie także na oznaczenie poszczególnego prawa majątkowego. W rezultacie k. z. określa przedmiot sprzedaży słowem: prawo majątkowe. Określenie to wystarczyłoby także na objęcie nim przypadków, w których chodzi o przeniesienie własności rzeczy zmysłowych, gdyż własność jest także prawem majątkowym. Wobec tego jednak, że w języku potocznym, jak zaznaczono, i w dotychczasowych kodeksach mówi się o rzeczach, jako przedmiotach sprzedaży i użycie w k. z. tylko wyrazu: prawo majątkowe, mogłoby nie być dostatecznie zrozumiałe, wymieniono jako możliwy przedmiot sprzedaży osobno własność, czyli prawo własności rzeczy, a osobno inne prawa majątkowe. Określiwszy w ten sposób prawniczo prawidłowy przedmiot sprzedaży w zasadniczym artykule, k. z. w następnych przepisach o sprzedaży używa niekiedy, dla krótkości, potocznego sposobu wyrażania się (np. w art. 306 § 2 „rzecz sprzedana", zamiast „rzecz, której własność została sprzedana"). W najnowszych czasach w literaturze daje się odczuwać tendencja wciągania pod pojęcie sprzedaży nie tylko praw ale i niektórych korzyści faktycznych, jak np. klienteli przemysłowca, adwokata lub lekarza, wynalazku (nieopatentowanego), tajemnicy itp. Umowy tego rodzaju zobowiązują wprawdzie tzw. sprzedawcę do pewnego zachowania się albo do pewnych czynności, jednak przepisy o sprzedaży mogą być w takich przypadkach zastosowane jedynie drogą analogii. Inną rzeczą jest sprzedaż całego przedsiębiorstwa, tj. całego kompleksu praw, służących przedsiębiorcy łącznie z prawem niematerialnym na przedsiębiorstwie, która niewątpliwie, podobnie jak sprzedaż własności rzeczy zbiorowej, podpada w zupełności pod definicję z art. 294. Również podpada pod tę definicję sprzedaż całego majątku, istniejącego w chwili sprzedaży, co wynika zresztą z art. 188 k. z. Z określenia, że przedmiotem sprzedaży jest własność rzeczy lub inne prawo majątkowe, wynika też jasno, że według k. z., podobnie jak według innych prawodawstw nowoczesnych, celem sprzedaży jest nabycie przez kupującego pełnego prawa własności lub innego prawa, a nie tylko, jak to się przyjmuje powszechnie w odniesieniu do prawa rzymskiego, umożliwienie kupującemu spokojnego posiadania i używania rzeczy, albo jakiego innego prawa. Kto bowiem pewną część swego majątku (cenę sprzedaży) poświęca na to, ażeby w zamian za to uzyskać równą wartość, nie zadowalnia się tym, jeśli uzyska tylko chociażby najspokojniejsze używanie przedmiotu, czy to jest rzecz zmysłowa czy też inny przedmiot majątkowy, lecz zawierając umowę sprzedaży, objawia tym niewątpliwie wolę mieć ten przedmiot nie tylko do faktycznego, lecz i prawnego rozrządzania, a w razie utraty tegoż, nie tylko prawo do odszkodowania przeciw poprzednikowi ale i prawo windykowania przed-

﻿420 Kodeks zobowiązań — Art. 294 miotu przeciw każdemu dzierżycielowi, a sprzedający, zawierając umowę sprzedaży, objawia świadomie wolę pozbycia się wszelkiego prawa do przedmiotu, a nie tylko posiadania. Dlatego też k. c. n. (§ 433) wymaga nie tylko, ażeby sprzedawca rzecz wydał kupującemu, ale aby postarał się o przejście na kupującego, jeśli chodzi o rzecz zmysłową, prawa własności, jeśli o inne prawo majątkowe, o przejście zupełne tego innego prawa do majątku kupującego. Nie czyni różnicy, czy sprzedawca to prawo, jako odrębną jednostkę obiegową ma już w swoim majątku, czy też, wydzielając je z pełni prawa swego, tworzy je dopiero jako odrębną jednostkę w majątku kupującego, jak to ma miejsce np. przy ustanowieniu służebności gruntowej za zapłatą. Zgodnie z tym teoretycznie uzasadnionym zapatrywaniem przyjęto w nowszej nauce, że do obowiązków sprzedawcy należy przeniesienie prawa własności a względnie innego prawa całkowicie do majątku kupującego, z czego wynika, że należy określić sprzedaż jako zobowiązanie się do „płatnego przeniesienia" prawa majątkowego. Jednak wyraz: przeniesienie prawa nie jest równoznaczny z wyrazem: przejście prawa. Przejście prawa można słusznie uważać za cel sprzedaży, ale z drugiej strony pominąć nie można, że osiągnięcie tego celu nie zależy wyłącznie od sprzedawcy, lecz jest wynikiem złożonego stanu faktycznego, którego tylko częścią jest spełnienie obowiązku przez sprzedawcę. Obowiązkiem sprzedawcy jest uczynić wszystko, czego potrzeba z jego strony, aby prawo przeszło, czyli aby prawo znalazło się w majątku kupującego, lecz o tym, czy tak się stanie, decyduje już nie sprzedawca sam, tylko prawo przedmiotowe. I może się zdarzyć, że chociaż sprzedawca uczyni wszystko, co do niego należy, prawo na kupującego nie przejdzie, z powodu, że sprzedawca nie był uprawniony (np. właścicielem), albo nabywca nie jest zdolny do nabycia przedmiotu, a z drugiej strony, może się zdarzyć, że prawo przejdz;e na kupującego, ale z innych przyczyn, niż skutkiem spełnienia obowiązków przez sprzedającego, np. skutkiem zasiedzenia albo nabycia w dobrej wierze. Zgodnie z tym stanowiskiem k. z. nie reguluje także kwestii, kiedy i dzięki jakim stanom faktycznym sprzedane prawo przechodzi na kupującego, kwestia ta należy bowiem do przepisów o powstaniu, przejściu i wygaśnięciu praw podmiotowych, zawartych w odnośnych działach prawa cywilnego, a więc o ile chodzi o przejście własności, w prawie rzeczowym, o ile chodzi o wierzytelności, w tytule III k. z. itp. Tak samo nie regulują tej kwestii w przepisach o sprzedaży k. c. a. i k. c. n. Nawiasowe wzmianki w §§ 1045 i 1053 k. c. a. są tylko powtórzeniem zasad, zawartych w prawie rzeczowym. Stanowisko k. N. i T. X cz. 1, które mówią o tym przy sprzedaży (art. 1583 k. N., art. 1509 i nast. T. X cz. 1), nie jest właściwe, gdyż np. sposób nabycia własności na podstawie umów może być uregulowany w prawie rzeczowym jednolicie bez różnicy, czy chodzi o umowę sprzedaży, zamiany, darowizny, o dzieło, uregulowany w łączności z resztą przepisów prawa hipotecznego. Pomijając jednak te względy natury systematycznej i formalnej, nie można było w k. z. uregulować tej kwestii ze względów merytorycznych, a mianowicie z powodu, że w dotychczasowym prawie istniały znaczne różnice Według k. N. wystarcza w zasadzie zawarcie umowy, według k. c. a. i k. c. n. potrzeba wydania rzeczy ruchomej, w k. c. n. istnieje instytucja tzw. powzdania, w prawie hipotecznym istnieje zasada wpisu, niejedna-

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 294—295. 421 kowo na poszczególnych obszarach pojmowana, według T. X cz. 1 instytucja intromisji itp. Ujednostajnienie stanu prawnego w tej kwestii zbyt się zazębia o całokształt prawa rzeczowego i hipotecznego, aby je można było przedsiębrać w k. z. niezależnie od prac kodyfikacyjnych nad prawem rzeczowym, prowadzonych w odrębnej podkomisji. Dlatego k. z. ogranicza się do nałożenia na sprzedawcę obowiązku uczynienia wszystkiego, czego wymaga przeniesienie sprzedanego prawa na kupującego (art. 299 § 1), w czym tkwi wskazówka, że o tym, co jest potrzebne do przeniesienia sprzedanego prawa, rozstrzygają przepisy, zawarte w innych działach prawa cywilnego a dotyczące nabywania danej kategorii praw. Zgodnie z tym, utrzymano artykułem VII przepisów wprow. k. z. w mocy dotychczasowe przepisy, dotyczące sposobu i chwili przejścia prawa własności na podstawie zobowiązań, a w szczególności także (artykułem XVI § 2 i art. XXXV § 1 przep. wprow. k. z.) artykuły: 1583 1. k. N. oraz art. 1509, 1510, 1523 i in. T. X cz. Określając umowę sprzedaży, jako przychodzącą do skutku przez zobowiązanie się sprzedawcy do przeniesienia prawa a kupującego do zapłaty ceny, k. z. daje tym wyraz zapatrywaniu, że jest to umowa konsensualna, jak to zresztą przyjmują wszystkie w Polsce obowiązujące prawodawstwa. Nasuwała się tu kwestia, czy nie należało by w definicji zaznaczyć natury tzw. sprzedaży odręcznej, odbywającej się na targu lub w sklepie, bez wyraźnego przyjęcia jakichkolwiek zobowiązań poza wydaniem przedmiotu i równoczesnym zapłaceniem ceny. W nauce niemieckiej podnoszono wątpliwości czy jest to umowa konsensualna, uważając sprzedaż odręczną za interes odrębny (Realgeschaft). K. z. nie uważa tego za potrzebne. Taka sprzedaż bowiem niczym innym nie jest, jak tylko milczącym przyjęciem obustronnych obowiązków, wyrażonym przez równoczesne ich spełnienie. Sprzedaż odręczna nie nabiera charakteru umowy realnej przez to, że strony objawiają swą wolę nie słowami, lecz milcząco przez czynności dorozumiane, które co do zgodnej woli sprzedania i kupienia żadnej nie pozostawiają wątpliwości. ART. 295. Przedmiotem sprzedaży mogą być także prawa, mające powstać w przyszłości. Zasada, wypowiedziana w tym artykule, zgodna jest z dotychczasowym prawem (art. 1130 k. N., § 1065 k. c. a., dla k. c. n. Enneccerus-Kipp-Wolff, I, 2, str. 318, wyd. z r. 1928, Staudinger, do § 433, V, 1, c, dla T. X cz. 1, Bossowski, str. 192, Rymowicz i Święcicki, orz. przy art. 1509 i 1510). Nie jest konieczne i nie wynika z definicji art. 294, ażeby prawo sprzedane było zindywidualizowane już w chwili zawarcia umowy. W szczególności strony mogą oznaczyć przedmiot sprzedaży nie tylko indywidualnie ale i gatunkowo, w którym to przypadku zindywidualizowanie przedmiotu następuje dopiero z chwilą koncentracji, którą jest z reguły chwila wydania rzeczy. Zobowiązanie gatunkowe może mieć za przedmiot świadczenie jednej z rzeczy, które się już znajdują w majątku sprzedawcy albo w majątku innej osoby, od której sprzedawca zamierza je nabyć, aby kupującemu wydać. Możliwe jest jednak, że rzecz gatunkowo oznaczona jeszcze nie istnieje, lecz ma być dopiero wyprodukowana. W tym przypadku ma nastąpić w przyszłości nie tylko zindywidualizowanie, lecz także i powstanie sprzedanego prawa. Tak samo, jeśli sprzedano rzeczy indywidualnie oznaczone, które dopiero w przyszłości powstać mają, jak np. owoce przyszłego zbioru, drzewo do wyrębu w lesie itp.

422 K. z. nie ogranicza się do postanowienia, że tylko przyszłe rzeczy zmysłowe mogą być przedmiotem sprzedaży, należy tu bowiem także odpłatne ustanowienie służebności, która jako prawo rzeczowe powstanie możliwie dopiero z chwilą wpisu. Natomiast nie można zasady artykułu 295 stosować do całego majątku i twierdzić, że także przyszły majątek może być przedmiotem sprzedaży, gdyż tylko poszczególne prawo, mogące powstać w przyszłości, może być określone w chwili sprzedaży, zaś majątek, jako wielkość zmienna, z góry określić się nie da. Zresztą z art. 188 k. z. wynika, że k. z. liczy się tylko ze zbyciem między żyjącymi majątku teraźniejszego, tj. istniejącego w chwili zbycia. Sprzedaż praw przyszłych najczęściej nosi charakter losowy (aleatoryjny). Element losowy może być silniejszy (np. emtio spei) albo słabszy (np. emtio rei speratae). W żadnym razie nie odbiera on umowie charakteru sprzedaży, a bliższe określenie w ustawie tych różnic jest zbędne, bo w każdym przypadku decyduje interpretacja woli stron. ART. 296. § 1. Cenę można określić przez wskazanie podstaw do ustalenia jej w przyszłości. § 2. Jeżeli strony zgodziły się na cenę rynkową lub giełdową, rozumieć należy, w razie wątpliwości, przeciętną cenę rynkową lub giełdową w miejscu i czasie, w których przedmiot sprzedaży ma być kupującemu wydany. § 3. Jeżeli w tym miejscu ceny takiej nie ma, stosuje się cenę rynkową lub giełdową miejsca, którego ceny według przyjętego zwyczaju uważane są tam za rozstrzygające. Podobnie jak zindywidualizowanie przedmiotu, także i oznaczenie ceny sprzedaży nie musi nastąpić już w samej umowie. Potrzeby obrotu nakazują często odstąpić od dawnej zasady prawa rzymskiego certum pretium. Konieczne jest tylko, aby umowa dawała dostateczną podstawę do oznaczenia ceny w przyszłości, niezależnie od dowolności jednej lub W dotychczasowym ustawodawstwie obowiązującym drugiej strony. w Polsce zasada ta nie była wprawdzie tak ogólnie wypowiedziana, jednak uznawano ją powszechnie (por. dla k. N. Planiol-Ripert, T. X, nr 36, dla k. c. a. Klang, do §§ 1056—1058, p. 4, dla k. c. n. Staudinger, do § 433, VI, b, dla T. X cz. 1 Klibański, T. II, str. 275, nr 9). Kodeksy: austriacki i niemiecki wspominały też wyraźnie o niektórych sposobach określenia ceny przez wskazanie podstaw obiektywnych do jej określenia, jako to: powołanie się na dawniejszą umowę (§ 1058 k. c. a.) albo powołanie się na cenę rynkową (§ 1058 k. c. a., § 453 k. c. n.). W kodeksie szwajcarskim ujęto tę zasadę ogólnie (art. 184 ust. 3) i za przykładem poszedł k. z. Przepisy zawarte w §§ drugim i trzecim dotyczą .szczególnie stego sposobu określania ceny przez powołanie się na cenę rynkową lub giełdową. Wzorowane są na wspomnianych już wyżej §§ 1058 k. c. a. i 453 k. c. n., które jednak uzupełniono w trzech kierunkach. Po pierwsze wspomniano także o cenie giełdowej, co może być praktyczne np. przy sprzedaży zboża. Po wtóre zaznaczono wyraźnie, iż chodzi o czas i miejsce wykonania zobowiązania sprzedawcy, podczas gdy wspomniane prze-

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 296—298. 423 pisy k. c. a. i k. c. n. mówią ogólnie o czasie i miejscu dopełnienia, nie rozstrzygając kwestii, czy chodzi o czas i miejsce dopełnienia ze strony sprzedawcy czy kupującego, a pod tym względem mogą istnieć różnice, np. przy sprzedaży na kredyt, przy sprzedaży ze szczególnym oznaczeniem miejsca zapłaty itp. Po trzecie zamieszczono normę interpretacyjną na przypadek, gdyby w miejscu wydania przedmiotu sprzedaży nie było ceny rynkowej lub giełdowej, np. na wsi lub w miejscowości, pozbawionej giełdy. ART. 297. Jeżeli określenie ceny pozostawiono słusznemu uznaniu jednej ze stron lub osoby trzeciej, w razie sporu sąd cenę ustali. Art. 297 zawiera wyjątek od zasady wyrażonej w art. 59, ponieważ nieokreślenie ceny przez osobę trzecią albo określenie jej w sposób oczywiście krzywdzący jedną ze stron nie powo= duje bezskuteczności umowy sprzedaży, tak jak by to z art. 59 wynikało. Z art. 59 k. z. wynika, że można oznaczenie ceny pozostawić osobie trzeciej. Przepis ten normuje także skutki takiego postanowienia w przypadku, gdy osobie trzeciej nie podano żadnego obiektywnego kryterium, według którego powinna świadczenie oznaczyć. W uzasadnieniu tego artykułu omówiono też przypadek, w którym oznaczenie świadczenia pozostawiono jednej ze stron, a to według jej swobodnej oceny. Natomiast art. 297 zajmuje się przypadkiem, w którym określenie ceny pozostawiono słusznemu uznaniu jednej ze stron lub osoby trzeciej. W tym przypadku istnieje pewne obiektywne kryterium, umożliwiające sądowi ustalenie ceny w razie sporu między stronami. Dlatego, za wzorem k. c. n. (§§ 315 i 319), k. z. przewiduje w tym przypadku inne rozwiązanie, niż w przypadku z art. 59, a mianowicie ustalenie ceny przez sąd. Spór, o którym mowa w art. 297, może powstać zarówno w razie, gdy jedna ze stron lub osoba trzecia nie dokona określenia (żądanie pozwu będzie wówczas skierowane na ustalenie ceny), jak w razie, gdy jedna ze stron uważa określenie, dokonane przez drugą stronę lub przez osobę trzecią za niesłuszne (żądanie pozwu będzie wówczas skierowane na zmianę dokonanego określenia). ART. 298. Brak określenia ceny przez strony nie pociąga za sobą nieważności sprzedaży, jeżeli z okoliczności wy-BIBLIOGRAFIA Art. 297. Medyński Władysław Jan: Prawo słuszne w k. z. N. K. Z. r. 1937, str. 1. 5, 9, 13, 17, 21, 25. 33. Ohanowicz Alfred: Określenie świadczenia przez osobę trzecią w k. z. R. P. E. S. r. 1936, str. 189. Art. 298. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia stosunku prawnego wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 50.

Kodeks zobowiązań — Art. 298. 424 nika, że strony miały na myśli zwykłe ceny, przyjęte w ogóle w obrocie lub w ich stosunkach wzajemnych. Przepis ten ma na myśli częste przypadki w życiu codziennym, w których przedmiotem sprzedaży są rzeczy, mające ustaloną cenę w obrocie lub co do których kupujący zwykł się zawsze godzić na cenę, żądaną przez sprzedawcę, gdyż jest pewny, że sprzedawca ze względów konkurencyjnych będzie starał się sprzedawać jak najtaniej albo nie zechce się narażać na zarzut śrubowania cen itp. W tych przypadkach można by już na podstawie art. 29 dojść do wniosku, że kupujący, żądając sprzedania mu tego rodzaju przedmiotu, np. bochenka chleba, funta mięsa itp., i nie wspominając o cenie, zgodził się tym samym w sposób dorozumiany na cenę, za którą sprzedawca takie przedmioty zwykle sprzedaje. Podobnie w przypadku, gdy tego rodzaju przedmioty ten sam kupujący u tego samego sprzedawcy już poprzednio kupował kilkakrotnie, tak iż można uważać ówczesną cenę za przyjętą w ich stosunkach wzajemnych. Ponieważ jednak mogłaby powstać wątpliwość, czy brak wzmianki o cenie w związku z towarzyszącymi okolicznościami już jest wystarczającą podstawą do przyjęcia dorozumianego objawu woli, k. z. wprowadza tu normę interpretacyjną, opartą na woli domniemanej. W dotychczasowym ustawodawstwie obowiązującym w Polsce brak było wprawdzie podobnego przepisu, jednak w nauce i orzecznictwie dla k. c. a. i k. c. n. uznawano możliwość milczącego ustalenia ceny, mianowicie w przypadkach, gdy chodziło o przedmioty, mające cenę rynkową lub giełdową, a z okoliczności, np. z charakteru osób, jako zajmujących się zawodowo handlem takimi przedmiotami, wynikało, że strony tę cenę chciały wziąć za podstawę. To samo przyjmowano, gdy chodziło o przedmioty, mające tzw. cenę sklepową (Ladenpreis) albo cenę, przyjętą dla klienteli (Kundenpreis). W innych przypadkach przyjmowano też, że kupujący, nie oznaczając ceny, pozostawił w sposób dorozumiany jej ustalenie słusznemu ocenieniu sprzedawcy, co k. z. przewiduje w art. 297 (por. Staudinger, do § 433, VI, b i Klang, do §§ 1056—1058, 2 i 4 a i b). K. z. szwajc. (art. 212 ust. 1) i proj. rosyjski (art. 188, wyd. z r. 1900) zawierają w tej mierze wyraźne postanowienie, na którym wzorował się k. z. Formułuje on zasadę nieco ogólniej, niż k. z. szwajc. i proj. ros. Z przepisów k. z. szwajc. i proj. ros. wynikałoby, iż chodzi tylko o przypadki, w których umowa przychodzi do skutku przez wykonanie ze strony sprzedawcy na skutek zamówienia ze strony kupującego nie zawierającego podania ceny (art. 68 k. z.), podczas, gdy może być przeciwnie (np. księgarnia przesyła książkę, nie podając ceny, a odbiorca wyraźnie lub w sposób dorozumiany tę ofertę przyjmuje), może też chodzić o umowę, zawartą między obecnymi w sklepie. Domniemana wola sprzedania i nabycia po zwykłej cenie musi wynikać z okoliczności, sam brak wzmianki o cenie nie wystarcza. Na tym polega też różnica między art. 298 k. z. a art. 442 § 2, 479, 500 ust. 2, 518 i 524 k. z., według których określenie wysokości wynagrodzenia nie stanowi istotnego postanowienia umowy (essentiale negotii) w rozumieniu art. 62 § 1 k. z., które zatem mają charakter norm uzupełniających a nie interpretacyjnych.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 299 425 Rozdział II. Obowiązki sprzedawcy. ART. 299. § 1. Sprzedawca jest obowiązany spełnić wszystko, czego wymaga przeniesienie sprzedanego prawa na kupującego i powstrzymać się od wszelkich czynności, które by mogły udaremnić lub utrudnić przeniesienie prawa. § 2. Sprzedawca własności rzeczy nieruchomej winien zwolnić nieruchomość od obciążeń, wynikających z hipotek i zaległości uprzywilejowanych, o ile kupujący nie przyjął na siebie tych obciążeń i zaległości, niemniej obowiązany jest postarać się o wykreślenie praw, które są wpisane do księgi hipotecznej (gruntowej), lecz nie istnieją. Sprzedawca nieruchomości nie jest obowiązany do rękojmi za publicznoprawne ciężary i ograniczenia, którym nierucho= mość podlega (art. 311). W uzasadnieniu art. 294 przedstawiono powody, z których k. z. w przepisach o sprzedaży nie normuje sposobu i chwili przejścia sprzedanego prawa na kupującego. Do przepisów tych należy tylko klauzula generalna, że sprzedawca obowiązany jest do wszystkiego, co okaże się potrzebnym w celu przeniesienia prawa na kupującego i do zaniechania wszystkiego, co temu celowi może przeszkadzać. Klauzula ta wyrażona jest w § 1. Z negatywnego obowiązku zaniechania wynika też odpowiedzialność kontraktowa sprzedawcy w razie powtórnej sprzedaży. Zasada, wypowiedziana w § 1, odpowiada dotychczasowemu prawu, jakkolwiek kodeksy przeważnie nie zawierały takiego wyraźnego przepisu. Autorowie k. N. nie odczuwali potrzeby podkreślania obowiązków sprzedawcy ze względu na zamierzone przejście prawa, bo własność przechodziła z reguły przez samo zawarcie umowy albo przez wydanie, o którym kodeks mówił, potrzeba zaś wpisu, jako warunku nabycia własności nieruchomości, nie istniała. Obowiązek zaniechania czynności, które by mogły przejście prawa udaremnić, można było wyprowadzić z art. 1134 p 3, 1135 i 1628 k. N. (por. Planiol-Ripert, T. X, nr 89). Dla k. c. a. obowiązek spełnienia czynności, potrzebnych do przeniesienia prawa, wyprowadzano z §§ 1045 i 1053, w których powiedziano, że wydanie potrzebne jest do przeniesienia własności i że sprzedaż jest tytułem nabycia własności (por. Klang, do § 1047 pod V). Naruszenie obowiązku kontraktowego przez powtórną sprzedaż stwierdza orzeczenie austr. sądu najw. z 12 maja 1925, Entsch. d. Ob. Ger. T. VII, nr 166 (por. też Klang, do § 1047 pod VI). K. c. n. wyraźnie nakłada na sprzedawcę obowiązek wystarania się kupującemu o własność rzeczy lub o BIBLIOGRAFIA Art. 299. P.: Niesłuszna interpretacja. Not. Hip. r. 1935, str. 28.

﻿426 ust. inne sprzedane prawo (§ 433), z czego też można wyprowadzić obowiązek zaniechania czynności, mogących przejście prawa udaremnić. Podobnie 42—44. k. c. n. (§ 434) sprzedawca ma obowiązek wystarać się przedmiot sprzedaży w stanie wolnym od praw, jakichby mogły osoby trzecie dochodzić wobec kupującego, a więc od wszelkich obciążeń, praw najmu, dzierżawy itp., a zatem ma obowiązek tzw. depuracji w całej rozciągłości, chociażby nawet te prawa były widoczne z księgi wieczystej. Od tego obowiązku wolny jest w myśl § 439 tylko o tyle, o ile kupujący o tych prawach osób trzecich przy sprzedaży wiedział, z wyjątkiem co do hipoteki i innych praw wymienionych w ust. 2 § 439, które i w tym przypadku usunąć jest obowiązany. Jedynie przyjęcie przez kupującego tych obowiązków na siebie uwalnia sprzedawcę od ich usunięcia. Jest to konsekwentne ze stanowiska k. który odpowiedzialność za wady prawne pojmuje jako odpowiedzialność za niewykonanie obowiązku umownego. K. z. tego stanowiska nie podziela, wychodząc z założenia, że można nałożyć na sprzedawcę odpowiedzialność z tytułu rękojmi za istnienie pewnych praw osób trzecich bez nałożenia obowiązku ich usunięcia, który może być w pewnych przypadkach niewykonalny lub zbyt uciążliwy. Jedynie tylko, o ile chodzi o obciążenia, wynikające z zobowiązań osobistych sprzedawcy, jako to hipoteki, zaległości podatkowe itp., wskazane jest nałożenie obowiązku ich usunięcia, gdyż zwykle taką jest intencja stron. To samo dotyczy wykreślenia ciężarów już materialnie zgasłych. Natomiast co do innych praw osób trzecich jest już rzeczą stron w umowie nałożyć obowiązek ich usunięcia na sprzedawcę. Gdy tego strony nie uczyniły, mowa być może tylko o odpowiedzialności z tytułu rękojmi. ART. 300. § 1. Sprzedawca własności rzeczy obowiązany jest wydać tę rzecz kupującemu w umówionym czasie i miejscu z wszystkimi przynależnościami, w umowie nie wyłączonymi. § 2. Sprzedawca innego prawa obowiązany jest umożliwić kupującemu jego wykonywanie, a jeżeli do tego potrzebne jest posiadanie rzeczy, obowiązany iest ją wydać. miejscu i czasie spełnienia świadczenia zob. art. 190 i nast Obowiązkiem sprzedawcy jest nie tylko umożliwić przejście prawa ale także zapewnić nabywcy możność faktycznego korzystania z niego. Jeżeli przedmiotem sprzedaży jest prawo własności, obowiązkiem sprzedawcy jest wydanie kupującemu rzeczy zmysłowej. Bliższe określenie tego obowiązku w razie sprzedaży rzeczy zmysłowej zawiera § 1, biorąc za podstawę wyraźną lub dorozumianą wolę stron. Czego potrzeba co do innych praw celem zapewnienia kupującemu faktycznej możności korzystania z nich, zależy od rodzaju prawa i nie da się w ustawie dokładnie wymienić. Obowiązek przedsiębrania potrzebnych w tym celu czynności wypowiedziany jest ogólnie w § 2.

Kodeks zobowiązań — Art. 300—301. 427 Przepis ten odpowiada w zupełności dotychczasowemu prawu (por. art. 1603 i 1615 k. N., §§ 1047 • 1061 k. c. a., § 433 k. c. n., art. 1510 i 1516 T. X cz. 1). K. N. (art. 1614) i k. c. a. (§ 1047) wspominają o tym, że rzecz (oczywiście oznaczona co do tożsamości) powinna być wydana w stanie, w jakim się znajdowała w chwili sprzedaży. Z przepisu tego wynika jednak tylko, że sprzedawca nie może czynić w rzeczy żadnych zmian od chwili sprzedaży (por. Planiol-Ripert, T. X, nr 84). Art. 300 k. z. takiej wzmianki nie zawiera, ponieważ obowiązek zaniechania jakichkolwiek zmian wynika z art. 208, a mianowicie z obowiązku zachowania rzeczy z należytą starannością, aż do jej wydania. Poza tym powinna także przy sprzedaży obowiązywać ogólna zasada, że rzecz oznaczona co do tożsamości ma być wydana w stanie, w jakim się znajduje w chwili wydania (art. 208), gdyby zaś uległa przedtem zmianom przypadkowym, wystarczą przepisy o ponoszeniu niebezpieczeństwa przez sprzedawcę (art. 304 nast. k. z.). Również ogólne przepisy (art. 189 nast. k. z.), dotyczące sposobu, czasu i miejsca wykonania zobowiązań stosują się w całej pełni do sprzedaży, a w szczególności do obowiązku wydania rzeczy, wzmianka o tym, że wydanie powinno nastąpić w umówionym czasie i miejscu, ma znaczenie raczej tradycyjne (por. np. w § 1047 k. c. a.). Przez wydanie rozumie kodeks z reguły przeniesienie posiadania rzeczy na kupującego, zatem przewidziane w prawie rzeczowym sposoby przeniesienia posiadania (tradycja czyli wydanie z ręki do ręki, tradycja przez znaki, np. przez wydanie kluczy, rewersów, dowodów składowych itp., brevi manu traditio, constitutum possessorium) mają tu zastosowanie i zbędne są w rozdziale o sprzedaży przepisy w rodzaju art. 1604—1607 k. N. Możliwe są jednak przypadki, że sprzedawca obowiązany jest wydać rzecz kupującemu bez przeniesienia na niego posiadania, np. w razie sprzedaży z zastrzeżeniem prawa własności (art. 543 k. h.). Wówczas wydanie oznacza tylko przeniesienie dzierżenia rzeczy. ART. 301. § 1. Jeżeli rzecz ma być przesłana kupującemu, uważa się ją, w braku odmiennej umowy, za wydaną, gdy sprzedawca odda ją, celem dostarczenia na miejsce przeznaczenia, osobie lub zakładowi, zawodowo trudniącym się przewozem rzeczy tego rodzaju. § 2. Sprzedawca winien z należytą starannością dokonać wyboru osoby lub zakładu, którym poleca przesłanie rzeczy. § 3. Jeżeli kupujący dał sprzedawcy szczególne wskazówki co do sposobu dostarczenia rzeczy sprzedanej, a sprzedawca bez usprawiedliwionych powodów od tych wskazówek odstąpił, odpowiada za wynikłą stąd szkodę. Gdy sprzedawca zobowiąże się w umowie dostarczyć kupującemu przedmiot sprzedaży do innego miejsca wskazanego w umowie, niż miejsce zamieszkania sprzedawcy, może to mieć dwojakie znaczenie: albo

428 stronom chodzi o umowne ustanowienie innego miejsca wykonania niż ustawowe, albo miejscem wykonania pozostać ma wprawdzie ustawowe (art. 190 §§ 2 i 3 k. z., tj. miejsce zamieszkania lub siedziba przedsiębiorstwa sprzedawcy albo miejsce położenia rzeczy oznaczonej co do tożjamości w czasie sprzedaży), a tylko sprzedawca obowiązany jest postarać się o przewiezienie rzeczy sprzedanej do innego miejsca i ewentualnie ponieść połączone z tym koszty. Jasne jest, że w pierwszym przypadku wydanie rzeczy nastąpić może dopiero w miejscu przeznaczenia, jako w miejscu wykonania zobowiązania, a zatem przez wydanie przesyłki przez przewoźnika kupującemu. Natomiast w drugim przypadku mogłoby być wątpliwe, czy wydanie rzeczy przewoźnikowi w miejscu wykonania zobowiązania jest już zarazem wydaniem, tj. spełnieniem obowiązku wydania w rozumieniu art. 300 k. z., czy też jest tylko spełnieniem szczególnego obowiązku przesłania, zaś wydanie w rozumieniu art. 300 k. z. następuje dopiero w miejscu dostawy przez wręczenie przesyłki kupującemu. K. N. i T. X cz. 1 nie regulują tej kwestii, gdyż nie znają różnicy między miejscem wykonania zobowiązania a miejscem dostawy, a zatem umowę o przesłanie należy zawsze uważać za zmianę miejsca wykonania. Natomiast tylko częściowo regulują powyższą kwestię k. c. a. i k. c. n. Mianowicie k. c. a. reguluje w § 429 kwestię przejścia własności (i posiadania) rzeczy przesłanych, a to w ten sposób, że przejście to następuje z reguły dopiero z chwilą wydania rzeczy jej odbiorcy, zaś z chwilą wydania jej przewoźnikowi tylko wówczas, gdy odbiorca sam oznaczył lub zatwierdził sposób przesłania. Ponieważ normalny w obecnych stosunkach sposób przewozu (pocztą, koleją itp.) można uważać zawsze za zatwierdzony milcząco przez kupującego, przyjmuje się na podstawie § 429, że normalnie w omawianym przypadku własność przechodzi na kupującego już z chwilą oddania rzeczy do przewozu, a zatem przez to oddanie sprzedawca spełnia zarazem swój obowiązek wydania kupującemu, a niebezpieczeństwo w czasie transportu ponosi już kupujący (por. Klang, do § 1061 pod. 1 i do §§ 1048, 1049 pod VII). K. c. n. reguluje w związku z tym przypadkiem kwestię przejścia niebezpieczeństwa, stanowiąc w § 447, że niebezpieczeństwo przechodzi na kupującego już z chwilą oddania rzeczy do przewiezienia, z czego również w dalszej konsekwencji wyprowadza się wniosek, że przez oddanie rzeczy do przewiezienia na inne miejsce, niż miejsce wykonania umowy, sprzedawca spełnia zarazem swój obowiązek wydania rzeczy kupującemu (por. Staudinger, do § 447 pod 3, b). W ten sam sposób, jak k. c. n., reguluje tę kwestię k. z. szwajc. w art. 185 ust. 2. K. z. uważa za potrzebne wypowiedzieć jasno zasadę, że w przypadku omawianym, tj. gdy umówiono się o przesłanie rzeczy, a nie oznaczono miejsca dostawy jako miejsca wykonania zobowiązania („w braku odmiennej umowy"), sprzedawca spełnia swój obowiązek wydania z art. 300 przez wydanie rzeczy temu, kto ma uskutecznić przewóz. Podobnie wyraża się projekt międzynarodowej ustawy o sprzedaży, opracowany przez Instytut rzymski (1935) w art. 17. Przez takie zasadnicze postanowienie odpadła w k. z. potrzeba osobnego postanowienia co do przejścia niebezpieczeństwa, albowiem według art. 304 k. z. niebezpieczeństwo przechodzi na kupującego z chwilą wydania, a zatem w tym przypadku z chwilą oddania rzeczy do przewozu, tak, jak to przyjmują k. c. n. i k. z. szwajc. Natomiast, odmiennie od k. c. a., nie przesądza k. z. tym przepisem kwestii przejścia własności rzeczy przesłanych, którą rozstrzyga prawo rzeczowe. Jak z jednej strony jest możliwe, że własność przej-

429 Kodeks zobowiązań — Art. 301—302. dzie na kupującego już z chwilą zawarcia umowy, to z drugiej strony jest możliwe, że przejdzie na kupującego dopiero z chwilą wydania mu przesyłki albo z chwilą wydania mu dokumentów przewozowych, za pomocą których może dysponować rzeczą. Zasada, wypowiedziana w art. 301 § 1, wchodzi w zastosowanie „w braku odmiennej umowy". Przez tak ogólne ujęcie stanu faktycznego k. z. pragnie przede wszystkim wyrazić, że sama umowa o przesłanie rzeczy nie oznacza zmiany ustawowego miejsca wykonania zobowiązania, potrzebna jest do tego według tego przepisu szczególna umowa, gdyż w braku takiej szczególnej umowy sprzedawca zwalnia się przez wydanie rzeczy np. przewoźnikowi, co byłoby nie do przyjęcia, gdyby miejscem wykonania miało być miejsce dostawy (przeznaczenia). Następnie z ogólnego wyrażenia „w braku odmiennej umowy" wynika, że treść tej odmiennej umowy, wyłączającej zastosowanie zasady artykułu 301, może być różna. Może to być umowa, określająca miejsce przeznaczenia, jako miejsce wykonania zobowiązania, albo stanowiąca, że przesyłka następuje na koszt i niebezpieczeństwo sprzedawcy, albo że sprzedawca zwolni się dopiero przez wydanie przesyłki kupującemu w miejscu przeznaczenia, albo że niebezpieczeństwo przejdzie na kupującego dopiero z chwilą wydania mu rzeczy przez przewoźnika itp. Przepis, zawarty w § 2, jest właściwie zastosowaniem norm, zawartych w art. 189 i 240 k. z. Niektóre kodeksy, np. k. c. a., zwalniały sprzedawcę z chwilą wydania rzeczy przewoźnikowi tylko wówczas, gdy kupujący sposób przewozu sam określił lub zatwierdził (§ 429). K. z. tak daleko nie idzie, pozostawia wybór sposobu przewozu sprzedawcy, ale chroni przy tym interes kupującego przynajmniej w ten sposób, iż podkreśla ciążący na sprzedawcy przy dokonywaniu wyboru obowiązek staranności. Jeżeli ze sposobu wykonania przewozu wynikła dla kupującego szkoda, np. rzecz zaginęła lub została uszkodzona, sprzedawca odpowiada za nią najpierw wtedy, gdy nie dołożył odpowiedniej staranności, wymaganej w § 2. Ponadto jednak powinien odpowiadać także wówczas, gdy wprawdzie wybór był staranny ale sprzeczny z wolą kupującego, gdyż istnieje tu podobna sytuacja, jak przy sprawowaniu cudzej sprawy bez zlecenia (art. 118 k. z.). Tak też postanawia § 3, zgodny zresztą z § 447 ust. 2 k. c. n. Podczas obrad konferencji międzyministerialnej skreślono w § 1 wyraz „ruchoma” jako zbędny, gdyż przesłane mogą być tylko rzeczy ruchome. ART. 302. Sprzedawca winien udzielić kupującemu potrzebnych wyjaśnień o stosunkach prawnych i faktycznych, dotyczących przedmiotu sprzedaży, oraz wydać posiadane przez siebie dokumenty, odnoszące się do sprzedanego prawa i sposobu korzystania z niego. Jeżeli treść takiego dokumentu dotyczy także innych praw, sprzedawca winien wydać wyciąg uwierzytelniony. Obowiązek udzielenia kupującemu potrzebnych wiadomości o stosunkach prawnych (np. o umowach najmu) i faktycznych (np. o grani-

Art. 302—303. Kodeks zobowiązań — ﻿430 cach, dotyczących przedmiotu sprzedaży) oraz wydania mu potrzebnych dokumentów (np. umów najmu i dzierżawy, kwitów podatkowych, polis asekuracyjnych, planów i map itp.) wynika już z ogólnej zasady art. 60 i 189 k. z., ze względu jednak na szczególną wagę tego przy sprzedaży k. z. wyraźnie to zaznacza za wzorem § 444 k. c. n. Co do dokumentów przyjęto podobne postanowienie do proj. fr.-wł. (art. 342 § 2). ART. 303. Koszty wydania, w szczególności zmierzenia, zważenia i opakowania, ponosi sprzedawca, koszty odbioru i przesłania ponosi kupujący, wszelkie zaś inne koszty, związane ze sprzedażą, ponoszą obie strony po połowie. Sprawę kosztów, połączonych ze sprzedażą oraz z wykonaniem umowy sprzedaży regulują tylko k. N. i k. c. n. a to w sposób zasadniczo zgodny (art. 1593 i 1608 k. N., §§ 448 i 449 k. c. n.). Według tych przepisów sprzedawca ponosi tylko koszty wydania, do których zalicza się w szczególności koszty zmierzenia, zważenia i opakowania, potrzebnego do wydania a także koszty przesłania i opakowania, potrzebnego do przesłania, jeżeli miejsce dostawy jest zarazem miejscem wykonania zobowiązania. Kupujący ponosi natomiast koszty odbioru (np. koszty przewiezienia rzeczy ze stacji przeznaczenia do domu, jeżeli stacja była miejscem wykonania), koszty samego kontraktu, należności stemplowe koszty wpisów do ksiąg gruntowych (Planiol-Ripert, T. X, nr 19, 76 i 301, Staudinger, do §§ 448 i 449). Ponadto k. c. n. nakłada na sprzedawcę koszty połączone z ustanowieniem lub przeniesieniem innego prawa niż prawo własności (§ 448 ust. 2), co według k. N. jako koszty dodatkowe aktu sprzedaży spada na kupującego (art. 1593), zaś na kupującego koszty transportu i opakowania potrzebnego do transportu w przypadku, gdy rzecz przesyła się do innego miejsca niż miejsce wykonania zobowiązania (§ 448 ust. 1). Sprawa kosztów nie jest uregulowana osobnym przepisem w k. c. a. i w T. X cz. 1. Wobec tego na obszarze k. c. a. sprzedawca ponosi wszelkie koszty, połączone z wydaniem, gdyż wydanie jest jego obowiązkiem, a zatem także koszty zmierzenia, zważenia i opakowania, koszty przesłania do miejsca wykonania, koszty wpisania nabywcy gruntu do ksiąg gruntowych oraz ustanowienia i przeniesienia innych praw niż prawo własności. Natomiast kupującego obciążają koszty przesłania z miejsca wykonania umowy do innego miejsca, jako koszty, powstałe już po wydaniu (Klang, do § 1061, pod II, 4). K. z. nakłada na sprzedawcę i na kupującego w całości tylko te koszty, które z natury rzeczy powinny na nich ciążyć i które też na nich ciążyły w myśl zgodnych przepisów dotychczasowych kodeksów. Co do kosztów przesłania, które ma ponosić kupujący, to chodzi o koszty przesłania w przypadku z art. 301 (jak w § 448 k. c. n. i art. 189 k. z. szwajc.), gdyż jasne jest, że koszty przesłania do miejsca wykonania umowy musi ponosić sprzedawca. Natomiast wszelkie inne koszty, jak koszty sporządzenia kontraktu, należności stemplowe, koszty wpisu do ksiąg gruntowych itp., ponoszą obie strony po połowie, gdyż brak tu zupełnie nie-BIBLIOGRAFIA Art. 303. Kurpiszówna Wanda: Art. 303 k. z. Not. Hip. r. 1934, str. 165.

431 Kodeks zobowiązań — Art. 303—304. wątpliwych podstaw do nałożenia ich na jedną ze stron. Normy art. 303 są zresztą dyspozytywne, strony mogą w umowie inaczej rozłożyć koszty jak to miało miejsce i według dotychczasowego prawa. ﻿Rozdział III Korzyści i ciężary. Niebezpieczeństwo. ART. 304. § 1. Z chwilą wydania rzeczy sprzedanej przechodzą na kupującego korzyści i ciężary oraz niebezpieczeństwo przypadkowej utraty lub uszkodzenia. § 2. Jeżeli własność sprzedanej nieruchomości przechodzi na kupującego przed jej wydaniem, skutki te, w braku odmiennej umowy, powstają już z chwilą przejścia własności. § 3. Jeżeli strony przyjęły inną chwilę rozliczenia się co do korzyści i ciężarów, wówczas, w razie wątpliwości, niebezpieczeństwo przypadkowej utraty lub uszkodzenia rzeczy przechodzi na kupującego z tąż chwilą. Z chwilą wydania rzeczy sprzedanej przechodzą na kupują cego korzyści i ciężary oraz niebezpieczeństwo, a więc tym sa= mym przechodzi też na nabywcę niebezpieczeństwo spadku war* tości i to bez względu na to, czy spadek ten został wywołany nadzwyczajnymi wypadkami. (O. S. N. z 3. 9. 1936, C II 820/36; N. K. Z. z r. 1937, str. 3). Ustalenie chwili, od której kupujący ma mieć prawo do korzyści, jakie przynosi sprzedana rzecz (np. płody lub czynsze) i ma ponosić ciężary, z nią związane (np. podatki), oraz od której przechodzi na niego niebezpieczeństwo w tym znaczeniu, że gdyby po tej chwili rzecz wskutek przypadku zaginęła lub doznała uszkodzenia, kupujący musi zapłacić pełną cenę (tzn. nie może korzystać z art. 267 § 2 k. z.) jest przede wszystkim rzeczą umowy stron. Strony mogą przyjąć jako rozstrzygającą chwilę sprzedaży lub inną późniejszą, mogą też przyjąć inną chwilę co do korzyści i ciężarów a inną co do niebezpieczeństwa. K. c. a. zawiera w §§ 1048 i 1050 normę interpretacyjną (por. Ehrenzweig, II, 1, str. 413 przy uw. 33), według której, jeżeli strony umówiły się o chwilę wydania rzeczy, tzn. jeżeli oznaczyły termin wydania, przyjąć należy, że chciały, aby w tym terminie przeszło na kupującego niebezpieczeństwo i prawo do pożytków oraz obowiązek ponoszenia ciężarów. W k. z. uznano taką normę za zbędną, wystarczą ogólne przepisy o interpretacji umów, a ponadto taka norma często nie jest zgodna z wolą stron, gdyż one, BIBLIOGRAFIA Art. 304. Blok Adolf: W arkanach przepisów szczególnych (wyjątki od zasady art. 304 k. z.). P. N. r. 1936, nr 17—18.

432 Kodeks zobowiązań — Art. 304. ustalając termin wydania, liczą na to, że w tym terminie wydanie rzeczywiście nastąpi, a nie biorą wcale pod uwagę przypadku, że między tym terminem a wydaniem upłynie jakiś czas, w którym rzecz może ulec utracie lub uszkodzeniu. Jeżeli strony tych kwestyj w umowie nie rozstrzygnęły, wszystkie dotychczasowe kodeksy zgodne były co do tego, że chwila przejścia korzyści i ciężarów oraz chwila przejścia niebezpieczeństwa powinna być jedna i ta sama, w myśl zasady słuszności: cuius commodum eius periculum (por. art. 1614 ust. 2, 1138 i 1583 k. N., §§ 1048 i 1051 k. c. a., § 446 k. c. n.). T. X cz. 1 kwestyj tych w ogóle nie poruszał, w rezultacie więc niebezpieczeństwo przechodziło na kupującego w chwili wykonania umowy przez sprzedawcę, tj. z chwilą wydania, a tak samo i od tej chwili otrzymywał on korzyści i ponosił ciężary. Istniało jednak także zapatrywanie, że własność rzeczy indywidualnie oznaczonej przechodzi na kupującego już z chwilą zawarcia umowy, za czym i przejście niebezpieczeństwa oraz korzyści i ciężarów można było związać z tą chwilą (Bossowski, str. 193, Klibański, T. II, str. 274 pod 3). K. z. daje wyraz zasadzie: cuius commodum, eius perjculum, we wszystkich paragrafach artykułu 304. Pod względem ustalenia chwili przejścia niebezpieczeństwa oraz korzyści i ciężarów, w braku umowy, istniała w dotychczasowym prawie różnica pomiędzy k. N. z jednej a k. c. a. i k. c. n. z drugiej strony, podczas gdy na tle T. X cz. 1 sprawa była sporna. K. N. stoi na stanowisku (art. 1624, 1138 i 1614 ust. 2), że zarówno sprawę korzyści, a tym samym ciężarów, jak sprawę ponoszenia niebezpieczeństwa połączyć należy i z chwilą przejścia własności, gdyż własność uzasadnia prawo do korzyści i obowiązek ponoszenia ciężarów oraz słuszne jest, aby szkodę przypadkową ponosił właściciel w myśl zasady: res perit domino (por. Planiol-Ripert, T. X, nr 80 i 86). Zasada ta nie jest słuszna, gdyż o kwestii pobierania korzyści oraz ponoszenia ciężarów i ryzyka powinny decydować względy praktyczne, a mianowicie to, czy kupujący uzyskał możność korzystania z rzeczy i strzeżenia jej, a nie abstrakcyjne zagadnienia prawne. Liczyć się też należy z trudnościami dowodowymi, jakie wyniknąć mogą przy systemie k. N. co do kwestii, czy był taki lub inny dochód, albo czy szkoda nastąpiła z przypadku czy z winy sprzedawcy, jeżeli ten ostatni był w posiadaniu rzeczy, jakkolwiek własność, a zatem i prawo do korzyści oraz niebezpieczeństwo przeszły już na kupującego. Dlatego słusznie k. c. a. (§§ 1064 i 1051) i k. c. n. (§ 446 ust. 1) łączą w razie wątpliwości chwilę przejścia niebezpieczeństwa, korzyści i ciężarów z chwilą rzeczywistego wydania. Przy tym k. c. a. odmiennie regulował skutki ponoszenia niebezpieczeństwa przez sprzedawcę zależnie od tego, czy rzecz zaginęła w całości lub wskutek uszkodzenia straciła więcej niż połowę wartości, czy doznała mniejszego uszkodzenia. W pierwszym przypadku umowa rozwiązywała się z samego prawa, w drugim uszkodzenie szło na rachunek posiadacza, tj. sprzedawcy w tym znaczeniu, że mógł on żądać tylko odpowiednio zmniejszonej ceny. K. z. nie przyjął dystynkcyj, zawartych w k. c. a., jako komplikujących sprawę, przyjął natomiast ogólną zasadę, zawartą w k. c. a. i k. c. n., że aż do wydania rzeczy ponosi niebezpieczeństwo sprzedawca, co rozumieć należy w sposób ogólnie przyjęty, tj. że w razie całkowitego zaginięcia rzeczy kupujący staje się wolnym od obowiązku zapłaty ceny, zaś w razie uszkodzenia płaci cenę odpowiednio zmniejszoną, przy czym jednak można analogicznie stosować zasadę, zawartą w art. 267 § 3. System k. N. był zresztą

433 dla k. z. także i dlatego nie do przyjęcia, że chwila przejścia własności, jako zależna od prawa rzeczowego, nie mogła być w k. z. jednolicie ustalona. W pewnym zakresie usprawiedliwiony jest wyjątek od tej zasady, mianowicie co do nieruchomości. Wydanie ich z natury rzeczy ma inne znaczenie aniżeli wydanie ruchomości. Jeśli kupujący jeszcze przed wydaniem nabędzie własność, np. przez wpis, uzyskuje on już możność dysponowania rzeczą, może ją łatwiej ubezpieczyć i od tej chwili powinien ponosić niebezpieczeństwo. Konsekwentnie jednak należało dać kupującemu już od tej chwili prawo do korzyści oraz włożyć nań obowiązek ponoszenia ciężarów, jak to czyni k. c. n. w § 446 zd. 2. Ustalenie przejścia niebezpieczeństwa, korzyści i ciężarów na chwilę wydania nie zmienia w niczym przepisów o skutkach zwłoki dłużnika lub wierzyciela. Jeżeli więc wydanie nie nastąpiło w oznaczonym terminie lub na wezwanie kupującego skutkiem zwłoki dłużnika, ponosi on nie tylko nadal niebezpieczeństwo w myśl art. 304, ale także skutki zwłoki według art. 250 nast. k. z. Jeżeli zaś miała miejsce zwłoka wierzyciela, dłużnik może się zwolnić od dalszego ponoszenia niebezpieczeństwa przez złożenie rzeczy do depozytu sądowego, oddanie na przechowanie lub sprzedaż w warunkach art. 235. Projekt wstępny zawierał jeszcze przepis (art. 12), według którego te same zasady należało stosować przy sprzedaży przymusowej, o ile ustawy sądowe nie zawierają odmiennych postanowień. Przepis ten skreślono podczas drugiego czytania, a natomiast postanowiono zamieścić podobny artykuł w przepisach wprowadzających w odniesieniu do licytacji przymusowej i dobrowolnej. W rezultacie jednak nie zamieszczono takiego artykułu w przepisach wprowadzających, albowiem ogłoszone później przepisy egzekucyjne k. p. c. normują tę sprawę odmiennie w art. 615, 694 i 720, zaś co do licytacji dobrowolnej, poza przypadkami licytacji, przewidzianej przez kodeks handlowy (§ 13 rozp. Min. Sprawiedl. z 1 lipca 1934, Dz. U. R. P. nr 59, poz. 510), odnośne postanowienie powinno się znaleźć w kodeksie postępowania niespornego. K. z. nie potrzebował zamieszczać osobnej reguły o przejściu niebezpieczeństwa rzeczy przesłanych na inne miejsce przeznaczenia (tzw. Distanzverkauf), jak to czyni k. c. n. (§ 447), albowiem z postanowienia art. 301 w związku z art. 304 wynika już, że w tych przypadkach niebezpieczeństwo a tak samo prawo do pożytków przechodzą na kupującego już z chwilą oddania do przewozu. ART. 305. § 1. Jeżeli umowę sprzedaży zawarto pod warunkiem zawieszającym, a rzecz została wydana, korzyści i ciężary oraz niebezpieczeństwo przypadkowej utraty lub uszkodzenia rzeczy przechodzą na kupującego dopiero z chwilą ziszczenia się warunku. § 2. Jeżeli umowę sprzedaży zawarto pod warunkiem ﻿BIBLIOGRAFIA Art. 305. Gliwa-Gliwiński K.: Prawo odstąpienia od umowy w aktach kupna sprzedaży. Not. Hip. r. 1936, str. 95.

Kodeks zobowiązań — Art. 305 ﻿434 rozwiązującym, korzyści i ciężary oraz niebezpieczeństwo przypadkowej utraty lub uszkodzenia rzeczy przechodzą na kupującego jak przy sprzedaży bezwarunkowej; jednakże w razie ziszczenia się warunku przechodzą one z powrotem na sprzedawcę z chwilą, gdy rzecz została mu zwrócona, a przy nieruchomościach z chwilą odzyskania własności, jeżeli sprzedawca odzyskał własność rzeczy przed jej zwrotem. Zasada, wypowiedziana w § 1, zgodna jest z istotą warunku zawieszającego. który według art. 46 k. z. odracza skuteczność zobowiązania i, jeżeli się spełni, nie ma mocy wstecznej. Zasada ta odpowiada też normalnie intencji stron, gdyż skoro przed jest niepewne, Wyraźna norma była w k. z. tym bardziej wskazana, ponieważ w dotychczasowym prawie sprawa ta nie była jasno i jednolicie rozstrzygnięta. K. c. a. i k. c. n. nie normowały jej wcale, w nauce na tle k. c. n. jedni czynią różnicę pomiędzy niebezpieczeństwem zaginięcia a niebezpieczeństwem pogorszenia i wkładają niebezpieczeństwo zaginięcia przed spełnieniem się warunku na sprzedawcę a niebezpieczeństwo pogorszenia rzeczy na kupującego, inni zaś wkładają we wszystkich przypadkach niebezpieczeństwo na sprzedawcę (por. Staudinger, do § 446 trywanie (por. Ehrenzweig, II, 1, str. 414 przy uw. 47). K. N. w art. 1182 wkłada w zasadzie niebezpieczeństwo na dłużnika, tj. na sprzedawcę, aż do chwili spełnienia się warunku, jednak czyni różnicę pomiędzy zaginięciem a pogorszeniem się rzeczy i w przypadku pogorszenia się nie daje kupującemu prawa do obniżenia ceny lecz daje mu tylko wybór między rozwiązaniem umowy a odebraniem rzeczy pogorszonej za zapłatą pełnej ceny. Przepis ten stosuje się nie tylko w przypadku, gdy rzecz nie została jeszcze kupującemu wydana (który to przypadek ma widocznie na myśli kodeks w art. 1182), lecz także w przypadku, gdy rzecz została kupującemu wydana i zaginęła lub uległa uszkodzeniu u niego przed spełnieniem się warunku (por Baudry-Lacantinerie et Barde, XIII, nr 857). W literaturze krytykowano stanowisko k. N. o ile chodzi o niebezpieczeństwo uszkodzenia (pogorszenia) i przemawiano za przerzuceniem go w całości na kupującego, jak to czyni kodeks włoski (art. 1865), por. Baudry-Lacantinerie et Barde, XIII, nr 854. Mimo jednak pewnych argumentów, które mogłyby przemawiać za częściowym choćby przerzuceniem niebezpieczeństwa na kupującego, zwłaszcza w przypadku, gdy rzecz została mu już wydana przed spełnieniem się warunku, k. z. poszedł za przykładem k. z. szwajc. i przyjął zasadę, zawartą w art. 305- § 1, jako najprostszą i uzasadnioną argumentami, podanymi na wstępie. Konsekwentnie jednak należało w myśl zasady: cuius periculum, eius commodum, odmówić kupującemu prawa do pożytków przed spełnieniem się warunku zawieszającego, w odróżnieniu od k. z. szwajc., który jeprzyznaje kupującemu w art. 153. Nie ma zresztą przeszkody, aby strony te kwestie w umowie inaczej unormowały. Jeżeli warunek jest rozwiązujący, to wobec tego, że jak długo

Kodeks zobowiązań — Art. 305—306. ﻿435 warunek się nie ziści, umowa jest w pełni skuteczna (art. 46 k. z.), zaś po ziszczeniu się warunku musi nastąpić zwrot rzeczy z powrotem do rąk sprzedawcy a także przeniesienie na niego własności z powrotem, § 2 artykułu 305 każę stosować zasadę artykułu 304 tak co do przejścia niebezpieczeństwa oraz pożytków i ciężarów na kupującego, jak i, w razie ziszczenia się warunku rozwiązującego, co do przejścia niebezpieczeństwa, pożytków i ciężarów z powrotem na sprzedawcę. Wynika stąd, że jeżeli rzecz doznała zniszczenia u kupującego, czy przed ziszczeniem się warunku rozwiązującego czy nawet później, byle przed oddaniem jej z powrotem sprzedawcy lub przejściem na niego z powrotem własności nieruchomości, kupujący, mimo ziszczenia się warunku, nie może żądać zwrotu zapłaconej, ceny sprzedaży. W dotychczasowym prawie nie było norm ustawowych, dotyczących przejścia korzyści, ciężarów i niebezpieczeństwa w razie warunku rozwiązującego. Co do niebezpieczeństwa, zapatrywania w nauce na tle k. c. n. były różne, jedni wkładali niebezpieczeństwo po wydaniu rzeczy bezwarunkowo na kupującego, tzn. podobnie jak w k. z., bez różnicy, czy później warunek się ziścił czy nie, inni natomiast uzależniali to od niespełnienia się warunku, bo jeżeli się spełnił, sprzedawca powinien zwrócić całą cenę lub traci prawo do jej żądania, jakkolwiek nie otrzyma rzeczy, która przedtem zaginęła przypadkowo u kupującego, albo otrzyma ją uszkodzoną (por. Staudinger, do § 446 pod I, e, b). Na tle k. c. a. to ostatnie zapatrywanie, z ograniczeniem jednak do niebezpieczeństwa uszkodzenia, wypowiada Klang, do § 1051 pod III. Wobec tych wątpliwości należało sprawę w k. z. rozstrzygnąć wyraźnie, w sposób możliwie najprostszy, co nie uwłacza oczywiście odmiennemu uregulowaniu w umowie czy to przez wyraźne odmienne postanowienie co do korzyści, ciężarów i niebezpieczeństwa, czy to przez nadanie warunkowi mocy wstecznej, w myśl art. 46 § 2. Rozdział IV, Rękojmia za wady prawne i fizyczne, Oddział 1. Przepisy ogólne. ART. 306. § 1. Sprzedawca obowiązany jest do rękojmi, jeżeli się okaże, iż sprzedane przezeń prawo służy w całości lub części osobie trzeciej, jest ograniczone lub obciążone, albo nie istnieje (wady prawne). § 2. Sprzedawca obowiązany jest do rękojmi, jeżeli rzecz sprzedana nie posiadała w chwili wydania właściwości, BIBLIOGRAFI Art. 306. tego wykonania zobowiązania w przypadku wad fizycznych rzeczy sprzedanej. Gł. Pr. r. 1937, str. 416.

﻿Kodeks zobowiąza: Art. 306 436 o których istnieniu zapewnił kupującego, albo jeżeli miała wady, zmniejszające jej wartość lub użyteczność ze względu na cel, w umowie oznaczony, albo z natury lub przeznaczenia rzeczy wynikający (wady fizyczne). A) Chociaż dostarczenie wadliwej rzeczy jest nienależyty} wykonaniem umowy, to jednak przepisy o odszkodowaniu : szczególnym. B) Roszczenie kupującego o naprawienie szkody, wywołanej dostarczeniem rzeczy wadliwej, chociaż w zasadzie jest roszczę^ niem o odszkodowanie, to jednak, jako ściśle związane z roszczeniem ewikcyjnym, ulega prekluzji po upływie roku od dnia otrzymania rzeczy przez kupującego. C) Sprzedawca odpowiada za nienależyte wykonanie umowy wskutek dostarczenia wadliwej pod względem fizycznym po prekluzji roszczenia ewikcyjnego tylko wówczas, gdy sprzedawca przez czyn niedozwolony wyrządził kupującemu szkodę winę sprzedawcy winien udowodnić kupujący. D) W przypadkach odpowiedzialności sprzedawcy z tytułu rękojmi za wady fizyczne kupujący winien udowodnić jedynie istnienie umowy i nienależyte jej wykonanie, sprzedawca zaś, chcąc się uwolnić od tej odpowiedzialności, winien wykazać brak zawinienia. (O. S. N. z 13. 11. 1936, C II 1476/36; Zb. O. S. N. C. z r. 1937, poz. 187, P. P. A. z r. 1937, doz. 21, P. S. z r. 1937, poz. 345). Odpowiedzialność sprzedawcy za wady prawne i fizyczne przedmiotu sprzedaży nie była w dotychczasowym ustawodawstwie traktowana jednakowo przez wszystkie kodeksy. K. c. n. pojmuje zasadniczo odmiennie istotę odpowiedzialności za wady prawne od istoty odpowiedzialności za wady fizyczne. Odpowiedzialność za wady prawne k. c. n. traktuje jako rodzaj odpowiedzialności za niewykonanie zobowiązania, a mianowicie za nieprzeniesienie na nabywcę sprzedanego prawa lub za nieprzeniesienie go w całej pełni i bez obciążeń. Wobec tego skutki tej odpowiedzialności kształtują się w zasadzie tak samo, jak skutki niewykonania zobowiązań wzajemnych w ogólności (§ 440 k. c. n.). Natomiast odpowiedzialność za wady fizyczne jest według k. c. n. odpowiedzialnością sui generis, niezależną od odpowiedzialności za niewykonanie zobowiązania i inaczej co do skutków unormowaną a powstającą po stronie sprzedawcy z mocy ustawy w razie, gdy rzecz sprzedana ma pewne wady fizyczne w chwili, określonej w § 459 k. c. n. Według k. N. i k. c. a. odpowiedzialność za wady prawne stanowi, podobnie jak odpowiedzialność za wady fizyczne, sui generis odpowiedzialność sprzedawcy, powstającą z mocy ustawy i inaczej unormowaną,

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 306. 437 niż odpowiedzialność za niewykonanie zobowiązania, zarówno pod względem warunków jak i skutków. O ile chodzi o warunki, to odpowiedzialność jest zasadniczo niezależna od winy sprzedawcy, o ile chodzi o skutki, skutki niewykonania zobowiązania. Co do szczegółów istnieje jednak różnica Według k. N. fakt istnienia wady prawnej lecz dopiero wskutek faktu, że osoba trzecia wystąpiła skutecznie z roszczeniami przeciw kupującemu, czyli nastąpiła tzw. ewikcja. Roszczenia z tytułu tej ewikcji przedstawiają się w szczegółach inaczej, niż roszczenia z powodu wad fizycznych. Ponadto w przypadku sprzedaży rzeczy cudzej k. N. daje kupującemu, obok roszczeń z tytułu rękojmi w razie ewikcji, jeszcze inny środek w postaci żądania unieważnienia umowy w myśl art. 1599, który można stosować, chociażby osoba trzecia nie wystąpiła przeciw kupującemu ze swymi roszczeniami i który łączy się z innymi skutkami, niż rękojmia z tytułu ewikcji (por. Planiol-Ripert, T. X, nr 95). Natomiast według k. c. a. zarówno odpowiedzialność za wady prawne, jak za wady fizyczne stanowi instytucję jednolitą, gdyż już sam fakt istnienia wady prawnej, podobnie jak fakt istnienia wady fizycznej, uzasadnia odpowiedzialność sprzedawcy, a treść roszczeń kupującego jest w obu przypadkach jednakowo unormowana w § 934. T. X cz. 1 nie normuje jasno odpowiedzialności za wady prawne i fizyczne, wspominając w art. 1427 i 1511 tylko o umownym wzięciu na siebie przez sprzedawcę gwarancji, że jest właścicielem rzeczy i że jest ona nie obciążona, jednak orzecznictwo i nauka uznają istnienie odpowiedzialności zarówno za wady prawne jak fizyczne, jako następstwo niewykonania zobowiązania przeniesienia własności i wydania rzeczy w gatunku, jaki odpowiada umowie lub zatwierdzonym zgodnie wzorom. Wynikałoby stąd, że w każdym razie odpowiedzialność za wady prawne i fizyczne jako odrębna odpowiedzialność sprzedawcy ex lege, niezależna od odpowiedzialności za niewykonanie zobowiązania, Tomowi X cz. nie jest znana. Stanowisko k. c. n., uznające odpowiedzialność za wady prawne za rodzaj odpowiedzialności za niewykonanie zobowiązania, nie wydaje się słuszne, przynajmniej dla k. z., który nakłada na sprzedawcę tylko obowiązek uczynienia wszystkiego, czego z jego strony potrzeba, aby sprzedane prawo przeszło na kupującego, samo zaś przejście uważa za uzależnione nadto jeszcze od innych warunków, przez prawo przedmiotowe przewidzianych. Również rozmiar, w jakim nabyte prawo przejdzie na kupującego, w szczególności ze względu na obciążenia i ograniczenia, nie zawsze zależy od woli sprzedawcy. Dlatego w przypadku, gdy mimo spełnienia przez sprzedawcę czynności, wymaganych w art. 299, sprzedane prawo na nabywcę nie przeszło albo przeszło z ograniczeniami lub obciążeniami w umowie nie przewidzianymi, wydaje się zbyt ostrą sankcja, aby sprzedawca odpowiadał za pełne odszkodowanie, tj. w granicach dodatniego interesu. Z tego powodu k. z. poszedł za wzorem tych kodeksów, które, jak k. N. i k. c. a., a także k. z. szwajc. (art. 192 i 221), opierają zarówno odpowiedzialność za wady prawne, jak odpowiedzialność za wady fizyczne na samoistnej podstawie, tj. na ustawie i normują ją odrębnie od odpowiedzialności za niewykonanie zobowiązania, jako niezależną od winy sprzedawcy ale za to łagodniejszą.

﻿438 Kodeks zobowiązań — Art. 306 Odpowiedzialność ta jest niezależna od winy sprzedawcy, bo według art. 306 wchodzi w zastosowanie już wskutek samego istnienia wady, chociażby o niej sprzedawca przy zawarciu umowy lub wydaniu rzeczy nie wiedział. Kwestia wiedzy lub winy sprzedawcy ma jednak to znaczenie, że w niektórych przypadkach uzasadnia rękojmię, jakkolwiek w danych warunkach nie byłoby do niej podstawy (art. 308, 323), albo rozszerza rozmiar odpowiedzialności (art. 317 § 2 i 331 § 2). Odpowiedzialność z tytułu rękojmi (w przypadkach braku winy po stronie sprzedawcy) jest łagodniejsza od odpowiedzialności za niewykonanie zobowiązania, albowiem w zasadzie ogranicza się do rozwiązania umowy lub obniżenia ceny i do zwrotu szkody wynikającej stąd, że kupujący wdał się w umowę nie wiedząc o wadzie, czyli do zwrotu tzw. interesu ujemjak w przypadkach z art. 57, 101 § 3 i in. (art. 317 § 1 i 331 § 1). nego, Podstawę odpowiedzialności z tytułu rękojmi według k. z. stanowi natura umowy wzajemnej, jako zapewniającej każdej stronie odpowiednik jej świadczenia. Strony, zawierające taką umowę, dają wyraz przeświadczeniu, że określone w niej świadczenia uznają za odpowiedniki. Podstawą tego przeświadczenia jest wyobrażenie o przymiotach i wartości świadczenia, jakie każda strona ma otrzymać. Zasada zaufania w obrocie wymaga, aby każda strona mogła polegać na tym wyobrażeniu, które jest uzasadnione bądź brzmieniem umowy, bądź normalnym stanem rzeczy. Jeżeli więc się okaże, że przymioty prawne lub fizyczne lub wartość świadczenia temu wyobrażeniu nie odpowiadają, zwichnięty jest stosunek równowagi świadczeń, jaki strony przyjęły w umowie za istniejący i strona, na niekorzyść której to nastąpiło, ponosi szkodę, którą należy wyrównać w drodze rękojmi. Okazuje się z tego, że według k. z. odpowiedzialność z tytułu rękojmi jest ochroną uzasadnionego zaufania co do właściwości świadczenia, w zamian za które przyrzekło się swoje świadczenie. Przy sprzedaży chodzić może tylko o ochronę zaufania kupującego, gdyż sprzedawca ma otrzymać świadczenie pieniężne, którego przymioty określają przepisy walutowe, za które kupujący odpowiadać nie może. O ile chodzi o odpowiedzialność za wady prawne, k. z. porzucił stanowiśTkb k. N. 1 k. z; szwajc.; które dają kupującemu roszczenia z tytułu rękojmi dopiero w razie ewikcji, albowiem kupujący na to zawiera umowę, aby nabyć prawo a nie tylko możność korzystania z niego i powinien mieć ochronę w postaci roszczeń z tytułu rękojmi już wówczas, gdy się okaże, że prawa nie nabył lub nabył je w mniejszym zakresie, niż się spodziewał, tzn. niż miał nabyć. Wprawdzie k. N. daje kupującemu w art. 1599, niezależnie od rękojmi, możność rozwiązania umowy, jeżeli mu sprzedano rzecz cudzą, ale skutki tego rozwiązania nie są bliżej określone, stosunek tego środka do rękojmi w razie ewikcji w tymże samym przypadku sprzedaży rzeczy cudzej nie jest jasny i w ogóle powstaje skutkiem tej dwutorowości skomplikowanie systemu, czego można uniknąć przy odpowiednim uregulowaniu rękojmi za wady prawne. Dlatego k. z. przychylił się raczej do systemu k. c. a., który także i tym się zaleca, że traktując odpowiedzialność za wady prawne i fizyczne na równi, jako jedną instytucję, jest mniej skomplikowany. Przyjęcie tego systemu umożliwiło też wydanie szeregu wspólnych przepisów dla obu rodzajów rękojmi z pozostawieniem do przepisów szczególnych tych kwestyj, które jednakowo dla obu rodzajów unormować się nie dały lub tylko dla jednego z nich były aktualne. Aby nie było wątpliwości, ze względu na dotychczasowe prawo obowiązujące w wo-

Kodeks zobowiązań — Art. 306. ﻿439 .jewództwach centralnych, że k. z. porzucił koncepcję odpowiedzialności tylko w razie ewikcji, zamieszczono o tym wyraźny przepis w art. 313. Wynika też z niego, że kupujący może uzasadnić w dwojaki sposób roszczenia z tytułu rękcjmi za wady prawne: albo wyrokiem niekorzystnym, jaki zapadł w sporze pomiędzy nim a osobą trzecią, albo dowodem istnienia wady prawnej w chwili decydującej. Wśród przypadków rękojmi za wady prawne wymienia k. z. także przypadek nieistnienia prawa sprzedanego. Chodzi tu nie tylko np. o zbycie nie istniejącej wierzytelności, lecz także o zbycie rzeczy zmysłowej, która przed sprzedażą uległa zniszczeniu, o czym strony mogły nie wiedzieć, a co spowodowało, że w chwili sprzedaży prawo własności tej rzeczy już nie istniało. W takim przypadku kupujący ma tylko roszczenia z tytułu rękojmi, a nie z art. 56 lub 239 (por. uzasadnienie art. 56). Okazuje się z tego, że według k. z. zarówno sprzedaż rzeczy już nie istniejącej jak sprzedaż rzeczy cudzej jest ważna i stanowi właśnie podstawę do roszczeń z tytułu rękojmi, a przepisy w rodzaju art. 1599 i 1601 k. N., które tylko zaciemniały sytuację i mogły mieć praktyczne znaczenie tylko wobec ograniczenia roszczeń z tytułu rękojmi do przypadków ewikcji, stały się w zupełności zbędne. K. z. nie mówi wprawdzie wyraźnie, że odpowiedzialność dotyczy tylko wad prawnych, które istniały już w chwili sprzedaży, a gdy chodzi rzeczy gatunkowe, w chwili zindywidualizowania, czyli koncentracji, o jednak wynika to z istoty rzeczy oraz z braku powołania w § 1 innego momentu jako decydującego, jak to ma miejsce w § 2. Wynika stąd, że za wady prawne, powstałe dopiero po sprzedaży albo przy rzeczach gatunkowych po koncentracji, sprzedawca nie odpowiada z tytułu rękojmi, lecz że należy wówczas stosować bądź przepisy o niewykonaniu zobowiązań, np. jeżeli sprzedawca przez zapłatę długu mógł uniknąć zajęcia rzeczy przez wierzyciela po sprzedaży lub sam ją obciążył albo zbył wbrew obowiązkowi z art. 299 § 1, bądź przepisy o skutkach niemożliwości świadczenia, za którą dłużnik nie odpowiada (art. 267), np. w razie wywłaszczenia rzeczy po sprzedaży a przed jej wydaniem. Wobec istnienia w prawie rzeczowym przepisów o nabyciu własności lub innych praw rzeczowych od nieuprawnionego do rozporządzania w warunkach ochrony dobrej wiary lub zaufania do ksiąg hipotecznych, przepisy o rękcjmi za wady prawne rzadko wejdą w zastosowanie, gdyż kupujący, który w tych warunkach nabył prawo, jakkolwiek nie służyło ono sprzedawcy, nie ma powodu podnosić roszczeń z tytułu rękojmi. Jeżeli jednak kupujący nie chce korzystać z ochrony swej dobrej wiary, może uchylić się od umowy z powodu błędu co do prawa zbywcy (art. 37 k. z.). Co do wad fizycznych, to według k. N. i kodeksów na nim wzorowanych odpowiada sprzedawca tylko za takie wady lub braki, które uchylają lub zmniejszają użytek rzeczy. K. z. stoi jednak na stanowisku, że odpowiedzialność należy rozszerzyć także i na tzw. dicta et promissa. Skoro bowiem kupujący życzy sobie mieć rzecz posiadającą pewne przymioty lub wolną od pewnych braków i w umowie to zastrzegł, sprzedawca winien odpowiadać w razie, gdyby rzecz tych wymogów nie posiadała, bez względu na to, czy i w jakim związku one pozostają z użytecznością rzeczy. Na tym stanowisku stoi k. c. n. (§§ 459 i 468), k. c. a. (§ 922), także k. z. szwajc. (art. 197) i k. sow. (§ 195). Ponadto za wzorem tych prawodawstw rozszerza k. z. odpowiedzialność sprzedawcy także

﻿440 Kodeks zobowiązań — Art. 306—307. na takie wady, które wpływają ujemnie nie tyle na użyteczność rzeczy, ile na jej wartość, a to uwzględniając, że często kupuje się rzecz nie w celu jej używania, ale bądź w celu dalszej odprzedaży, bądź jako lokatę kapitału. Co do czasu, w którym wada fizyczna, uzasadniająca rękojmię, musi istnieć, to według wszystkich kodeksów rozstrzygającym jest moment, w którym niebezpieczeństwo przechodzi na kupującego. Skoro bowiem wada powstała po przejściu niebezpieczeństwa na kupującego, nałożenie odpowiedzialności na sprzedawcę pozbawione byłoby wszelkiej podstawy, skoro zaś wada powstała po zawarciu umowy, jednak w czasie, gdy niebezpieczeństwo ponosi sprzedawca, zwolnienie sprzedawcy od tej odpowiedzialności byłoby co najmniej częściowym przeniesieniem niebezpieczeństwa na kupującego. W sformułowaniu tej zasady różnią się jednak kodeksy między sobą. Te ustawodawstwa, które w zasadzie przenoszą niebezpieczeństwo już z chwilą umowy, jak k. N., k. z. szwajc., k. sow., w ogóle nie zawierają żadnego postanowienia co do tego, w jakim momencie wada musi istnieć, a wskutek tego będzie to moment zawarcia umowy, o ile jednak niebezpieczeństwo przechodzi na kupującego później, moment późniejszy. Kodeksy, według których niebezpieczeństwo przechodzi z reguły dopiero z chwilą wydania rzeczy, jak k. c. a. i k. c. n., wskazują jako decydujący, bądź moment przejścia niebezpieczeństwa, jak k. c. n. (§ 459), bądź chwilę wydania rzeczy, jak k. c. a. (§ 927), według którego jednakże ze względu na przepisy o ponoszeniu niebezpieczeństwa (§ 1048 k. c. a.) sprzedawcy służy zawsze zarzut, że wada powstała po przejściu niebezpieczeństwa, a więc, że za nią nie odpowiada. Praktyczna różnica między k. c. n. a k. c. a. objawia się w rozłożeniu ciężaru dowodowego w razie istnienia takich wad, które w przypadku, gdy niebezpieczeństwo przechodzi na kupującego przed oddaniem, powstały po przejściu niebezpieczeństwa a przed oddaniem. Podczas gdy według k. c. n. kupujący musi udowodnić, że wada istniała nie tylko w chwili wydania, ale już w chwili przejścia niebezpieczeństwa, to według k. c. a. wystarczy, gdy kupujący udowodni, że wada istniała w chwili wydania, a rzeczą sprzedawcy jest dowieść, że wada powstała po przejściu niebezpieczeństwa na kupującego. Z uwagi na to, że dla kupującego zbyt trudny jest dowód, że wada istniała już w jakimś wcześniejszym momencie, niż wydanie rzeczy, stanowisko k. c. a. wydaje się praktyczniejsze. Z tych względów k. z. nakłada na kupującego zawsze tylko ciężar dowodu, że wada istniała w chwili wydania (art. 306 § 2), jeżeli jednak niebezpieczeństwo przeszło przedtem na kupującego, sprzedawca będzie wolny od rękojmi, skoro z kolei przeprowadzi dowód, że wada powstała już po przejściu niebezpieczeństwa (art. 322). ART. 307. Sprzedawca jest zwolniony od obowiązku rękojmi, jeżeli kupujący wiedział o wadzie w czasie zawarcia umowy, a gdy chodzi o rzeczy oznaczone tylko co do gatunku, jeżeli kupujący wiedział o wadzie w czasie wydania. Uprawnienia nabywcy rzeczy sprzedanej, wypływające z art. 1610 i 1611 k. c. Napoleona wygasają, jeżeli nabywca wyraźnie lub milcząco wyrażał swą zgodę na przyjęcie rzeczy wydanej przez sprzedawcę, zgodnie zaś z pogłądem doktryny i orzecz^

Kodeks zobowiązań — Art. 307. ﻿441 nictwa, nabywca traci prawo powoływania się na zły gatunek rzeczy wydanej lub też wady tejże rzeczy i wydanie, jeżeli z czy= nów nabywcy można wysnuć domniemanie przyjęcia sprzedaży rzeczy; potwierdzają to również przepisy zawarte w art. 307 i 323 kodeksu zobowiązań. (O. S. N. z 2. 5. 1934, C I 2733/33; N. K. Z. z r. 1934, str. 180, Gł. S. z r. 1935, str. 66). K. z. pojmuje odpowiedzialność z tytułu rękojmi jako ochronę uzasadnionego zaufania kupującego. Wynika stąd, że kupujący, który o wadach prawnych wiedział, a mimo to kupna dokonał, roszczeń tych podnosić nie może. Bliską była myśl, ażeby ochrony tej odmówić także temu kupującemu, który o wadach tych powinien był wiedzieć, np. z ksiąg wieczystych. Tak też po części stanowi k. c. a. (§ 928), jednak, o ile chodzi o wady prawne, mogłoby to wywołać często trudności dowodowe, a z drugiej strony kupujący może wymagać od sprzedawcy, ażeby go o istniejących wadach prawnych i ciężarach poinformował (art. 302). Gdy sprzedawca tego nie uczyni lub gdy sam nie jest należycie poinformowany, słusznie powinien ponosić ryzyko. Dlatego k. z. za wzorem k. c. n. (§ 439) i k. z. szwajc. (art. 192), o ile chodzi o wady prawne, nie wyłącza odpowiedzialności, jeżeli kupujący o wadzie nie wiedział, ale powinien był wiedzieć i o tym w art. 307, który odnosi się do obu rodzajów rękojmi, nie wspomina. Natomiast inaczej ma się rzecz co do wad fizycznych. Nie można wymagać od sprzedawcy, aby zawsze w tej samej mierze znał właściwości fizyczne sprzedanego przedmiotu, jak stosunki prawne, do niego się odnoszące, z drugiej zaś strony można wymagać od kupującego, aby nie kupował rzeczy „na ślepo“. Dlatego o których kupujący przy dołożeniu zwykłej (odpowiedniej) staranności mógł się przekonać, gdyż w ten sposób daje się sędziemu możność indywidualizowania konkretnego przypadku. To sformułowanie przyjmuje też k. z., przy czym jako kryterium wprowadza za wzorem k. z. szwajc. staranność zwyczajną. Sędzia ma więc badać, jakiej staranności w analogicznych przypadkach zwykle się przestrzega, a nie, jakby wynikało ze sformułowania § 195 k. c. sow., jakiej się przestrzegać powinno. Również za wzorem k. z. szwajc. przyjmuje k. z. obydwa wyjątki, mianowicie: w przypadku wyraźnego zapewnienia o nieistnieniu wady oraz podstępnego zamilczenia. Tak samo k. c. a. (§ 928). Wiadomość o wadach, a przy wadach fizycznych ponadto możność dowiedzenia się o nich przy dołożeniu zwykłej uwagi, musi istnieć normalnie w chwili zawarcia umowy, gdyż tylko fakt zawarcia umowy mimo tych okoliczności uzasadnia odmowę ochrony zaufania kupującego. Jeżeli jednak przedmiotem sprzedaży jest rzecz gatunkowo oznaczona, to d/cydującą może być nie chwila zawarcia umowy, lecz chwila wydania rzeczy, gdyż dopiero wówczas ma kupujący sposobność dowiedzenia się o wadzie i jeżeli się na nią nie godzi, może rzeczy nie przyjąć, a jeśli ją przyjmuje, powinien sobie zastrzec podniesienie wadliwości. Podobną myśl wyraża k. c. n. (§ 464), który jednak odnosi się do rzeczy także indywidualnie oznaczonych, a opiera się na poglądzie, że przyjęcie rzeczy czy to indywidualnej czy gatunkowej bez zastrzeżenia dowodzi zrzecze-

Kodeks zobowiązań — Art. 307—308 443 nia się rękojmi przez kupującego. Pogląd ten, o ile chodzi o rzeczy oznaczone indywidualnie, jest może teoretycznie uzasadniony, ale praktycznie zbyt ostry dla kupującego. Skoro bowiem rzecz wadliwa jest przedmiotem umowy, a kupujący już innej żądać nie może, przyjęcie jej ma znaczenie podrzędne i wystarczą dla ochrony interesów sprzedawcy postanowienia o obowiązku zbadania i natychmiastowego zawiadomienia o wadzie. O ile natomiast chodzi o rzecz oznaczoną gatunkowo, kupujący właśnie dopiero przez przyjęcie wyraża swą zgodę na to, aby rzecz świadczona była przedmiotem umowy. Jeśli przy tym wie o jej wadach, powinien być traktowany tak samo jak ten, który zawiera umowę o rzecz indywidualną, której wady są mu wiadome. ART. 308. Strony mogą przez umowę odpowiedział ność z tytułu rękojmi rozszerzyć, ograniczyć lub wyłączyć z tytułu rękojmi jest nieważne, jeżeli sprzedawca zataił pod stępnie przed kupującym wadę przedmiotu sprzedaży. Umowne wyłączenie rękojmi za wady prawne przedmiotu sprzedaży nie zwalnia sprzedawcy od obowiązku zwrotu otrzy; manej ceny kupującemu, pozbawionemu przedmiotu sprzedaży, chybaby kupujący wiedział, iż nabyte prawo jest sporne lub na= Przy sprzedaży na raty ustawowa odpowiedzialność sprze= dawcy z tytułu rękojmi za wady nie może być przez umowę wy= łączona ani ograniczona. Umowa nie może utrudnić dochodzenia roszczeń służących kupującemu z tytułu rękojmi, w szczególno* ści nie może zawierać postanowienia, że roszczeń takich nie moż* na dochodzić w drodze zarzutu (art. 556 k. h.). Z natury rzeczy wynika i ogólnie było przyjęte w dotychczasowym prawie, że przepisy o rękojmi za wady są przepisami natury dyspozyi k. c. n. (§§ 443 i 476) wypowiadały tę zasadę wyraźnie tylko w odniesieniu do zrzeczenia się (a tym samym także do ograniczenia) rękojmi, także rozszerzenie było niewątpliwie jednak według tych kodeksów możliwe, jako wynikające z zasady wolności umów. Ponieważ k. N. wypowiadał tę zasadę najogólniej w obu kierunkach, treść zdania 1 artykułu 308 zaczerpnięto z art. 1627 k. N. Z zasady, że nikt nie może odnosić korzyści ze swego podstępnego art. 1628 k. N. jednak w zbyt ciasnym ujęciu, bo w ograniczeniu do przy padku gdy pokonanie prawem pochodzi od sprzedawcy. Zasada, wyra' Art. 308. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia .stosunku prawnego wedle k. z. Gl. Adw. r. 1934, str. 50.

Kodeks zobowiązań — Art. 308—309. ﻿443 żona w art. 308 zd. 2, przyjęta jest także w nauce k. c. a. (por. Ehrenzweig, II, 1, § 323, I przy uw. 17), a to na podstawie § 870 k. c. a. Drugie ograniczenie skutków umownego wyłączenia rękojmi wprowadzono za wzorem art. 1629 k. N. w odniesieniu do wad prawnych w art. 316. Obowiązek zwrotu otrzymanej ceny w razie pozbawienia kupującego przedmiotu skutkiem wady prawnej, mimo zrzeczenia się z jego strony rękojmi, podyktowany jest synallagmatyczną naturą sprzedaży, która sprzeciwia się temu, aby jedna strona była obowiązana do świadczenia, a jeżeli już świadczyła, nie miała prawa do zwrotu mimo, że z powodów, istniejących już w chwili sprzedaży, pozbawiona jest w zupełności świadczenia wzajemnego. W przeciwnym razie sprzedawca byłby niesłusznie zbogacony. Zatrzymanie ceny mimo późniejszej ewikcji może być wyjątkowo uzasadnione wybitnie losowym charakterem umowy w przypadkach, wymienionych za wzorem k. N. przy końcu artykułu 316. ART. 309. Jeżeli kupujący odstępuje od umowy z powodu wady, obie strony winny sobie nawzajem zwrócić otrzymane świadczenia według przepisów, dotyczących umownego prawa odstąpienia. O umownym prawie odstąpienia zob. art. 76—79. Treść roszczeń z tytułu rękojmi, ze względu na konieczne różnice w szczegółach, przedstawiona jest w przepisach szczególnych odrębnie co do wad prawnych (art. 315, 317 i 318), a odrębnie co do wad fizycznych (art. 325—331). Co do obydwu rodzajów rękojmi występują jednak, jako zasadnicze roszczenia, prawo rozwiązania umowy albo prawo żądania obniżenia ceny, skutkiem czego można było podać w przepisach ogólnych, na czym każde z nich polega. Jednakowe traktowanie obu rodzajów rękojmi w k. z. objawia się zatem nie tylko pod tym względem, że nie przyjęto konstrukcji niewykonania zobowiązania co do wad prawnych, jak to czyni k. c. n., ani konstrukcji ewikcji, jak to czyni k. c. a. (§ 932), inaczej jest natomiast według Według k. N. tylko przy wadach prawnych, gdyż przewidziany przy wadach fizycznych zwrot rzeczy i ceny (art. 1644) nie jest następstwem rozwiązania umowy, lecz operacją nową, rodzajem odprzedaży (por. Colin-Capitant, II, str. 480). Wprawdzie i co do wad prawnych, poza artykułem 1599. który nie należy do przepisów o rękojmi, i artykułami 1636 i 1638, które dotyczą tylko ewikcji częściowej, a zatem w przypadku ewikcji zupełnej nie mówi k. N. wyraźnie o rozwiązaniu umowy (art. 1630) tylko o świadczeniach, jakie wówczas ma spełnić sprzedawca, jednak rozwiązanie umowy w przypadku art. 1630 należy przyjąć jako dorozumiane przez ustawę, gdyż tylko w ten sposób można wytłumaczyć obowiązek zwrotu całej ceny, jakkolwiek rzecz przed ewikcją straciła na wartości (Colin-Capitant, II, str. 470). Mimo to jednak istnieje między k. N. a k. z. różnica co do rozmiaru roszczeń, jakie ma kupujący w razie rozwiązania umowy z powodu wady prawnej, gdyż w k. N. są one tak określone, iż w rezultacie kupujący otrzymuje wyrównanie swojego interesu dodatnie-

444 Kodeks zobowiązań — Art. 309. go, tj. rekompensatę tego, co byłby miał, gdyby wada nie istniała, co się tym tłumaczy, że autorom przyświecała, jakkolwiek nie została wyraźnie wypowiedziana i konsekwentnie przeprowadzona, konstrukcja skutków niewykonania zobowiązania co do przeniesienia prawa. Z powodów, przytoczonych w uzasadnieniu do art. 306, k. z. tej konstrukcji nie przyjął i w rezultacie musiał określić skutki rozwiązania umowy inaczej, niż k. N. Nie wydaje się też uzasadnione stanowisko k. N., który przy wadach fizycznych nie stosuje, jako jednego ze środków, rozwiązania umowy, lecz zwrot rzeczy i ceny, jako samoistną operację, która zależy od tego, aby kupujący mógł rzecz zwrócić, a zatem nie zbył jej przedtem lub nie obciążył w ten sposób, iż nie może jej już z tych obciążeń zwolnić. Stwarza to komplikacje, niekorzystne dla kupującego, których się unika, stosując także przy wadach fizycznych konstrukcję rozwiązania umowy ze skutkami umownego prawa odstąpienia. Jasne jest, że kupujący nie będzie odstępował od umowy, jeżeli odszkodowanie, jakie miałby zapłacić sprzedawcy w myśl art. 79, będzie tak znaczne, że rozwiązanie umowy nie będzie przedstawiało dla niego interesu, trzeba to jednak pozostawić jego uznaniu. Kto kupuje rzecz, powinien się liczyć z tym, że ona może być wadliwa, tak samo jak ten, kto ją kupuje z prawem odstąpienia; jednakowe traktowanie jest zatem uzasadnione. Jako drugi środek wprowadza k. N. zarówno przy wadach prawnych jak fizycznych obniżenie ceny, jednak przy wadach prawnych musi ono nastąpić o całą wartość wady (art. 1637), co wychodzi na wyrównanie dodatniego interesu, zaś przy wadach fizycznych jest ono pozostawione zupełnie uznaniu znawców (art. 1644), co powoduje zupełną niepewność prawa. K. c. n. stosuje wyraźnie przy wadach prawnych konstrukcję skutków niewykonania zobowiązania, co było nie do przyjęcia dla k. z. z powodów, przedstawionych w uzasadnieniu art. 306. Ponadto system k. c. n. jest niepotrzebnie skomplikowany, bo nie tylko wciąga w razie istnienia wady prawnej cały arsenał skutków niewykonania zobowiązania ale ponadto jeszcze przewiduje wyjątki przy sprzedaży rzeczy ruchomych (§ 440 ust. 2—4). Wobec stosunkowo rzadkich spraw o wady prawne zaleca się raczej unormowanie odrębne ale proste. Przy wadach fizycznych stosuje k. c. n. przemianę, tj. rozwiązanie umowy ze skutkami umownego prawa odstąpienia, która tym tylko różni się od zastosowanego w k. z. odstąpienia od umowy, że staje się skuteczna dopiero albo przez zgodę sprzedawcy (§ 465) albo przez wyrok sądowy (§ 462) oraz tym, że skutki umownego prawa odstąpienia w ogóle są w k. c. n. nieco inaczej unormowane, niż w k. z. Zgodnie ze stanowiskiem, zajętym w szeregu podobnych przypadków (por. art. 43, 250—253, 267 § 3, 382, 470 k. z. i in.), uznano i przy rękojmi za najodpowiedniejszą konstrukcję odstąpienia od umowy, które jako takie, o ile jest uzasadnione warunkami ustawowymi, powoduje rozwiązanie umowy, tak że wyrok w ewentualnym procesie o ustalenie lub o świadczenia, jakich może domagać się sprzedawca na podstawie sprzedaży lub kupujący na podstawie odstąpienia, ma znaczenie tylko deklaratoryjne. Zresztą niemiecka koncepcja przemiany jest niejasna i daje powód do kontrowersyj (por. Enneccerus-Kipp-Wolff, I, 2, § 333 pod I). Co do obniżenia ceny, które k. c. n. przewiduje tylko przy wadach fizycznych, stanowisko k. z. jest identyczne, a mianowicie polega na tym, iż cenę obniża się w tym samym stosunku, w jakim obniżyła się wartość rzeczy skutkiem wady. Odpowiada to zajętemu stanowisku co do obu rodzajów rękojmi, że chodzi

﻿445 Kodeks zobowiązań — Art. 309. tylko o wyrównanie interesu ujemnego, gdyż kupujący, gdyby znał wadę, byłby dał za rzecz mniej, biorąc za podstawę swoje subiektywne ocenienie, jakie wyraziło się w cenie, a nie wartość obiektywną rzeczy wadliwej. Tak samo jest przyjęte w nauce i praktyce według k. c. a. (Klang, do § 932 pod III, 2) i k. z. szwajc; (Oser, do art. 205 pod V, 4). Jeżeli więc kupujący, nie licząc się z brakiem prawnym, zobowiązał się za przedmiot wartości 4000 zł dać 6000 zł, wówczas w razie istnienia prawa zmniejszającego wartość rzeczy o jedną czwartą, tj. o 1000 zł, powinien dać mniej o jedną czwartą przyrzeczonej ceny, tj. mniej 1500 zł a nie o 1000 zł (jak według kodeksu Napoleona), jeżeli zaś za się tego, że odstąpienie od umowy działa ex tunc (art. 78 k. z.) wykorzyści, odniesione z uzyskanych świadczeń przez każdą ze należy zwrócić według przepisów o niesłusznym zbogaceniu, które też regulują kwestię nakładów (art. 126). Uregulowanie takie uznano za wystarczające, gdy chodzi o odstąpienie z powodu wad prawnych, które zdarza się stosunkowo rzadko i przy tym zwykle jest poprzedzone ewikcją, skutkiem czego kupujący i tak nie zwraca sprzedawcy rzeczy, którą mu odebrał trzeci. Natomiast przy wadach fizycznych uznano za rzecz praktyczniejszą uregulować sprawę zwrotu korzyści oraz nakładów w przepisach o rękojmi, aby nie potrzeba było stosować ogólnych przepisów. Uregulowanie, przyjęte w art. 328, zgadza się ze stanowiskiem k. z. szwajc. (art. 208) i k. c. sow. (§ 199). Odmienne stanowisko zajmuje k. c. n., gdyż w § 467 każę zastosowywać do przemiany § 347, według którego sprzedawca musi oprocentować cenę sprzedaży bezwarunkowo od czasu jej otrzymania, gdy kupujący zwraca pożytki tylko w miarę jak posiadacz pozwany skargą o własność. swej dobrej lub złej wiary — To nierównomierne traktowanie stron nie wydaj e się słuszne. Względy gospodarcze, które nakazują pozostawienie posiadaczowi w dobrej wierze pobranych pożytków, nie mogą tu odgrywać znaczniejszej roli wobec tego, że okres czasu pomiędzy wydaniem rzeczy a odkryciem wady jest z reguły bardzo krótki, od chwili zaś odkrycia wady kupujący i tak musiałby być traktowany jako posiadacz w złej wierze, tj. musiałby zwrócić pobrane od tej chwili pożytki. Interesy kupującego są zresztą dostatecznie chronione po pierwsze przez pozostawienie mu wyboru między zwrotem rzeczy razem z pożytkami a zatrzymaniem rzeczy i pożytków za zniżoną cenę, po drugie: przez nadanie mu w art. 331 k. z. roszczenia o zwrot dalszej szkody wynikającej z tego, że liczył na niewadliwość rzeczy. Zwrot nakładów koniecznych i użytecznych przyznaje k. z. kupującemu w całej rozciągłości a nie tylko w granicach korzyści odniesionych przez sprzedawcę skutkiem polepszenia rzeczy, albowiem podstawą obowiązku ich zwrotu jest odpowiedzialność sprzedawcy za wszelką szkodę, jakiejby kupujący nie poniósł, gdyby umowy nie zawarł. Tę odpowiedzialność sprzedawcy ogranicza art. 329 k. z., nakładając na kupującego obowiązek sprzedaży takich rzeczy, których przechowanie wymaga niestosunkowych kosztów, skutkiem czego sprzedawca nie jest narażony na obowiązek ich zwrotu.

Kodeks zobowiązań — Art. 3 1 0—3 1 2 ﻿446 ART. 310. Jeżeli kupujący żąda obniżenia ceny z powodu wady, następuje ono w takim stosunku, w jakim wartość przedmiotu sprzedaży, wolnego od wad, pozostaje do jego wartości, obliczonej z uwzględnieniem istniejących wad. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 309. Oddział 2. Rękojmia za wady prawne ART. 311. Sprzedawca nieruchomości nie jest obo wiązanv do rękojmi za publiczno-prawne ciężary i ograniczę-Publiczno-prawne ciężary i takież ograniczenia, którym nieruchona mość podlega, są powszechnie znane, Każdy powinien się z nimi liczyć, przyjąć więc można, że kto rzecz kupuje a nie nakłada na sprzedawcę mość obowiązku usunięcia takich ciężarów i ograniczeń, co zresztą jest z reprzyjguły niemożliwe, albo nie zastrzega sobie z tego tytułu rękojmi, wiobowdocznie z ich istnieniem się godzi. Zresztą takie ciężary i ograniczenia guły nie mogą być uważane z reguły za brak prawny, tj. za ograniczenie lub doczr obciążenie w rozumieniu art. 306 § 1. Tak samo wyłącza wyraźnie ręnie nkojmię w tym przypadku k. c. n. (§ 436). Z przepisu tego wynika a contrario, że za inne ciężary i ograniobcią kojmczenia sprzedawca odpowiada z tytułu rękojmi, jeżeli tylko rękojmia nie ip«t. wvłaczona ze względu na postanowienie art. 307 (por. uzasadnienie czenia sprzedawca odpowiada z tytułu rękojmi, jezen •— jest ze względu na postanowienie art. 307 (por. uzasadnienie do tego artykułu). ART. 312. § 1. Sprzedawca wierzytelności odpowiada za wypłacalność dłużnika w chwili przelewu tylko o tyle, o ile taką odpowiedzialność na siebie przyjął. § 2. Przy sprzedaży papierów wartościowych sprzedawca odpowiada z tytułu rękojmi w razie wszczęcia postępowania umarzającego, gdy ogłoszenie o wszczęciu tego postępowania nastąpiło przed zawarciem umowy. Odpowiedzialność sprzedawcy wierzytelności za jej istnienie uznana jest we wszystkich dotychczasowych kodeksach, obowiązujących w Polsce (por. art. 1693 k. N., § 1397 k. c. a., § 437 ust. 1 k. c. n.). Według tych wszystkich kodeksów jest też przyjęte, że jest to odpowiedzialność z tytułu rękojmi (Planiol-Ripert, T. VII, nr 1132, Ehrenzweig, II, 1, § 332, Staudinger, do § 437 pod I, 1, a). Ponieważ k. z. przewiduje w art. 306 in fine przypadek nieistnienia sprzedanego prawa jako jeden z rodzajów Art. 312. Konic Jan Stanisław: Zasady prawa upadłościowego w k. r. 1935, str. 65. 73, 81.

447 Kodeks zobowiązań — Art. 312. wad prawnych, a takim przypadkiem jest także nieistnienie sprzedanej wierzytelności, przeto zbędne było osobne o tym postanowienie zwłaszcza, że nie ma dostatecznych powodów, aby odpowiedzialność z tytułu rękojmi w tym przypadku inaczej normować, niż w innych przypadkach sprzedąży prawa nie istniejącego. Natomiast potrzebne było osobne postanowienie co do odpowiedzialności za ściągalność sprzedanej wierzytelności, gdyż mogłaby istnieć wątpliwość, czy jest to w ogóle wada, mogąca uzasadniać odpowiedziałność z tytułu rękojmi, a jeżeli tak, czy jest to wada prawna czy fizyczna. Według k. N. (art. 1694), k. c. n. (§ 438), k. z. szwajc. (art. 171 ust. 2), sprzedawca wierzytelności odpowiada za jej ściągalność tylko na mocy szczególnej umowy, z czego wynika, że nieściągalność w zasadzie nie uzasadnia rękojmi. Natomiast według k. c. a. sprzedawca wierzytelności odpowiada i bez osobnej umowy za jej ściągalność, jednak tylko do wysokości ceny, jaką uzyskał od kupującego (§ 1397). K. z. idzie za wzorem większości prawodawstw z uwagi na to, że kto kupuje wierzytelność, powinien się liczyć z tym, że ona może okazać się nieściągalną a z drugiej strony sprzedawca sam co do ściągalności nie zawsze upewnić się może. W razie przyjęcia przez sprzedawcę rękojmi za ściągalność, nie wprowadził k. z. ograniczenia odpowiedzialności do wysokości uzyskanej ceny, zawartego w art. 1694 k. N. i 1397 k. c. a., gdyż i tak z poddania tej odpowiedzialności ogólnym przepisom k. z. o rękojmi wynika, że sprzedawcy grozić może zwrot ceny i co najwyżej odszkodowanie w granicach ujemnego interesu, od czego nie ma powodu go zwalniać przy sprzedaży wierzytelności, skoro uznano to za słuszne przy sprzedaży innych praw. Okoliczność, że trudniej mu jest upewnić się co do ściągalności wierzytelności, niż co do istnienia innych wad prawnych, nie może wchodzić w rachubę, gdyż dobrowolnie bierze na siebie tę odpowiedzialność. Przy sprzedaży papierów wartościowych, tj. wierzytelności, związanych z takimi papierami, w którym to przypadku wchodzą oczywiście również w zastosowanie ogólne przepisy o rękojmi wraz z przepisem ust. pierwszego art. 312, należało jeszcze rozstrzygnąć kwestię, czy uzasadnia rękojmię także fakt wdrożenia co do takiego papieru postępowania umarzającego. Ponieważ postępowanie może doprowadzić tak samo do pozbawienia kupującego przedmiotu sprzedaży, jak rzeczywisty brak prawa po stronie sprzedawcy do ewikcji, przeto k. z., za wzorem k. c. n. (§ 437 ust. 2) uznaje fakt wszczęcia postępowania umarzającego za wadę prawną, uzasadniającą rękojmię. Z ogólnej zasady, że wada prawna musi istnieć w chwili zawarcia umowy (por. uzasadnienie do art. 306) wynika, że sprzedawca obowiązany jest do rękojmi tylko wtedy, gdy wdrożenie postępowania umarzającego nastąpiło przed zawarciem umowy. Jednak wobec tego, że sprzedawca może się dowiedzieć o wszczęciu takiego postępowania tylko z ogłoszenia i byłoby rzeczą zbyt surową wkładać na niego odpowiedzialność za wadę, o której istnieniu nawet dowiedzieć się nie może, k. z. uzależnia jego odpowiedzialność nadto od tego, aby ogłoszenie o wszczęciu postępowania umarzającego nastąpiło już przed zawarciem umowy. Tak też było przyjęte na podstawie k. c. n., chociaż w § 437 brakowało wyraźnej wzmianki w tym względzie (por. Staudinger, do § 437 pod II, 3). Jeżeli ogłoszenie o wszczęciu postępowania lub tym bardziej samo wszczęcie postępowania nastąpiło już po zawarciu umowy sprzedaży, sprzedawca nie odpowiada za sam fakt wszczęcia postępowania, ale może odpowiadać za wadę prawną według

448 ogólnych przepisów, jeżeli kupujący nie zdoła wykazać w postępowaniu umarzającym swoich praw skutkiem ich braku po stronie sprzedawcy albo wykaże brak prawa po stronie sprzedawcy. W projekcie uchwalonym przez Kolegium Uchwalające Komisji Kodyfikacyjnej mowa była nie o wszczęciu postępowania umarzającego, jako o fakcie stwierdzającym wadę prawną, lecz o umorzeniu papieru. Pozostawało to w związku z koncepcją projektu wstępnego, według którego sprzedawca odpowiadał z reguły dopiero w razie ewikcji (por. art. 14 proj. wstępn.). Wobec porzucenia tej koncepcji w odniesieniu do rękojmi za wady prawne w ogóle, należało i w tym przypadku dać kupującemu prawa z tytułu rękojmi już na podstawie samego faktu wszczęcia postępowania umarzającego przed zawarciem umowy, bez wyczekiwania na jego rezultat, co też uskuteczniono w wyniku obrad komisji międzyministerialnej. ART. 313. Kupujący może dochodzić praw z tytułu rękojmi, chociażby osoba trzecia nie wystąpiła przeciw niemu sądownie z roszczeniem do przedmiotu sprzedaży, jeżeli udowodni istnienie wady prawnej. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 306. ART. 314. Kupujący, pozwany sądownie przez osobę trzecią, roszczącą sobie prawo do przedmiotu sprzedaży, obowiązany jest niezwłocznie przypozwać sprzedawcę. Gdyby tego zaniechał, a osoba trzecia uzyskała wyrok dla siebie kokażę, iż jego udział w procesie przyczyniłby się do zapadnię, cia wyroku, pomyślnego dla kupującego. O przypozwaniu zob. art. 80 kpc. Jakkolwiek k. z. nie przyjął koncepcji ewikcji, to jednak liczy się z tym, że najczęściej kupujący dochodzić będzie roszczeń z tytułu rękojmi za wady prawne po niekorzystnym wyroku w sporze z osobą trzecią, gdyż wówczas ma łatwy dowód braku prawa po stronie sprzedawcy. Dlatego należało unormować, co kupujący uczynić winien w celu zapewnienia sobie regresu na przypadek, gdy trzeci sądownie występuje przeciw niemu. Pierwszym jego obowiązkiem jest zawiadomić sprzedawcę o tym sporze i żądać zastępstwa w procesie. To nie tylko jest Art. 313. Ciężar dowodu w k. z. Proc. Cyw. r. 1934, str. Art. 314. Rzut oka na zmiany w przepisach o charakterze proce-Wpływ k. z. i k. h. na k. p. c. Proc. cyw. r. 1933, str. 609.

﻿449 Kodeks zobowiązań — Art. 314—315. w interesie kupującego lecz i sprzedawcy, który może mieć uzasadnione zarzuty przeciw roszczeniom trzeciego. Gdyby kupujący zaniechał zawiadomienia i wezwania o zastępstwo w procesie, to na przypadek wyroku skazującego go r.a wydanie przedmiotu trzeciemu, sprzedawca słusznie przeciw skardze regresowej mógłby się bronić tym, że nie miał sposobności podniesienia zarzutów, jakie służyły mu przeciw trzeciemu i zwolniony będzie od cdpowiedzialncści, o ile wykazać potrafi, że zarzuty jego musiałyby spowodować inny, tj. uwalniający wyrok. Tak a. samo art. 1640 k. N., § 931 k. c. a. i art. 193 k. z. szwajc. K. c. n. nie zawiera wprawdzie podobnego przepisu, jednak z przepisów zawartych w §§ 68, 72 i 75 niem. proc. cyw. wynika, że możność powołania się w procesie z tytułu rękojmi na wyrok, zapadły w sporze z osobą trzecią, zależy od zapowiedzenia sporu sprzedawcy. ART. 315. § 1. Jeżeli sprzedane sprawo służy w całości osobie trzeciej albo nie istnieje, kupujący może od umowy odstąpić. § 2. Jeżeli sprzedane prawo służy osobie trzeciej tylko częściowo, albo istnieje tylko w mniejszej rozciągłości, kupujący może żądać obniżenia ceny, a jeżeli z okoliczności wynika, że nie zawarłby umowy, gdyby był o tym wiedział, może od umowy odstąpić. Te same prawa służą kupującemu w przypadku, gdy przedmiot sprzedaży jest obciążony. Za wzorem dotychczasowych kodeksów (art. 1630 i 1636, 1637 i 1638 k. N., § 932 k. c. a.), jak również za wzorem k. z. szwajc. (art. 196 i 197), k. z. przy wadach prawnych nie daje kupującemu swobodnego wyboru prawa obniżanie ceny Na równi z zupełnym brakiem prawa stawia uzasadniają przypuszczenie że kupujący byłby umowy wcale nie zawarł, gdyby je znał. Tak samo k. N. i k. z. szwajc. Natomiast k. c. a. wprowadza jako kryterium okoliczność obiektywną, czy wada przeszkadza normalnemu użytkowi rzeczy (wada główna) czy nie (wada podrzędna). Jednak w praktyce nie prowadzi to do zbyt wielkich różnic, gdyż zdatumowy i konkretnych okoliczności a odwrotnie, ocena, wymagana przez k. z., czy kupujący byłby nabył rzecz, znając wadę prawną, opierać się będzie najczęściej na ustaleniu użytku, do którego rzecz miała być przeznaczona. W przypadkach, gdy kupujący może żądać obniżenia ceny, sprzedawca nie może zarzucać, że znając wadę, byłby rzeczy wcale nie kupował, i nie może na tej podstawie żądać, aby kupujący odstąpił od umowy, gdyż pozostawałoby to w sprzeczności z ogólnymi zasadami prawnymi (por. art. 37 § 2 k. z.); możność odstąpienia zamiast obniżenia ceny przewidziana jest tylko w interesie kupującego a nie w interesie tego, kto jest za istnienie wady odpowiedzialny. W rezultacie kupujący ma 29 Kodeks zobowiązań

Kodeks zobowiązań — Art. 315—317 ﻿450 i przy wadach prawnych o tyle prawo wyboru, że jeżeli zdołałby wykazać, iż znając wadę, nie byłby rzeczy nabył, nie musi odstępować od umowy lecz może żądać obniżenia ceny. ART. 316. Umowne wyłączenie rękojmi nie prawne przedmiotu sprzedaży nie zwalnia sprzedawcy od obowiązku zwrotu otrzymanej ceny kupującemu, pozbawionemu przedmiotu sprzedaży, chybaby kupujący wiedział, iż nabyte prawo jest sporne lub nabył je na własne niebezpieczeństwo. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 308. ART. 317. § 1. Kupujący, który odstępuje od umowy albo domaga się obniżenia ceny, może żądać od sprzedawcy naprawienia szkody, jaką poniósł przez to, że zawarł umowę, zwrotu kosztów spowodowanych procesem, a także zwrotu nakładów poczynionych na rzecz, o ile wskutek pozbawienia go rzeczy nie miał z nich korzyści, a nie otrzymał wynagrodzenia od osoby trzeciej. § 2. Sprzedawca odpowiada wobec kupującego również za wszelką inną szkodę, chybaby udowodnił, że nie ponosi żadnej winy. Odstąpienie od umowy lub obniżenie ceny nie wystarcza do naprawienia całkowitej szkody, jaką kupujący przez to ponosi, że liczył na nabycie prawa w całej pełni lub w ogóle na nieistnienie wady prawnej lub fizycznej, gdyż pozostaje jeszcze niewyrównana szkoda w postaci poniesionych kosztów procesu z osobą trzecią, kosztów kontraktu, kosztów transportu, nakładów, których kupujący by nie czynił, gdyby rzeczy nie nabył albo wprawdzie nabył ale za niższą cenę ze względu na ograniczenia, wobec których takie nakłady nie były wskazane itp. Zgodniezatem ze swoim zasadniczym stanowiskiem, przedstawionym w uzasadnieniu art. 306. k. z. każę wyrównać także i te szkody, jako wchodzące w obręb ujemnego interesu (art. 317 § 1 zd. 1 i art. 331 § 1). W dotychczasowym prawie roszczenia te wyraźnie były uznane w k. N. w art. 1630' p. 3 i 4 i 1934, a co do wad fizycznych w art. 1646 (koszty sprzedażą spowodowane), a także w dawnym § 932 k. c. a. W nowym, tj. znowelizowanym, § 932 k. c. a. nie ma wprawdzie o nich wzmianki, jednak są one uznane za wchodzące w obręb roszczeń z tytułu rękojmi, tj. bez względu na winę sprzedawcy, przez naukę i orzecznictwo, jako wynikające z istoty rękojmi tak, jak ona jest pojęta w k. c. a. (por. Ehrenzweig, § 323 pod II, 4). Podobne stanowisko zajmuje k. z. szwajc. w art. 195 § 2. i 208 W art. 317 § 1 zd. 2 k. z. wymienia jeszcze przykładowo niektóre roszczenia tego rodzaju, mogące występować przy wadach prawnych, aby

451 ﻿Kodeks zobowiązań — Art. 317—319. usunąć możliwe wątpliwości. Chodzi tu o koszty procesu ewikcyjnego oraz o zwrot nakładów na rzecz, odebraną przez osobę trzecią. Jeżeli natomiast kupujący żąda rękojmi z tytułu wad prawnych nie czekając na wystąpienie osoby trzeciej, sprawę nakładów reguluje, w razie odstąpienia od umowy, art. 126 (por. uzasadnienie do art. 309), w razie zaś obniżenia ceny — ogólna zasada zawarta w zdaniu pierwszym artykułu 317. Jeżeli chodzi o wady fizyczne, sprawę nakładów reguluje, przy odstąpieniu od umowy, art. 323, zaś przy obniżeniu ceny — art. 331 § 1. Zasada, wypowiedziana w § 2 artykułów 317 i 331, jest zastosowaniem ogólnych przepisów o naprawieniu szkody, wyrządzonej nienależytym. wykonaniem zobowiązania (art. 239 k. z.). Tak samo stanowi § 932 k. c. a. w nowym brzmieniu. W warunkach § 2 kupujący będzie mógł zatem dochodzić odszkodowania w granicach dodatniego interesu umownego, np. zwrotu zysku, jaki utracił przez to, że rzecz została mu odebrana, dalej naprawienia szkody, wyrządzonej przez tzw. pozytywne naruszenie umowy, np. przez dostarczenie chorego zwierzęcia, które zaraziło inne zwierzęta kupującego itd. ART. 318. Jeżeli kupujący uniknął utraty nabytego prawa w całości lub w części, albo skutków ograniczenia lub obciążenia prawa na rzecz osoby trzeciej przez zapłatę sumy pieniężnej lub spełnienie innego świadczenia, sprzedawca może zwolnić się od obowiązku rękojmi, zwracając kupującemu zapłaconą sumę lub wartość spełnionego świadczenia wraz z odsetkami ustawowymi i kosztami. Przepis ten, wzorowany na art. 363 proj. fr.-wł., wprowadzono na korzyść sprzedawcy. Jeżeli bowiem odpowiedzialność z tytułu rękojmi istnieje bez względu na winę sprzedawcy, bo tego wymaga słuszny interes kupującego, to powinna ona iść rzeczywiście tylko tak daleko, jak tego ten słuszny interes wymaga. W przypadku zatem, gdy kupującemu udało się usunąć wady prawne przez zapłacenie osobie trzeciej mniejszej kwoty, niż wynosiła cena kupna lub niżby wynosiła kwota, o którą należało by według art. 310 cenę kupna obniżyć, wystarczy do pełnego odszkodowania kupującego, jeżeli sprzedawca zwróci mu tylko to, co kupujący w tym celu wyłożył, wraz z odsetkami i kosztami. Nie byłoby racji, aby kupujący z faktu istnienia wady odnosił jakąś korzyść, żądając np. od sprzedawcy tytułem obniżenia ceny 500 zł, jakkolwiek uzyskał usunięcie tej wady za 300 zł. ART. 319. § 1. Roszczeń z tytułu rękojmi za wady prawne nie można dochodzić sądownie po upływie lat trzech, jeżeli chodzi o nieruchomości, w innych zaś przypadkach po upływie roku; terminy te biegną od chwili, kiedy kupujący dowiedział się o faktach, uzasadniających rękojmię; w przypadkach, gdy kupujący dowiedział się o tych faktach dopiero

﻿z pozwu, wniesionego przez osobę trzecią, terminy powyższe biegną od daty uprawomocnienia się wyroku. § 2. W drodze zarzutu kupujący może żądać rękojmi także po upływie powyższych terminów, jeżeli przed ich upływem zawiadomił sprzedawcę o wadzie. § 3. Sprzedawca nie może korzystać z upływu tych terminów, jeżeli wadę podstępnie zataił. Przy sprzedaży na raty umowa nie może utrudnić dochodzeń nia roszczeń, służących kupującemu z tytułu rękojmi, w szczegół; ności nie może zawierać postanowienia, że roszczeń takich nie można dochodzić w drodze zarzutu (art. 556 § 2 k. h.). Kodeksy: Napoleona, niemiecki oraz kodeks zobowiązań szwajcarski nie ograniczają rękojmi z powodu wad prawnych żadnym czasokresem, co pozostaje w związku z ich zasadniczą koncepcją (jakkolwiek nie zawsze zupełnie konsekwentnie przeprowadzoną, por. np. art. 1630 k. N., art. 195 k. z. szwajc. w kwestii rozciągłości roszczeń), że rękojmia za braki prawne jest odpowiedzialnością za niewykonanie umowy. K. z. tej koncepcji nie podziela, jak to wyjaśniono w motywach do art. 306, a uważając rękojmię za wady prawne (na równi z rękojmią za wady fizyczne) za odpowiedzialność sui generis, która uzupełnia obowiązek świadczenia i nie powinna więcej obciążać sprzedawcy, niż tego słuszny interes kupującego wymaga, wprowadza (podobnie jak to czyni kodeks austriacki w § 933) ograniczenie czasowe w formie czasokresu zawitego Formą tę uznano za odpowiedniejszą od formy przedawnienia, gdyż interesowanym jest także porządek prawny w tym, aby stosunki prawne, wynikające z umów, były możliwie rychło wyjaśnione i nie dawały po upływie dłuższego czasu powodów do procesów, w sprawach o rękojmię zwykle dość zawiłych. Zresztą uzasadnione jest podejrzenie, że kto rękojmi dochodzi dopiero po upływie dłuższego czasu od odkrycia wady, czyni to nie z potrzeby rzeczywistej lecz ze względów ubocznych. Jako początek biegu czasokresu zawitego przyjmuje k. z. z reguły dowiedzenie się kupującego o faktach, uzasadniających roszczenia. Jeżeli jednak chodzi o fakty, o których kupujący dowiedział się dopiero z pozwu, wniesionego przez osobę trzecią, czasokres biegnie dopiero od chwili uprawomocnienia się wyroku, gdyż do tej chwili nie jest pewne, czy osoba trzecia utrzyma się ze swymi roszczeniami i czy zajdzie w ogóle potrzeba dochodzenia rękojmi, nie byłoby więc rzeczą praktyczną zmuszać kupującego, aby jeszcze przed zakończeniem procesu dochodził rękojmi zwłaśzcża wobec tego, że proces o rękojmię i tak zapewne uległby zawieszeniu w myśl art. 197 k. p. c. Interes sprzedawcy jest w tym przypadku dostatecznie chroniony artykułem 314 k. z., gdyż rzadkie będą przypadki, w których kupujący' nie przypozwie sprzedawcy. Przepis § 2 uzasadniony jest tendencją unikania procesów. Jeżeli bowiem kupujący nie zapłacił ceny a dowiedziawszy się o wadzie prawnej, uzasadniającej np. odstąpienie od umowy, zawiadomił o tym sprzedawcę i zwrócił mu rzecz, powinien być wolny od obowiązku wnoszenia pozwu w terminie zawitym, gdyż sprzedawca i tak, jeżeli z odstąpieniem

453 Kodeks zobowiązań — Art. 319—320. się nie godzi, musi wnieść pozew o zapłatę ceny, a o wadzie jest już w przepisanym terminie zawiadomiony, może jednak zaniechać wnoszenia pozwu o zapłatę ceny i wówczas uniknie się procesu. Tak samo § 933 ust. 2 k. c. a. Przepis § 3 wynika z przeświadczenia, że nikt nie może odnieść korzyści ze swego działania podstępnego. K. c. a. w § 933 nie zamieścił podobnego postanowienia, nauka prawa cywilnego austriackiego gani to jednak i przypisuje przeoczeniu (por. Klang, do § 933 pod I). Oddział 3. Rękojmia za wady fizyczne. ART. 320. Jeżeli sprzedawca nieruchomości zapewnił kupującego, że ma ona oznaczony obszar, odpowiada za obszar tak, jak za pewną oznaczoną właściwość. Kupujący nieruchomość może odstąpić od umowy z powodu niezupełności zapewnionego obszaru tylko wtedy, gdy niezupeh ność jest tak znaczna, że utrzymanie umowy w mocy nie przed* stawia dlań interesu (art. 327). Artykuły 320 i 321 zawierają reguły interpretacyjne co do prawnego znaczenia zapewnienia o istnieniu niektórych przymiotów. W razie zapewnienia, że sprzedana nieruchomość ma oznaczony obszar, mogłaby istnieć wątpliwość, czy chodzi o wadę prawną czy fizyczną a dalej, czy chodzi o odpowiedzialność z tytułu z tytułu niewykonania zobowiązania. Zgodnie z k. c. n. (art. 1617—1620) i k. z. szwajc. (art. 219), k. z. uważa brak obszaru za wadę fizyczną, skutkiem czego wejdą wówczas wydaje nie ogólne zasady rękojmi za wady fizyczne. Jedna tylko modyfikacja była konieczna, a mianowicie ograniczenie swobodnego wyboru kupującego między odstąpieniem od umowy a obniżeniem ceny, przyjętego w art. 325. Brak określonego obszaru z reguły bowiem nie wpływa na użyteczność rzeczy i stosunkowe obniżenie ceny, czyni w zupełności zadość interesom kupującego, z drugiej zaś strony możność odstąpienia z powodu braku obszaru, który może się zdarzyć bardzo łatwo ze względu na niedokładność pomiarów, mogłaby być nadużywana przez kupujących, chcących się uchylić od kupna z innych powodów. Dlatego k. z. zastrzega w art. 327 kupującemu prawo odstąpienia od umowy z powodu braku zapewnionego obszaru tylko wówczas, gdy rzeczywisty obszar zupełnie nie nadaje się do celów zamierzonych. jakkolwiek art. 222 tegoż kodeksu tej kwestii nie rozstrzyga (por. Oser do art. 222, nr 8).

Kodeks zobowiązań — Art. 321—323 ﻿454 ART. 321. Przy sprzedaży według próbki lub wzoru rozumie się, że istnienie właściwości, jakie ma próbka lub wzór, jest przez sprzedawcę zapewnione. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 320. ART. 322. Sprzedawca nie odpowiada z tytułu rękojmi za wady fizyczne, powstałe po przejściu niebezpieczeństwa na kupującego, chyba że wady wynikły z przyczyny, tkwiącej już poprzednio w rzeczy sprzedanej. W zasadzie przechodzi niebezpieczeństwo na kupującego z chwilą wydania rzeczy sprzedanej. O innych terminach przejścia niebezpieczeństwa na kupującego zob. art. 304 i 305. Jeżeli przy sprzedaży zwierząt domowych w ciągu terminu oznaczonego w rozporządzeniu cytowanym przy art. 333 wyjdzie na jaw wada, za którą sprzedawca odpo= wiada, domniemywa się, że istniała już w chwili wydania zwie= rżęcia (art. 334). Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 306. ART. 323. Jeżeli w chwili zawarcia umowy, a gdy chodzi o rzeczy oznaczone tylko co do gatunku, w chwili wydania, kupujący mógł dowiedzieć się o wadach rzeczy przy dołożeniu zwykłej uwagi, ma on prawa z tytułu rękojmi tylko wtedy, gdy go sprzedawca zapewnił, że wady nie istnieją, albo gdy ich istnienie podstępnie zataił. Jeżeli kupujący wiedział o wadzie w czasie zawarcia umowy, a gdy chodzi o rzeczy oznaczone tylko co jeżeli kupujący wiedział o wadzie w czasie wydania Sprzedawca samochodu używanego nie odpowiada za jego wady, jeżeli nabywca wypróbował kupowany stary samochód za pośrednictwem zaangażowanego w tym celu przez siebie mechanika. (O. S. N. z 29. 5. 1936, C II 281/36; N. K. Z. z r. 1936, str. 133). Zwykła uwaga w rozumieniu art. 323 k. z. polega na tym, aby rozpoznawanie wad nabywanego przedmiotu było dostępne dla przeciętnego człowieka przy uważnym obejrzeniu. (O. S. N. z 9. 6. 1937, NC I 2315/36; N. K. Z. z r. 1937, str. 167). Zob. O. S. N. z 2. 5. 1934, C 1 2733/33 przy art. 307. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 307.

Kodeks zobowiązań — Art. 324 ART. 324. § 1. Kupujący traci prawa z tytułu rękojmi: jeżeli nie zawiadomi sprzedawcy o wadzie w ciągu 1) miesiąca od jej wykrycia; 2) jeżeli w przypadkach, w których zbadanie rzeczy jest przyjęte, nie zawiadomi sprzedawcy o wadzie w ciągu miesiąca po upływie czasu, w którym przy należytej staranności mógł ją wykryć. § 2. Jeżeli zawiadomienie było piśmienne lub telegraficzne, wystarcza, aby w powyższym terminie pismo lub telegram były wysłane. § 3. Utrata praw w tych przypadkach nie następuje, jeżeli sprzedawca wadę podstępnie zataił, albo jeżeli miejsce zamieszkania sprzedawcy nie jest kupującemu wiadome. Przy sprzedaży zwierząt domowych, o których mowa w rozporządzeniu cytowanym przy art. 335, kupujący traci prawa z tytułu rękojmi, jeżeli w ciągu tygodnia po wykry= ciu wady głównej nie zawiadomi o niej sprzedawcy (art. 335). Jeżeli sprzedaż jest czynnością handlową dla obu stron, ku= pujący powinien bez zwłoki zbadać towar w czasie i w sposób, przyjęty w stosunkach handlowych przy towarze tego rodzaju, i o dostrzeżonych wadach fizycznych zawiadomić bezzwłocznie sprzedawcę. Jeżeli wada wyszła na /aw dopiero później kupujący powinien zawiadomić sprzedawcę bezzwłocznie po jej wykryciu. Zaniedbanie zawiadomienia powoduje utratę praw z tytułu rę= kojmi za wady. Jeżeli kupującemu dostarczono towar inny aniżeli zamówiony, powinien o tym również zawia= domić sprzedawcę, w przeciwnym razie towar uważa się za przy* jęty. Powyższe kwestie normują art. 552—553 k. h. O obowiązku przechowania wadliwego towaru nadesłanego z innej miejscom wości zob. art. 554 k. h. Zachowanie ustawowego terminu przy zawiadomieniu sprze= dawcy o wadach towaru, musi być ściśle wykazane, by uzasad= nić roszczenie nabywcy o rozwiązanie umowy. (O. S. N. z 11. 2. 1937, C II 2381/36; O. S. P. z r. 1937, poz.'719). Zob. O. S. N. z 13. 11. 1936, C II 1476/36 przy art. 306. bezzwłocznego zawiadomienia sprzedawcy o odkrytej wadzie i wprowadzają dla ochrony sprzedawcy jedynie tylko krótszy czas dochodzenia roszczeń.

Kodeks zobowiązań — Art. 324—325 ﻿456 Z istoty rękojmi wynika jednak, że stosowana winna być ona ż najdalej idącym uwzględnieniem interesu sprzedawcy, który odpowiada bez względu na winę. W interesie sprzedawcy jest niewątpliwie, aby o istnieniu wady i wynikających stąd roszczeniach kupującego jak najrychlej dowiedział się, czy to w celu przygotowania obrony, czy też zużytkowania rzeczy w inny sposób. Dlatego nowsze kodeksy, jak k. z szwajc. i k. c. sow., nakładają na kupującego obowiązek zbadania rzeczy zawiadomienia bezzwłocznego sprzedawcy o wadach, które przy tym badaniu się okazały, oraz bezzwłocznego doniesienia o wadach, które okazały się później a przy należytym zbadaniu odkryte być nie mogły. Kodeksy te poszły jednak w ochronie sprzedawcy za daleko, co tłumaczy się tym, że k. z. szwajc., na którym wzorował się k. c. sow., miał na myśli przede wszystkim obrót handlowy i sprzedaż rzeczy gatunkowo oznaczonych. Podczas, gdy przy sprzedaży handlowej zbadanie towaru żwykle następuje i nie jest zbytnim obciążeniem kupującego, to w obrocie powszechnym, zwłaszcza, gdy chodzi o rzeczy indywidualnie oznaczone, obowiązek bezzwłocznego badania pod grozą utraty praw z tytułu rękojmi byłby zbyt uciążliwy, a w wielu przypadkach doprowadziłby do unicestwienia słusznej zresztą ochrony kupującego. Nawet w obrocie Tylko dwie zasady odpowiadają słuszności i czynią zadość uzasadnionym interesem obu stron, a mianowicie: po pierwsze, że kupujący winien jest zawiadomić sprzedawcę możliwie rychło po odkryciu wady, po drugie, że kupujący winien jest żbadać oddany przedmiot w celu odkrycia ewentualnych wad tylko w tych przypadkach, w których takie badanie w normalnym toku czynności jest praktykowane i wskazane. Czy tak się rzecz ma w konkretnym przypadku, oceni sędzia, uwzględniając zwyczaje obrotu i towarzyszące okoliczności. Te dwie zasady k. z. przyjmuje, oznaczając okres czasu, w którym zawiadomienie o wadzie powinno nastąpić, na miesiąc i zaznaczając wyraźnie w § 2, że wystarczy dla zachowania terminu wysłanie w tym terminie pisma lub telegramu, a nie potrzeba, aby zawiadomienie piśmienne lub telegraficzne w tym terminie do sprzedawcy doszło, jakby wynikało z ogólnej zasady art. 30 k. z. Jako sankcję niewykonania obowiązku zawiadomienia przyjmuje k. z. utratę praw z tytułu rękojmi, z czego wynika, że przepisy art. 336 o prekluzji roszczeń z tytułu rękojmi za wady fizyczne wchodzą w zastosowanie tylko wówczas, gdy roszczenia te przedtem nie wygasły wskutek niedochowania przepisu art. 324. Przepis § 3 polega na tej samej zasadzie, co np. przepis art. 316 § 3, o ile zaś chodzi o zdanie 2 — na zasadzie, że ochrona sprzedawcy może iść tylko tak daleko, dopóki nie staje w sprzeczności ze słusznym interesem kupującego. Kupujący nie może być pozbawiony roszczeń z tytułu rękojmi dlatego, że zawiadomienie sprzedawcy jest niemożliwe skutkiem nieznajomości adresu. ART. 325. § 1. W przypadku rękojmi za wady fizyczne kupujący może od umowy odstąpić albo żądać obniżenia ceny.

Kodeks zobowiązań — Art. 325—326. ﻿457 § 2. Jeżeli przedmiotem sprzedaży są rzeczy zamienne, kupującemu służy wybór między prawami, przewidzianymi w paragrafie poprzedzającym, a żądaniem dostarczenia, zamiast rzeczy wadliwych, takiej samej ilości rzeczy tego samego gatunku, wolnych od wad, oraz naprawienia szkody wynikłej z opóźnienia. Z kodeksów dotychczas obowiązujących w Polsce jeden tylko k. c. a. uzależnia środki służące kupującemu od doniosłości wady, mianowicie odróżnia, czy wada da się usunąć czy nie oraz czy wyłącza użytek rzeczy czy nie, dając w miarę tego bądź prawo rozwiązania umowy, bądź tylko obniżenia ceny sprzedaży. Natomiast k. N. i k. c. n. pozostawiają wybór kupującemu. To ostatnie stanowisko uznać należy za słuszne, ponieważ ocena, czy wada jest usuwalna, albo czy wyłącza użytek rzeczy, obciąża w wysokim stopniu proces o rękojmię i zależy nieraz od indywidualnych stosunków kupującego, które on najlepiej sam ocenić potrafi. Ponadto zmuszanie kupującego do zatrzymania rzeczy wadliwej chociażby za niższą cenę sprzeciwiałoby się często celowi gospodarczemu sprzedaży, zwłaszcza, jeżeli rzecz nabyto dla własnego użytku a nie np. w celu dalszej sprzedaży. Stanowisko to podziela także k. z. szwajc. (art. 205) z tym ograniczeniem, że w przypadkach, gdy kupujący pragnie odstąpić od umowy, sędziemu wolno orzec jedynie obniżenie ceny sprzedaży, jeśli uważa, że odstąpienie nie jest okolicznościami uzasadnione. Tego ograniczenia k. z. nie przyjmuje (tak samo k. c. sow.), albowiem uważa, że ta sprawa powinna być pozostawiona w zupełności ocenie kupującego. Obawie o szykanowanie sprzedawcy zapobiega dostatecznie przepis art. 189 k. z. Przepis § 2, wzorowany na art. 206 k. z. szwajc., jest uzasadniony tym, że przy sprzedaży rzeczy zamiennych interes kupującego jest najlepiej zaspokojony przez dostarczenie mu rzeczy niewadliwych a dla sprzedawcy nie przedstawia to szczególniejszych trudności i jest o tyle korzystniejsze od rozwiązania umowy, że sprzedawca pozbywa się ze swego zapasu towaru za pełną cenę, a towar wadliwy może w inny sposób zużytkować. Te praktyczne względy usprawiedliwiają w tym przypadku wyłom od zasady, że roszczenia z tytułu rękojmi ograniczają się do zaspokojenia interesu ujemnego kupującego. ART. 326. Jeżeli kupujący zawiadomił sprzedawcę o wadzie fizycznej sprzedanej rzeczy, sprzedawca może mu wyznaczyć odpowiedni termin do oświadczenia, czy pragnie od umowy odstąpić. Po upływie tego terminu odstąpienie jest niedopuszczalne. Przepis ten, wzorowany na § 466 k. c. n., ma na celu ochronę sprzedawcy przed spekulacją ze strony kupującego, który mógłby umyślnie zwlekać z decyzją w zależności od wahania się cen.

﻿458 Kodeks zobowiązań — Art. 327—329. ART. 327. Kupujący nieruchomość może odstąpić od umowy z powodu niezupełności zapewnionego obszaru tylko wtedy, gdy niezupełność jest tak znaczna, że utrzymanie umowy w mocy nie przedstawia dlań interesu. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 320. ART. 328. Jeżeli kupujący odstępuje od umowy, obowiązany jest w szczególności zwrócić rzecz ze wszystkimi uzyskanymi korzyściami, sprzedawca zaś winien zwrócić otrzymaną cenę z odsetkami ustawowymi oraz wartość poczynionych przez kupującego nakładów koniecznych i użytecznych. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 309. ART. 329. § 1. Jeżeli z powodu wad fizycznych rzeczy, nadesłanej z innej miejscowości, kupujący chce od umowy odstąpić, nie może odesłać rzeczy bez uprzedniego porozumienia się ze sprzedawcą; obowiązany jest postarać się o przechowanie rzeczy na koszt sprzedawcy aż do chwili, w której w normalnych warunkach sprzedawca będzie miał możność nią rozporządzić. § 2. Jeżeli zachodzi obawa, że rzecz ulegnie pogorszeniu, kupujący ma prawo, a nawet, gdy tego interes sprzedawcy wymaga, obowiązek sprzedać rzecz z zachowaniem należytej staranności. Powyższe prawo służy kupującemu również wtedy, gdy sprzedawca zwleka z rozporządzeniem rzeczą lub gdy jej przechowanie wymaga znacznych kosztów. § 3. O zamiarze sprzedaży kupujący powinien, w miarę możności, zawiadomić sprzedawcę, w każdym zaś razie powinien wysłać mu zawiadomienie niezwłocznie po dokonaniu sprzedaży. Co do sprzedaży handlowej zob. art. 554 k. h. Przepis ten, podobnie jak art. 324, jest również wyrazem tendencji, aby o ile możności godzić interes kupującego z interesem sprzedawcy, BIBLIOGRAFIA Art. 328 Fenichel Zygmunt: Problem odsetek w polskim prawie prywatnym. Gl. Pr. r. 1935. str. 691.

﻿459 Kodeks zobowiązań — Art. 329—330. tj. uczynić dla sprzedawcy odpowiedzialność z tytułu rękojmi jak najmniej uciążliwą. I tak z przepisów o skutkach odstąpienia wynikałoby, że kupujący, który odstąpił od umowy co do przedmiotu, nadesłanego mu z innej miejscowości, ma nie tylko prawo ale i obowiązek zwrócić ten przedmiot sprzedawcy (art. 78 k. z.), a zatem może mu go odesłać z powrotem. Dla sprzedawcy może być jednak to odesłanie niekorzystne, gdyż transport może rzecz jeszcze pogorszyć, a ponadto sprzedawca może mieć sposobność korzystnego zużytkowania tego przedmiotu w miejscu zamieszkania kupującego. Należy więc dać sprzedawcy możność zadecydowania, czy przedmiot sprzedaży ma być mu odesłany, czy wydany komu innemu w miejscu, gdzie się znajduje, zwłaszcza, że nie uszczupla to w niczym praw kupującego a nawet może go zwolnić od trudu wysyłania rzeczy do sprzedawcy. To zapatrywanie znalazło wyraz w § 1. Z postanowień art. 309, w związku z art. 79, wynika, że kupujący może odstąpić od umowy i żądać zwrotu ceny, jakkolwiek nie może zwrócić rzeczy skutkiem zupełnego zepsucia albo zwraca ją w stanie zepsutym i nie będzie za to odpowiedzialny, gdyż nastąpiło to bez winy. Tej szkodzie sprzedawcy mogłaby jednak zapobiec sprzedaż czy, zanim jeszcze ulegnie zepsuciu. Również dla kupującego może kłopotliwe przechowywanie lub odsyłanie rzeczy psującej się oraz pożądane narażanie się na zarzut, że zepsucie nastąpiło z jego winy. Ponadto ze względu na przepis § 1 istnieje dla kupującego niebezpieczeństwo, że sprzedawca, zawiadomiony o odstąpieniu co do rzeczy przesłanej z innego miejsca, zwleka z odpowiedzią, albo że przechowanie tej rzeczy aż do nadejścia tej odpowiedzi połączone jest ze znacznymi kosztami. W tych przypadkach możność sprzedaży rzeczy zamiast jej przechowywania lub odsyłania leży w interesie kupującego. Dlatego k. z., za wzorem k. z. Szwajc. (art. 204), daje w tych przypadkach kupującemu prawo a nawet, jeżeli tego wymaga interes sprzedawcy, obowiązek sprzedania rzeczy na miejscu, gdzie się znajduje (§ 2). Przepis ten stosuje się oczywiście tylko wówczas, gdy rzecz była nadesłana z innego miejsca, gdyż wzmianka o tym, zawarta jako warunek w § 1, odnosi się także do §§ 2 i 3, jako zamieszczonych w tym samym artykule. Nie byłoby też żadnej racji dawać kupującemu prawa a nawet wkładać na niego obowiązku sprzedaży wówczas, gdy sprzedawca znajduje się na tym samym miejscu, gdyż wówczas zwrot rzeczy sprzedawcy jest łatwiejszy i korzystniejszy dla obu stron, niż sprzedaż. Interesy sprzedawcy przy dokonaniu sprzedaży z § 2 chronione są postanowieniem, że kupujący winien przy tym dochować należytej staranności, oraz przepisami § 3. ART. 330. § 1. Gdy z pomiędzy rzeczy sprzedanych tylko niektóre są wadliwe i dadzą się odłączyć od wolnych od wad, bez szkody dla obu stron, prawo kupującego do odstąpienia od umowy ogranicza się do rzeczy wadliwych. § 2. Odstąpienie od umowy co do rzeczy głównej pociąga za sobą odstąpienie od umowy co do rzeczy dodatkowej, ale nie odwrotnie.

﻿460 Przepis ten wzorowany jest na §§ 469 i 470 k. c. n. i art. 209 k. z. szwajc. Odpowiada on naturze rzeczy i słuszności, a mianowicie zasadzie, że należy umowę utrzymać w mocy tak długo, jak długo to jest możliwe przy dostatecznej ochronie interesów kupującego, oraz zasadzie, że skutki rękojmi powinny jak najmniej szkodzić sprzedawcy. ART. 331. § 1. Kupujący, który odstępuje od umowy albo domaga się obniżenia ceny lub dostarczenia rzeczy wolnych od wad zamiast wadliwych, może żądać naprawienia szkody, jakiej doznał przez to, że zawarł umowę, albo, gdy chodzi o rzeczy oznaczone tylko co do gatunku, przez to, że przyjął rzecz, nie wiedząc o jej wadzie. § 2. Sprzedawca odpowiada wobec kupującego również za wszelką inną szkodę, chybaby udowodnił, że nie ponosi żadnej winy. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 317. ART. 332. Do sprzedaży zwierząt domowych, jako to: koni, bydła rogatego, owiec, kóz, trzody chlewnej, oraz innych zwierząt, które wymieni rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych w porozumieniu z Ministrem Sprawiedliwości, stosuje się przepisy o rękojmi wskazanymi Co do odpowiedzialności za sprzedane zwierzęta gospodarskie panowała — szczególnie w Niemczech aż do wydania k. Kodeks rozmaitość postanowień (zob. mot. do k. c. n. II, str. 243 nast.). Niektóre ustawodawstwa partykularne szły za przykładem prawa rzymskiego i rozciągały odpowiedzialność sprzedawcy na wszystkie wady, nadając kupującemu prawo skargi o przemianę i obniżenie ceny według jego wyboru. Inne, idąc za dawnym prawem niemieckim, kazały odpowiadać sprzedawcy tylko za pewne, ustawą określone wady główne tzw. Hauptmangel, i za te tylko w przypadku, gdy się ukazały w ciągu pewnego ustawą określonego czasu; w tym przypadku jednak wprowadzały domniemanie, że te wady istniały już w decydującej chwili (zawarcia umowy lub wydania zwierzęcia). Ustawodawstwa te ograniczały zresztą prawa kupującego do skargi o przemianę, wyłączając skargę o obniżenie ceny sprzedaży. Spomiędzy ustawodawstw w Polsce obowiązujących, k. N. i T. X nie zawierały żadnych osobnych postanowień co do odpowiedzialza sprzedane zwierzęta. Dla Francji jednak wyszła ustawa z 2 sier-1884, zmieniana kilkakrotnie w r. 1895, 1898, 1905 i 1914, w której oznaczono pewną ilość chorób uznanych za „vices redhibitoires" w zastosowaniu do koni, osłów i mułów oraz nierogacizny, stanowiąc zarazem, że w przypadkach takich chorób nie może być wniesiona skarga o obniżenie ceny, jeśli sprzedawca oświadczy gotowość odebrania zwie-

Kodeks zobowiązań — ﻿461 Art. 332. rzęcia i zwrotu ceny, oraz naprawi szkodę, spowodowaną umową sprzedaży. Jako termin redhibitoryjny ustanowiono termin dziewięciodniowy od dnia wydania, tym samym przyjęto więc system niemiecki. K. c. n. przyjął w całości system niemiecki w odniesieniu do zwierząt wymienionych w § 481, pozostawiając oznaczenie wad i czasokresów rękojmi rozporządzeniu. K. c. a. (§ 925), pozostając w zasadzie co do wad zwierząt na stanowisku prawa rzymskiego, wprowadził co do wad, ukazujących się dopiero po wydaniu, domniemanie, że wady te istniały już w chwili wydania, jeżeli bydle padło w ciągu 24 godzin po wydaniu albo jeśli w ciągu pewnego czasu po wydaniu pewne choroby, wymienione w dawnym § 925, wyszły na jaw, a kupujący dopełnił ostrożności, przepisanych w § 926 (bezzwłoczne zawiadomienie sprzedawcy, oględziny sądowe itd.). Przy nowelizacji k. c. a. w r. 1916 zatrzymano w zasadzie system rzymski a jedynie w miejsce przepisów §§ 924 i 925 wprowadzono przepis, że osobnym postanowieniem będzie określone, co do jakich zwierząt okazanie się wady w pewnym terminie uzasadnia domniemanie, że wada istniała już przed wydaniem. W k. z. przyjęto system niemiecki. Na uzasadnienie tego systemu można przytoczyć, że ocena, czy wada zwierzęcia powoduje jego nieużyteczność i w jakim stopniu, może dawać powód do licznych procesów, w których ostatecznie decydować muszą znawcy. Konsekwencją tego byłaby nie tylko kosztowność procesów ale i niepewność prawa, gdyż zapatrywania znawców są często rozbieżne. Dlatego dla obrotu jest korzystniejsze wymienić taksatywnie pewną ilość wad, najczęściej uważanych za uzasadniające rękojmię, a w razie istnienia innych wad, o ile nie było specjalnych gwarancyj, odpowiedzialność wyłączyć. Ze względu na możliwą zmianę zapatrywań co do doniosłości wady pod wpływem postępów nauki weterynaryjnej, wskazane jest pozostawienie ustalenia wad głównych drodze rozporządzenia. Ze względu na szybki obrót zwierzętami, które nieraz w krótkim czasie przechodzą przez wiele rąk, wskazane też jest wprowadzenie krótkiego czasu, przez który sprzedawca odpowiada (w k. c. n. i k. c. a. 6 tygodni od upływu czasokresu rękojmi). Wprowadzenie domniemania, iż wada, ujawniona dopiero po wydaniu, istniała już w chwili wydania, konieczne jest ze względu na organiczną naturę zwierzęcia, powodującą, że choroba najczęściej dłuższy czas się rozwija, zanim na jaw wystąpi. Opierając się na zdaniu nauki weterynarii, można więc z wielkim prawdopodobieństwem przyjąć, że choroba zwierzęcia, która przed upływem tego czasu (inkubacji) po wydaniu się okazała, istniała już w organizmie zwierzęcia przedtem, i wprowadzając to domniemanie, znacznie proces uprościć. Ponadto istnieje uzasadniony interes sprzedawcy, aby za wady, które okażą się dopiero po upływie czasu rękojmi, w ogóle nie odpowiadał, chociażby kupujący udowodnił, że wada istniała przed wydaniem, gdyż wobec tego, że czasokresy rękojmi opierają się na doświadczeniu i wiedzy lekarskiej, dowód taki, który z natury rzeczy nie może być bardzo ścisły i opiera się tylko na zdaniu jednego, albo choćby kilku znawców, ma znaczenie wysoce problematyczne. Według k. z. szwajc. (art. 198) sprzedawca zwierząt tamże wymienionych odpowiada z tytułu rękojmi tylko wtedy, jeśli ją pisemnie objął, poza tym. jeśli wadę podstępnie ukrył. Tego ograniczenia k. z. nie przyjmuje, gdyż stanowi ono niedostatecznie uzasadnione uprzywilejowanie sprzedawcy. W Szwajcarii tłumaczy się ono wpływem, jaki na unormowanie tej kwestii wywarł związek chłopski, reprezentujący interesy

Kodeks zobowiązań — Art. 332—333 ﻿462 klasowe. Przytaczany na jego uzasadnienie argument, iż chodzi tu o bezpieczeństwo stanu prawnego i uchylenie procesów nie jest przekonywający. Te względy zabezpiecza już bowiem w dostatecznej mierze system niemiecki. Co dalej idzie, wykracza już przeciw zasadzie słuszności. Uchylenie procesów tą drogą jest problematyczne, gdyż kupujący, który nie ma pisemnej gwarancji, będzie zawsze swe roszczenia opierał na podstępnym zamilczeniu wady. Wymienienie zwierząt zamieszczono w kodeksie, nie pozostawiając tej kwestii rozporządzeniu, jak to czyni k. c. sow. (§ 195). Chodzi bowiem o objęcie odrębnymi przepisami takich zwierząt, które mają szczególniejsze znaczenie gospodarcze. Ta zaś kwestia nie zależy od łatwo zmieniających się stosunków i może być przez ustawodawcę załatwiona. Przyjmując w zasadzie system niemiecki, nie przyjęto w k. z. postanowienia, zawartego w § 487 k. c. n. i art. 3 ust. franc. z r. 1884, że kupujący przy sprzedaży zwierząt ma tylko prawo odstąpienia od umowy a nie obniżenia ceny. Przytoczone na uzasadnienie tego stanowiska w motywach do k. c. n. argumenty (uproszczenie procesów, uniknięcie oszacowań, wyłączenie spekulacyj ze strony kupującego), stosują się właściwie w równej mierze do wszystkich przypadków rękojmi, tak że z tego powodu należało by w ogóle wyłączyć skargę o obniżenie ceny. Dla k. z. decydujący był wzgląd, że kupujący ma prawo do utrzymania umowy w mocy i nie powinien być pozbawiony korzyści, jaką odnosi z tego, że umowę o pewnej treści zawarł np. w czasie, w którym cena takich rzeczy była niższa. Gdy bowiem cena ta idzie w górę, odstąpienie od umowy wyjdzie tylko na korzyść sprzedawcy, który za rzecz wadliwą będzie mógł uzyskać wyższą cenę, podczas gdy kupujący nawet za taką samą rzecz będzie musiał więcej zapłacić. Ze względu na specjalne cele, do których się nabywa niektóre ze zwierząt, wymienionych w art. 332 (np. sprzedaż koni wyścigowych lub zwierząt rozpłodowych) pozostawia kupującemu w art. 333 § 3 możność wyraźnego wymówienia sobie rękojmi za wady, nie objęte rozporządzeniem ministerialnym. W takim przypadku wchodzą w zastosowanie oprócz ogólnych przepisów o rękojmi także szczególne przepisy artykułów 332—335, o ile oczywiście dadzą się zastosować. Jeżeli np. sprzedawca przyjął odpowiedzialność za szczególną chorobę zwierzęcia, nie objętą rozporządzeniem, a nie określono przy tym w umowie terminu rękojmi w rozumieniu art. 333 § 2, nie wejdzie w zastosowanie domniemanie z art. 334, lecz kupujący musi dowodzić, że choroba ta istniała w chwili wydania. § 1. Sprzedawca odpowiada tylko za wa-ART. 333. dy główne i tylko o tyle, o ile wyjdą na jaw w ciągu oznaczonego terminu. § 2. Wady główne i terminy ich ujawnienia się (terminy rękojmi) oznaczy rozporządzenie Ministra Rolnictwa Reform Rolnych w porozumieniu z Ministrem Sprai wiedliwości. § 3. Za wady, nieoznaczone w tym rozporządzeniu.

Kodeks zobowiązań — Art. 333. ﻿463 sprzedawca odpowiada wtedy, jeżeli taką odpowiedzialność wyraźnie na siebie przyjął. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 25 czerwca 1954 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Sprawiedliwości o wadach głównych i terminach ich ujawnienia u zwierząt domowych. (Dz. U. R. P. Nr 57, poz. 505). Na podstawie art. 555 § 2 kodeksu zobowiązań (Dz. U. R. P. z 1955 r. Nr 82, poz. 598) zarządzam co następuje: § 1. Wadami głównymi w rozumieniu art. 555 § 2 kodeksu a) u zwierząt z gatunku konia: przypadki utrudnienia oddechu, spowodo= wane przez chroniczne, nieuleczalne schorzenie płuc łub serca; termin rękojmi 14 dni; dychawica świszcząca — przypadki przeszkody w oddy= chaniu, spowodowane przez chroniczne, nieuleczalne schorzenie krtani lub tchawicy, objawiającej się charakterystycznymi szmerami; termin rękojmi 14 dni; lykawość we wszystkich postaciach; termin rękojmi 14 dni; 4) nosacizna stwierdzona na podstawie oznak zewnętrz* nych lub za pomocą obowiązujących metod rozpoznawczych; ter= min rękojmi 21 dni; okresowe zapalenie oczu (schorzenie wewnętrznych czę= ści oka, ślepota miesięczna); termin rękojmi 14 dni; wartogłowienie — w postaci nieuleczalnej 6) wywołane wodnicą mózgu; termin rękojmi 14 dni; b) u bydła rogatego: gruźłica w postaci otwartej gruźlicy wymienia lub jeżeli jest przyczyną ogólnego wychudzenia zwierzęcia; termin rękojmi 21 dni; zaraza płucna; termin rękojmi 28 dni; c) u owiec: świerzb; termin rękojmi 14 dni; wodnica ogólna silnie rozwinięta; termin rękojmi 14 dni; d) u trzody chlewnej: 1) pomór świń; termin rękojmi 10 dni; różyca świń; termin rękojmi 5 dni; 5) wągry szkodliwe dla ludzi; termin rękojmi 14 dni; 4) włośnica; termin rękojmi 14 dni.

Kodeks zobowiązań — Art. 333—336. ﻿464 § 2. Terminy rękojmi wymienione w paragrafie poprzednim biegną od chwili wydania zwierzęcia. § 3. Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie z dniem 1 1934 r. lipca Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 332. ART. 334. Jeżeli w ciągu oznaczonego terminu wyjdzie na jaw wada, za którą sprzedawca odpowiada, domniemywa się, że istniała już w chwili wydania zwierzęcia. ART. 335. § 1. Kupujący traci prawa z tytułu rękojmi, jeżeli w ciągu tygodnia po wykryciu wady głównej nie zawiadomi o niej sprzedawcy. § 2. Jeżeli zawiadomienie było piśmienne lub telegraficzne, wystarcza, aby w powyższym terminie pismo lub telegram były wysłane. § 3. Utrata praw nie następuje, jeżeli sprzedawca wadę podstępnie zataił, albo jeżeli miejsce zamieszkania sprzedawcy nie jest kupującemu wiadome. Przepis art. 324, wprowadzający we wszystkich przypadkach rękojmi obowiązek zawiadomienia sprzedawcy o odkryciu wady w ciągu miesiąca od podanej tam chwili, nie wystarcza do ochrony sprzedawcy zwierzęcia, którego organizm podlega szybkim zmianom, a ocena, czy istnieje wada objęta obowiązkiem rękojmi, nie jest łatwa i powinna być pozostawiona czynnikom fachowym. Dlatego k. z. wprowadza przy wadach zwierząt obowiązek zawiadomienia sprzedawcy o odkryciu wady w ciągu tygodnia po jej odkryciu. Termin dwudniowy, przyjęty w § 485 k. c. n., byłby zbyt krótki, zwłaszcza w stosunkach wiejskich. Nie stawia też k. z. na równi z zawiadomieniem wytoczenia pozwu lub innych czynności, wymienionych w § 485 k. c. n., gdyż chodzi właśnie o to, aby sprzedawca jak najrychlej dowiedział się o wadzie i bez dopuszczania do sporu mógł z kupującym się ułożyć lub zwierzęciem inaczej zadysponować. ART. 336. § 1. Roszczeń z tytułu rękojmi za wady fizyczne nie można dochodzić sądownie po upływie roku, a gdy chodzi o wady budynku po upływie lat pięciu licząc od dnia otrzymania rzeczy przez kupującego. § 2. Jeżeli chodzi o wady zwierząt, termin ten wynosi sześć tygodni i biegnie od końca terminu rękojmi, ustano-Art. 334. Fenichel Zygmunt: Domniemania w k. z. P. S. r. 1934, nr 10.

﻿465 wionego w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych w porozumieniu z Ministrem Sprawiedliwości. § 3. W drodze zarzutu kupujący może żądać rękojmi także po upływie powyższych terminów, jeżeli przed ich upływem zawiadomił sprzedawcę o wadzie. § 4. Sprzedawca nie może korzystać z upływu tych terminów, jeżeli wadę podstępnie zataił. Przy sprzedaży na raty umowa nie może utrudnić dochodzę; nia roszczeń, służących kupującemu z tytułu rękojmi, w szczegół; ności nie może zawierać postanowienia, że roszczeń takich nie można dochodzić w drodze zarzutu (art. 556 § 2 k. h.). Odpowiedzialność sprzedawcy za nienależyte wykonanie umowy wskutek dostarczenia faktycznie wadliwej rzeczy istnieje po prekluzji roszczenia ewikcyjnego tylko wówczas, gdy sprze; dawca przez czyn niedozwolony, zatem z winy swej wyrządził kupującemu szkodę, (art. 154 k. z.) tak że kupującemu służy samoistne roszczenie odszkodowawcze bez względu na prekluzję roszczenia ewikcyjnego. (O. S. N. z 15. 11. 1956, C II 1476/56; P. P. A. z r. 1957, doz. 21, P. S. z r. 1957, doz. 545, Zb. O. S. N. C. z r. 1957, poz. 187). Powody, dla których k. z. przyjął koncepcję terminu zawitego a nie przedawnienia, wyłuszczone są w motywach do art. 319. Co do terminów, istnieją między kodeksami dość znaczne różnice. K. N. w art. 1648 nie określa terminu dokładnie, pozostawiając decyzję sędziemu, zaznacza tylko, że termin musi być krótki oraz że trzeba uwzględnić zwyczaje. K. c. a. zakreśla co do nieruchomości 3 lata, co do ruchomości 6 miesięcy, co do bydląt 6 tygodni (§ 933). K. c. n. przyjmuje przy nieruchomościach 1 rok, przy ruchomościach 6 miesięcy, przy zwierzętach 6 tygodni (§§ 477 i 490). Z innych kodeksów przyjmują: k. z. szwajc. rok dla wszystkich rodzajów rzeczy z wyjątkiem domów, co do których obowiązuje 5 lat (art. 210 i 219 ust. 3); kodeks sowiecki rok przy domach, 6 miesięcy przy ruchomościach, 3 lata w razie podstępu; kod. jap. rok we wszystkich przypadkach (§ 570). K. z. uważa za pożądane możliwe uproszczenie rzeczy, dlatego za wzorem pr. szwajc. i japońskiego przyjmuje rok. Tylko przy wadach zwierząt, ze względu na szybkie zmiany ich stanu, konieczny jest znacznie — 6 tygodni. krótszy termin Podczas obrad komisji międzyministerialnej wprowadzono osobny pięcioletni termin zawity, gdy chodzi o wady budynku, a to aby uzgodnić czasowe ograniczenie rękojmi z tytułu sprzedaży z takimże ograniczeniem rękojmi z tytułu umowy o dzieło, co do której, gdy chodzi o wady budynku, przyjęto w art. 488 termin pięcioletni z tej przyczyny, że wady budynku mimo najdokładniejszego zbadania wychodzą na jaw zwykle dopiero po dłuższym czasie. Co do §§ 3 i 4 por. uzasadnienie do art. 319..

Kodeks zobowiązań — Art. 337. ﻿466 Rozdział V. Obowiązki kupującego. ART. 337. § 1. Kupujący obowiązany jest zapłacić umówioną cenę, oraz odebrać rzecz, jeżeli sprzedawca ma obowiązek ją wydać. § 2. Jeżeli rzecz ma być przesłana z innej miejscowości, kupujący obowiązany jest zapłacić cenę dopiero po nadejściu rzeczy do miejsca przeznaczenia i po umożliwieniu mu jej zbadania. Głównym obowiązkiem kupującego jest zapłata ceny. Można byr poprzestając na ogólnym określeniu obowiązków stron w art. 294, o tym osobno nie mówić, jednak skoro istnieje rozdział o obowiązkach kupującego ze względu na potrzebę innych jeszcze postanowień, należało i o tym zasadniczym obowiązku na początku tego rozdziału wspomnieć. Kwestia, czy odebranie rzeczy należy do obowiązków czy też tylko do praw kupującego, jest w nauce sporna (por. Ehrenzweig, II, 1 wyd. VII, § 339 przy uw. 8 i § 364 przy uw. 7). Praktyczna jej doniosłość objawia się w tym, iż w razie istnienia obowiązku odebrania kupujący, który odebrania odmawia, popada w zwłokę dłużnika, a sprzedawca może wytoczyć powództwo o odebranie, ewentualnie od umowy odstąpić i żądać naprawienia szkody. W przeciwnym razie kupujący, który rzeczy należycie mu zaofiarowanej nie odbiera, naraża się tylko na skutki zwłoki wierzyciela. Kodeksy austriacki i niemiecki wyraźnie nakładają ten obowiązek na kupującego (§§ 1062, 1061 i 1047 k. c. a., § 433 k. c. n.), w kodeksie Napoleona wynika on pośrednio z art. 1657. K. z. szwajc. w art. 211 zobowiązuje kupującego do przyjęcia należycie zaofiarowanej rzeczy, przy czym jednak chodzi nie tylko o faktyczne odebranie w celu zwoln;enia sprzedawcy od obowiązku przechowywania ale zarazem o prawne uznanie rzeczy za odpowiadającą umowie i zwolnienie sprzedawcy w ogóle od obowiązków dopełnienia. K. z. za wzorem kodeksów dotychczas w Polsce obowiązujących zatrzymuje również obowiązek odebrania rzeczy sprzedanej. Nie chodzi tu jedynie o uwolnienie sprzedawcy od obowiązku przechowywania rzeczy. Na to wystarczą na ogół przepisy o zwłoce wierzyciela. Decydującym był wzgląd, że dopóki rzecz nie jest odebrana, stosunek prawny nie jest wyjaśniony, bo kupujący z reguły dopiero po odebraniu może rzecz zbadać i przekonać się. czy nie ma wad. Kupujący może właśnie dlatego zwlekać z odebraniem, iż przypuszcza, że istnieją wadliwości rzeczy. Jednak sprzedawca ma słuszny interes w tym, aby stosunek został jak najrychlej wyjaśniony, co może nastąpić właśnie podczas sporu o odebranie rzeczy. Z tych względów nie ograniczono obowiązku odebrania rzeczy do niektórych przypadków, np. do przypadków, gdy sprzedawca ma interes w odebraniu (por. Staub-Pisko, Kommentar zum Handelsgesetzbuch, do art. 346, § 9), gdyż wówczas należało by przyjąć, iż chodzi o jakiś inny szczególny interes. Oczywiście, w razie szykany ze strony sprzedawcy ■wystarczą ogólne zasady.

Kodeks zobowiązań — Art. 337—338 ﻿467 Z ogólnych przepisów wynika, że zapłata ceny powinna nastąpić równocześnie z wydaniem rzeczy. Wynikałoby z tego, ze względu na postanowienie art. 301 § 1, że w przypadku, gdy rzecz ma być przesłana z innego miejsca, zapłata ceny powinna nastąpić równocześnie z wydaniem rzeczy przewoźnikowi. Nie byłoby to praktyczne z następujących powodów: 1) nie wiadomo, czy chwila ta byłaby zarazem chwilą przejścia własności, 2) kupujący w tej chwili nie otrzymuje jeszcze świadczenia, w rezultacie płaciłby wcześniej, niżby powinien płacić w myśl zasady świadczenia równoczesnego, 3) kupujący może stwierdzić, czy rzecz jest niewadliwa i czy odpowiada umowie, dopiero w chwili otrzymania rzeczy w miejscu przeznaczenia, gdyby więc przedtem cenę zapłacił, musiałby, w razie nieprzyjęcia rzeczy albo zdecydowania się na odstąpienie z powodu wady, żądać zwrotu ceny, co naraża go na proces i na nieściągalność. Dlatego za wzorem art. 211 k. z. szwajc. wprowadzono postanowienie, zawarte w § 2. ustawowe od umówionej ceny od chwili, v możność korzystania umowy cena ma być zapłacona w terminie późniejszym. Obowiązek oprocentowania ceny może wynikać z umowy albo być następstwem opóźnienia (por. art. 1652 al. 1 i 3 k. N., art. 213 ust. 2 k. z. szwajc.), o tym osobno przy sprzedaży mówić nie potrzeba (por. art. 86 i 248 k. z.). Mogą być jednak przypadki, w których kupujący odebrał rzecz i ceny nie zapłacił, nie popada jednak w opóźnienie, ponieważ albo kupił na kredyt albo sprzedawca o zapłatę się nie upomina. W pierwszym przypadku przypuścić należy, że skoro nie umówiono się o odsetki, sprzedawca kredytując cenę, uwzględnił to już w wyższej cenie. Inaczej ma się rzecz, gdy cena miała być zapłacona zaraz, lecz sprzedawca nie skorzystał z prawa wstrzymania się ze swoim świadczeniem w myśl art. 215 § 2 k. z. Kodeks Nap. wkłada wówczas na kupującego obowiązek oprocentowania wtedy, gdy rzecz sprzedana przynosi płody lub inne przychody, k. z. szwajc. w tym samym przypadku oraz gdy taki jest zwyczaj. Słusznie podniesiono, że kupujący korzysta z rzeczy nie tylko wtedy, gdy ona przynosi owoce lecz w ogóle, gdy ją ma w swym dzierżeniu, bo już wykonywa przez to nabyte prawo. W tym duchu też nauka niemiecka interpretuje § 452 k. c. n., jakkolwiek brzmienie jego wskazywałoby raczej tylko na przypadki, w których rzecz przynosi „użytki", tj. owoce naturalne lub cywilne. Kto kupił wazę etruską i postawił ją w salonie, nie pobiera żadnych „użytków", a jednak z niej korzysta w całej pełni. Dlatego projekt nakłada obowiązek oprocentowania na kupującego we wszystkich przypadkach, w których cena nie była kredytowana, a to od chwili, w której kupujący uzyskał możność korzystania z kupionego prawa. Powoływanie się zaś na zwyczaj (jak pr. szwajc.) uważa projekt za zbędne, bo w takim razie można odpowiednio do zwyczaju interpretować umowę (art. 107 k. z.). Art. 338. Fenichel Zygmunt: Problem odsetek w polskim prawie prywatnym, r. 1935, str. 691.

Kodeks zobowiązań — Art. 339. 468 Rozdział VI. Sprzedaż na próbę, ART. 339. § 1. Sprzedaż na próbę lub z zastrzeżeniem obejrzenia uważa się, w razie wątpliwości, za zawartą pod warunkiem zawieszającym, że kupujący uzna przedmiot sprzedaży za dobry. W braku oznaczenia w umowie czasu próby lub obejrzenia sprzedawca może wyznaczyć kupującemu odpowiedni termin. § 2. Warunek uważa się za ziszczony, jeżeli kupujący rzecz odebrał, a nie złożył oświadczenia przed upływem terminu umówionego lub wyznaczonego. O warunkach zob. art. 46—49. K. N. zawiera jedynie postanowienie, że sprzedaż na próbę uważa się w razie wątpliwości za zawartą pod warunkiem zawieszającym (art. 1588). Natomiast kwestię, czy chodzi tu o warunek zależny wyłącznie od woli kupującego czy też tylko o obiektywnie korzystny wynik próby, uważa jurysprudencja za ąuaestio facti, którą trzeba rozstrzygnąć na podstawie oświadczonej woli stron i okoliczności. Również nie ma postanowienia co do tego, jaki wpływ ma niedokonanie próby mimo upływu oznaczonego czasu. Jurysprudencja stosuje albo ogólne zasady o niewykonaniu obowiązku kontraktowego albo pomaga sobie zasadą fikcyjnego spełnienia warunku. Przepisy k. c. a. (znowelizowanego) §§ 1080 i 1081, k. c. n. §§ 495 i 496 i pr. szwajc. art. 223—225 zawierają pod tym względem dokładne reguły interpretacyjne i dlatego projekt na nich się wzoruje. Zgodnie z tymi przepisami wyraźnie zaznaczono w art. 339 § 1, że nie chodzi o obiektywnie korzystny wynik próby lecz o to, aby kupujący uznał przedmiot za dobry, czyli o warunek zależny wyłącznie od woli kupującego. Uznano następnie za potrzebne zapobiec temu, by sprzedawca pozostawał zbyt długo w niepewności. W tym celu strony zwykle same oznaczają czas próby. Jeżeli strony tego nie uczyniły, k. c. a. sam oznacza ten czas (3 dni przy ruchomościach, rok przy nieruchomościach), natomiast k. c. n. pozostawia wyznaczenie czasu sprzedawcy z tym ograniczeniem, że czas musi być stosowny, k. z. szwajc. zaś pozwala mu wezwać kupującego po upływie pewnego czasu, aby się bezzwłocznie oświadczył. System k. c. a. nie jest odpowiedni, bo wymaga najpierw znajomości pozytywnego ustawodawstwa u laików, a zresztą termin próby musi zależeć od rodzaju przedmiotu (np. barometru w trzy dni wypróbować nie można, ani np. roweru, jeżeli przez te trzy dni bez przerwy deszcz padał). Z pozostałych dwóch systemów wydaje się lepszym system k. c. n., gdyż BIBLIOGRAFIA Art. 339. Gliwa-Gliwlński K.: Sprzedaże warunkowe. Not. Hip. r. 1935, nr 15.

Kodeks zobowiązań — Art. 339—340. 469 kupujący nie powinien być zaskoczony koniecznością bezzwłocznego oświadczenia się. To też k. z. przyjął ten system. Jeżeli czas zakreślony umową lub przez sprzedawcę upłynie bezskutecznie, według ogólnych zasad uważać należy, że warunek się nie spełnił, gdyż z takiego oznaczenia czasu w razie wątpliwości wynika wola stron, że warunkiem jest uznanie rzeczy za dobrą w tymże czasie. Dlatego ust. 1 art. 224 k. z. szwajc. jest zbędny. Jednak jeżeli rzecz oddano kupującemu, można przypuszczać, że jeżeli kupujący w tym czasie się nie oświadczył, to uznał rzecz za dobrą, a zatem warunek się spełnił. Taką regułę interpretacyjną, leżącą też w uzasadnionym interesie sprzedawcy, który już oddał rzecz kupującemu, zawiera § 2 zgodnie z k. c. n. i k. z. szwajc. K. z. szwajc. dodaje jeszcze, że kupno uważa się za zatwierdzone, jeżeli kupujący w tym czasie albo się nie oświadczy albo rzeczy nie odda. Wzmianka o nieoddaniu rzeczy jest zbędna, bo jest to też rodzaj oświadczenia się dorozumianego, że kupujący rzecz aprobuje. Rozdział VII. Prawo odkupu. ART. 340. Prawo odkupu może być zastrzeżone w umowie sprzedaży na czas nie przenoszący lat pięciu, zastrzeżone zaś na czas dłuższy ulega skróceniu do lat pięciu. Prawo to wykonywa się przez oświadczenie sprzedawcy, skierowane do kupującego. Prawo odkupu, zastrzeżone zgodnie z poprzednio obowiązuj jącym'ustawodawstwem na czas dłuższy, niż to jest dopuszczalne według k. z., pozostaje w mocy aż do upływu umówionego czasu trwania (art. XLV przep. wprow. k. z.). Prawo odkupu, tj. sprzedaż z zastrzeżeniem prawa odkupu, budzi jako instytucja prawna liczne wątpliwości. Ekonomicznie jest objawem niepożądanym, gdyż krępuje kupującego i odbiera mu chęć do inwestycyj. Tej niekorzyści zapobiega ograniczenie czasowe tego prawa (k. N.: 5 lat, k. c. a.: czas życia sprzedawcy, k. c. n.: 30 lat nieruchomości, 3 lata ruchomości). Z punktu widzenia prawnego istnieje niebezpieczeństwo nadużywania tej formy w celu obejścia przepisów o zastawie i o lichwie. Jednak nieuregulowanie tej instytucji temu niebezpieczeństwu nie zapobiegnie wobec zasady wolności umów. Raczej należy zapobiec niebezpieczeństwu przez ograniczenie swobody pod względem ustalania ceny odkupu. Sądy zresztą mogą przez odpowiednie stosowanie przepisów o wyzysku (art. 42 k. z.) i o lichwie przeciwdziałać nadużywianiu tej formy. Dlatego nie ma powodu bezwzględnego zakazywania takich umów. System k. z. szwajcarskiego, który zawiera tylko przepis co do formy BIBLIOGRAFIA Art. 340. Liebeskind Adolf: Prawo odkupu. E. P. P. XIX.

Kodeks zobowiązań — Art. 340. ﻿470 prawa odkupu przy nieruchomościach (art. 216), nie wydaje się praktyczny, gdyż w takim razie w braku bliższych postanowień umownych co do odpowiedzialności za wady, za uszkodzenia, za obciążenia, co do prawa zwrotu nakładów itp. wchodzą w zastosowanie ogólne zasady, które nie zawsze są w tym przypadku odpowiednie a zresztą zależą od — jak wiadomo — może być najkonstrukcji prawa odkupu, która rozmaitsza (oferta odprzedaży, umowa przedwstępna, sprzedaż pod warunkiem rozwiązującym, odprzedaż pod warunkiem zawieszającym, sui generis prawo kształtujące, mocą którego sprzedawca może powołać do życia specjalne obowiązki kontraktowe w stosunku wynikłym ze sprzedaży). Uwzględniając, że wszystkie prawa obowiązujące w Polsce tę instytucję normują, należało nie zmieniać stanu rzeczy i tylko zunifikować przepisy w tej materii a zarazem wprowadzić ograniczenie wolności umów co do czasu trwania prawa odkupu i ustalenia ceny odkupu, aby zapobiec niekorzystnym następstwom ekonomicznym oraz obchodzeniu przepisów o zastawie i o lichwie. Co do konstrukcji, k. z. pozostawia ją nauce. Jednak nie przeszkadza to temu, że sformułowanie pozytywnych przepisów, nie przesądzając zresztą jednej konstrukcji, może przecież wyłączyć taką, której konsekwencje nie są ze względów praktycznych do przyjęcia. Tak ma się rzecz np. z konstrukcją warunku rozwiązującego, przyjętą przez k. N. Przyjęcie tej konstrukcji było dlatego dla k. z. niemożliwe, ponieważ w takim razie instytucja odkupu byłaby zupełnie zbędna, wobec przepisów części ogólnej o prawie odstąpienia (art. 76—79 k. z.). Jeżeli zatem strony chcą połączyć prawo odkupienia ze skutkami zniweczenia poprzedniej sprzedaży, mogą użyć do tego formy umowy z zastrzeżeniem odstąpienia dla sprzedawcy. Jeżeli jednak stronom chodzi o umożliwienie odkupienia rzeczy, tzn. odebrania jej za zwrotem np. innej ceny niż zapłacono, dalej o pozostawienie kupującemu pożytków przez czas posiadania itp., wówczas mogą użyć formy sprzedaży z zastrzeżeniem prawa odkupu. Dlatego k. z. tak formułuje skutki prawa odkupienia, aby się różniły od skutków odstąpienia od umowy w kierunku niehamowania prawidłowej gospodarki kupującego. Wynikają stąd następujące zasady: Pożytki pobrane przez każdą ze stron nie ulegają zwrotowi (por. § 1068 k. c. a.). 2. Zwrot nakładów należy się kupującemu, o ile były konieczne lub użyteczne, w szerszym zakresie, niż posiadaczowi w dobrej wierze lub prowadzącemu cudzą sprawę bez zlecenia. W szczególności kupujący traktowany jest pod względem pierwszych korzystniej od posiadacza b. fide (bo wie o prawie odkupu i działa też altruistycznie), pod względem zaś drugich korzystniej od sprawującego cudzą sprawę bez zlecenia (bo jako właściciel nie miesza się w cudze sprawy). 3. Co do dyspozycyj faktycznych, to kupujący, wiedząc o prawie odkupienia, powinien obchodzić się z rzeczą ze starannością, wymaganą w ogóle przy zobowiązaniach i odpowiada za pogorszenia, jakie powstaną z jego winy. Osobny przepis uznano za zbędny, gdyż wystarczą ogólne przepisy o wykonaniu zobowiązań. Należy jednak pozostawić kupującemu możność przeprowadzenia zmian nieistotnych, aby go zbytnio nie krępować w używaniu rzeczy. Dlatego k. z. ogranicza w art. 342 zakaz dokonywania zmian i obowiązek ich usunięcia lub dania odszkodowania tylko do zmian istotnych.

471 ﻿Kodeks zobowiązań — Art. 340—342. 4. Co do dyspozycyj prawnych, to kupujący nie powinien rzeczy zbywać trzeciemu ani obciążać i za to odpowiada, tzn. musi usunąć prawa osób trzecich, albo dać odszkodowanie za udaremnienie albo za zmniejszenie wartości. 5. Odkupujący musi: a) zapłacić sumę odkupu, a w razie wości zwrócić sumę otrzymaną, b) zwrócić koszty i wydatki z kontraktu. Celem uniknięcia skrępowania kupującego przez zbyt długi okres czasu, k. z. ogranicza w art. 340 czas trwania prawa odkupu do lat pięciu. Jest to przepis bezwzględnie obowiązujący, co wynika z postanowienia, że w razie umówienia czasu dłuższego następuje ograniczenie czasu trwania do lat pięciu z samego prawa. Aby zapobiec nadużywaniu formy sprzedaży z zastrzeżeniem prawa odkupu po znacznie wyższej cenie, niż cena sprzedaży, w celu obejścia przepisów o zastawie (zakaz umowy, że zastaw w razie niezapłacenia przypada na własność zastawnikowi) i o lichwie, k. z. w art. 341 daje sprzedawcy zawsze prawo żądania obniżenia ceny odkupu do wartości przedmiotu sprzedaży w chwili wykonania prawa odkupu. Przepis ten, jak wynika z jego uzasadnienia, jest również przepisem bezwzględnie obowiązującym. Dlatego uznano za zbędną osobną wzmiankę o tym, zawartą W projekcie drugiego czytania (art. 365 in fine). ART. 341. § 1. Z chwilą wykonania prawa odkupu kupujący obowiązany jest przenieść z powrotem na sprzedawcę nabyte prawo za zwrotem ceny i kosztów sprzedaży oraz nakładów koniecznych i użytecznych; zwrot nakładów użytecznych należy się kupującemu tylko do wysokości przyrostu wartości, istniejącego w chwili odkupu, w porównaniu z wartością rzeczy w chwili otrzymania jej przez kupującego. § 2. Jeżeli strony określiły w umowie sprzedaży cenę odkupu przenoszącą cenę i koszty sprzedaży, sprzedawca może żądać obniżenia ceny odkupu do wartości przedmiotu sprzedaży w chwili wykonania prawa odkupu, jednak -nie niżej kwoty, którą musiałby zapłacić w myśl paragrafu poprzedzającego. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 340. ART. 342. Jeżeli kupujący, mimo zastrzeżenia prawa odkupu przez sprzedawcę, zbył lub obciążył nabyte prawo albo dokonał istotnych zmian rzeczy, obowiązany jest usunąć prawa osób trzecich albo dokonane zmiany, a gdyby to było niemożliwe, dać odszkodowanie.

472 Kodeks zobowiązań — Art. 343. ART. 343. Prawo odkupu służy sprzedawcy przeciwko osobom trzecim, jeżeli przedmiot sprzedaży nabyły, wiedząc o zastrzeżonym prawie odkupu, albo jeżeli prawo to było ujawnione w księdze hipotecznej (gruntowej). Według prawa obowiązującego w b. Król. Kongresowym prawo odkupu, jeżeli zostało wpisane do ksiąg gruntowych (art. 11 i 43 u. hip.) odnosi pełny skutek wobec osób trzecich. Skutek ten polega na tym, że uprawniony do odkupienia może odebrać rzecz od trzeciego nabywcy, zwracając mu cenę odkupu (art. 1664 k. N. i Colin-Capitant, II, str. 501). Jeżeli w międzyczasie rzecz została obciążona, ciężary (zgodnie z konstrukcją warunku rozwiązującego) gasną ipso iure z chwilą wykonania prawa odkupu. Według k. c. a. (§ 1070) w razie wpisania odkupu do księgi, sprzedawca może rzecz odebrać także od trzeciego, który poza tym traktowany jest zależnie od swej dobrej lub złej wiary. Jak to rozumieć, nie jest jasne. Jedni widzą w tym wyposażenie umowy o odkup w działanie warunku rozwiązującego ex nunc, tak że z chwilą wykonania odkupu trzeci traci własność ipso iure i sprzedawca może rzecz windykować, przy czym jednak nie wiadomo, czy cenę odkupu ma zwrócić pierwszemu czy drugiemu, drudzy zaś rozumieją to w ten sposób, że trzeci nabywca wstępuje skutkiem tego w prawa i obowiązki swego poprzednika, wynikające z zastrzeżenia odkupu, tak że w razie oświadczenia woli odkupienia przez uprawnionego, trzeci jest obligatoryjnie obowiązany do zwrotu rzeczy za zwrotem ceny odkupu itd. Według k. c. n. prawo odkupu nie może być wprawdzie zaintabulowane i stać się przez to prawem rzeczowym, jednak sprzedawca może uzyskać ostrzeżenie w myśl § 883 k. c. n. dla zabezpieczenia swoich obligacyjnych roszczeń zależnych od wykonania prawa odkupu z tym skutkiem, że wszelkie dyspozycje, dokonane po umieszczeniu ostrzeżenia, są o tyle bezskuteczne, o ile udaremniałyby roszczenie odkupującego lub je uszczuplały. Oznacza to według § 888, że w razie zbycia gruntu przez kupującego, uprawniony do odkupu może żądać od kupującego, tj. od swego kontrahenta, zezwolenia na reintabulację a od trzeciego nabywcy zgody na taką reintabulację, po czym oczywiście może, już jako właściciel, żadać od trzeciego zwrotu rzeczy. T. X cz. 1 tej kwestii nie normuje wcale. Przychylając się do stanowiska, zajętego przez ustawodawstwo, obowiązujące na obszarze k. N. oraz przez część opinii naukowej odnośnie k. c. a., k. z. nadaje prawu odkupu pod pewnymi warunkami skutek wobec osób trzecich a mianowicie wobec następców prawnych kupującego w tej postaci, że sprzedawcy służy prawo odkupu przeciw nim. Kwestia teoretyczna, czy mamy w tym przypadku do czynienia ze ścieśnieniem prawa własności, jak według art. 43 pr. hip. z r. 1818. czy ze wstąpieniem nabywcy rzeczy z mocy prawa w stosunek zobowiązaniowy, tej rzeczy dotyczący, podobnie jak przy zbyciu rzeczy wynajętej, należy dn nauki. W kodeksie wystarczy postanowić, że sprzedawca ma prawo odkupu wobec nabywcy, gdyż z tego wynika, że oświadczenie o wykonaniu (art. 340 zd. 2) ma być skierowane do nabywcy, zapłata ceny odkupu następuje do jego rąk, on jest obowiązany przenieść nabyte prawo na pierwotnego sprzedawcę, on jest odpowiedzialny za obciążenia lub zmiany istotne rzeczy.

473 Art. 343—345. Kodeks zobowiązań — Warunkiem tej skuteczności prawa odkupu wobec osób trzecich jest bądź ich zła wiara, tj. wiadomość o istnieniu prawa odkupu przy nabyciu, bądź ujawnienie prawa odkupu w księdze hipotecznej. Co do sposobu tego ujawnienia zachowano na razie dotychczasowe przepisy, obowiązujące w tej materii na poszczególnych obszarach prawnych (art. VII, 2 przep. wprow. k. z.). Ujednostajnienie może nastąpić tylko w związku z kodyfikacją prawa hipotecznego. ART. 344. § 1. Prawo odkupu jest niezbywalne i niepodzielne. § 2. Jeżeli jest kilku uprawnionych do odkupu, a niektórzy z nich nie wykonywają tego prawa, pozostali mogą je wykonać w całości. Prawo odkupu ma służyć interesom sprzedawcy, uzasadnionym w jego osobistych stosunkach. Dlatego k. z., za wzorem § 1070 k. c. a., uznaje to prawo za niezbywalne między żyjącymi. Natomiast może ono przejść (odmiennie niż według § 1070 k. c. a.) na spadkobierców, gdyż oni reprezentują stosunki osobiste spadkodawcy. Niepodzielność prawa odkupu wynika z natury rzeczy a mianowicie ze względu na kupującego, dla którego częściowe pozostawienie przedmiotu sprzedaży może nie przedstawiać żadnego interesu. Zresztą przy sprzedaży rzeczy niepodzielnej częściowe wykonanie prawa odkupu nie byłoby wprost do pomyślenia. Wynika stąd, że skoro istnieje kilka osób uprawnionych do wykonania prawa odkupu, nie następuje podział ich prawa lecz odkup może być wykonany jedynie w całości. Nie ma jednak powodu nastawać na ich jednomyślność lub, wprowadzając zasadę większości, zmuszać mniejszość do korzystania z odkupu. Dlatego według art. 344 § 2 prawo to mogą wykonać tylko niektórzy a nawet jeden z uprawnionych, oczywiście tylko wtedy, gdy inni oświadczą wolę, wyraźną lub dorozumianą, że nie chcą wykonać prawa odkupu, oraz pod warunkiem, że prawo wykonane będzie w całości, tj. wykonywający je pokryje wszystkie roszczenia kupującego z art. 341. Rozdział VIII Prawo pierwokupu. ART. 345. Kto zastrzegł sobie prawo pierwokupu, może je wykonać przez oświadczenie skierowane do zobowiązanego, gdy ten zawarł z osobą trzecią umowę sprzedaży prawa, do którego się odnosi zastrzeżenie pierwokupu. BIBLIOGRAFIA Art. 345. Korzonek Jan: Hipoteczne ujawnienie prawa pierwokupu. P. S. r. 1937, str. 225. Korzonek Jan: Prawo pierwokupu, E. P. P. XXIV.

Kodeks zobowiązań — Art. 345—346. ﻿474 Instytucja ta znana jest kodeksowi austriackiemu i kodeksowi niemieckiemu. K. N. nie normuje jej, jednak wobec zasady wolności umów należy ją uważać za dopuszczalną. Kodeks szwajcarski nie normuje jej również, ale wspomina o niej w artykule 216. T. X. cz. 1 zna wykup majątków rodowych, zbytych osobie z innego rodu, przez krewnych zbywającego (art. 1346—1378) poza tym jednak takiej umowy o skutku obligacyjnym nie zakazuje. Wobec tego, że dotychczasowe ustawodawstwo nigdzie tej umowy nie zakazywało, a nawet niektóre nowe polskie ustawy przyznają prawo pierwokupu państwu (np. ust. o ochronie zabytków lub o ochronie przyrody) oraz wobec tego, że ograniczenie kupującego pod względem dalszego zbywania rzeczy jest niejednokrotnie pożądane w interesie publicznym, bezwzględny zaś zakaz zbywania byłby zbyt wielkim obciążeniem, k. z. utrzymuje tę instytucję, a zarazem normuje ją dokładnie, aby uczynić zbędnym normowanie jej w ustawach szczególnych lub w umowie stron, co wywoływałoby niepotrzebne rozbieżności. Jak wynika z porównania brzmienia art. 345 z brzmieniem art. 340, można zastrzec prawo pierwokupu nie tylko w związku z umową sprzedaży, zawartą między uprawnionym a zobowiązanym, lecz także w związku z inną umową, a nawet jako umowę samoistną, rodzącą samoistny stosunek prawny. Zobowiązany może zawrzeć z osobą ART. 346. § 1. trzecią umowę sprzedaży prawa, do którego się odnosi zastrzeżenie pierwokupu, jedynie pod warunkiem zawieszającym, że uprawniony nie wykona prawa pierwokupu. § 2. Zobowiązany powinien niezwłocznie zawiadomić uprawnionego do pierwokupu o treści umowy, zawartej z osobą trzecią. § 3. Prawo pierwokupu co do nieruchomości można wykonać w ciągu miesiąca, co do innych rzeczy w ciągu tygodnia od otrzymania tego zawiadomienia, jeżeli nie ustanowiono innych terminów. § 4. Jeżeli zawiadomienie uprawnionego o sprzedaży jest niewykonalne z powodu okoliczności, za które zobowiązany nie odpowiada, prawo pierwokupu upada. O warunkach zob. art. 46—49. Prawo pierwokupu wytwarza obligacyjny stosunek tylko między uprawnionym a zobowiązanym. Wynikałoby z tego, że gdy zobowiązany sprzedał prawo, do którego prawo pierwokupu się odnosi, osobie trzeciej bezwarunkowo, wykonanie prawa pierwokupu nie może naruszyć praw BIBLIOGRAFIA Art. MG. Gliwa-Gliwiński K.: Sprzedaże warunkowe. Not. Hip. r. 1935, nr 15.

﻿Kodeks zobowiązań — 475 Art. 346. tej osoby trzeciej, jeżeli więc ta osoba nabyła np. własność rzeczy przed wykonaniem prawa pierwokupu a nawet potem, ale przed wydaniem rzeczy uprawnionemu z prawa pierwokupu, uprawniony z prawa pierwokupu wejdzie wprawdzie w stosunek sprzedaży do zobowiązanego, ale na podstawie tego stosunku będzie mógł tylko domagać się odszkodowania od zobowiązanego. Z drugiej strony, gdyby uprawniony z prawa pierwokupu zdołał, po jego wykonaniu, odebrać rzecz od zobowiązanego wcześniej, niż osoba trzecia, to osoba trzecia, jakkolwiek ma ważną umowę sprzedaży, zdana będzie tylko na odszkodowanie od zobowiązanego. Do tych konsekwencyj prowadzi system k. c. n. (§§ 504—506). Ten niekorzystny stan rzeczy jest wynikiem faktu, że według k. c. n. w razie wykonania prawa pierwokupu istnieją dwie skuteczne umowy sprzedaży co do tej samej rzeczy, czego prawo nie powinno przewidywać jako rzecz normalną. Dlatego k. z., za wzorem art. 20 rozporządzenia o opiece nad zabytkami, w pierwotnym brzmieniu, wymaga w art. 346 § 1, aby zobowiązany zawarł umowę z osobą trzecią pcd warunkiem, że uprawniony nie wykona swego prawa pierwokupu. Jeżeli zobowiązany zastosuje się do tego, sytuacja jest jasna, gdyż nie będzie obok siebie dwóch skutecznych umów sprzedaży. Jeżeli natomiast zobowiązany do tego się nie zastosuje i sprzeda rzecz trzeciemu bezwarunkowo, należy, według art. 347 k. z., odróżnić, czy trzeci był w dobrej czy w złej wierze. Jeżeli był w dobrej, umowa z nim zawarta pozostaje w pełni i jedynie skuteczną, a uprawniony ma tylko prawo do odszkodowania od zobowiązanego za udaremnienie prawa pierwokupu (art. 347 k. z.), nie może zatem wejść w drugi stosunek sprzedaży do zobowiązanego. Jeżeli trzeci był w złej wierze, uprawniony może wykonać prawo pierwokupu wobec niego i wówczas wejdzie w stosunek sprzedaży z nim a nie z zobowiązanym pierwotnie. W ten sposób k. z. stara się uniknąć istnienia dwóch skutecznych umów sprzedaży co do tego samego przedmiotu w stosunku do jednej osoby, tj. do zobowiązanego, a zarazem zabezpiecza trzeciego, działającego w dobrej wierze, przed szkodą. Projekt rosyjski (art. 233, wyd. z r. 1S00) przewidywał inny sposób zapobieżenia temu, aby co do tej samej rzeczy nie zawarto dwóch więżących umów sprzedaży, a mianowicie zaofiarowanie uprawnionemu rzeczy przez zobowiązanego przed ostatecznym zawarciem umowy z osobą trzecią z równoczesnym podaniem mu do wiadomości warunków, pod którymi osoba trzecia chce rzecz nabyć. Sposobu tego nie przyjęto jednak z tego powodu, że dopóki osoba trzecia nie zawarła umowy z zobowiązanym, nie można mieć pewności, czy zaofiarowane przez nią warunki są pomyślane na serio, gdyż osoba trzecia, dopóki umowy nie zawarła, nie jest nimi związana. Osoba trzecia mogłaby zatem ofiarowywać bardzo korzystne dla zobowiązanego warunki i uprawniony musiałby ich dopełnić, chcąc prawo pierwokupu wykonać. Ten sam zarzut trafia także k. c. a., który w § 1072 każę zobowiązanemu zaofiarować rzecz uprawnionemu wtedy, gdy chce ją sprzedać trzeciemu, co rozumiane jest w ten sposób, że jeżeli zobowiązany rzecz już sprzedał trzeciemu, to musi ją zaofiarować uprawnionemu, a jeżeli jej jeszcze nie sprzedał ale chce sprzedać, to może ją zaofiarować z tym skutkiem, że w razie niewykonania prawa w przepisanym terminie (§ 1075) prawo pierwokupu odpada (Ehrenzweig, II, 1, str. 419). Istnienie prawa pierwokupu wytwarza stan zawieszenia od chwili zawarcia umowy z osobą trzecią do chwili wykonania prawa pierwokupu. Stan ten, niekorzystny dla zobowiązanego i dla osoby trzeciej,

476 Kodeks zobowiązań — Art. 346—347. powinien być ograniczony, tzn. trwać tylko tak długo, jak tego wymaga słuszny interes uprawnionego. Tymi względami podyktowane są przepisy §§ 2 i 3, wzorowane na §§ 510 k. c. n. i 1075 k. c. a. oraz art. 233 proj. ros. (wyd. z r. 1900). W przypadku, gdy przepisy te nie mogą doprowadzić do pożądanego skrócenia stanu zawieszenia, bo zawiadomienie uprawnionego w ogóle jest niemożliwe, k. z. uważa względy na pewność obrotu i konieczność szybkiego wyjaśnienia sytuacji za ważniejsze od interesu uprawnionego i wprowadza upadek prawa pierwokupu (§ 4). ART. 347. Jeżeli zobowiązany sprzedał nabyte prawo osobie trzeciej bezwarunkowo, albo jeżeli nie zawiadomił uprawnionego do pierwokupu o sprzedaży lub podał do jego wiadomości warunki sprzedaży niezgodne z rzeczywistymi, uprawniony może żądać od niego odszkodowania, a w przypadku złej wiary osoby trzeciej może wykonać prawo pierwokupu wobec tej osoby; termin do wykonania pierwokupu biec będzie wówczas od dnia, w którym uprawniony dowiedział się o uchybieniu ze strony zobowiązanego. Przepis ten określa skutki niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków, ciążących na zobowiązanym według art. 346 §§ 1 i 2, Normalnym skutkiem jest odpowiedzialność zobowiązanego za szkodę, a to z reguły za szkodę, wyrządzoną przez udaremnienie prawa pierwokupu. Udaremnienie może nastąpić albo w ten sposób, że uprawniony, choćby chciał, nie może już wstąpić na miejsce trzeciego, bo zobowiązany sprzedał trzeciemu rzecz bezwarunkowo albo nie zawiadomił uprawnionego o sprzedaży, a tymczasem zanim uprawniony skądinąd o tym się dowiedział, upłynął termin, na który w umowie lub w ustawie prawo pierwokupu było ograniczone, albo w ten sposób, że uprawniony nie skorzystał z prawa pierwokupu, bo zobowiązany podał mu warunki umowy z trzecim, niezgodne z rzeczywistością i tak uciążliwe, że uprawniony nie mógł ich przyjąć. Wyjątkowo zobowiązany może być odpowiedzialny za szkodę pomimo, że prawo pierwokupu nie zostało udaremnione, np. jeżeli zobowiązany zawarł umowę z trzecim pod warunkiem z art. 346 § 1, ale nie zawiadomił uprawnionego, ten jednak dowiedział się skądinąd o umowie z trzecim i prawo pierwokupu wykonał, jednak miał szkodę wskutek opóźnienia. W tym przypadku termin do wykonania prawa pierwokupu należy liczyć od chwili dowiedzenia się o uchybieniu ze strony zobowiązanego (analogia z art. 347 zd. ost.). Drugim skutkiem niewykonania obowiązków przez zobowiązanego może być dopuszczalność wykonania prawa pierwokupu wobec osoby trzeciej. K. z. przewiduje ten skutek w razie złej wiary osoby trzeciej. Chodzi tu oczywiście o złą wiarę w chwili zawarcia umowy sprzedaży przez osobę trzecią z zobowiązanym, czyli o przypadek, gdy osoba trzecia zawiera umowę bezwarunkowo, wiedząc o istniejącym prawie pierwokupu. Wówczas uprawniony traci wprawdzie prawo pierwokupu wobec pierwotnie zobowiązanego, ale zamiast żądać od niego odszkodowania, może wykonać prawo pierwokupu wobec trzeciego, tj. oświadczyć mu, że ze swego prawa korzysta (art. 345 k. z.) i wówczas skutki, przewi-

Kodeks zobowiązań — Art. 347—349. ﻿477 dziane w art. 348, zaistnieją między uprawnionym a osobą trzecią. Na ten przypadek należało jednak przewidzieć inny początek terminu, określonego w art. 346 § 3. ART. 348. § 1. Przez wykonanie prawa pierwokupu przychodzi do skutku umowa sprzedaży między zobowiązanym a uprawnionym, pod tymi samymi warunkami, pod jakimi zobowiązany zawarł umowę z osobą trzecią. Jednakże postanowienia umowy z osobą trzecią, mające na celu udaremnienie prawa pierwokupu, są bezskuteczne względem uprawnionego. § 2. Jeżeli umowa z osobą trzecią przewiduje świadczenia dodatkowe, których uprawniony do pierwokupu nie mógłby spełnić, może on wykonać prawo pierwokupu, uiszczając wartość tych świadczeń; jeżeli nie dają się ocenić w pieniądzach, a bez nich umowa z osobą trzecią nie byłaby doszła do skutku, prawo pierwokupu upada. Według §§ 1075 i 1077 k. c. a. uprawniony musi po dokonanym zaofiarowaniu rzeczywiście kupić rzecz w przepisanym terminie i zapłacić całą cenę, ofiarowaną przez trzeciego, oraz wykonać inne warunki, przez trzeciego zaofiarowane, lub zapłacić ich cenę szacunkową. Na tle tego przepisu powstały wątpliwości, czy wystarczy oświadczenie w przepisanym czasie woli kupienia, czy też cena musi być w tym czasie faktycznie zapłacona (por. Klang, do § 1075 pod IV). Jaśniej wyraża się k. c. n. w § 505 ust. 2, stanowiąc, że przez wykonanie prawa pierwokupu przychodzi do skutku umowa sprzedaży między zobowiązanym a uprawnionym na warunkach, umówionych z trzecim i za tym wzorem idzie k. z., co było tym bardziej wskazane, że i według k. z. wykonanie prawa pierwokupu możliwe jest dopiero po zawarciu (warunkowej zresztą) umowy z trzecim, tak że warunki tej umowy są już definitywnie ustalone. Oczywiście uprawniony nie jest związany takimi warunkami umowy z trzecim, które mają na celu udaremnienie prawa pierwokupu, np. zastrzeżenie odstąpienia na przypadek wykonania prawa pierwokupu albo uznanie przypadku wykonania prawa pierwokupu za warunek rozwiązujący. Tę myśl wypowiada k. z. w art. 348 § 1 zd. 2 za wzorem § 506 k. c. n., który jednak jest zbyt kazuistyczny. Co do warunku zawieszającego, wspomnianego w § 506 k. c. n., to dla k. z. jasne jest, że ma on skutek tylko między zobowiązanym a trzecim, skoro k. z. właśnie wymaga, aby pod takim warunkiem umowę z trzecim zawarto. Przepis § 2 wzorowany jest na § 507 k. c. n. i § 1077 k. c. a. ART. 349. § 1. Jeżeli przedmiotem umowy z osobą trzecią jest sprzedaż prawa, do którego się odnosi zastrzeżenie pierwokupu, łącznie z innymi prawami, nie związanymi z prawem pierwokupu, zobowiązany może żądać rozciągnię-

Kodeks zobowiązań — Art. 349—350 ﻿478 cia prawa pierwokupu na te prawa, o ile nie dają się one oddzielić bez uszczerbku dla niego. Żądanie takie winien połączyć z zawiadomieniem uprawnionego do pierwokupu o zamierzonej sprzedaży. § 2. Jeżeli osoba trzecia na mocy umowy ma zapłacić cenę kupna w terminie późniejszym, uprawniony do pierwokupu może skorzystać z tego terminu tylko wtedy, gdy zabezpieczy zapłatę ceny. oddzielić od innych, sprzedanych razem z nimi osobie trzeciej, należy też odpowiednio rozdzielić świadczenie, umówione w zamian za sprzedaż wszystkich rzeczy razem. Wyraźną wzmiankę o tym uznano za zbędną, jako rozumiejącą się samą przez się. Przepis zawarty w § 2, wzorowany na § 509 ust. 1 k. Przepis sadniony jest tym, że zgoda zobowiązanego na zakredytowanie ceny kupna trzeciemu opiera się na osobistym jego zaufaniu do trzeciego i nie daje podstawy do przyjęcia, że zobowiązany chciałby też kredytować uprawnionemu. ART. 350. § 1. Prawo pierwokupu jest niepodzielne braku odmiennej umowy niezbywalne. § 2. Jeżeli jest kilku uprawnionych do pierwokupu, a niektórzy z nich nie wykonywają tego prawa, pozostali mogą wykonać je w całości. Według k. c. a. (§ 1074) prawo pierwokupu jest niezbywalne i niedziedziczne. n. (§ 514) uznaje je za niezbywalne i niedziedziczne tylko w braku odmiennej umowy. Stanowisko k. c. n. jest słuszniejsze, albowiem nie wchodzi tu w rachubę wzgląd gospodarczy, aby ograniczenie zobowiązanego trwało jak najkrócej: nie chodzi tu bowiem, jak przy prawie odkupu, o to, czy właścicielem rzeczy ma być nadal zobowiązany czy uprawniony, lecz o to, czy właścicielem ma być uprawniony czy osoba trzecia. Prawo pierwokupu może być wykonane dopiero wówczas, gdy zobowiązany zdecydował się rzecz zbyć innej osobie, kwestia zaś, kto ją nabędzie, jest dla niego obojętna. Dlatego też k. z. nie wprowadza ograniczenia czasowego prawa pierwokupu, a co do zbywalności przyjmuje system kodeksu niemieckiego, jako oparty na domniemanej woli stron. Co do dziedziczności k. z. idzie jeszcze dalej, niż k. c. n., gdyż uznaje prawo pierwokupu za dziedziczne bez potrzeby wyraźnego postanowienia umowy, a to z tych samych powodów, z których to czyni odnośnie prawa odkupu (por. uzasadnienie art. 344 k. z.). Niepodzielność prawa pierwokupu jest uzasadniona tymi samymi względami, co niepodzielność prawa odkupu (por. uzasadnienie art. 344). Tak samo postanawia k. c. n. w § 513.

Kodeks zobowiązań — Art. 351—353. ﻿479 ART. 351. Jeżeli ustawa inaczej nie stanowi, przepisy rozdziału niniejszego stosuje się także w przypadkach, gdy prawo pierwokupu wynika z innych tytułów niż umowne. Jak już wspomniano w uzasadnieniu art. 345, przepisy k. z. o prawie pierwokupu mają mieć zastosowanie także w przypadkach, gdy ono opiera się nie na umowie lecz na ustawie, albo np. na rozporządzeniu ostatniej woli. Wobec tego jednak, że art. 345 mówi tylko o umowie, jako podstawie prawnej prawa pierwokupu, należało wyraźnie postanowić, że przepisy tego rozdziału stosuje się także do przypadków,, w których prawo pierwokupu opiera się na innych tytułach. DZIAŁ II Zamiana. ART. 352. Przez umowę zamiany każda ze stron zobowiązuje się przenieść na drugą stronę własność rzeczy lub inne prawo majątkowe w zamian za zobowiązanie się do przeniesienia własności rzeczy lub innego prawa majątkowego. Zamiana, ongiś główna forma obrotu, straciła w dobie gospodarstwa pieniężnego znaczenie. Nie można jednak pominąć jej zupełnie, gdyż w pewnych dziedzinach (obrót ziemią, zwierzętami, narzędziami rolniczymi) i dziś jest nieraz w użyciu. Co do natury wzajemnych świadczeń stosuje się to, co powiedziano w uzasadnieniu do art. 299 nast. o świadczeniu sprzedawcy. Art. 352 jest przeto wzorowany na art. 294 o sprzedaży, przez co też zaznaczono, że przedmiotem zamiany może być to samo, co przedmiotem sprzedaży. Z przepisu tego wynika też dostatecznie jasno, że zamiana jest umową konsensualną i wzajemną, do której odnoszą się ogólne przepisy, dotyczące takich umów, dlatego zbędne jest podkreślanie tego osobno, jak np. w art. 1703 k. N. Nie ma też powodu nadawać osobno prawa wstrzymania się z wydaniem rzeczy w razie wykazania, że druga strona nie jest właścicielem rzeczy przez nią danej (art. 1704 k. N.), gdyż wystarczą w tym względzie przepisy o uchyleniu się od umowy wskutek błędu i przepisy o rękojmi. ART. 353. Do zamiany stosuje się odpowiednio przepisy o sprzedaży. BIBLIOGRAFIA Art. 352. Bazilewicz B.: Akty zamiany. Not. Hip. r. 1935, str. 43. 353. Art. Mardkowicz A.: W sprawie zamiany nieruchomości. Not. Hip. r. 1935, str. 45.

﻿480 Kodeks zobowiązań — Art. 353. O sprzedaży zob. art. 294—351. Przepis ten odpowiada istocie rzeczy i wzorowany jest na § 515 k. c. n. i art. 1707 k. N. Wyraz „odpowiednio" podkreśla dostatecznie, że do zobowiązań i praw stron należy stosować przepisy o zobowiązaniach sprzedawcy i prawach kupującego, dlatego wyraźne wspominanie o tym, jak w art. 237 k. z. szwajc., jest zbyteczne. Specjalny przepis zawierają kodeksy: Napoleona, hiszpański i szwajcarski co do rękojmi za braki, k. N. (art. 1705) i k. z. szwajcarski (art. 238) dają zamieniającemu, pokonanemu prawem, prawo wyboru pomiędzy żądaniem naprawienia szkody a żądaniem zwrotu rzeczy danej przez niego, a kodeks hiszpański w art. 1540 dodaje, że zwrotu rzeczy żądać może o tyle tylko, o ile ona znajduje się jeszcze w rękach drugiej strony i musi uszanować prawa osób trzecich w dobrej wierze nabyte. W k. z. osobny przepis tego rodzaju dla zamiany jest zbędny, ponieważ już z przepisów o rękojmi przy sprzedaży wynika, że pokrzywdzony może bądź odstąpić od umowy, bądź żądać obniżenia wzajemnego świadczenia a w obu przypadkach żądać naprawienia szkody w granicach art. 317 i 331 k. z. W razie odstąpienia od umowy może żądać zwrotu rzeczy w myśl ogólnych przepisów o odstąpieniu, przy czym art. 79 k. z. załatwia też kwestię ewentualnego zbycia lub obciążenia rzeczy, dokonanego przez zobowiązanego do rękojmi. W projekcie wstępnym było jeszcze osobne postanowienie co do sposobu przeprowadzenia roszczenia o obniżenie wzajemnego świadczenia zarówno z powodu wady prawnej, jak i fizycznej. Wobec niemożliwości zmniejszenia świadczenia wierzyciela in natura, można by bądź środek ten zupełnie wyłączyć (jak proponuje Hedemann, Schuldrecht 1921, str. 83), bądź za wzorem § 473 kod. niem., który wprawdzie odnosi się do sprzedaży, ale może być stosowany analogicznie i do zamiany, nałożyć na zobowiązanego do rękojmi obowiązek zapłacenia takiej kwoty, o którą w myśl art. 310 k. z. należało by zmniejszyć wzajemne świadczenie. Projekt wstępny wybrał tę ostatnią drogę proponowaną dla prawa niemieckiego przez Cromego (System des d. b. R. 2, str. 501 uw. 5), a dla prawa austriackiego przez Ehrenzweiga (System d. Oest. P. R. II, 1, wyd. 6, str. 375), wyraźne jednak postanowienie w tym względzie uznano podczas drugiego czytania projektu za zbędne.

TYTUŁ VII. DAROWIZNA. Rozdział I. Przepisy ogólne. ART. 354. 1. Przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się dokonać kosztem swego majątku bezpłatnego przysporzenia majątkowego na rzecz osoby obdarowanej. 2. Darczyńca może obciążyć obdarowanego obowiązkiem spełnienia oznaczonego świadczenia. Dawny spór, czy darowizna jest zawsze umową, czy też może być jednostronnym aktem przysporzenia, dokonanym na korzyść majątku innej osoby nawet bez jej udziału, można uważać za rozstrzygnięty w nowszej nauce i legislaturze w duchu teorii umownej. Na tym stanowisku pozostają nie tylko kodeks Napoleona i kodeksy na nim wzorowane, z wyjątkiem postanowień o darowiźnie w umowie przedślubnej, ale także T. X cz. 1, kodeks austriacki i niemiecki oraz inne nowsze kodeksy, jak k. z. szwajc., kodeks japoński (§ 549) i sowiecki (§ 148), a jest ono tym uzasadnione, że nie można nikogo zmusić do przyjęcia darowizny. Zatem i zwolennicy jednostronnego przysporzenia (projekt saski §§ 1084 i 1079, proj. bawarski art. 91) muszą dać obdarowanemu możność odrzucenia, na kształt odrzucenia powołania spadkowego. Powstaje wówczas jednak stan niepewności (nie wiadomo np. jak traktować Art. 354. i projektu prawa rzeczowego. Gł. S. r. 1937, Neumark-Bądkowski Antoni: Darowizna według k. z. N. K. Z. 75. 83. 89. 93. 97. 101. 105. 109, 113 (także osobna odbitka Warszawa Dźwignia, str. 54). (Rozprawa omawiająca całokształt przepisów o Szonert J.: Darowizna według k. z. Not. Hip. r. 1934, str. 207, ś. W.: Czy może być sporządzony akt przyrzeczenia darowizny? N. K. Z. 1936. str. 180. Wechsler M.: Forma umowy darowizny wedle k. z. Gł. Pr. r. 1934, str. 163. 231, Kodeks zobowiązań

Kodeks zobowiązań — Art. 354. 482 akt darowizny jeszcze nie przyjętej pod względem opłat stemplowych lub podatkowym), który przy spadkobraniu jest malum necessarium, ale przy darowiźnie da się uniknąć przez przyjęcie teorii kontraktowej. Dlatego k. z. przyjmuje konstrukcję umowną. Określając darowiznę jako umowę, k. z. nie wyłącza jednak, że przyjdzie ona do skutku także w formie umowy na korzyść osoby trzeciej. Wówczas obdarowaną jest osoba trzecia, która nabywa prawo w razie wątpliwości odrazu, jednak prowizorycznie, gdyż może je odrzucić (por. uzasadn. do art. 92 k. z.). Dlatego k. z. w art. 354 nie wymaga, aby obdarowany był zawsze drugą stroną umowy. Literatura francuska zalicza także takie umowy na korzyść osób trzecich do darowizn tzw. pośrednich. Stojąc na gruncie teorii umownej można jednak pojmować dwonaturę tej umowy. jako Można ją najpierw uważać za umowę, której treścią jest dokonanie przysporzenia na korzyść obdarowanego w zgodnym porozumieniu, że to rozrządzenie jest darme. Jeżeli przysporzenie polega na tym, żedarczyńca odrazu oddaje rzecz zmysłową albo zwalnia obdarowanego od zobowiązania, albo płaci za niego dług trzeciemu, wówczas według tego zapatrywania umowa ta nie rodzi między stronami żadnych zobowiązań, nie jest zatem umową obligacyjną i należy raczej do części ogólnej prawa cywilnego. Zobowiązanie z umowy o darowiznę powstaje przy tej konstrukcji tylko wówczas, gdy przysporzenie polega na ustanowieniu wierzytelności na rzecz obdarowanego. Jest to tzw. obietnica darowizny (Schenkungsversprechen), przy czym ta obligacja jest skierowana na drugie przysporzenie, które jednak już nie będzie darowizną lecz zapłatą. To stanowisko uzasadnione jest brzmieniem § 516 k. c. n. i tekstu niemieckiego art. 239 k. z. szwajc. (por. też do tego Dernburg, § 205 uw. 2, Cosack, wyd. 7, t. I, § 200, 2a. Niejasno Crome, § 230 zwłaszcza uw. 13). Przy tej koncepcji okazuje się wybitna różnica między sprzedażą odręczną a darowizną rękodajną. Przy pierwszej oddanie rzeczy jest wykonaniem zobowiązania, równocześnie zaciągniętego -w sposób dorozumiany, przy drugiej oddanie rzeczy stanowi właśnie główną część składową aktu zawarcia darowizny i nie ma charakteru wykonania zobowiązania. Inaczej należy pojmować oddanie rzeczy przy „Schenkungsversprechen“ (por. Crome, § 211, 2b i § 230, 1 ust. 2). Przeciwne stanowisko zajmują ci, którzy (jak Endemann, § 164, 1) uważają darowiznę, tak samo jak sprzedaż, zawsze za obligacyjny interes podstawowy, zawierający w sobie przyczynę przysporzenia. Oddanie rzeczy także i przy darowiźnie rękodajnej jest tylko wykonaniem zobowiązania równocześnie zaciąganego. To stanowisko zajmuje prawo austriackie (por. §§ 938 i 1053 w związku z § 859 k. c. a.). W ten sam sposób zapatruje się na istotę darowizny nauka francuska (Baudry-Lacantinerie et Colin, Des Donations, t. I, str. 5 i Planiol, Cours elementarne de droit civil, III, nr 2579). To stanowisko zaleca się swoją prostotą. Uproszczenie polega na tym, że stawiając darowiznę zawsze w rzędzie umów obligacyjnych, tym samym poddaje się ją wszystkim przepisom ogólnej części prawa obligacyjnego, o ile z natury interesu lub szczególnych postanowień o darowiźnie nie wynika nic innego. Dalsza korzyść polega na tym, że w ten sposób łatwiej odgraniczyć darowiznę od innych umów darmych. Jeżeli się bowiem upatruje istotę darowizny w przysporzeniu, dokonywanym już przez samo zawarcie darowizny (jak kodeks niemiecki i szwajcarski) i w konsekwencji za przysporzenie tego rodzaju uważa się już samo zaciągnięcie zobowiązania

﻿483 Kodeks zobowiązań — Art. 354. dania (przy tzw. przyrzeczeniu darowizny), wówczas musi się uznać, że takie przysporzenie istnieje w każdym przypadku zawarcia jakiejkolwiek umowy obligacyjnej, czyli wszystkie możliwe umowy obligacyjne, o ile zaciągnięcie zobowiązania następuje bez odwzajemnienia, byłyby darowizną, np. darme zobowiązanie się do usług. Nie przeszkodziłby temu wymóg, aby przysporzenie nastąpiło kosztem majątku darczyńcy. Wprawdzie pełnienie usług nie następuje z majątku (por. Staudinger, do § 516, I, 3, b), ale zobowiązanie się do pełnienia usług, jako rodzące odpowiedzialność majątkową dłużnika za niedopełnienie, zmniejsza majątek, a zatem następuje kosztem majątku. Okazuje się z tego, że do pożądanych wyników (np. wyłączenie spod pojęcia darowizny usług darmych) dochodzi się przez to, że istotę darowizny upatruje się nie w przysporzeniu, tkwiącym już w samym zawarciu umowy o darowiznę, lecz w zobowiązaniu się do przysporzenia kosztem majątku darczyńcy, skutkiem czego godzi się zasadę, że każde zobowiązanie się jako passivum obciąża majątek, z zasadą, że darowizną jest tylko takie zobowiązanie się, którego wykonanie następuje przez zmniejszenie majątku darczyńcy na rzecz majątku obdarowanego. Korzystne skutki tego stanowiska objawiają się także w tym, iż uważając darowiznę zawsze za umowę obligacyjną, uzyskuje się wystarczającą podstawę do nałożenia na darczyńcę różnych obowiązków, zależnych od okoliczności. Jeżeli bowiem z umowy darowizny wynika zobowiązanie darczyńcy do uskutecznienia przysporzenia na rzecz obdarowanego, wówczas zależnie od natury tego przysporzenia mogą istnieć różne obowiązki jak: zezwolenia na wpis przelanego prawa do księgi gruntowej, na wykreślenie prawa, którego się darczyńca zrzekł, wydania posiadania rzeczy, wydania dokumentów stwierdzających przelaną darmo wierzytelność, negatywny obowiązek’ nie przenoszenia tego prawa ponownie na inną osobę, w pewnych granicach odpowiedzialność za wady rzeczy itd. Nie czyni w tej mierze różnicy: 1) czy między zawarciem umowy o darowiznę a spełnieniem tych obowiązków upływa jakiś czas czy nie, oraz 2) czy do ich wykonania prócz zawarcia umowy o darowiznę potrzebne są jeszcze inne czynności prawne czy nie. Ad 1. Umowa o darowiznę nie traci charakteru obligacyjnego przez to, że wykonanie jej następuje równocześnie z zawarciem (tzw. darowizna rękodajna) tak samo jak sprzedaż odręczna. Oddanie rzeczy darowanej i przyjęcie jej tytułem darowizny jest zarazem objawem woli zawarcia umowy obligacyjnej, którą się równocześnie wykonywa (tzw. zawarcie umowy przez oświadczenie dorozumiane art. 29 k. z.). Dlatego nie jest uzasadnione ograniczanie pojęcia darowizny do darowizny wykonanej a nazywanie innych: przyrzeczeniem darowizny, jak to czyni kodeks niemiecki (§ 516) i szwajcarski (art. 243). Ad 2. Ponieważ w chwili obrad nad kodeksem zobowiązań nie było wiadome, na jakim stanowisku stanie polskie prawo rzeczowe w kwestii nabycia prawa własności na podstawie czynności prawnej, zawartej z poprzednikiem (czy sama umowa wystarcza, jak według k. N., czy trzeba oddania, jak według k. c. n. i k. c. a.), a dotychczasowe różne prawa dzielnicowe mogą obowiązywać jeszcze dłuższy czas po ujednostajnieniu prawa obligacyjnego, przeto k. z., tak samo jak przy sprzedaży, załatwia tę kwestię przez nałożenie na darczyńcę ogólnego zobowiązania dokonania przysporzenia, którego treść właśnie zależeć będzie od przepisów prawa rzeczowego i od przedmiotu darowizny. Zgodnie z powyższymi wywodami k. z. odmiennie od kod. nie-

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 354. 484 mieckiego i szwajcarskiego określa darowiznę nie jako „przysporzenie” lecz jako „umowę, którą darczyńca zobowiązuje się do przysporzenia na rzecz obdarowanego”. Jako charakterystyczną cechę darowizny, stanowiącą zarazem kryterium, kiedy darme zobowiązanie się jest darowizną, przyjmuje projekt (za wzorem kodeksu niemieckiego i prawa szwajcarskiego) fakt zbogacenia się obdarowanego kosztem majątku darczyńcy, jednak celem uniknięcia wątpliwości, co należy rozumieć przez to zbogacenie, projekt określa je bliżej, stanowiąc, że ma ono polegać na przysporzeniu majątkowym, dokonanym kosztem majątku darczyńcy na rzecz obdarowanego. Ponieważ darczyńca według k. z. zobowiązuje się do tego przysporzenia, przeto jasne jest, że chodzi tu o zbogacenie się, jako następstwo wykonania darowizny, a nie zbogacenie się, jakie zawsze można by upatrywać już w samym nabyciu wierzytelności o wykonanie darowizny, jako następstwo zawarcia darowizny. czyli Ze słów użytych w k. z. wynika dalej, że chodzi tu o zbogacenie się w znaczeniu prawnym, tj. o powiększenie majątku obdarowanego przez nabycie praw lub o zmniejszenie obowiązków, a nie o zbogacenie w znaczeniu gospodarczym, które może polegać także na powiększeniu wartości istniejących praw (np. zobowiązanie się do zwinięcia konkurencyjnego przedsiębiorstwa). Dla prawa wciągnięcie tych przypadków pod pojęcie darowizny nie byłoby przydatne (przepisy o odwołaniu, o uwzględnieniu przy obi. zachowku, o zaskarżeniu przez wierzycieli nie dałyby się zastosować). Z drugiej strony będzie zbogaceniem w znaczeniu prawnym, a zatem i darowizną, każde darme przeniesienie prawa, chociażby nie było zbogacenia w znaczeniu gospodarczym, np. darowizna bezwartościowej robótki, bo nabycie prawa własności jest zawsze powiększeniem majątku w znaczeniu prawnym. Zbogacenie obdarowanego ma nastąpić kosztem majątku darczyńcy (tak k. c. n., prawo szwajcarskie, kodeks japoński). Tak samo jednak i k. N. i k. c. a., które do darowizny wymagają „wyzbycia się rzeczy” lub „odstąpienia rzeczy”. Nieodpłatność jest istotną cechą darowizny. Pojęta jest w k. z. jako niezależność zobowiązania darczyńcy od jakiejkolwiek korzyści wzajemnej, a więc jako charakterystyczna cecha przyczyny (causa) tego dziewana, ale ma jedynie znaczenie pobudki (np. ratoryjna). rowiżnie nałożenie na obdarowanego obowiązku spełnienia oznaczonego świadczenia, gdyż ono jedynie zmniejsza (i to nie zawsze) korzyść z darowizny, ale nigdy nie zmniejsza majątku obdarowanego. Aby uchylić możliwe w tym względzie wątpliwości a zarazem stworzyć podstawę dla późniejszych artykułów, dotyczących skutków takiego obciążenia, k. z. zawiera o tym wyraźną wzmiankę w § 2. Według wszystkich w Polsce obowiązujących kodeksów darczyńca może obciążyć obdarowanego obowiązkiem spełnienia pewnego świadczenia. Kodeks Napoleona i T. X cz. 1 nie używają wprawdzie terminu „obciążenie”, jednak wspominają przy darowiźnie o warunkach (w art. 1121, 953, 954 i 956 k. N., art. 975, 976 i 1096 T. X cz. 1), przez które jurysprudencja rozumie także obciążenia w znaczeniu rzymskiego modus. Kodeks austriacki mówi wyraźnie o obciążeniach (Auflage) tylko przy

﻿485 Kodeks zobowiązań — Art. 354—355. testamentach, jednak nauka i praktyka nie ma wątpliwości, że wobec brzmienia § 901 al. 2, przepisy te stosują się też do darowizn, wreszcie k. c. n. zamieszcza postanowienia o obciążeniu (Auflage) przy darowiznach w §§ 425—427. Żaden z tych kodeksów pojęcia obciążenia nie podaje, jednak nauka rozumie przez to zgodnie obowiązek świadczenia, włożony na obdarowanego i zmniejszający uzyskaną korzyść majątkową. Nie jest też właściwe, za wzorem k. N. i T. X cz. 1, subsumowanie tych obciążeń pod warunki, gdyż między jednym a drugim ograniczeniem leży istotna różnica pod względem celu, treści i skutków. Celem warunku jest uzależnienie skuteczności aktu od pewnego zdarzenia, gdy celem obciążenia jest właśnie sprowadzenie pewnego zdarzenia, tj. świadczenia, treścią obciążenia mogą być tylko czynności potestatywne obdarowanego, wreszcie obciążenie daje skargę o wykonanie, a niewykonanie go nie zawsze powoduje utratę przysporzenia, a jeżeli powoduje, to niekoniecznie ipso iure, jak przy warunku. Przez sformułowanie: „darczyńca może obciążyć obdarowanego obowiązkiem itd.“ k. z. podkreśla, że obowiązek spełnienia świadczenia nie jest obowiązkiem samoistnym, jak przy umowach wzajemnych, lecz jest tylko obciążeniem darowizny, z czego wynika, że istnieje on o tyle tylko, o ile obdarowany otrzymał przysporzenie i wygasa, o ile obdarowany to przysporzenie darczyńcy zwrócił. Co do kwestii, czy i kiedy obdarowany może zwrócić darczyńcy przedmiot darowizny, p. uzasadnienie art. 363. ART. 355. Przepisów o darowiźnie nie stosuje się 1) jeżeli kto bez wynagrodzenia zobowiązuje się do usług lub daje drugiemu używanie rzeczy, chociażby zazwyczaj za te usługi lub danie używania pobierał wynagrodzenie ; 2) jeżeli kto zrzeka się prawa, którego jeszcze nie nabył lub które nabył w takich warunkach, że w razie zrzeczenia się prawo uważa się za nienabyte; o ile przyrzeczone lub dokonane przysporzenie ma-3) jątkowe odpowiada obowiązkowi moralnemu, względom przyzwoitości lub zwyczajom. BIBLIOGRAFIA Art. 355. Chlamtacz Marceli: Naturalne (niezupełne) zobowiązania. E. P. P. XVII, str. 1033. Dyzenhaus T.: Zobowiązania quasi-naturalne w k. z. Gł S. r. 1935, nr 3. Fenichel Zygmunt-77. r. 1936, str. 61, 65, 69. 73, Zrzeczenie się prawa według k. z. str. 193. Fenichel Zygmunt: r. 1935, Piątkiewicz Kazimierz: Umowa o i austr. u. c. Cz. S. r. 1935, str. 155, 210. Somerstein Natan: Rola zobowiązania moralnego w nowoczesnej cywilistyce. Lwów, 1934, str. 191.

Kodeks zobowiązań — Art. 355. 486 Z definicji darowizny zawartej w art. 354 wynika, że przedmiot jej mogą stanowić najrozmaitsze świadczenia. W szczególności: przeniesienie istniejącego prawa rzeczowego tj. własności, słu-1) żebności osobistej (o ile prawo rzeczowe uznaje ją za zbywalną), praw wynikających z ciężarów realnych, prawa naftowego, górniczego, polowania, rybołówstwa, wodnego itp.; 2) przeniesienie istniejących praw na dobrach niematerialnych (autorskiego, patentowego itp.); 3) ustanowienie nowych praw rzeczowych, obciążających rzeczy darczyńcy, np. ustanowienie służebności; 4) ustanowienie praw autorskich pochodnych, częściowych licencyj autorskich, patentowych itp.; 5) zapłata pewnej sumy pieniężnej, jednorazowo lub periodycznie, wypłata renty w pieniądzach lub naturaliach itp.; 6) przeniesienie wierzytelności na obdarowanego (przelew); 7) zwolnienie obdarowanego od zobowiązania przez zrzeczenie się własnej wierzytelności, przez przejęcie jego długu lub przez zapłacenie jego długu wierzycielowi. W tych wszystkich przypadkach zbogacenie się obdarowanego następuje kosztem majątku darczyńcy drogą odpowiedniego aktu przysporzenia. Obojętne jest przy tym, czy przysporzenie następuje bezpośrednio, tj. wprost z majątku darczyńcy do majątku obdarowanego, czy też pośrednio, tj. do majątku osoby trzeciej, która wówczas traci pretensję do obdarowanego. Jeżeli w tym ostatnim przypadku nie było umowy o darowiznę między płacącym a dłużnikiem, ten ostatni jest niesłusznie zboi ma wydać zbogacenie condictione sine causa. gacony Natomiast wątpliwości powstać mogą w następujących przypadkach: jeżeli darczyńca zobowiązuje się do usług; 2) jeżeli oddaje darmo używanie rzeczy; 3) jeżeli w celu zbogacenia obdarowanego odrzuca spadek lub zrzeka się innego prawa, którego jeszcze nie nabył albo odrzuca pretensję z umowy na jego rzecz przez inne osoby zawartej (art. 92 k. z.); 4) zabezpieczenie cudzego długu w formie dania zastawu, objęcia poręczenia, tudzież zrzeczenie się zabezpieczenia; 5) jeżeli przyrzeczone lub dokonane przysporzenie odpowiada obowiązkowi moralnemu, względom przyzwoitości lub zwyczajom. W przypadkach ad 1) i 2) nie zawsze można twierdzić, iż zbogacenie w postaci otrzymanych usług lub używania rzeczy nie następuje z uszczerbkiem darczyńcy, jeżeli bowiem darczyńca normalnie za tego rodzaju usługi lub odstąpienie używania pobiera opłatę i przez darme odstąpienie pozbawia się możności zarobku, wówczas powstaje w jego majątku rzeczywiście uszczerbek (lucrum cessans). Dlatego też niektórzy podciągają te przypadki pod pojęcie darowizny (Staudinger, do § 516, 3 b i c). Jakkolwiek niewątpliwie w tych przypadkach majątek zobowiązanego doznaje uszczerbku, to jednak nie ma tu bezpośredniego związku pomiędzy uszczerbkiem zobowiązanego a zbogaceniem wierzyciela. Praktycznie zyskuje się też więcej, stosując do takich umów przepisy o umowie zlecenia lub wygodzenia, niż przepisy o darowiźnie. One wytwarzają bowiem trwały stosunek między stronami, którego nie ma przy darowiźnie. Dlatego k. z., celem uniknięcia wątpliwości, zamieszcza w tym duchu wyraźny przepis. Według k. c. a. i k. N., które mówią o wyzbyciu się „rzeczy" nie ma wątpliwości, że powyższe przypadki nie podpadają pod pojęcie darowizny.

Kodeks zobowiązań — Art. 355. ﻿487 Ad 3). Podobna sytuacja, jak w przypadkach, omówionych ad 1) i 2), powstaje w przypadku zrzeczenia się prawa, którego jeszcze nie nabyto (np. zrzeczenie się spadku za życia spadkodawcy), lub które między uszczerbkiem majątkowym zrzekającego się a korzyścią drugiej osoby. Słusznie też k. c. a. (§ 939), k. c. n. (§ 517) i k. z. szwajc. (art. 239) nie uważają takiego zrzeczenia się za darowiznę. Na odmiennym stanowisku pozostaje jurysprudencja i nauka francuska, która uważa zrzeczenie się spadku za darowiznę, jeżeli nastąpiło animo donandi i zalicza je do tzw. darowizn pośrednich (donation indirecte), Planiol, III, nr 2547, Colin et Capitant, III, str. 627. Jednak ocenienie w konkretnym przypadku, czy zrzeczenie się nastąpiło animo donandi, jest bardzo trudne. Co więcej jednak, k. z. przychylił się do stanowiska pr. szwajc. i kod. niem., według których animus donandi w ogóle nie jest wymogiem darowizny, bo motywem może być i jakiś cel egoistyczny (np. zasługa przed Bogiem przy jałmużnie, zadowolenie, próżność itp.). Przyjmując przyczyny (causa) od motywu, których odróżnienie wiżnie nastręcza nie może opierać konstrukcji odrzucenia spadku pojęciu, które uważa w definicji darowizny za nieprzydatne, i wyłącza wyraźnie przypadki wymienione w art. 355 p. 2 spod pojęcia darowizny. W rezultacie zrzeczenie się spadku, nie poprzedzone umową z osobą, która będzie w miejsce zrzekającego się powołana, nie jest nawet ofertą darowizny. Umowa zaś o zrzeczenie się (o ile jest w ogóle moralna?), jest kontraktem nienazwanym. Jeżeli dziedzic powołany chce darować spadek, może to uczynić nie drogą zrzeczenia się, lecz drogą darowizny spadku (na kształt sprzedaży spadku). Ad 4). Natomiast co do objęcia zabezpieczenia lub zrzeczenia się go, to należy pozostawić rozstrzygnięcie judykaturze. Mogą być bowiem przypadki, w których danie lub zrzeczenie się zabezpieczenia będzie darowizną, mianowicie, jeżeli w grę wchodzi osoba trzecia, która daje zabezpieczenie lub korzysta ze zwolnienia, nie będąc dłużnikiem. Ustanowienie zabezpieczenia może być darowizną nawet dla wierzyciela, częściej jednak dla dłużnika, zrzeczenie się może być darowizną dla poręczyciela (np. jeżeli dłużnik główny jest niewypłacalny, jeżeli poręczyciel zrzekł się regresu itp.) lub dla zastawcy rzeczowo odpowiadającego. Objęcie bowiem zabezpieczenia przez osobę trzecią jest aktem, którego causa jest właściwie podwójna: jedna, wynikająca ze stosunku wierzyciela do zobowiązanego głównego i druga, wynikająca ze specjalnego stosunku osoby dającej zabezpieczenie do dłużnika lub wierzyciela. Otóż ta druga causa może dać podstawę dla konstrukcji darowizny (lub aktu odpłatnego, np. gwarancja bankowa). Przysporzenia odpowiadające obowiązkowi moralnemu, Ad 5). względnie przyzwoitości lub zwyczajom, dopiero w nowszych czasach doznają odrębnego traktowania. Dawniejsza nauka i prawodawstwo uwzględniało specjalnie tylko jeden ich rodzaj a mianowicie tzw. darowizny remuneratoryjne, które są rodzajem takich przysporzeń, przy czym jednak mogą wykraczać poza zakres takich przysporzeni, o ile rodzaj i wysokość darowizny przekracza to, co w danej sytuacji jest nakazane

﻿488 Kodeks zobowiązań — Art. 355—356. obowiązkiem etycznym. Kryterium dla oceny, czy darowizna jest remuneratoryjna stanowi motyw subiektywny, natomiast kryterium przysporzenia odpowiadającego dobrym obyczajom leży w obiektywnych okolicznościach. Ponieważ motyw subiektywny (animus donandi) według projektu nie gra roli, nie ma powodu zamieszczania osobnych postanowień dla darowizn remuneratoryjnych (podobnie postępują k. c. n. i pr. szwajc.). Natomiast kategorię, o której mowa, trzeba uwzględnić. Kwestią świadczeń odpowiadających obowiązkowi moralnemu lub zwyczajowi zajmują się k. c. n. i k. z. szwajc. najpierw przy omawianiu condictionis indebiti, stanowiąc (art. 814 k. c. n., art. 63 ust. 2 k. z. szwajc., ten ostatni jednak z ograniczeniem do świadczeń odpowiadających obowiązkowi moralnemu), że zwrotu zapłaty w takim przypadku żądać nie można. Według k. c. n. także przyrzeczenie takiego świadczenia w formie uznania obowiązku uważane jest jako zapłata (§ 812 ust. 2). Wynika stąd uznanie takich obowiązków moralnych (a według k. c. n. także zwyczajowych) za zobowiązanie naturalne, wynikające z danych okoliczności (tak samo k. z., art. 131 p. 2, z rozszerzeniem na zobowiązania, odpowiadające względom przyzwoitości). Powstaje jednak kwestia, czy przyrzeczenie lub dokonanie świadczenia, odpowiadającego obowiązkowi moralnemu, względom przyzwoitości lub zwyczajowi, może być uważane za darowiznę. Według k. c. n. i k. c. a., a także k. N. będzie ono darowizną, jeżeli nastąpiło w świadomości, że dług jest naturalny oraz w zamiarze nowacji tego długu na dług cywilny z tytułu darowizny. Do takich darowizn odnoszą się np. §§ 534, 1446, 1641, 1804, 2113, 2205, 2330 k. c. n. W przeciwnym przypadku będzie to tylko uznanie lub spełnienie zobowiązania naturalnego, nie podpadające ani pod względem formy ani skutków (kwestia odwołalności) pod przepisy o darowiźnie. Reguł interpretacyjnych kodeksy te nie zawierają, sędzia musi zatem badać zawsze zamiar stron, a w szczególności, czy był animus solvendi czy animus donandi. Natomiast k. z. szwajc. postanawia w art. 239 al. 3, że spełnienie obowiązku moralnego nie stanowi darowizny, skutkiem czego odpadła potrzeba odrębnych przepisów dla takich darowizn oraz cała trudność odróżnienia ich od zapłaty lub uznania długu naturalnego. Dlatego k. z. przechyla się w zasadzie do tego samego stanowiska. Według pr. szwajc. nie jest jednak zupełnie jasne, czy norma art. 239 al. 3 jest bezwzględnie obowiązującą, czy też tylko regułą interpretacyjną, umożliwiającą odmienne umowy. Brzmienie ustawy, zwłaszcza tekstu francuskiego, przemawiałoby raczej za normą bezwzględnie obowiązującą. Ponieważ nie da się zaprzeczyć, że wzgląd na ochronę osoby, uprawnionej moralnie, uzasadnia uznanie tego przepisu za bezwzględnie obowiązujący, ponieważ dalej ograniczenie w tym względzie swobody umów uwalnia sąd od badania w każdym przypadku woli stron, co zwłaszcza dlatego jest pożądane, że w takich przypadkach z natury rzeczy strony nie uważają nawet za odpowiednie używanie ścisłych wyrażeń, k. z. zaznacza stanowczo charakter bezwzględny tego przepisu („Przepisów o darowiźnie nie stosuje się“). ART. 356. Przedmiotem darowizny nie może być zbycie lub obciążenie użytkowaniem majątku przyszłego ani w całości, ani w części.

Kodeks zobowiązań — Art. 356—35 7. ﻿489 Jak już wspomniano w uzasadnieniu art. 295, przedmiotem zbycia między żyjącymi a zatem i przedmiotem sprzedaży może być według k. z. także majątek a mianowicie majątek teraźniejszy, tj. istniejący w chwili sprzedaży. Zasada ta stosuje się oczywiście i do darowizny, gdyż definicja art. 354 obejmuje także przeniesienie na drugą osobę całego majątku. Przy darowiźnie powstaje jednak kwestia, czy można darować cały swój majątek przyszły, tj. jaki będzie istniał w chwili śmierci darczyńcy. Brak dokładnego określenia przedmiotu zbycia, wobec bezpłatnego charakteru czynności, nie gra tu takiej roli, jak przy sprzedaży, a dopuszczalność takiej darowizny może nawet odpowiadać interesom stron, gdyż łatwiej jest darować swój majątek przyszły, tj. ten, jaki się pozostawi w chwili śmierci, niż majątek teraźniejszy i lepiej jest otrzymać darowiznę, choćby tak nieokreśloną i niepewną, niż nie otrzymać żadnej. W prawie pospolitym była też dopuszczalna darowizna majątku przyszłego. Jednak nowsze ustawodawstwa ograniczają ją lub wyłączają. Według k. c. a. można darować majątek przyszły tylko w połowie (§ 944) K. N. wyłącza darowiznę majątku przyszłego w zupełności w myśl reguły: donner et retenir ne vaut (art. 943). K. c. n. uznaje za nieważne w ogóle zbycie lub obciążenie użytkowaniem majątku przyszłego bez różnicy, czy chodzi o zbycie płatne czy bezpłatne (§ 310), a to ze względów gospodarczych, aby nie zabijać chęci zarobkowania po stronie zbywcy. Stanowisko, zakazujące darowizn majątku przyszłego, należy uznać za słuszne. Są one szkodliwe gospodarczo a nadto mogą służyć do obchodzenia przepisów o spadkobraniu. Częściowe ograniczenie (jak np. w k. c. a.) jest niepraktyczne, gdyż powstają trudności przy ustaleniu, co podpada pod darowiznę, a co nie. Nie ma też szczególnych względów, które uzasadniałyby potrzebę takich darowizn, gdyż wystarczą przepisy o testamentach i o umowie dziedziczenia. Pozostaje jeszcze do rozpatrzenia kwestia, czy w ogóle potrzeba wyraźnego przepisu w tej mierze, bo już z ogólnych przepisów o skutkach zbycia majątku między żyjącymi (art. 188 k. z.) oraz z przepisów prawa spadkowego wynika, że przedmiotem zbycia między żyjącymi może być tylko majątek, istniejący w chwili zbycia, tj. teraźniejszy. Dlatego też k. z. nie zawiera takiego ogólnego przepisu, jak § 310 k. c. n. Wobec tego jednak, że darowizna majątku przyszłego była znana niektórym prawodawstwem, że w życiu praktycznym zdarzają się przyrzeczenia dotyczące majątku, jaki przyrzekający pozostawi w chwili śmierci i że różnica między darowizną takiego majątku a testamentem nie jest dla szerokich sfer dość wyraźną, pożądany jest przepis, zakazujący takich darowizn, aby podkreślić różnicę między taką darowizną a testamentem, o którym wszyscy wiedzą, że jest dopuszczalny. Z faktu umieszczenia takiego przepisu w k. z. nie można oczywiście wnioskować a contrario, że dopuszczalna jest np. sprzedaż majątku przyszłego. ART. 357. Kto wolę uczynienia darowizny oświadczył w sposób inny niż między obecnymi i nie bezpośrednio za pomocą telefonu lub innego środka porozumiewania się na odległość, a nie oznaczył terminu, w ciągu którego ma nastąpić przyjęcie, związany jest swym oświadczeniem aż do chwili przyjęcia go lub odrzucenia przez drugą stronę; jednak

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 357. 490 może wezwać drugą stronę do złożenia oświadczenia, wyznaczając jej w tym celu odpowiedni termin. W razie bezskutecznego upływu tego terminu uważa się, że darowizna nie przyszła do skutku. Art. niniejszy zawiera odstępstwo od ogólnych przepisów o ofercie, zawartych w art. 63. Konstrukcja darowizny jako umowy obligacyjnej powoduje zastosowanie do niej wszystkich przepisów części ogólnej o sposobie zawarcia umowy, w szczególności o wniosku i o przyjęciu. Niektóre jednak kodeksy, pozostające zresztą na gruncie teorii umownej, uważają sowne zamieścić specjalne postanowienia dotyczące sposobu (nie zawarcia darowizny. Tu należą § 516 k. c. n. oraz do pewnego art. 244 k. z. szwajc. Kodeks niemiecki zajmuje się w § 516 ust. 2 przypadkiem, rym darowizna przychodzi do skutku w ten sposób, iż darczyńca od razu dokonywa przysporzenia na rzecz obdarowanego bez jego woli lub nawet wiedzy, a obdarowany dopiero potem to zatwierdza. Dokonanie przysporzenia ma tu charakter oferty, przy czym ustawa domniemywa się, że oferent pragnie być (odmiennie od zasady §§ 146 i 147) związany ofertą aż do chwili przyjęcia, a zatem dłużej niż normalnie. Aby jednak to związanie oraz stan niepewności nie trwały zbyt długo, ustawa daje darczyńcy możność wyjaśnienia sytuacji przez wezwanie obdarowanego do oświadczenia się w wyznaczonym mu w tym celu stosownym terminie z tym skutkiem, że w razie nieodrzucenia darowizny w tym terminie ofertę uważa się za przyjętą. Kodeks zob. szwajcarski również wprowadza w takim przypadku (art. 244) wyjątek od zasady art. 5, według którego oferent jest związany tylko przez czas potrzebny do odpowiedzi (po czym jednak oferta nie wygasa, jak w k. c. n., lecz zależy od woli oferenta, czy uważać będzie kontrakt za zawarty czy nie), a mianowicie stanowi, że oferent związany jest (na podstawie domniemanej woli) dłużej, tj. aż do chwili przyjęcia. Jednak związanie to o tyle jest słabsze od normalnego związania oferenta (art. 3 i 5), że można ofertę („darowiznę") w każdej chwili (oczywiście jednak po upływie terminu z art. 5) odwołać. A zatem przyjęto co do darowizn system, obowiązujący we Francji w ogóle co do oferty. wiedzi, chyba iż z okoliczności wynika jego wola związania się dłużej, tj. aż do chwili przyjęcia. W tym ostatnim przypadku prawo austriackie daje sposób skrócenia niepewności przez analogiczne stosowanie zasady § 865 (lub § 904). Przechodząc do krytyki tych postanowień, należy zaznaczyć najpierw, że domniemanie, iż w tych przypadkach darczyńca chce być związany ofertą dłużej, niż przy aktach obrotowych, jest słuszne. Jednak domniemanie to należy rozszerzyć na wszystkie przypadki, w których zamiar darowizny oświadczono między nieobecnymi, zgodnie zresztą z duchem art. 244 pr. szwajc.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 357—358. 491 Drugą kwestią jest, w jaki sposób darczyńca może przerwać stan zawieszenia w razie, gdy obdarowany przez dłuższy czas się nie oświadcza. System szwajcarski i francuski jest dla obdarowanego niebezpieczny. Gdy bowiem obdarowany dowiaduje się o dokonaniu na jego rzecz przysporzenia (np. przez zapłatę jego długu), zwykle uważa darowiznę za dokonaną, korzyść majątkową za nabytą i zwraca się do darczyńcy z podziękowaniem raczej niż z przyjęciem, traktuje to jako rzecz przyzwoitości a nie jako czynność prawną i może zadysponować powiększeniem majątku, zanim jeszcze odniesie się do darczyńcy. Tymczasem ten, nie otrzymawszy odpowiedzi, może darowiznę odwołać i postawić przez to obdarowanego w kłopotliwe położenie. Dlatego bardziej celowe jest stanowisko kodeksu niemieckiego i austriackiego (o ile się uzna za dopuszczalną analogię z § 865), polegające na tym, że darczyńca jest związany aż do chwili przyjęcia (domniemana wola), jednak może przerwać stan zawieszenia przez odpowiednie wezwanie obdarowanego. Co do skutków tego wezwania istnieje między kodeksem niemieckim a austriackim ta różnica, że według niemieckiego czasokres wyznacza sam darczyńca, a po bezowocnym tegoż upływie uważa się darowiznę za przyjętą, czyli milczenie uważa się za przyjęcie, zaś według austriackiego (§ 865) termin wyznacza sędzia, a po bezowocnym jego upływie darczyńca przestaje być związany, zatem milczenie równa się odmowie. Postanowienie kodeksu niemieckiego spotkało się z krytyką, o ile milczenie uważać każę za przyjęcie. Czy to, czy przeciwne rozstrzygnięcie bardziej odpowiada zapatrywaniom życiowym, trudno ocenić. Natomiast jedno wydaje się być pewne, a mianowicie, iż można wymagać od obdarowanego aby, otrzymawszy darowiznę i zapytany, czy ją przyjmuje, odpowiedział w wyznaczonym mu czasokresie. Jeżeli tego nie uczyni, słusznie powinien darowiznę utracić. Dlatego k. z. przyjmuje tę ostatnią koncepcję. ART. 358. § 1. Jeżeli przysporzenie majątkowe na rzecz obdarowanego nie następuje przez samo zawarcie umowy lub równocześnie z nią, potrzeba do ważności darowizny, aby oświadczenie darczyńcy sporządzone było w formie aktu notarialnego. § 2. Jednakże późniejsze wykonanie darowizny uchyla skutki braku formy. Z ustawodawstw dotychczas obowiązujących w Polsce wszystkie z wyjątkiem T. X cz. 1 wymagają do ważności darowizny, która jeszcze nie jest wykonana, formy notarialnej. I tak kodeks Napoleona wymaga BIBLIOGRAFIA Art. 358. stosunku prawnego wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. nr 5. Odpowiedzialność za szkodę spowodowaną, niedojściem do skutku formy aktu notarialnego. N. P. r. 1935, nr 3. Wechsler M.: Forma umowy darowizny wedle k. z. Gł. Pr. r. 1934, str. 163.

492 Kodeks zobowiązań — Art. 358. pod nieważnością formy notarialnej (art. 931 i 932), a nadto przy ruchomościach sporządzenia wykazu szacunkowego (art. 948). Nauka i jurysprudencja uważa jednak formę notarialną za zbędną: 1) przy darowiznach ukrytych pod formą aktu obciążliwego (art. 918 i arg. z art. 911), 2) przy darowiznach pośrednich (zwolnienie z długu, zrzeczenie się praw na korzyść obdarowanego, umowa na korzyść osób trzecich), 3) przy darowiznach rękodajnych. Prawo austriackie wymaga do ważności umowy o darowiznę bez rzeczywistego oddania formy aktu notarialnego (§ 1 lit. d. ust. z 25 lipca 1871 o przymusie notarialnym). Znaczenie rzeczywistego oddania, które czyni zbędną formę notarialną, jest w nauce sporne. Tłumaczenie rygorystyczne, którym kieruje się najw. tryb, austr. w judykacie nr 142, wymaga aktu oddania, objawiającego na zewnątrz dostatecznie wolę darowania, a więc przy rzeczach zmysłowych tradycji rzeczywistej (tj. rzeczywistego pozbawienia się rzeczy, a nie przez constitutum possesorium), przy wierzytelnościach zaś oddania przez znaki, umożliwiające wyłącznie nabywcy wykonywanie prawa (§ 471). Natomiast tłumaczenie swobodniejsze nie wymaga formy notarialnej nie tylko w razie tradycji rzeczy zmysłowej, ale w ogóle we wszystkich przypadkach, gdy przeniesione prawo przeszło już na nabywcę, np. przez wpis do księgi lub ipso iure przy cesji, oraz gdy w ogóle już sam akt darowizny jest rozrządzeniem, np. zwolnienie z długu. Wykonanie późniejsze nie czyni darowizny ważną, jednak jeżeli darowizna zostanie wykonaną, nie można żądać zwrotu condictione indebiti (§ 1432). Kodeks niemiecki wymaga do ważności umowy o darowiznę formy notarialnej lub sądowej, jednak tylko dla oświadczenia darczyńcy, w dwóch przypadkach: jeżeli przyrzeczono świadczenie sposobem darmym (przyrzeczenie darowizny) oraz jeżeli sposobem darmym zaciągnięto zobowiązanie abstrakcyjne w formie przyrzeczenia lub uznania długu. Natomiast zbędna jest forma notarialna we wszystkich przypadkach, gdy darowizna zostaje wykonana, czy to przy zawarciu, czy później (§ 518). T. X cz. 1 nie wymaga do darowizny żadnych formalności prócz tych, od których zależy skuteczność pewnych aktów, realizujących darowiznę, np. przeniesienie nieruchomości, które wymaga aktu notarialnego. K. z. szwajcarski wymaga do ważności przyrzeczenia darowizny formy piśmiennej (art. 243), tylko przy darowiznach nieruchomości i praw rzeczowych potrzeba aktu publicznego. Wystarczy zachowanie formy piśmiennej dla oświadczenia darczyńcy. Z powyższego przedstawienia rzeczy okazuje się, że z wyjątkiem Ziem Wschodnich na całym pozostałym obszarze Państwa Polskiego wymagana jest do ważności darowizny forma notarialna, jednak formę tę zastępuje wykonanie darowizny. Tę zasadę k. z. zatrzymuje, uważając, że wola darmego wyzucia się z majątku powinna być zamanifestowana w sposób, wyłączający wszelkie wątpliwości. Oczywiście przy drobniejszych darowiznach nie będzie ta forma praktykowana, ale też nie ma potrzeby w tych przypadkach wyposażać obdarowanego, który ze swego majątku niczego nie utrącą, w skargę o wykonanie darowizny ani też obarczać sądów takimi procesami. Wypełnienie nieformalnego przyrzeczenia darmego powinno być pozostawione uczciwości i poczuciu honoru. Według k. N., a raczej jurysprudencji francuskiej, wymóg formy odpada nie tylko przy wykonaniu w razie darowizny rękodajnej, ale ponadto: 1) przy darowiznach ukrytych, 2) przy darowiznach pośrednich, jak zwolnienie z długu, zrzeczenie się praw spadkowych, pacta in favorem tertii. Otóż co do 1), to nie ma powodu faworyzować obchodzenia prawa i lepiej pozostać przy zasadzie art. 34 § 2 k. z. Co do 2), to zwolnienie

493 Kodeks zobowiązań — Art. 358—359. z długu, podobnie jak przelew, podpada pod pojęcie wykonania, gdyż zgaśnięcie obowiązku lub przejście prawa przy przelewie następuje od razu z chwilą zawarcia umowy o darowiznę. Jeżeli wyjątkowo jest inaczej (np. przy papierach na okaziciela), można pozostać przy wymogu formy, gdyż tak samo ma się tu rzecz, jak np. z darowizną ruchomości. Natomiast zrzeczenie się praw spadkowych nie jest według k. z. darowizną (art. 355 al. 2), zaś co do pactum in favorem tertii nie ma powodu ułatwiać darowizn w tej formie. Raczej należało by je utrudnić, gdyż jeszcze lekkomyślniej oświadcza się zamiar obdarzenia trzeciemu niż samemu obdarowanemu. Zresztą takie przyrzeczenie łączy się zwykle z inną umową między kontrahentami i w razie niewykonania darowizny, choćby nieformalnej, zastrzegający może domagać się wypełnienia, względnie uważać niewykonanie darowizny za niedopełnienie umowy. Ponieważ k. z. nie przyjął stanowiska kod. niem. i szwajc. w kwestii odróżnienia między darowizną i przyrzeczeniem darowizny, wymóg formy odnosi się do darowizny w ogóle. Wobec tego jednak należało zasadę, że wykonanie zastępuje wymóg formy, w ten sposób wyrazić, by odnosiła się też do darowizn, dopełnianych równocześnie z zawarciem, tzn. bądź ipso iure przez zawarcie umowy (jak np. przelew, zwolnienie z długu), bądź równocześnie z zawarciem umowy (jak przy darowiźnie rękodajnej czyli odręcznej). Słuszny jest punkt widzenia kodeksu niem. i szwajc., że zachowanie formy potrzebne jest tylko do oświadczenia darczyńcy, gdyż przyjmujący i tak żadnych zobowiązań, zmniejszających jego majątek, nie zaciąga. ﻿Rozdział II Obowiązki darczyńcy. ART. 359. Do obowiązków darczyńcy stosuje się odpowiednio przepisy o obowiązkach sprzedawcy, z zachowaniem przepisów poniższych. O obowiązkach sprzedawcy zob. art. 299—303 i 306—336. Ponieważ darowizna jest zawsze umową obligacyjną o dokonanie przysoorzenia majątkowego, przeto po stronie darczyńcy wynika z niej obowiązek świadczenia co do natury swojej taki sam, jak przy umowach pod tytułem obciążającym. Jest to też niewątpliwe według kodeksu austriackiego i Napoleona oraz, o ile chodzi o przyrzeczenie darow:zny, według kodeksu niemieckiego, jakkolwiek brak co do tego wyraźnego przepisu (por. Klang, do § 945. Planiol-Ripert, T. V, nr 464, Staudinger, do § 519). Aby jednak uchylić wszelkie wątpliwości, które ze względu na charakter darmy przysporzenia mogłyby się komu nasuwać, k. z. wyraźnie to wypowiada. Powołanie się na analogiczne przepisy umowy o sprzedaż uzasadnione jest tym, że przy darowiźnie chodzi najczęściej o zupełne odstąpienie dóbr majątkowych, jak przy sprzedaży, brak tylko ceny, tak iż znaczenie ekonomiczne po stronie darczyńcy jest inne, niż po stronie sprzedawcy. Natomiast po stronie obdarowanego darowizna z reguły

﻿494 Kodeks zobowiązań — Art. 359—360. spełnia ten sam cel gospodarczy, co kupno (tylko w korzystniejszy sposób). W przypadkach, w których przedmiot darowizny nie pokrywa się z możliwym przedmiotem sprzedaży, np. w razie darmego zwolnienia z długu, tylko niektóre obowiązki sprzedawcy wejdą w zastosowanie (np. obowiązek zwrotu dokumentu stwierdzającego dług), dlatego też w art. 359 mowa jest tylko o „odpowiednim" stosowaniu przepisów o sprzedaży. Z powołania się na odpowiednie przepisy o sprzedaży wynika też, że darczyńca może mieć pewne obowiązki, jakkolwiek darowizna jest od razu rozporządzeniem, tzn. gdy darowane prawo przechodzi przez samo zawarcie umowy na obdarowanego. Np. w razie darmego przelewu darczyńca nie może przelać wierzytelności drugi raz na inną osobę albo przyjąć zapłaty od dłużnika, obowiązany jest wydać dokumenty itp. Z postanowienia, że przepisy o sprzedaży mają być stosowane „odpowiednio" wynika wreszcie, że nie można stosować do darowizny takich przepisów o sprzedaży, które związane są z naturą sprzedaży jako umowy wzajemnej, np. o ponoszeniu niebezpieczeństwa, o obowiązku świadczenia równoczesnego, o rękojmi. Z natury darowizny jako umowy darmej wynika, że darczyńca w ogóle odpowiada mniej surowo (nie za każdą winę, wpływ zmiany stosunków jest większy itp.). Te złagodzenia za wzorem innych kodeksów zawarte są w dalszych artykułach. ART. 360. § 1. Darczyńca odpowiada za szkodę, wynikłą z niespełnienia lub nienależytego spełnienia świadczenia, tylko w razie złego zamiaru lub rażącego niedbalstwa. § 2. W przypadku opóźnienia w zapłacie darowanej sumy pieniężnej odsetki za opóźnienie należą się dopiero od dnia wniesienia pozwu. Odpowiedzialność za szkodę normuje art. 239 i nast O odsetkach zwłoki stanowi art. 248. Darczyńca może być odpowiedzialny: 1) w razie zawarcia umowy nieważnej (art. 57 k. z.), 2) w razie niewykonania zobowiązania oraz wykonania nienależytego (tzw. pozytywne pogwałcenie umowy), art. 239 i 248 k. z. Ad 1). Spomiędzy kodeksów w Polsce obowiązujących jeden tylko kodeks niemiecki łagodzi i w tym przypadku odpowiedzialność darczyńcy (w granicach tzw. ujemnego interesu), stanowiąc ogólnie w § 521, że darczyńca odpowiada tylko za działanie rozmyślne i za rażące niedbalstwo i nie ograniczając tego postanowienia do przypadków niewykonania umowy. Co do innych kodeksów pozostają w mocy ogólne zasady, np. § 878 k. c. a. lub art. 1382 k. N. Prawo szwajcarskie nie łagodzi w tym przypadku odpowiedzialności darczyńcy (odpowiedzialność ta wynika z art. 41 k. z. szwajc.). Zgodnie z większością ustawodawstw k. z. nie Art. 360. Fenichel Zygmunt: Problem odsetek w polskim prawie prywatnym, r. 1935, str. 691.

495 ﻿Kodeks zobowiązań — Art. 360—361. wprowadza w tym przypadku złagodzenia, bo ta odpowiedzialność rodzajem odpowiedzialności za delikt a więc natura kontraktu jako mego nie powinna odgrywać roli. Ad 2). Wyraźne złagodzenie odpowiedzialności darczyńcy za wykonanie lub złe wykonanie zobowiązania znajdujemy tylko w §§ 521 i 522 k. c. n., jednak mimo braku takich przepisów w k. N. i k. c. a. sądy mogą oceniać łagodniej winę darczyńcy, opierając się choćby na dorozumianej woli stron (art. 1156 i 1162 k. N., § 915 k. c. a.). Prawo szwajcarskie zawiera najpierw w art. 99 ust. 2 ogólną zasadę, że rozciągłość odpowiedzialności za winę stosuje się do natury kontraktu, a w szczególności oceniana jest łagodniej, jeżeli interes nie ma na celu korzyści rowanego z darowizny, odpowiada darczyńca tylko w razie działania rozmyślnego lub ciężkiego niedbalstwa. W tym stanie rzeczy nie ulegało wątpliwości, że zgodnie z nowoczesnym stanem prawodawstwa, a nie naruszając zapatrywań, obecnie w tej mierze w Polsce panujących, można i należy wyraźnie ograniczyć kontraktową odpowiedzialność darczyńcy za niewykonanie zobowiązania. Najodpowiedniejszym był wzór kodeksu niemieckiego, którego §§ 521, 522 i 291, obejmują to, co jest w art. 99 ust. 2, 105 i 248 ust. 1 k. z. szwajc. Wprawdzie reguła art. 99 ust. 2 k. z. szwajc. co do odpowiedzialności za niewykonanie zobowiązania darmego jest elastyczniejsza niż normy § 521 k. c. n., jednak w naszych stosunkach wydawało się praktyczniejszym dać sędziemu wyraźną dyrektywę w postaci stopnia niedbalstwa, za który darczyńca odpowiada. Należało zarazem § 521 tak zmodyfikować, aby on nie odnosił się do przypadków wyżej pod 1) omówionych. ART. 361. Jeżeli rzecz darowana ma wady prawne lub fizyczne, darczyńca odpowiada za szkodę, jaką wyrządził obdarowanemu przez to, że, wiedząc o wadach, nie zawiadomił go o nich najpóźniej w chwili wydania rzeczy. Pojęcie wad prawnych i fizycznych podaje art. 506. Według k. N. darczyńca nie odpowiada z tytułu rękojmi za wady prawne i fizyczne wcale, jednak jurysprudencja czyni go odpowiedzialnym za szkody, wynikające z wad prawnych w razie podstępu, opierając się na art. 1382 i zdaniu Labeona (p. Colin-Capitant, III, str. 798). Kodeks austriacki w § 945 nakłada wyraźnie tę odpowiedzialność na darczyńcę w razie świadomej darowizny rzeczy cudzej, co można analogicznie stosować i przy wadach fizycznych. Kodeks niemiecki zawiera w tej materii dwa paragrafy, § 523 o wadach prawnych i § 524 o wadach fizycznych, dając obdarowanemu w obu przypadkach w razie podstępnego zamilczenia o wadzie, roszczenie o odszkodowanie w granicach ujemnego interesu, a w razie, gdy darowano rzecz, którą darczyńca ma kupić, a wadliwość tego przedmiotu przy jego nabyciu była darczyńcy znana lub nieznana z rażącego niedbalstwa, roszczenie o odszkodowanie w granicach dodatniego interesu umownego przy brakach prawnych, a roszczenie o świad-

﻿496 Kodeks zobowiązań — Art. 361 czenie rzeczy niewadliwej przy wadach fizycznych. W tym ostatnim przypadku w razie podstępnego zamilczenia obdarowany ma oprócz tego do wyboru roszczenie o wynagrodzenie dodatniego interesu umownego. Kodeks japoński nakłada na darczyńcę odpowiedzialność za wady fizyczne lub prawne tylko w razie podstępnego zamilczenia braku prawnego lub wady, nie podając jednak rodzaju roszczeń, zaś przy darowiźnie z obciążeniem każę mu odpowiadać do wysokości wartości obciążenia jak sprzedawcy (art. 551). Kodeks zob. szwajcarski uznaje tę odpowiedzialność tylko w razie objęcia gwarancji (art. 248 ust. 2). Nie ulega wątpliwości, że w razie wyraźnego objęcia gwarancji darczyńca odpowiada w jej granicach i tego nie potrzeba osobno wypowiadać. Jeżeli wyraźnego objęcia gwarancji nie było, nie ma w zasadzie obowiązku rękojmi, gdyż darowizna nie jest umową wzajemną, a podstawą rękojmi jest właśnie synallagmatyczna natura umowy. To też wszystkie roszczenia, które na ten przypadek są przewidziane w kodeksach, nie są, ściśle biorąc, roszczeniami z tytułu rękojmi, lecz są albo roszczeniami odszkodowawczymi ex delicto, czy też ze specjalnie przez ustawę nałożonej gwarancji (darowanie względnie oddanie rzeczy wadliwej mimo świadomości o wadzie, § 945 k. c. a., §§ 523 ust. 1 i 524 ust. 1 k. c. n., art. 551 k. jap.) albo roszczeniami z powodu nienależytego wykonania zobowiązania, §§ 523 ust. 2 i 524 ust. 2 k. dania rzeczy niewadliwej lub odszkodowania w granicach dodatniego interesu umownego). Konstruowanie tych roszczeń jako roszczeń ex delicto nie wymaga wprawdzie osobnego przepisu, gdyż na to są ogólne przepisy o odszkodowaniu, jednak ma tę ujemną stronę, że wtedy wchodzą w zastosowanie wszystkie przepisy o odszkodowaniu ex delicto (ciężar dowodowy, kwestia winy itp.). Dlatego zaleca się przyjęcie konstrukcji specjalnej gwarancji ex contractu, nałożonej na niesumiennego darczyńcę (podobnie jak w kodeksie japońskim). Natomiast uznano za zbędne wprowadzenie do k. z. postanowień, zawartych w §§ 523 ust. 2 i 524 ust. 2 k. albowiem dotyczą jest przypadków nienależytego wykonania zobowiązania, co do których starczy ogólna norma zawarta w art. 360 k. z. Wobec tego, że podstawą nałożenia gwarancji na darczyńcę jego zła wiara, odpowiada on za wszelką szkodę, jaka pozostaje w związku przyczynowym z faktem niezawiadomienia obdarowanego o wadzie. I tak w razie zupełnego braku prawa po stronie darczyńcy i odebrania rzeczy przez osobę trzecią, należy zwrócić obdarowanemu koszty kontraktu i odbioru rzeczy, wydatki, poniesione na rzecz, z których nie odniósł korzyści, odszkodowanie, które obdarowany musiał zapłacić za niewykonanie zobowiązania, zaciągniętego w przypuszczeniu, że będzie mógł rzeczą rozporządzać itp. W razie wady fizycznej odpowiada darczyńca za szkodę, przez to poniesioną, że np. dzieło, do którego użyto darowanego materiału, wypadło wadliwie itp.

497 Rozdział III. Spełnienie świadczenia, obciążającego obdarowanego. ART. 362. § 1. Darczyńca ma prawo domagać się spełnienia świadczenia, obciążającego obdarowanego, jeżeli wykonał swe zobowiązania, wynikające z umowy darowizny, a świadczenie nie ma na celu wyłącznie korzyści obdarowanego. 2. Prawo to przechodzi na spadkobierców darczyńcy. § 3. Jeżeli świadczenie leży w interesie publicznym, spełnienia świadczenia może żądać po śmierci darczyńcy także właściwa władza. § 4. Osoba trzecia, która odnosi korzyść ze świadczenia, może się domagać jego spełnienia według przepisów o umowach na rzecz osób trzecich. Przepisy o umowach na rzecz osób trzecich zawarte są w art. 92. Nauka francuska, mimo braku wyraźnego przepisu w kodeksie Napoleona, nadaje darczyńcy lub jego dziedzicom prawo żądania wykonania świadczenia na podstawie umowy o darowiznę, w której obdarowany przyjął ten obowiązek wobec darczyńcy (Colin et Capitant, Tom III, str. 642 i 802). To samo należy przyjąć i dla prawa austriackiego (por. anal. z § 881 zd. 1). Kodeks niemiecki przyznaje to prawo darczyńcy wyraźnie (§ 525), dodając, że darczyńca może się domagać spełnienia, o ile sam wykonał darowiznę. Ponieważ darowizna z obciążeniem nie jest stosunkiem synallagmatycznym (co niesłusznie przyjmuje nauka francuska, Colin et Capitant, III, str. 801), ten dodatek jest potrzebny i k. z. go przyjmuje jako konsekwencję zasady, że obowiązek wykonania świadczenia istnieje o tyle tylko, o ile obdarowany uzyskał przysporzenie (por. uzasadnienie art. 354 in fine). Kwestią jest tylko, czy przyznać to prawo darczyńcy także wówczas, gdy spełnienie zlecenia leży wyłącznie w interesie samego obdarowanego (użycie darowizny na leczenie). Ehrenzweig (I, 1, str. 239) odmawia wówczas darczyńcy prawa wymuszenia wykonania. Jest to słuszne, gdyż w takich przypadkach wymuszenie świadczenia sprzeciwiałoby się poczuciu słuszności lub dobrym obyczajom. Jeżeli wykonanie zlecenia leży w interesie publicznym, kodeks niemiecki § 525 ust. 2 (i tak samo k. z. szwajcarski) daje prawo domagania się spełnienia właściwej władzy, jednak dopiero po śmierci darczyńcy. W kodeksie Napoleona i austriackim o tym nie znajdujemy wzmianki, jednak nauka austriacka korzysta w tym względzie z analogii prawa spadkowego, według którego sąd spadkowy, czuwający nad dokładnym wypełnieniem woli testatora, może nastawać na wykonanie zlecenia. K. z. wyraźnie nadaje to prawo właściwej władzy, gdyż ona jest powołana do strzeżenia interesu publicznego. Kodeks zobowiązań 32

498 Kwestię, czy także osoba trzecia, na której korzyść wychodzi świad ma skargę przeciw obdarowanemu o jego spełnienie, rozwedług wszystkich kodeksów obowiązujących dotychczas podstawie przepisów o umowach na korzyść osób trzecich N., § 881 k. c. a., § 330 zd. 2 k. c. n. i orzecz. kas. senatu nr 4). To samo stanowisko zajmuje prawo szwajcarskie (art. 112 ust. 2 i Oser, Komm. z. schweiz. O. wyd. 2, str. 601). Ponieważ według k. z. darowizna jest umową obligacyjną a art. 92 k. z. stwarza dostateczną podstawę do takiej skargi osoby trzeciej, nie ma powodu odstępować od tego stanowiska, dla uniknięcia jednak wszelkich wątpliwości zamieszczono o tym wyraźne postanowienie. Prawo domagania się spełnienia świadczenia można wykonaćw drodze powództwa i egzekucji, jak każdą inną wierzytelność. K z. nie przyjął postanowienia, zawartego, za wzorem § 526 k. c. n., w art. 73 proj. wstępnego części szczegółowej, że obciążenie nie obowiązuje obdarowanego, jeżeli połączony z jego wykonaniem nakład przewyższa wartość darowizny w chwili jej otrzymania, a nadwyżka nie będzie mu osobno wynagrodzona, jako zbędnego i niesłusznego wobec artykułu 363,. który odpowiada dawnemu art. 75 proj. wstępnego części szczegółowej. Wynika z tego umotywowania podkomisji, jak również z interpretacji logicznej, że zwolnienie w razie istnienia uzasadnionej przyczyny, przewidziane w art. 363 k. z., odnosi się nie tylko do obowiązku zwrotu przysporzenia majątkowego w razie niewykonania świadczenia, lecz także do obowiązku wykonania świadczenia, czyli że według k. z. obdarowany może się uchylić od wykonania świadczenia z uzasadnionej przyczyny, co obejmuje też i przypadek nadmiernych wydatków w porównaniu z wartością przysporzenia. Niezależnie od tego obdarowany może zwolnić się od obowiązku spełnienia świadczenia, zwracając darczyńcy lub jegospadkobiercom przedmiot darowizny w myśl art. 363 § 2 zd. 2, o czym niżej w uzasadnieniu art. 363. Z tego sposobu zwolnienia się nie może jednak obdarowany korzystać, gdy uprawnioną do żądania spełnienia świadczenia jest władza publiczna lub osoba trzecia, gdyż według wyraźnego brzmienia art. 363 środek ten można stosować tylko wobec darczyńcy lub jego spadkobierców. Powyższe, podwójne ograniczenie obowiązku spełnienia świadczenia przez obdarowanego uzasadnione jest charakterem obowiązku świadczenia w art. 354 § 2 k. z. jako nie stanowiącego samoistnego zobowiązania lecz tylko obciążenie przysporzenia. ART. 363. § 1. Jeżeli obdarowany nie spełnia świadczenia bez uzasadnionej przyczyny, darczyńca lub jego spadkobiercy mogą żądać zwrotu przysporzenia majątkowego według przepisów o niesłusznym zbogaceniu o tyle, o ile to czenia. 2. Zwrot przysporzenia uskutecznia się przez zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej, chociażby przedmiotem darowizny nie były pieniądze; jednak obdarowany może

﻿499 Kodeks zobowiązań — Art. 363. zwolnić się od obowiązku zapłaty tej sumy, zwracając przedmiot darowizny w naturze w stanie, w jakim się znajduje. O niesłusznym zbogacenia zob. art. 123—127. Według wszystkich dotychczas w Polsce obowiązujących kodeksów darczyńca miał prawo, w razie niespełnienia świadczenia, obciążającego darowiznę, żądania zwrotu przysporzenia w całości lub w odpowiedniej części. Według k. N., k. c. a. i T. X cz. 1 to prawo stanowiło też jedyną, wyraźnie przewidzianą sankcję niewykonania świadczenia, prawo domagania się spełnienia uznawano tylko w nauce i orzecznictwie, oczywiście jako alternatywę. Natomiast k. c. n. wymienia, jako sankcję niespełnienia zlecenia, oba te uprawnienia, przy czym prawo żądania zwrotu przysporzenia służy tylko samemu darczyńcy lub jego spadkobiercom, do wyboru jeden lub drugi środek. Na tym samym zatem tylko oni mają k. z. szwajc. Stanowisko to jest słuszne, albowiem stanowisku pozostaje dla darczyńcy może być rzeczą łatwiejszą i korzystniejszą dochodzić zwrotu przysporzenia i ewentualnie samemu spełnić świadczenie niż pozywać o wykonanie i prowadzić egzekucję, z drugiej zaś strony groźba odebrania przedmiotu darowizny może skłonić obdarowanego do wykonania świadczenia. Pod względem konstrukcji i rozmiarów prawa do zwrotu przysporzenia istnieją między kodeksami różnice. Według prawa austriackiego niespełnienie zlecenia działa jak warunek rozwiązujący (§ 709), jednak obdarowany zatrzymuje darowiznę mimo niespełnienia lub niedokładnego spełnienia, jeżeli bez jego winy dokładne spełnienie było niemożliwe (§ 710). Kodeks Napoleona daje darczyńcy i jego dziedzicom prawo żądania rozwiązania darowizny (art. 953 i nast.), a to choćby niespełnienie nie było zawinione przez obdarowanego (Colin et Capitant, III, str. 803), przy czym powoływany bywa art. 1184. Podobne stanowisko zajmuje T. X cz. 1 w art. 976. Kodeks niemiecki daje darczyńcy (i jego dziedzicom) prawo żądania zwrotu podarunku według przepisów o zwrocie niesłusznego zbogacenia, pod warunkami ustanowionymi dla prawa odstąpienia przy umowach wzajemnych i o tyle tylko, o ile podarunek musiałby być użyty na wykonanie zlecenia (§ 527). Z powołania przepisów o odstąpieniu od umów wzajemnych wynika, że darczyńca prawa do zwrotu nie ma, jeżeli wykonanie zlecenia stało się niemożliwe z przyczyny, za którą obdarowany nie odpowiada (a więc jak w prawie austriackim). Prawo szwajcarskie daje darczyńcy prawo odwołania darowizny i żądania zwrotu w granicach istniejącego zbogacenia, jeżeli obdarowany nie spełnia zlecenia bez usprawiedliwionej przyczyny (art. 249 al. 3). Traktowanie niespełnienia zlecenia jako warunku rozwiązującego idzie za daleko, bo darczyńca może mimo niespełnienia zlecenia pozostawić podarunek obdarowanemu. Stanowisko kod. francuskiego i szwajcarskiego jest również za ostre o tyle, że umożliwia całkowite odwołanie (rozwiązanie) darowizny, choćby tylko część podarunku miała być użyta na zlecenie. Ponadto k. Nap. jest jeszcze surowszy, bo nie zwraca uwagi na winę obdarowanego. Najsłuszniejszym wydaje się system kodeksu niemieckiego, który zastosowuje myśl niesłusznego zbogacenia, powstającego po stronie obdarowanego przez zatrzymanie tej części przyspo-

Kodeks zobowiązań — Art. 363—364. ﻿500 rżenia, którą powinien był użyć na wykonanie świadczenia. Ten system też przyjmuje k. z. jednak z następującymi modyfikacjami: 1. Prawo żądania zwrotu przysporzenia ograniczone jest do przypadków, w których niewykonanie świadczenia nastąpiło bez uzasadnionej przyczyny (tak jak według art. 249 k. z. szwajc.), a zatem wyłączone jest nie tylko w razie niemożliwości świadczenia, za którą obdarowany nie odpowiada, jak według k. c. n., lecz także w razie zajścia innych ważnych przeszkód, np. jeżeli wydatek, potrzebny na wykonanie świadczenia, przekracza wartość darowizny. Przez takie ujęcie sprawy odpadła potrzeba powoływania się na przepisy o niewykonaniu umów wzajemnych, które, wobec braku wzajemności, nie powinny tu mieć zastosowania. 2. Zwrot następuje zawsze przez zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej, co jest znacznym uproszczeniem w porównaniu z k. c. n., według którego dopuszczalne jest także żądanie zwrotu w naturze, zależnie od okoliczności, których zbadanie wywołuje liczne trudności (por. Staudinger, do § 527 pod II, 5). 3. W interesie obdarowanego, dla którego zapłata sumy pieniężnej może być uciążliwa i zgodnie z zasadą, że obowiązek świadczenia jest tylko obciążeniem przysporzenia, ale nie samoistnym zobowiązaniem, k. z. nadał mu prawo zwolnienia się od zapłaty sumy pieniężnej przez przedmiotu darowizny w naturze. zwrot Wobec tego, że prawo żądania zwrotu przysporzenia jest alternatywą prawa żądania wykonania świadczenia, ograniczenia, przewidziane co do prawa żądania zwrotu, stosują się także do prawa żądania wykonania świadczenia. Nie byłoby żadnej racji, aby darczyńca w razie niewykonania świadczenia z uzasadnionej przyczyny, nie mógł żądać zwrotu przysporzenia, ale mógł nastawać mimo to na wykonanie świadczenia albo odwrotnie, aby ustawodawca w razie uzasadnionej przyczyny, zwalniał obdarowanego od zwrotu przysporzenia, a nie zwalniał go od obowiązku wykonania. Zresztą z przepisu, że w razie istnienia uzasadnionej przyczyny obdarowany nie ma obowiązku zwracania przysporzenia, wynika, że zatrzymując przysporzenie mimo niewykonania świadczenia, nie jest niesłusznie zbogacony, a zatem widocznie nie ma obowiązku spełnienia świadczenia. Podobnie nie byłoby żadnej racji, aby obdarowany mógł zwolnić się przez zwrot przedmiotu darowizny w naturze od obowiązku zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej, a nie mógł się w ten sposób zwolnić od obowiązku wykonania świadczenia. Oczywiście jednak wobec tego, że zwrot przedmiotu darowizny może nastąpić tylko do rąk darczyńcy lub jego spadkobierców, ten sposób zwolnienia się może mieć zastosowanie tylko w stosunku do prawa żądania spełnienia świadczenia, służącego darczyńcy lub jego spadkobiercom. Rozdział IV. Odwołanie darowizny. ART. 364. Darczyńca może odwołać darowiznę jeszcze niewykonaną, jeżeli od chwili, kiedy ją był przyrzekł, jego stosunki majątkowe tak się zmieniły, że nie może wy-

﻿501 Kodeks zobowiązań — Art. 364. konać darowizny bez uszczerbku dla własnego utrzymania, odpowiadającego jego stanowisku społecznemu, oraz bez uszczerbku dla ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Darowizna nie powinna naruszać normalnej egzystencji darczyńcy i jego rodziny. Gdyby tak było ze względu na jego stosunki majątkowe, istniejące w chwili uczynienia darowizny, nie ma powodu chronić darczyńcy, gdyż „volenti non fit iniuria“, interesom zaś osób, uprawnionych do alimentacji, czyni zadość przepis art. 289 k. z. Jeżeli natomiast wynikło to skutkiem zmiany stosunków po uczynieniu darowizny, przypuszczać, że darczyńca nie byłby czynił darowizny, gdyby się zmianą liczył, i należy, uwzględniając tę zmianę stosunków mimo ogólnych warunków z art. 269 k. z., uchylić lub zmodyfikować prawne darowizny. Jest to możliwe wobec tego, że obdarowany muje przysporzenie pod tytułem darmym, za czym jego interes musi ustąpić wobec silniejszego interesu darczyńcy. Ponieważ jednak takie uwzględnienie zmiany stosunków w różnym stopniu dotyka obdarowanego, zależnie od tego, czy darowizna nie została jeszcze wykonana, czy też jest już wykonana, wskazane jest odmienne uregulowanie sprawy w obu tych przypadkach. można dać Jeżeli darowizna nie została jeszcze wykonana, 1. darczyńcy prawo odwołania darowizny, jak to czyni k. c. n. w § 519 i k. z. szwajc. w art. 250 al. 2. Jest to bowiem podobna forma modyfikacji jeszcze nie wykonanego zobowiązania, jak w przypadku z art. 269. Z motywu prawodawczego artykułu 364 wynika jednak, że odwołanie powinno się ograniczyć do takiej części przysporzenia, jaka jest poart. 250 k. z. pod 4). byłoby środkiem zbyt dotkliwym dla obdarowanego, gdyż skoro już przysporzenie otrzymał, ma prawo na nie liczyć i brać je w rachubę w swojej kalkulacji gospodarczej. Mimo to z kodeksów dotychczas w Polsce obowiązujących k. c. n. i k. N. przyznawały darczyńcy w tym przypadku prawo odwołania darowizny, a to k. c. n. o tyle, o ile to jest potrzebne do pokrycia jego utrzymania, odpowiadającego stanowi, i ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych i o ile obdarowany jest jeszcze zbogacony (§ 528), k. N. zaś w zupełności, ale tylko wówczas, gdy obdarowany odmówił darczyńcy, popadłemu w niedostatek, alimentów (art. 955 al. 3). Mimo tych ograniczeń stanowisko obu tych kodeksów jest zbyt surowe wobec obdarowanego i dlatego k. z., za wzorem k. c. a. (§ 947), nakłada na obdarowanego tylko obowiązek alimentacji w wysokości ustawowych odsetek od wartości istniejącego zbogacenia, z możnością jednak zwolnienia się od tego obowiązku przez zwrot wartości zbogacenia. Takie załatwienie z jednej strony zapewnia darczyńcy mniej więcej taki dochód z przedmiotu darowizny, jaki mógłby mieć, gdyby jej nie uczynił, z drugiej zaś strony jest korzystne dla obdarowanego, bo zobowiązanie alimentacyjne istnieje tylko pro futuro i wygasa ze śmiercią darczyńcy.

Kodeks zobowiązań — Art. 365—366 ﻿502 ART. 365. Jeżeli darczyńca popadnie w niedostatek po wykonaniu darowizny, obdarowany, o ile jest jeszcze zbogacony skutkiem darowizny, ma obowiązek dostarczać darczyńcy środków, których mu brakuje do utrzymania, odpowiadającego jego stanowisku społecznemu, i do dopełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Obdarowany nie jest obowiązany płacić z tego tytułu więcej, niż wynoszą ustawowe odsetki od wartości zbogacenia. Może się zwolnić od tego obowiązku, zwracając darczyńcy wartość zbogacenia, będącego następstwem darowizny. Uzasadnienie Kom. Kod. zob. przy art. 364. ART. 366. Darczyńca może odwołać darowiznę, nawet już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności, zwłaszcza przez popełnienie czynu, stanowiącego przestępstwo albo ciężkie naruszenie obowiązków rodzinnych. Niewdzięczność obdarowanego, uzasadniająca prawo odwo= lania darowizny jest zdarzeniem związanym z istotą stosunku prawnego, zaistniałego między stronami na skutek faktu zdzia= nrzen. wprow. kod. zob.) a za= łania darowizny (Art. XI § 1 tern ocena skutków prawnych niewdzięczności obdarowanego winna nastąpić wedle przepisów prawa dotychczasowego, o ile sama darowizna zdziałana została przed 1 lipca 1954 r. (O. S. N. z 6. 2. 1957, C II 2519/56; Gł. Pr. z r. 1957, str. 192, doz. 8, R. P. E. S. z r. 1957, str. 868). Przez rażącą niewdzięczność obdarowanego' rozumieć należy czynności, skierowane przeciw darczyńcy w nieprzyjaznym za= miarze z wyłączeniem krzywd niezamierzonych lub popełnionych w uniesieniu czy też rozdrażnieniu (O. S. N. z 15. 10. 1956, C II 1209/56; P. S. z r. 1957, poz. 115, N. P. z r. 1957, str. 150). Według wszystkich w Polsce dotychczas obowiązujących kodeksów darczyńca może w pewnych przypadkach darowizną nawet już wykonaną odwołać w całości lub częściowo, a nawet w pewnych przypadkach od-Art. 365. Fenichel Zygmunt: Problem odsetek w polskim prawie prywatnym, r. 1935. str. 691. Art. 366.

503 ﻿Kodeks zobowiązań — Art. 366. wołanie darowizny następuje z samego prawa. Przypadki, przewidziane w ustawach są następujące: 1) w razie niewdzięczności (k. N., k. c. n., k. c. a., T. X cz. 1, k. z. szwajc); 2) w razie popadnięcia darczyńcy w niedostatek lub odmówienia mu w tym przypadku alimentów (k. c. a., k. N., k. c. n.); 3) w razie przybycia dzieci (k. N.); 4) w razie naruszenia przez darczyńcę lub zwiększenia się, np. przybycie dzieci, obowiązku utrzymania innych osób (k. c. a., przez k. c. n.); 5) w razie niespełnienia świadczenia, nałożonego na obdarowane-.go (wszystkie kodeksy); w razie upadłości darczyńcy (wszystkie kodeksy); 6) 7) w razie naruszenia zachowku (wszystkie kodeksy); 8) w razie niedojścia małżeństwa do skutku (k. N., k. c. a., k. c. n.); 9) w razie bezpotomnej śmierci obdarowanego (powrót do rodziców. k. N., T. X cz. 1). Z powyższych przypadków: 5—9 należą do przepisów o spełnieniu świadczenia, obciążającego obdarowanego (art. 363 k. z.), do prawa upadłościowego, małżeńskiego i spadkowego. Z pozostałych ogólną, wszędzie przyjętą zasadą jest odwołanie w razie niewdzięczności. Kwestię popadnięcia darczyńcy w niedostatek po darowiźnie i niemożności spełniania w odpowiednim rozmiarze obowiązku utrzymania innych osób, k. z. załatwił w art. 365. Z powodu przybycia dzieci, bez względu na kwestię utrzymania, jeden tylko k. N. daje prawo odwołania. To ostatnie stanowisko jest wprawdzie znacznym uproszczeniem sprawy, lecz wychodzi poza potrzebę. Jeżeli motywem jest zapewnienie dzieciom pewnego udziału w majątku rodziców, to powinny wystarczyć przepisy o zachowku. Jeżeli zaś chodzi o zapewnienie im należytego utrzymania, lepiej od razu oprzeć całą sprawę na tej podstawie i tylko wtedy i o tyle pozwalać na odwołanie, o ile rzeczywiście dzieci przez darowiznę uszczerbek poniosły, w takim jednak razie sprawę załatwia art. 365 k. z. Wreszcie naruszenie przez darowiznę obowiązków utrzymania innych osób, o ile one już istniały w chwili darowizny, podpada pod przepisy o zaskarżeniu czynności prawnych, zdziałanych ze szkodą wierzycieli (art. 288 nast. k. z.). Okazuje się z tego, że potrzebne jest jeszcze tylko unormowanie osobnym przepisem odwołania darowizny z powodu niewdzięczności. Przyczyny odwołania darowizny z powodu niewdzięczności są: Według k. N. (art. 955): 1) targnięcie się na życie darczyńcy, złe obchodzenie się, występki i obelgi, wszystko w ciężkim 2) ■stopniu. Według k. c. a. (§ 948): tj. takie skrzywdzenie darczyńcy na ciężka niewdzięczność, 1) czci, wolności lub majątku, które nadaje się do karno-sądowego -ciele, ścigania. Teoria wymaga złego zamiaru zgodnie z przyczynami wydzie- ■dziczenia. Według k. c. n. (§ 530): ciężka niewdzięczność polegająca na ciężkim uchybieniu względarującego lub bliskiego członka jego rodziny. dem Według T. X cz. 1 (art. 974): 1) zamach na życie darującego, 2) pobicie, groźby, fałszywe oskarżenie o przestępstwo,

504 Kodeks zobowiązań — Art. 366—367. 3) oczywiste nieuszanowanie. Według k. z. szwajc. (art. 249 al. 1 i 2): 1) ciężka zbrodnia przeciw darczyńcy lub bliskim, 2) ciężkie naruszenie obowiązków familijno-prawnych wobec darczyńcy lub bliskich (nieuszanowanie, niewierność małżeńska, złe obchodzenie się itp.). Okazuje się z tego, że mniej więcej wszędzie przyczyną jest ciężkie uchybienie wobec darczyńcy. K. c. n. i k. z. szwajc. obejmują i takie uchybienia wobec osób bliskich. Nie jest to jednak wskazane, gdyż ciężkie uchybienie wobec osoby bliskiej najczęściej będzie tym samym uchybieniem wobec darczyńcy, a jeżeli wyjątkowo za takie uważane być nie może, nie ma powodu do odwoływania darowizny. Pr. szwajc. słusznie wprawdzie podnosi, że stosunek familijno-prawny uzasadnia znaczenie specjalnych uchybień, które zresztą wobec innych osób nie byłyby wystarczające, ale znowu opuszcza ciężkie uchybienia, nie będące jednak zbrodnią, wobec darczyńcy, nie krewnego. Pod względem techniki ustawodawczej istnieje między kodeksami następująca różnica: jedne (k. N., k. c. a., T. X cz. 1) wyliczają główne przypadki niewdzięczności, drugie (k. c. n., k. z. szwajc.) dają tylko ogólne sformułowanie (ciężkie uchybienie, ciężka zbrodnia, ciężkie naruszenie obowiązków), pozostawiając szerokie pole działania ocenie sędziego. Projekt uchwalony przez Komisję Kodyfikacyjną wychodził nie tylko z założenia, że podstawą odwołania może być tylko niewdzięczność, a więc zachowanie się wobec darczyńcy, które ze względu na towarzyszące okoliczności i na wytworzony przez darowiznę stosunek etyczny między darczyńcą a obdarowanym jest naganne, lecz także, że ustawa powinna taksatywnie wymienić rodzaje niewdzięczności, uzasadniające odwołanie, aby zapobiec nadużyciom. Jednak konferencja międzyministerialna uznała, że ze względu na ten wybitnie etyczny charakter należy sędziemu pozostawić swobodę. Nawet zbrodnia nie zawsze będzie dostatecznym dowodem niewdzięczności (np. kradzież lub uszkodzenie ciała, jeżeli obdarowany nie wiedział, że poszkodowanym jest darczyńca), a często i nie zbrodnia będzie dowodem wielkiej niewdzięczności. Dlatego należy nacisk położyć na stopień niewdzięczności. Aby jednak ułatwić sędziemu zadanie, wskazane jest przykładowe wymienienie faktów uzasadniających odwołanie, a mianowicie czynów, stanowiących przestępstwo, oraz naruszeń obowiązków familijno-prawnych, np. odmowa należnych alimentów. ART. 367. § 1. Darowizna nie może być odwołana z powodu niewdzięczności, jeżeli darczyńca przebaczył obdarowanemu, jak również po śmierci obdarowanego. § 2. Prawo odwołania darowizny z powodu niewdzięczności służy spadkobiercom darczyńcy, jeżeli istniało jeszcze w chwili jego śmierci, albo gdy powstało skutkiem tego, że obdarowany rozmyślnie pozbawił darczyńcę życia. § 3. Prawo odwołania darowizny z powodu niewdzięczności wygasa z upływem roku od chwili, kiedy

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 367. 505 uprawniony do odwołania dowiedział się o niewdzięczności Odwołanie darowizny, zdziałanej przed wejściem w życie k. z. ocenić nałeży według przepisów dawniejszych, choćby przy* czyna odwołania zaszła dopiero po wejściu w życie k. z. (O. S. N. z 6. 2. 1937 C II 2319/36; R. P. E. S. z r. 1937. str. 868, Gł. Pr. z r. 1937, str. 192, poz. 8 i N. K. Z. z r. 1938, str. 24; Gł. Pr. z r. 1937, str. 539). Do § 1. Prawo odwołania darowizny z powodu niewdzięczności uzasadnione jest względami etycznymi, mianowicie naruszeniem przez obdarowanego obowiązku wdzięczności, nakazanego etyką. Przebaczenie ze strony darczyńcy naprawia stosunek etyczny między darczyńcą a obdarowanym i dlatego powszechnie jest przyjęte, że wówczas prawo odwołania darowizny wygasa. przebaczeniu mówią wyraźnie k. c. a. O (§ 949) i k. c. n. (§ 532), jednak także co do k. N. nauka uznaje przebaczenie jako powód zgaśnięcia skargi, gdyż preskrypcję roczną opiera też na domniemanym przebaczeniu (Planiol, III, str. 647, nr 2651). Pr. szwajc. nie uznaje przebaczenia za odrębny powód zgaśnięcia prawa odwołania ale nauka pomaga sobie konstrukcją zrzeczenia się, które może być zawarte w przebaczeniu. To ostatnie stanowisko komplikuje sprawę, gdyż zrzeczenie się jest aktem prawnym i odnosi się do roszczeń już istniejących, a tu, dopóki darowizny nie odwołano, nie ma jeszcze roszczenia i choćby nie było woli zdziałania aktu prawnego, przebaczenie, jako fakt, wyrównywa zakłócenie stosunku między darczyńcą a obdarowanym, wywołane niewdzięcznością, i usuwa podstawę odwołania. Wyraźne wspomnienie o przebaczeniu jest zaś potrzebne, gdyż teoria francuska budzi wątpliwości: uzasadnienie prekluzji niekoniecznie musi opierać się na milczącym przebaczeniu, lecz także na braku odczucia krzywdy, a nawet na względach natury ogólnej: po dłuższym czasie wrażenie ujemne nienego, niż niewdzięczność. 249 i 251) odwołanie wobec dziedziców obdarowanego jest niedopuszczalne. K. z. podziela to drugie zapatrywanie, gdyż odwołanie jako reakcja na niewdzięczność zawiera też element kary, który nie ma uzasadnienia wobec dziedziców niewdzięcznego. Do § 2. Według k. N. spadkobiercy mogą albo popierać dalej skargę o odwołanie, wytoczoną jeszcze przez darczyńcę, albo samoistnie odwołać darowiznę, jeżeli darczyńca zmarł przed upływem czasu prekluzyjnego do odwołania (art. 957). Według k. c. a. prawo odwołania przechodzi na dziedziców (§ 949), oczywiście jednak o ile się nie przedawniło przed śmiercią darczyńcy. Według T. X cz. 1, wobec braku postanowienia, należy uznać prawo odwołania za osobiste a więc niedziedziczne. Według k. c. n. spadkobiercy mogą dochodzić zwrotu darowizny, jeżeli darczyńca ją za życia odwołał, tym bardziej mogą popierać skargę o zwrot przez darczyńcę wytoczoną. Natomiast prawo odwołania samoistne mają tylko wówczas, gdy obdarowany rozmyślnie i bezprawnie zabił darczyńcę albo przeszkodził mu w odwołaniu (§ 530). Tak samo jest według pr. szwajc. z tym dodatkiem, że prawo do odwołania prze-

Kodeks zobowiązań — Art. 367. ﻿506 chodzi na spadkobierców, jeżeli darczyńca zmarł przed upływem roku od dowiedzenia się o uchybieniu (art. 251). Motywy, którymi ustawodawca może się w tej kwestii powodować, są różne i do pewnego stopnia z sobą sprzeczne. Motyw subiektywny: jest uzasadnionym interesem osoby, aby 1. nikt niegodny nie korzystał darmo z jej pracy, z jej majątku. Zwłaszcza co do darowizny, przyczynę (causa) darowizny stanowi właśnie zadowolenie darczyńcy, że komuś wyświadczył dobrodziejstwo i zaskarbił sobie tym jego wdzięczność. Jeżeli ten cel nie został osiągnięty, powinien mieć prawo odwołania. Ponieważ zaś udaremnienie przyczyny naruszyło jego sferę moralną a nie materialną, jak przy cond. indebiti, nie ma podstawy, aby prawo odwołania było dziedziczne, bo jest ściśle osobiste. 2. Drugi wzgląd jest jednak obiektywny. Obraża to ogólne poczucie etyczne, jeżeli ktoś wobec darczyńcy jest niewdzięczny. Porządek prawny tego tolerować nie powinien i konsekwentnie, jeżeli sankcjonuje niemoralne zawarcie aktu nieważnością, a niemoralne świadczenie wyłączeniem kondykcji, powinien i tu sankcjonować tę niemoralność obdarowanego obowiązkiem zwrotu. Z tego punktu widzenia prawo odwołania nie powinno być związane z osobą darczyńcy, lecz powinno być dziedziczne. 3. Wreszcie jest i wzgląd trzeci: W pojęciu ludności majątek osoby należy też do jej dziedziców, na tym opiera się instytucja zachowku. Ale i prócz zachowku jest zasada, że spadek powinien przypaść dziedzicom ustawowym, o ile spadkodawca kogoś innego nie przeniósł ponad dziedziców ustawowych i majątku mu nie darował lub nie zapisał, bo w tym ostatnim przypadku dziedzice muszą uszanować wolę testatora. Ale gdy spadkodawca doznał niewdzięczności, a nie przebaczył, należy przypuszczać, że byłby wołał dziedziców niż tego niewdzięcznego, a więc odwołanie z ich strony byłoby po jego myśli. Z tego wynika, że jeżeli obdarowany, który okazał się niewdzięcznym, ma zwrócić darowiznę, powinien to uczynić także na rzecz spadkobierców. K. z., pragnąc odpowiednio pogodzić te punkty widzenia, dochodzi do następującego wyniku: 1. W zasadzie prawo odwołania powinno być dziedziczne, ale tylko o tyle, o ile darczyńca nie przebaczył wyraźnie lub milcząco przez upływ czasu. Dlatego, dopóki darczyńca żyje i może darowiznę odwołać, tylko on ma to prawo, bo jego interes osobisty przeważa tu interes ogólny i interes spadkobierców. 2. W jednym przypadku pożądane jest nadanie spadkobiercom samoistnego prawa odwołania, a to wówczas, gdy jego powstanie schodzi się z chwilą śmierci spadkodawcy, tak że właściwie spadkodawca go jeszcze nie nabył (w razie zabicia darczyńcy przez obdarowanego). Do § 3. Ze względu na charakter odwołania z powodu niewdzięczności, jako opartego przede wszystkim na naruszeniu osobistej sfery darczyńcy przez obdarowanego, wielką rolę odgrywa stopień, w jakim darczyńca odczuwa niewdzięczność i w jaki się do niej ustosunkowuje. Mianowicie, jeżeli darczyńca przez dłuższy czas od dowiedzenia się o niewdzięczności nie odwołuje darowizny, można przypuszczać, że albo nie czuł się dotknięty niewdzięcznością, albo przebaczył obdarowanemu. Zresztą gdyby prawo odwołania nie było czasowo ograniczone, obdarowany, chociażby nawet błąd swój naprawił, o ile nie udało mu się uzyskać wyraźnego przebaczenia, nigdy nie mógłby być pewny, że darowiznę zatrzyma, a taka niepewność jest pod względem gospodarczym niepożądana. Ten ostatni argument przemawia także za ograniczeniem

Kodeks zobowiązań — Art. 367—368. ﻿507 prawa odwołania, służącego spadkobiercom. Dlatego kodeksy przeważnie ograniczają prawo odwołania czasowo. Według k. N., k. c. n. i k. z. szwajc. termin zawity do odwołania wynosi rok a die scientiae. Według k. c. a. prawo odwołania przedawnia się w ciągu trzech lat od czasu popełnienia uchybienia (§ 1487). K. z. przychyla się do stanowiska k. N. i k. c. n. najpierw dlatego, żeby nie zmieniać prawa, obowiązującego już na przeważnej części obszaru Polski, następnie zaś z uwagi na to, że rok jest dość długim terminem, aby można przyjąć, że odwołanie, które następuje później, ma swoje źródło nie w odczuciu pokrzywdzenia przez niewdzięczność, lecz w pobudkach materialnych. Termin roczny stosuje się także do prawa odwołania darowizny, służącego spadkobiercom, a to zarówno wówczas, gdy ono przeszło na nich wskutek tego, że spadkodawca, tj. darczyńca zmarł przed upływem terminu rocznego, jemu służącego, jak i wówczas, gdy powstało ono od razu w osobach dziedziców w przypadku zabicia darczyńcy przez obdarowanego. W obu też tych przypadkach początek terminu zawitego należy liczyć od chwili, gdy dziedzice dowiedzieli się o niewdzięczności obdarowanego. W dotychczasowym prawie sprawa ta była w różny sposób rozwiązana. Według k. N. odróżniano, czy spadkodawca dowiedział się o niewdzięczności, czy nie. W pierwszym przypadku pozostawał spadkobiercom tylko termin, który zaczął biec a die scientiae darczyńcy, w drugim należało liczyć termin od chwili dowiedzenia się o niewdzięczności przez spadkobierców (Planiol-Ripert, T. V, nr 510). Według k. c. n. wchodził w rachubę tylko przypadek zabicia darczyńcy lub przeszkodzenia mu odwołania, termin zawity, służący spadkobiercom, był zatem niezawisły od terminu, służącego spadkodawcy i liczył się zawsze a die scientiae spadkobierców. Według k. c. a. spadkobiercom pozostawała zawsze tylko reszta czasu, służącego darczyńcy, gdyż termin trzyletni liczył się od dnia popełnienia niewdzięczności. Według k. z. szwajc. w przypadku przejścia na spadkobierców prawa odwołania służącego darczyńcy, pozostaje im tylko reszta terminu, jaki zaczął biec dla darczyńcy, zaś w przypadku samoistnego prawa odwołania w razie zabicia darczyńcy lub przeszkodzenia mu odwołania termin liczy się a die scientiae spadkobierców (Oser, do art. 251 in fine). Wobec tego, że chodzi tu o czas dość krótki oraz że udowodnienie po śmierci darczyńcy chwili, w której on o niewdzięczności się dowiedział, może być trudne, k. z. traktuje oba przypadki jednakowo i daje spadkobiercom zawsze termin roczny od chwili gdy o niewdzięczności się dowiedzieli. przez ART. 368. § 1. Odwołanie wykonywa się oświadczenie na piśmie, skierowane do obdarowanego. § 2. Zwrot przedmiotu darowizny następuje według przepisów o niesłusznym zbogaceniu. Od chwili popełnienia czynu, uzasadniającego odwołanie, obdarowanego uważa się za będącego w złej wierze. BIBLIOGRAFIA Art. 368. Fenichel Zygmunt: Rzut oka na zmiany w przepisach o charakterze procesowym projektów k. z. i k. h. Proc. Cyw. r. 1934, str. 71.

Kodeks zobowiązań — Art. 368—369 ﻿508 Według k. N., k. c. a. i T. X cz. 1 odwołanie darowizny następowało w drodze powództwa lub zarzutu, natomiast według k. c. n. przez jednostronne pozasądowe oświadczenie, złożone obdarowanemu. Stanowisko k. z. szwajc. nie jest jasne, gdyż mówi on w art. 251 ust. 2 o przejściu na dziedziców prawa skargi, jednak w art. 249 odróżnia odwołanie żądanie zwrotu przedmiotu darowizny, za czym wzmiankę o prawie skargi można odnosić do żądania zwrotu przedmiotu darowizny. Zgodnie ze stanowiskiem, zajętym co do sposobu odstąpienia od umowy w innych przypadkach, uchylenia się z powodu błędu lub przymusu itp., k. z. uznaje za wystarczające pozasądowe oświadczenie. Ze względu na wyjątkowy charakter sprawy, konferencja międzyministerialna zamieściła postanowienie, że oświadczenie powinno być złożone na piśmie. Jeżeli darowizna jeszcze nie została wykonana, złożenie takiego oświadczenia wystarczy, obdarowany, jeżeli twierdzi, że nie było niewdzięczności, musi wówczas Wytoczyć powództwo. Jeżeli zaś darowizna już została wykonana, obdarowany już od chwili odwołania i zażądania zwrotu popada w opóźnienie a najczęściej i w zwłokę dłużnika, jednak darczyńca będzie musiał wytoczyć powództwo o zwrot przedmiotu darowizny, gdyby go obdarowany dobrowolnie nie zwrócił. Skutki odwołania już wykonanej darowizny opierają się na zasadzie, że przez odwołanie odpada podstawa prawna zatrzymania przysporzenia i należy zwrócić je według przepisów o zwrocie nienależnego świadczenia (art. 129 k. z.). Ponieważ jednak zwrot nienależnego świadczenia następuje według przepisów o niesłusznym zbogaceniu (art. 133 k. z.) przeto, aby uniknąć podwójnego odesłania, powołano w art. 368 wprost przepisy o niesłusznym zbogaceniu. Gdy według tych przepisów ważne jest, czy zobowiązany do zwrotu jest jeszcze zbogacony czy nie, a jeżeli nie, czy pozbywając się korzyści był w dobrej czy złej wierze lub czy powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu, uniknięcia wątpliwości, wyraźnie zaznacza, że obdarowanego uważa się za będącego w złej wierze już od chwili popełnienia czynu, uzasadniającego odwołanie. ART. 369 Przedstawiciel ustawowy osoby, pozbawionej zdolności do działań prawnych lub w niej ograniczonej, może domagać się sądownie unieważnienia darowizny, dokonanej przez tę osobę przed pozbawieniem jej zdolności do działań prawnych lub ograniczeniem tej zdolności, o ile darowizna, ze względu na wartość darowanego przedmiotu i brak poważnych pobudek moralnych, jest nadmierna. § 2. Unieważnienia darowizny nie można dochodzić sądownie po upływie lat dwóch od chwili jej wykonania. Art. 369. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia

﻿509 Kodeks zobowiązań — Art. 369. Przepis ten wzorowany jest na art. 279 (art. 265 wydania z r. 1900) proj. rosyjskiego. Uzasadniony on jest przypuszczeniem, że już w chwili zdziałania darowizny istniały powody, z których później nastąpiło ubezwłasnowolnienie darczyńcy. W braku tego przepisu przedstawiciel ubezwłasnowolnionego musiałby wykazać, że darczyńca już w chwili zdziałania darowizny był niezdolny do złożenia ważnego oświadczenia woli (art. 31 i 32 k. z), co nie musiało mieć miejsca, a w każdym razie jest bardzo trudne do udowodnienia. Prawo żądania unieważnienia w myśl art. 369 ma tylko przedstawiciel ustawowy ubezwłasnowolnionego, skoro więc sądowe dochodzenie unieważnienia musi nastąpić przed upływem dwóch lat od wykonania darowizny, wynika stąd, że ubezwłasnowolnienie musi nastąpić jeszcze wcześniej.

﻿TYTUŁ VIII. NAJEM I DZIERŻAWA. DZIAŁ I. Najem. Rozdział I. Przepisy ogólne. ART. 370. § 1. Przez umowę najmu wynajmujący zobowiązuje się dać najemcy używanie rzeczy przez czas oznaczony lub nieoznaczony za zapłatą umówionego czynszu. § 2. Czynsz może być oznaczony w pieniądzach lub w świadczeniach innego rodzaju. Kaucja, złożona przez najemcę wynajmującemu na zabezpie? czenie czynszu najmu stanowi przewidziany w art. 545 kod. zob. depozyt nieprawidłowy. Najemca zatem ma do wynajmującego w razie rozwiązania stosunku najmu jedynie obłigatoryjne rosz* BIBLIOGRAFI Art. 370. 85. 89. N. K. Z. r. 1935, str. 117. P. XVII, str. 1013. E. P. Rosenkranz Achilles: W sprawie najmu, podlegającego ustawie o ochronie lokatorów. N. K. Z. r. 1935, str. 126. Rosenkranz Achilles: Istota najmu, podlegającego ustawie o ochronie loka-G. S. W. r. 1935, str. 446. Schubert J.: Kilka uwag o tzw. moratorium mieszkaniowym. Cz. Adw. P. Z. r. 1934, nr 11.

Kodeks zobowiązań — Art. 370. czenie o zwrot tej samej sumy w ustawowym czy też umówionym terminie, a rozporządzenie przez wynajmującego taką kaucją nie może stanowić przywłaszczenia z art. 262 § 2 kk. (O. S. N. z 4. 5. 1937, 2 K 114/37; Gł. Pr. z r. 1937, str. 421, poz. 15). K. z. wychodzi z założenia, że znamię odróżniające najem od dzierżawy polega nie na przedmiocie, gdyż te same przedmioty mogą być przedmiotem najmu i dzierżawy, lecz na sposobie jego wykorzystania. Przy najmie chodzi o używanie rzeczy (usus), przy dzierżawie o użytkowanie (usus-fructus), tj. o produkcję i przywłaszczenie sobie owoców. Dlatego na przykład ogród może być bądź przedmiotem najmu, jeżeli najemca ma go używać tylko do przechadzki np. jako dodatek do mieszkania, albo przedmiotem dzierżawy, jeżeli dzierżawca ma na nim prowadzić przedsiębiorstwo ogrodnicze. Źe w obydwóch wypadkach korzystanie z rzeczy może się odbywać tylko salva rei substantia, wynika już z tego, że tak w jednym jak i drugim rzecz ta sama musi być zwrócona. Jako przedmiot najmu wymienia k. z. rzecz, nie odróżniając, czy chodzi o rzecz zmysłową, czy niezmysłową. Normalnie przedmiotem najmu są rzeczy zmysłowe lub ich części składowe, jak np. ściana na plakaty, ścieżka do przejścia itp. Teoretycznie nie wyklucza k. z., by także prawa jako rzeczy niezmysłowe mogły być przedmiotem najmu. Zwykle jednak w takich wypadkach chodzi o osiągnięcie pożytku z danego prawa w formie owoców cywilnych, skutkiem czego umowa taka podpada pod pojęcie dzierżawy. Z tego względu też k. c. n. i w ogóle dopuszczają na prawach tylko dzierżawę. K. z. woli nie przesądzać i pozostawić ją życiu. Stosunek najmu zostaje zawsze zawiązany na pewien oznaczony, bądź nieoznaczony, ale w każdym razie ograniczony, w przeciwstawieniu do umów o definitywne przeniesienie własności rzeczy. W braku umownego ograniczenia występuje to ograniczenie w ustawie w formie możności wypowiedzenia. Istotnym jest też znamię odpłatności. Tym różni się najem od wygodzenia i nabiera charakteru interesu wzajemnego, co usprawiedliwia odpowiedzialność z tytułu rękojmi i inne umowom synallagmatycznym właściwe znamiona. Natomiast nie jest istotne, choć bywa zwyczajnie uiszczanie czynszu periodycznie, gdyż najmem jest także stosunek, w którym czynsz od razu uiszczony za cały umówiony czas. zostaje Nie jest też istotne, aby czynsz, jak w prawie rzymskim, uiszczany był w pieniądzach. Ponieważ możliwe jest takie ukształtowanie się umowy o usługi, że pracodawca dostarcza pracownikowi mieszkania, przeto może powstać praktyce wątpliwość, czy w danym wypadku chodzi o umowę o usługi, której wynagrodzenie pracownika polega na dostarczeniu mieszkania, czy też o umowę najmu, w której czynsz polega na usługach najemcy. W tym przypadku pozostawia k. z. rozstrzygnięcie sędziemu, który uwzględniając gospodarcze przeznaczenie umowy (causa) rozstrzygnie, czy w danym wypadku chodziło o uzyskanie mieszkania za odpłatą w formie usług, czy też o uzyskanie usług za odpłatą w formie mieszkania. To samo stosować się będzie do przypadku, gdy po jednej lub drugiej stronie obok świadczenia usług lub dostarczenia mieszkania występuje dodatkowo świadczenie pieniężne. Rozstrzygnie tu również natura

Kodeks zobowiązań — Art. 370—372. ﻿512 gospodarcza całego stosunku, co tylko zdoła sędzia ocenić, uwzględniając wszystkie towarzyszące okoliczności. Nie jest konieczne, aby wynajmujący był właścicielem rzeczy wynajętej, nie ma bowiem wątpliwości, że i użytkowcy służy prawo wynajmowania. Zresztą gdyby tak było, wszelki podnajem, chociażby dozwolony, musiałby być nieważny. Nie jest też pożądane dawać wyraźnych postanowień na przypadek, gdy właściciel w nieświadomości o swej własności najmie rzecz własną. Tu bowiem rozstrzygają postanowienia o wpływie błędu na umowę, nie zaś przepisy o najmie. Zresztą przypadek taki jest tak rzadki, że postanowień osobnych nie wymaga. Oznaczenie czynszu jest istotnym wymogiem istnienia najmu chyba, że wysokość czynszu ustala ustawa (np. o ochronie lokatorów, O. 1924, nr 488). ART. 371. Umowa najmu nieruchomości lub pomieszczenia, zawarta na czas oznaczony, dłuższy niż rok, powinna być pismem stwierdzona. To samo obowiązuje co do umów, zawartych na czas życia wynajmującego lub najemcy. Umowa zawarta na czas życia wynajmującego lub najemcy nie może być wypowiedziana przez wynajmującego (art. 389 §3). Przepis ten zawiera ograniczenie wolności umów co do czasu trwania najmu mieszkań a to z uwagi na to, że strony, zawierając umowę, często nie liczą się z możliwą zmianą stosunków skutkiem której najem zawarty na dłuższy przeciąg czasu może być dla nich ciężarem, o ile zaś chodzi o ochronę najemców przed usunięciem z mieszkania, to na to istnieją osobne ustawy o ochronie lokatorów, dostosowywane do każdoczesnych stosunków ekonomicznych. ART. 372. § 1. Najem nieruchomości, zawarty na czas dłuższy niż lat dwadzieścia pięć, i najem pomieszczenia, zawarty na czas dłuższy niż lat dziesięć, uważa się po upływie tych terminów za zawarty na czas nieoznaczony. § 2. Jeżeli czynsz w całości lub części jest oznaczony w pracy osobistej na rzecz wynajmującego, najem, zawarty na czas dłuższy niż lat pięć, uważa się po upływie lat pięciu za zawarty na czas nieoznaczony. Umowa najmu, o której mowa w art. 372 § 7 powinna być pismem stwierdzona (art. 371). BIBLIOGRAFIA Art. 371. Fruchs Henryk: Forma oświadczeń woli w nowym prawie polskim. Gl. Pr. r. 1934, str. 541.

﻿Rozdział II. Obowiązki wynajmującego. ART. 373. § 1. Wynajmujący powinien wydać najemcy rzecz w terminie umówionym w stanie do umówionego użytku zdatnym i utrzymywać ją w takim stanie przez czas trwania najmu. § 2. Drobne naprawy i wydatki, połączone ze zwykłym używaniem rzeczy, obciążają najemcę. § 3. Wynajmujący nie jest obowiązany do odbudowy rzeczy najętej, zniszczonej wskutek wypadku. Pierwszym obowiązkiem wynajmującego jest wprowadzić najemcę w taki stosunek do rzeczy, iżby tenże prawo używania jej mógł wykonywać, a więc oddać mu rzecz w czasie umówionym, i w stanie do umówionego użytku zdatnym. Rozumie się to nie tylko o rzeczy samej ale także o jej przy należnościach. Zwrócić należy uwagę na to, że użytek umówiony nie jest pojęciem identycznym z użytkiem zwyczajnym, że owszem pojęcia te mogą się zasadniczo różnić. I tak na przykład, jeżeli najmuję sobie auto do dalekiej podróży, będę miał co do przymiotów jego i przynależności inne wymagania, aniżeli najmując je do przejazdu ■z jednej części miasta do drugiej, tak samo, jeśli najmuję mieszkanie w celu pomieszczenia rodziny inne aniżeli w celu wykonywania przemysłu np. kuźni lub drukarni. Gdyby umowa co do tych okoliczności nie zawierała żadnych wskazówek, domniemanie przemawiałoby za używaniem zwyczajnym, a co do rozciągłości używania rozstrzygałby zwyczaj miejscowy. Obowiązek wynajmującego nie kończy się z oddaniem rzeczy. Wynajmując rzecz na czas obejmuje on zarazem obowiązek utrzymywania rzeczy w stanie do umówionego użytku zdatnym, przez cały czas najmu. Stąd wynika przede wszystkim obowiązek ujemny nieprzedsiębrania niczego, co by najemcy w używaniu mogło przeszkadzać, np. tamowanie dostępu, przebudowanie domu mieszkalnego. Nie ma wątpliwości, że lokator musi się poddać pewnym ograniczeniom, jeśli ich wymaga konieczność, albo zarządzenie władzy, bo najmując mieszkanie liczyć się musi z tym, że dom będzie z czasem wymagał odnowienia, ale z owym ujemnym obowiązkiem łączy się także dodatni: zarządzeń takich, które by były zdolne uchronić lokatora od niedogodności z tym połączonych. BIBLIOGRAFIA Art. 373. Bartz Antoni Władysław: Stosowalność przepisów k. z. i przepisów wprowadzających k. z. do umów najmu, zawartych przed dniem 1 lipca 1934 r. Gł. Pr. r. 1936, str. 379. Kos.: Czy drobne naprawy i wydatki, połączone ze zwykłym używaniem rzeczy, obciążają każdego najemcę. P. S. r. 1937, str. 19. Mieser Józef: Osoba obowiązana do drobnych napraw przy najmie wedle k. z. P. S. r. 1934, nr 9. 33 Kodeks zobowiązań

Kodeks zobowiązań Art. 373—374 Z obowiązku oddania i utrzymywania rzeczy w stanie zdatnym do umówionego użytku wynika dalej dodatni obowiązek uskuteczniania wszelkich napraw, jakie się w tym celu okażą potrzebne. W tym względzie jednak k. z. przyjmuje za wzorem innych kodeksów ograniczenia w dwóch kierunkach: 1. Pewne naprawki drobniejsze nakłada na najemcę. 2. Uwalnia wynajmującego od obowiązku odbudowania rzeczy zniszczonej przez przypadek. Zasada ta uznana jest w nauce prawa niemieckiego i szwajcarskiego. ART. 374. Gdyby przy laniu rzeczy najętej oka zała się potrzeba napraw, które obciążają wynajmującego, albo gdyby taka potrzeba powstała w czasie trwania najmu, a wynajmujący, mimo otrzymania zawiadomienia, nie uskutecznił tych napraw w czasie odpowiednim, najemca może je uskutecznić na koszt wynajmującego. niepewności co do tego w jakim stanie rzecz najęta Jeżełi w czasie najmu okaże się potrzeba nanraw, które obciążają wynajmującego, najemca powinien zawiadomić go o tym niezwłocznie, w przeciwnym razie odpowiada W razie 380 § 2). Po upływie sześciu miesięcv od dnia zwrotu rzeczy najetej najemca nie może dochodzić sądownie roszczeń o zwrot wydat* ków na naprawy, obciążające wynajmującego (art. 397). Skutki niedopełnienia obowiązku utrzymania rzeczy w należytym stanie przez wynajmującego powinny być w zasadzie według ogólnych przepisów oceniane. Ze względu jednak na szczególne właściwości umowy najmu, wskazane są modyfikacje tych postanowień w dwóch kierunkach: Według ogólnych przepisów prawo wykonania zastępczego zależne jest od uprzedniego uzyskania zarządzenia sądowego, jeżeli takie wykonanie zastępcze łączyłoby się z wkroczeniem w stan posiadania dłużnika. Ponieważ przy kontrakcie najmu posiadaczem rzeczy najętej przez cały czas najmu jest wynajmujący, przeto najemca zawsze musiałby starać się o takie zarządzenie sądowe, co przy naprawach podrzędniejszego znaczenia byłoby zbyt uciążliwe. Prawo odstąpienia z powodu niedopełnienia umowy wzajemnej przysługuje według ogólnych zasad na wypadek, gdy druga strona umowy nie dopełnia, chociaż dopełnienie jej jest możliwe albo stało się niemożliwe z przyczyny, za którą druga strona odpowiada. Tak postawiona kwestia dawałaby najemcy w stosunkach najmu raz za wielką a raz za małą swobodę działania. Za wielką o tyle, że przy wadach usuwalnych w razie nieuskutecznienia nawet drobnych naprawek należących jednak do wynajmującego, najemca mógłby odstąpić od umowy, skoro one były możliwe, za małą o tyle, że z powodu nieusuwalnych wad, które powodują zwykle przy najmach tylko częściową niemożliwość świadczenia, mógłby odstąpić jedynie wówczas, gdy wada powstała z przyczyny, za

Kodeks zobowiązań — Art. 374—375. ﻿515 którą wynajmujący odpowiada, oraz, gdy spełnienie częściowe nie przedstawia dla najemcy interesu. Z tych względów należało traktować tę kwestię z innego punktu widzenia, aniżeli skutków niedopełnienia umowy a mianowicie z punktu widzenia rękojmi za wady i braki. Rozumie się, że na równi z innymi spółmieszkańcami uprawniony jest najemca do przystępu do mieszkania i do spólnego używania urządzeń w tym celu zaprowadzonych, a więc strychu, pralni itp. Celem zapobieżenia szykanom wydaje się pożądanym umieścić w ustawie wyraźne postanowienie powyższej treści. ART. 375. § 1. Gdy w czasie wydania rzecz najęta ma wady, sprzeciwiające się umowie albo utrudniające jej używanie lub zmniejszające użyteczność, albo gdy takie wady powstaną później wskutek okoliczności, za które najemca nie odpowiada, wolny on jest przez czas trwania wady od obowiązku płacenia odpowiedniej części czynszu. § 2. Gdyby mimo istnienia wady czynsz został w całości zapłacony, najemca może żądać zwrotu w odpowiednim stosunku. § 3. Roszczenia o zwrot czynszu, zapłaconego mimo istnienia wady, nie można dochodzić sądownie po upływie sześciu miesięcy od chwili zapłaty, a gdyby zapłata nastąpiła przed okazaniem się wady, od chwili okazania się wady. Jeżeli w ciągu trwania najmu pomieszczenia budynek wy: maga napraw, których nie można odłożyć aż do ukończenia naj* mu, najemca winien znosić niedogodności, jakie mu naprawy sprawiają, jednakże ma prawo żądać obniżenia czynszu w sto* sunku do czasu i do części budynku, której używania był pozba* wiony. Jeżeli naprawy są tego rodzaju, że w czasie ich wykony* wania pomieszczenie jest niezdatne do użytku, określonego w u* mowie, najemca ma prawo od umowy odstąpić (art. 383). Z natury umowy o najem jako skierowanej na odstąpienie używania rzeczy za pewną opłatą wynika, że podobnie jak przy umowie sprzedaży, wadliwość rzeczy sprowadza stan nierównomierności świadczeń, której strony przy zawieraniu umowy nie brały w rachubę. Z tego powodu należy najemcy, tak samo jak kupującemu, dać środek usunięcia szkodliwych dlań skutków tej nierównomierności bez względu na winę wynajmującego a to przez obniżenie odpłaty, tj. czynszu albo przez odstąpienie od umowy. Przy umowie sprzedaży wykluczona jest rękojmia, gdy kupujący wadę znał lub powinien był ją znać przy zawarciu umowy, gdyż powinien był wadę wiadomą uwzględnić przy oznaczeniu ceny. W umowie najmu najemca, chociaż wie o wadach rzeczy przy jej zawarciu, ma prawo liczyć na to, że wynajmujący w myśl ciążącego na nim obo-

Kodeks zobowiązań — Art. 375—376. 516 wiązku w art. 373 przewidzianego, wady te usunie, dlatego k. z. wychodzi, odmiennie od k. c. n., z założenia, że w umowie najmu rękojmia wykluczona jest tylko wówczas, gdy najemca zrzekł się jej wyraźnie lub sposobem dorozumianym, nie zaś już wtedy, gdy przy zawarciu umowy o wadzie miał wiadomość (por. § 539 k. c. n.). W kwestii obniżenia czynszu z powodu wadliwości rzeczy możliwe jest dwojakie zapatrywanie: albo jak w k. c. n. (§ 637) i w k. c. a. (§ 1096), najemca już z samego prawa wolny jest od opłacania odpowiedniej części czynszu, albo jak w pr. obi. szwajc. (art. 254 i 255), najemca może żądać stosunkowego obniżenia czynszu, w którym to ostatnim wypadku interwencji sądu uniknąć się nie da. K. z. wychodzi z założenia, że w stosunkach najmu należy tę interwencję ograniczyć do minimum i dać prawo najemcy potrącenia odpowiedniej części czynszu przy zapłacie bez poprzedniej skargi sądowej o zniżenie czynszu, i dlatego przychyla się do stanowiska k. c. n. i k. c. a. Natomiast odmiennie od tych kodeksów należało osobno unormować roszczenie o zwrot czynszu już zapłaconego, aby zapobiec przypuszczeniom, że zapłata zawiera w tym wypadku dorozumiane zrzeczenie się prawa obniżenia czynszu z powodu wady. Jeżeli bowiem najemca płaci czynsz pełny mimo istnienia wady, należy raczej przypuszczać, że liczy na jej usunięcie, tym bardziej należy mu się zwrot, gdy płacił z góry przed ukazaniem się wady za czas, w którym ta wada zaistniała. Natomiast można snadnie przypuszczać zrzeczenie się zwrotu, gdyby przez czas dłuższy najemca go się nie domagał, zwłaszcza ze względu na interes wynajmującego. Tym się tłumaczy wprowadzenie w tym wypadku terminu prekluzyjnego sześciu miesięcy. ART. 376. § 1. Gdy rzecz najęta ma wady, które czynią przewidziany w umowie użytek niemożliwym, najemca może odstąpić od umowy, jeżeli wady te istniały już przy wydaniu, a gdy powstały później, jeżeli wynajmujący nie usunął ich w odpowiednim czasie, mimo że został o nich zawiadomiony, albo jeżeli usunąć się nie dadzą. 2. Jeżeli wady najętego pomieszczenia są tego ro- § dzaju, że zagrażają zdrowiu najemcy lub jego domowników, może on odstąpić od umowy, chociażby z góry zrzekł się tego prawa. Co do prawa odstąpienia, to pr. szwajc. nadaje je najemcy alternatywnie z prawem żądania obniżenia czynszu. K. z. ogranicza jednak prawo odstąpienia w przeciwstawieniu do obniżenia czynszu tylko do wypadku ukazania się takich wad i braków, które użytek rzeczy uniemożliwiają, gdyż w innych wypadkach prawo obniżenia czynszu w związ-BIBL.IOGRAFIA Art. 376. Fenichel Zygmunt: Zrzeczenie się prawa według k. z. Gł. Adw. r. 1925, 193. str. Grzybowski Stefan M.: Kilka zagadnień na tle umów najmu P. S. r. 19'7. str. 233.

Kodeks zobowiązań ﻿517 Art. 376—379. ku z prawem wykonania zastępczego zabezpiecza dostatecznie interes najemcy, przedwczesne zaś odstąpienie od umowy byłoby środkiem zbyt ostrym dla wynajmującego, którego wina w tym wypadku nie wchodzi w rachubę. Przepisy art. 376 (podobnie jak i art. 373) są w zasadzie natury dyspozytywnej, przy zawarciu umowy strony mogą się umówić, że najemca godzi się na pewne wady lub braki i nie będzie z tego powodu podnosił żadnych roszczeń, jednym słowem najemca może się tych praw Wyjątek od tej zasady wprowadza art. 376 § 2, podyktowany zrzec. względami na higienę społeczną i jako taki przyjęty w nowszych ustawodawstwach. Przepis ten ponadto o tyle rozszerza prawo odstąpienia z powodu wadliwości mieszkania szkodliwego dla zdrowia, że w tym wypadku obojętnym jest, czy taka wadliwość w większym lub mniejszym stopniu uniemożliwia używanie rzeczy. ART. 377. Przepisy dwóch artykułów poprzedzających stosuje się odpowiednio w przypadku, gdy ze względu na prawa osoby trzeciej rzecz najęta zostanie odebrana w całości lub w części, jak również w przypadku, gdy ze względu na te prawa najemca dozna przeszkody w używaniu rzeczy, określonym w umowie. Zachodzą tu te same powody uzasadniające obniżenie czynszu luli odstąpienie od umowy, jak w art. 376. Nie czyni bowiem różnicy, czy pozbawienie możności używania rzeczy przez najemcę nastąpi z powodu wad i braków rzeczy samej, czy z powodu praw osoby trzeciej. ART. 378. § 1. Gdy osoba trzecia dochodzi przeciwko najemcy praw do rzeczy najętej, któreby mu mogły przeszkodzić w wykonywaniu uprawnień, wynikających z umowy najmu, powinien on niezwłocznie zawiadomić o tym wynajmującego. § 2. Gdy najemca zaniecha tego zawiadomienia, odpowiada względem wynajmującego za wynikłą stąd szkodę. Jeżeli osoba trzecia dochodzi przeciw najemcy jako dzierżycielowi rzeczy praw rzeczowych, a więc prawa własności, służebności itp., które mogłyby wejść w kolizję z prawami najemcy, tenże winien jest bezzwłocznie o tym zawiadomić wynajmującego, a to celem dania mu sposobności bronienia się przeciw takim roszczeniom drogą objęcia sporu. Gdy najemca zawiadomienia zaniecha, odpowiada za szkodę. Zachowuje jednak prawa z art. 377 na wypadek, gdyby skutkiem przegranej pozbawiony został całkowicie lub częściowo używania rzeczy. ART. 379. W przypadku, gdy najemca dozna przeszkody w używaniu rzeczy najętej wskutek samowolnych czynów osób trzecich, nie roszczących sobie żadnego prawa

Kodeks zobowiązań — Art. 379—380. 518 do tej rzeczy, może on, nawet nie zawiadamiając wynajmującego, wystąpić w imieniu własnym przeciwko tym osobom nie tylko o odszkodowanie, lecz również o ochronę zakłóconego lub o przywrócenie utraconego posiadania. Rozdział III. Obowiązki najemcy. ART. 380. § 1. Najemca ma obowiązek przez czas trwania najmu używać rzeczy najętej z należytą starannością, w sposób określony umową, a gdy umowa nie określa sposobu używania, w sposób, odpowiadający przeznaczeniu rzeczy. 2. Jeżeli w czasie najmu okaże się potrzeba napraw, § które obciążają wynajmującego, najemca powinien zawiadomić go o tym niezwłocznie, w przeciwnym razie odpowiada za szkodę. § 3. Jeżeli przedmiotem najmu jest pomieszczenie, najemca powinien stosować się do porządku domowego, o ile ten nie jest sprzeczny z uprawnieniami, z umowy wynikającymi, nadto zaś powinien liczyć się w miarę możności z potrzebami innych mieszkańców i sąsiadów. Drobne naprawy i wydatki połączone ze zwykłym używa? niem rzeczy, obciążają najemcę (art. 373 §2). Gdyby przy wydaniu rzeczy najętej okazała się potrzeba napraw, które obciążają wynajmującego ałbo gdyby taka potrzeba powstała w czasie trwania najmu, a wynajmujący, mimo otrzymania zawiadomienia, nie uskutecznił tych napraw w czasie odpowiednim, najemca może je uskutecznić na koszt wynajmującego (art. 374). Gdy najemca pomieszczenia wykracza w sposób rażący lub uporczywy przeciw obowiązującemu porządkowi domowemu, albo gdy przez nieprzyzwoite zachowanie sie wywołuje zgorszę? nie u innych mieszkańców lub sąsiadów, wynajmujący może odstąpić od umowy i żądać odszkodowania (art. 382). Artykuł ten i następny określają bliżej sposób używania rzeczy przez najemcę. Przypuściwszy, że najemca otrzymał rzecz do używania w odpowiednim stanie, i ma tę samą rzecz zwrócić po upływie najmu

﻿519 Kodeks zobowiązań — Art. 380—381. w tym samym stanie, w jakim ją otrzymał, tym samym wchodzi w stosunek przechowawcy cudzej rzeczy z tą różnicą, że jej używać może. Pozostaje jednakże obowiązek custodiae, z którego wynika, że używanie może odbywać się wprawdzie w granicach umowy, lecz z dołożeniem staranności, z jaką dobry gospodarz zwykł używać rzeczy, chociaż nie własnej lecz takiej, którą ma zwrócić drugiemu w stanie nie pogorszonym i że za brak tej staranności odpowiada. W najmie mieszkania do porządku domowego, ustanowionego przez wynajmującego, stosować się winien o tyle, o ile tenże nie jest w sprzeczności z umową, a przy tym przestrzegać względu na spółmieszkańców i sąsiadów. Kto więc np. najął lokal na kuźnię w domu mieszkalnym, będzie mógł wykonywać swoje rzemiosło bez względu na to, że to będzie może nieprzyjemne spółmieszkańcom. Wobec nich bowiem odpowiada wynajmujący, gdyż najemca wykonywaj ąc rzemiosło, wykonywa tylko prawo swoje. Do obowiązków najemcy należy też bezzwłoczne zawiadomienie wynajmującego o potrzebie napraw, gdyż o nich wynajmujący w inny sposób dowiedzieć się nie może, a zwłoka z naprawą powoduje niszczenie rzeczy i podraża naprawę. Bez pozwolenia wynajmującego nie ART. 381. § 1. wolno najemcy czynić w rzeczy najętej zmian, które by naruszały jej substancję. § 2. Nie są uważane za zmiany substancji: zaprowadzenie w pomieszczeniu oświetlenia elektrycznego, gazu, telefonu, radia i innych tego rodzaju urządzeń, jeżeli sposób ich zaprowadzenia nie sprzeciwia się obowiązującym przepisom, chybaby wynajmujący wykazał, że w danych okolicznościach zmiany takie zagrażają bezpieczeństwu nieruchomości. O ile do powyższych urządzeń potrzebne jest współdziałanie wynajmującego, najemca może domagać się tego współdziałania za zwrotem wynikłych stąd kosztów. Gdy najemca ma tylko prawo używania a żadnych praw do substancji, nie wolno mu bez zgody wynajmującego czynić zmian, które by jej dotyczyły. Każdy najemca, oglądając mieszkanie, może sobie i powinien już z góry obliczyć owe zmiany, które będą mu potrzebne czy to co dla wygody czy z innych przyczyn i wymówić je sobie naprzód też w najliczniejszych przypadkach bywa. Ocenienie, czy i o ile zmiana wykracza poza ten cel, jest rzeczą dla sędziego w konkretnym przypadku łatwą, dla prawodawcy na ogół niemożliwą. Umowa i zwyczaj miejscowy wszelkie wysą pod tym względem najpewniejszymi wskazówkami, liczanie byłoby daremne. Bywają jednak zmiany, które — ściśle wziąwszy są naruszeniem substancji, które jednakże powinny być dozwolone najemcy. K. z. wylicza je w paragrafie drugim art. 381, gdyż doświadczenie uczy, że zmiany takie, same przez się nieszkodliwe, mogą się spotkać z oporem ze strony wynajmującego w celach szykany, skłonienia najemcy do opuszczenia przedmiotu najmu itp.

﻿520 ART. 382. Gdy najemca używa rzeczy w sposób niezgodny z jej przeznaczeniem lub umową i mimo upomnienia nie przestaje jej używać w ten sposób, albo gdy zaniedbuje rzecz tak, że jest narażona na znaczne uszkodzenie, wreszcie gdy najemca pomieszczenia wykracza w sposób rażący lub uporczywy przeciwko obowiązującemu porządkowi domowemu, albo gdy przez nieprzyzwoite zachowanie się wywołuje zgorszenie u innych mieszkańców lub sąsiadów, wynajmujący może odstąpić od umowy i żądać odszkodowania. Przepis ten, ze względu na specjalną naturę umowy najmu, określa w sposób bardziej dokładny wypadki, w których wynajmującemu przysługuje prawo odstąpienia od umowy. ART. 383. § 1. Jeżeli w ciągu trwania najmu pomieszczenia budynek wymaga napraw, których nie można odłożyć aż do ukończenia najmu, najemca winien znosić niedobudynku, której używania był pozbawiony. wykonywania pomieszczenie jest niezdatne do użytku, określonego w umowie, najemca ma prawo od umowy odstąpić Mowa tu o obowiązku najemcy do znoszenia niedogodności, połączonych z wykonywaniem napraw większych, obciążających w myśl art. 373 k. z. wynajmującego, albowiem potrzebnych do utrzymania rzeczy w stanie zdatnym do użytku. Takie naprawy często przeszkadzają umownemu używaniu. Niektóre ustawodawstwa, jak np. k. N. art. 1724, każą tego rodzaju niedogodności, o ile nie przekraczają pewnego dłuższego czasu znosić bez żadnej pretensji. Nie jest to jednak słuszne. Austern Aleksander: Wypowiedzenie i odstąpienie w stosunkach najmu. Gł. Adw. r. 1936, nr 4. Adw. r. 1936, str. 41. 153. Art. 383. Marć J.: Wypowiedzenie i odstąpienie w stosunkach najmu według k. z Gł. Adw. r. 1936, str. 41, 153.

521 ﻿Kodeks zobowiązań — Art. 383—385. Zgodnie bowiem z zasadą wyrażoną w art. 375 k. z. powinien najemca mieć prawo do opustu czynszu za czas, przez który doznaje skutkiem naprawy mniejszego użytku rzeczy. Motywem przepisu k. N. jest, że najemca mógł był przewidzieć, że reparacje będą potrzebne i sprawią mu pewne niedogodności (Fenet IV, pag. 325). Motyw ten jednak nie jest słuszny, gdyż często może chodzić o reparacje nieprzewidziane. Paragraf drugi przepisu art. 383 jest uzupełnieniem art. 376, o ile chodzi o prawo odstąpienia, gdyż wedle art. 376 prawo odstąpienia zależne jest od tego, by wada uniemożliwiała użytek, a zarazem by wynajmujący jej nie usuwał mimo wezwania, natomiast według niniejszego art. najemca ma prawo odstąpienia, jeżeli wprawdzie wada nie uniemożliwia użytku, jednak naprawa jej niecierpiąca zwłoki powoduje niemożność używania przedmiotu najmu przez czas dopóki ukończoną nie zostanie. ART. 384. § 1. Najemca obowiązany jest uiszczać czynsz w terminie umówionym, a gdy termin nie jest w umowie oznaczony, w terminie zwyczajowo przyjętym. § 2. Jeżeli termin płatności nie jest oznaczony ani przez umowę, ani przez zwyczaj, czynsz winien być płacony z góry, a mianowicie: gdy najem ma trwać nie dłużej niż miesiąc, za cały czas najmu, gdy ma trwać dłużej niż miesiąc, lub gdy umowa była zawarta na czas nieoznaczony miesięcznie. Wierzytelności z tytułu czynszu najmu ulegają przedawnień niu z upływem lat pięciu (art. 282 p. 1). Wysianie przez lokatora pocztą komornego chroni wpraw= dzie lokatora przed rozwiązaniem umowy najmu, ale nie zwalnia go od obowiązku zapłaty komornego wynajmującemu, jeżeli wy= najmujący nie przyjął przesyłki. (O. S. Ókr. w Warszawie z 19. 5. 1957, VI 2 Ca 625/56; O. S. P. z r. 1957, poz. 455). Co do terminów płatności czynszu decydują w pierwszym rzędzie umowa i zwyczaj miejscowy. W braku tych wskazówek, k. z. wprowadza obowiązek płacenia czynszu z góry. Sposób ten płacenia w większych miastach, które są właściwą siedzibą stosunków najmowych jest powszechnie praktykowany, tak iż można go uważać za regułę. W ustawach prawie wszędzie przepisane jest płacenie z dołu. Nie ma jednak powodu przypuszczać, by w braku innej umowy zamiarowi stron odpowiadało kredytowanie czynszu najemcy, skoro tenże przez samo oddanie przedmiotu najmu uzyskał możność korzystania z niego przez czas najmu. ART. 385. § 1. Gdy najemca z własnej winy albo z przyczyn, dotyczących jego osoby, nie może używać rzeczy najętej lub może jej używać tylko w ograniczonym zakresie,

Kodeks zobowiązań — Art. 385—386. ﻿522 obowiązany jest mimo to płacić czynsz, jeżeli wynajmujący gotów był mu wydać albo pozostawić rzecz w stanie zdatnym do umówionego używania. § 2. W takim przypadku najemca może potrącić to, co skutkiem nieużywania przez niego rzeczy wynajmujący oszczędził lub uzyskał przez inne jej użycie. Jest rzeczą naturalną i zgodną z zasadami przyjętymi w innych kontraktach, że niebezpieczeństwo przypadków powodujących niemożność korzystania z przedmiotu najmu a zachodzących w osobie najemcy, powinien ponosić najemca, tzn. mimo niemożności użytku płacić czynsz. W jeszcze wyższym stopniu jest to uzasadnione, gdy niemożność używania pochodzi z winy najemcy. ART. 386. Celem zabezpieczenia czynszu, zalegającego nie dłużej niż rok, służy wynajmującemu ustawowe prawo zastawu na wniesionych do przedmiotu najmu ruchomościach najemcy i członków jego rodziny, z nim razem mieszkających, o ile ruchomości te nie są zwolnione od zajęcia w drodze egzekucji. Ruchomości zwolnione od zajęcia w drodze egzekucji, wymienione są w art. 570 kpc. Przedmiotem prawa zastawu, o któ= BIBLIOGRAFIA Art. 386. r. 1936, str. 379. dzierżawiającego na ruchomościach wniesionych wedle k. z. Gł. Pr. r. 1935. h. P. S. r. 1937, str. 257. S. r. 1935, nr 3. z. P. pod rząd k. z. Cz. Adw. P. Z. r. 1935, nr 5. żawy Moszyński Remigiusz: Art. 796 k. p. c. w związku z przepisami i przepisami o ubezpieczeniach. Gł. S. r. 1934, str. 133. Rosenblilth Ignacy: W jakiej kategorii winien być zaspakajany mu lub Opinia prawna w Proc. Cyw. r. 1936, str. 179. według art. 796 k. p. c. Proc. Cyw r. 1933, kucji Weiss Robert: Ustawowe prawo zastawu na ruchomościach wniesionych do przedmiotu najmu i jego realizacja. N. P. r. 1935, str. 334.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 386. 523 rym mowa w art. 386 nie mogą być także towary, na które wy* stawiono dowód składowy (art. 661 k. h.).' Sąd udziela zabezpieczenia (z powództwa o zapłatę czyn* szu) przez zajęcie ruchomości lokatora, które znajdują się w wy* najętych pomieszczeniach, na podstawie samego tylko pozwu (art. 858 kpc.). Na obszarze mocy obowiązującej kodeksu Napoleona prawo zastawu przewidziane w art. 386, wstępuje na miejsce przywi* leju z art. 7 punkty 2 i 6 prawa o przywilejach i hipotekach z r. 1825 i poczytuje się za przywilej (art. XX przep. wprow. k. z.). Wraz z przelaną wierzytelnością z tytułu zaległego czynszu najmu lub dzierżawy przechodzi na nabywcę—w braku odmień* nego zastrzeżenia — także ustawowe (a nie tylko umowne) pra* wo zastawu związane z tą wierzytelnością. Powstałe przed 1 łipca 1935 (nieograniczone — na Ziemiach Zachodnich ustawowe prawo zastawu wynajmującego, (wy* —) dzierżawiającego) oraz ich następcy prawnego nie może ułec uszczupleniu przez ograniczenie go do zaległości czynszowych z ostatniego roku w myśl art. 386 i 493 k. z. (O. S. Ap. Poznań z 27. 3. 1937, II CZ 310/37; O. S. P. z r. 1937, poz. 273). Prawa z art. 858 k. p. c. przysługują wynajmującemu, choć* by nawet nie był właścicielem realności. (Órz. S. O. Lwów, Nr CZ 2426/34; Cz. S. z r. 1935, str. 181). Przez wyrażenie ,,czynsz" rozumieć należy także tzw. od* szkodowanie w wysokości czynszu od osoby, która nie będąc lokatorem bez tytułu zajmuje pomieszczenie czynszowe w nieru* chomości wynajmującego. (O. S. Ap. Poznań z 2. 7. 1936, II CZ 581/36; O. S. P. z r. 1936, poz. 678). Przy uregulowaniu prawa zastawu wynajmującego nasuwają się trzy kwestie: 1. jakie względnie czyje rzeczy mają odpowiadać za czynsz, 2. czy mają odpowiadać tylko za czynsz, czy w ogóle za pretensje z najmu pochodzące, 3. jak długo i wobec kogo mają tworzyć zabezpieczenie. Ad 1. Co do rzeczy, na których ustawowe prawo zastawu ma ciążyć, zaznaczyć należy, że k. c. n. niedostatecznie zabezpiecza wynajmującego, nadając mu prawo zastawu tylko na rzeczach, należących do najemcy i członków jego rodziny. Słuszne jest bowiem, aby członkowie rodziny z nim razem korzystający z mieszkania odpowiadali na równi za czynsz zwłaszcza, że w przeciwnym razie wynajmujący byłby zbyt często narażony na procesy o wyłączenie. Z drugiej strony nie ma powodu ograniczać prawa zastawu do pewnych tylko przedmiotów jak to czyni, np. prawo o przywilejach i hipotekach zwłaszcza, że takie ograniczenie mogłoby wejść w kolizję z przepisami o wyłączeniu przedmiotów spod egzekucji, dlatego projekt idzie za wzorem k. c. n. i k. c. a..

Kodeks zobowiązań — Art. 386—387. 524 które poddają prawu zastawu wszystkie ruchomości dłużnika z wyjątkiem wyłączonych spod egzekucji. Ad 2. Co do kwestii, za jakie pretensje ruchomości mają odpowiadać, to k. z. ogranicza je tylko do pretensji z tytułu czynszu, gdyż rozszerzenie prawa zastawu na inne pretensje z kontraktu najmu, w szczególności odszkodowawcze, byłoby zbyt daleko idącym uprzywilejowaniem wynajmującego wobec innych wierzycieli i mogłoby dawać powód do szykanowania najemców pod pozorem istnienia fikcyjnych należności odszkodowawczych. Ad 3. W końcu co do kwestii, jak długo i wobec kogo odpowiadają ruchomości, to art. 387 k. z. zgodnie z § 560 k. c. n. postanawia, że prawo zastawu wynajmującego gaśnie z chwilą, gdy rzeczy z mieszkania zostaną wyniesione. Ustawowe prawo zastawu służy tylko celem zabezpieczenia czynszu, zalegającego nie dłużej niż rok, gdyż uprzywilejowanie wynajmującego wobec innych wierzycieli nie powinno iść za daleko, a w szczególności nie powinno być premią za zbytnie pobłażanie najemcy, kosztem innych wierzycieli. ART. 387. § 1. Ustawowe prawo zastawu wynajmującego wygasa, gdy rzeczy zostaną z przedmiotu najmu wyniesione. Wynajmujący może się sprzeciwić wyniesieniu § 2. rzeczy i zatrzymać je na własne niebezpieczeństwo, dopóki zaległy czynsz nie będzie zapłacony albo zabezpieczony. § 3. Gdy rzeczy mają być wyniesione skutkiem zarządzenia władzy, wynajmujący zachowuje swoje prawo zastawu, jeżeli w ciągu dni trzech zgłosi je u władzy, która wyniesienie zarządziła. Wygaśnięcie ustawowego prawa zastawu, służącego wynaj= mującemu, następuje przez wyniesienie rzeczy zajętych z przedmiotu najmu tylko wówczas, gdy wyniesienie to odbyło się po 1 łipca 1935 r. (O. S. N. z 9. 2. 1937, C II 2415/36; O. S. P. z r. 1957, poz. 260, Gł. S. z r. 1937, str. 922). K. z. w zasadzie jest za bezwzględnym przeprowadzeniem tej myśli, wyrażonej w k. c. n., iż prawo zastawu gaśnie z chwilą wyniesienia rzeczy z mieszkania, albowiem z tą chwilą rzeczy te wychodzą zupełnie spod władzy wynajmującego a zarazem utrudnionym staje się dowód, że były wniesione. Ażeby jednak najemca nie mógł udaremnić prawa ﻿BIBLIOGRAFIA Art. 387. Maksymilian: Dwie kwestie z k. z. Gł. Adw. r. 1937, str. 272. Józef: Ustawowe prawo zastawu a podział sumy uzyskanej z egzeart. 796 k. p. c. Proc. Cyw. r. 1933, str. 617. kucji J.: W sprawie zabezpieczenia czynszu w stosunku do członków rodżiny lokatora. Gł. Pr. r. 1934, str. 105.

Kodeks zobowiązań — Art. 387—389. 525 zastawu przez wyniesienie rzeczy, k. z. zgodnie z prawem niemieckim, austriackim i szwajcarskim daje wynajmującemu prawo zatrzymania rzeczy najemcy bez interwencji sądowej. ART. 388. Wynajmujący może odstąpić od umowy z powodu niepłacenia czynszu przez najemcę, gdy najemca zalega z zapłatą czynszu co najmniej za dwa okresy płatności. Odstąpienie od umowy w przypadku art. 388 k. z. nie jest zależne ani od zakreślenia dodatkowego terminu do zapłaty za= leglości czynszowej, ani do wypowiedzenia umowy dzierżawy, gdyż ustawa tego w przepisie art. 388 k. z. nie przewiduje, a prze= pisy ogólne rozdz. X, dz. I, tytułu IV, a w szczególności art. 250 § 1 i 252 w danej materii nie mają zastosowania, skoro zagadnienie to przepisami szczegółowymi zostało unormowane. Wobec tego powódka mogła również w pozwie złożyć skutecznie oświadczę^ nie, że od umowy odstępuje. (O. S. N. z 10. 5. 1937 C II 313/37; P. S. z r. 1937, poz. 482). Rozdział IV. Zakończenie najmu. ART. 389. § 1. Najem kończy się z upływem czasu, na który był zawarty, jeżeli w umowie nie zastrzeżono, że w razie zaniechania wypowiedzenia na pewien czas przed końcem najmu przedłuża się on na czas oznaczony lub nieoznaczony. BIBLIOGRAFIA Art. 388. Wypowiedzenie i odstąpienie w stosunkach najmu. Gł. Bartz Antoni Władysław: Czy z pozwem wynajmującego przeciw najemcy o oddanie przedmiotu najmu z przyczyny odstąpienia od umowy najmu można skutecznie Grzybowski Stefan M.: Kilka zagadnień na tle umów najmu str. 233. str. 239. Marć J.: Wypowiedzenie i odstąpienie w stosunkach najmu Gł. Gł. Adw. r. 1936. str. 41, 153. Art. 389. Austern Aleksander: Wypowiedzenie 1 odstąpienie w stosunkach najmu. Gł. r. 1936, nr 4. Fenichel Zygmunt: „Zwyczaje" w k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 125 Kowalewski Michał: Dzierżawa przedsiębiorstwa handlowego. M. Pr. H. W. r. 1934, str. 104, 157. Marć J.: Wypowiedzenie i odstąpienie w stosunkach najmu według k. z. r. 1936. str. 41, 153.

Kodeks zobowiązań — Art. 389—390. 526 § 2. Jeżeli czas trwania najmu nie jest oznaczony, zarówno wynajmujący jak i najemca mogą rozwiązać najem przez wypowiedzenie z zachowaniem terminów wypowiedzenia umownych, zwyczajowych, a w ich braku ustawowych. § 3. Umowa, zawarta na czas życia wynajmującego łub najemcy, nie może być wypowiedziana przez wynajmującego. Jeden z dwóch wynajmujących współwłaścicieli lokalu nie może przez wypowiedzenie rozwiązać umowy najmu w braku upoważnienia do tego przez drugiego wynajmującego. (O. S. N. z 7. 7. 1937, C I 2920/36; O. S. P. z r. 1937, poz. 702). Najem jest stosunkiem przemijającym, a zatem w braku oznaczenia czasu trwania przez strony może być zawsze rozwiązany przez wypowiedzenie. Jeżeli najem zawarto wyraźnie na czas życia jednej lub drugiej strony, kontrakt przybiera charakter zabezpieczenia i w tym wypadku wyklucza k. z. jego wypowiedzenie (por. motywa do art. 371). ART. 390. Ustawowe terminy wypowiedzenia najmu są następujące: gdy czynsz jest płatny w odstępach czasu dłuższych niż miesiąc najem można wypowiedzieć najpóźniej na trzy miesiące naprzód na koniec kwartału kalendarzowego; gdy czynsz jest płatny miesięcznie na miesiąc naprzód na koniec miesiąca kalendarzowego; gdy czynsz na trzy dni najest płatny w krótszych odstępach czasu przód; gdy najem jest dzienny — na jeden dzień naprzód. A) Wskazanie w pozwie, że czynsz jest płatny miesięcznie nie dowodzi wcale, że umowa najmu zawarta została na czas nieokreślony, ani też że najem jest miesięczny. B) Wartością przedmiotu sporu jest w takim przypadku su= ma czynszu za jeden rok. (O. S. N. z 6. 11. 1936, C II 1452/36; Cz. S. z r. 1937, str. 41). BIBLIOGRAFIA 390. Art. Fenichel Zygmunt: Wypowiedzenie umowy z ważnych powodów w k. z., k. h. wie pracy. N. K. Z. r. 1934, str. 65, 69, 73. Marć J.: Wypowiedzenie i odstąpienie w stosunkach najmu według k. z. dw. r. 1936, str. 41, 153. Preminger I.: Terminy wypowiedzenia najmu. N. K. Z. r. 1935, str. 69. RosenblUth Ignacy: Terminy wypowiedzenia najmu. N. K. Z. r. 1935, str 62.

Kodeks zobowiązań — Art. 390—391. ﻿527 Strony zwyczajnie określają w umowie termin wypowiedzenia, jeżeli ją zawarto na czas nieokreślony albo wprawdzie na czas oznaczony, jednak z tym, że w razie niewypowiedzenia na pewien czas przed upływem najmu, umowa przedłuży się na dalszy okres. O ile umowa nie określa terminu wypowiedzenia k. z. zawiera regułę dyspozytywną, odpowiadającą zwyczajnym stosunkom. Natomiast nie przyjął k. z. przepisu art. 269 pr. szwajc., że przed upływem czasu najmu każda strona może z ważnych powodów umowę wypowiedzieć, ofiarując drugiej pełne odszkodowanie (cl. r. s. s.) wychodząc z założenia, że rzadkie będą wypadki, by druga strona nie zgodziła się na wcześniejsze rozwiązanie, skoro otrzymuje pełne odszkodowanie, dalej, że obliczenie tego odszkodowania przez sąd nastręczyłoby często zbyt wielkie trudności, wreszcie, że wprowadziłoby to zbyt wielką niepewność w stosunku, który dla przeważnej części najemców stanowi podstawę ich egzystencji. W wypadkach, gdy nastawanie na dotrzymanie umowy przedstawiałoby się jako sprzeczne z dobrymi obyczajami wyzyskiwanie sytuacji, zwłaszcza dla wymuszenia wysokiego odszkodowania, może dopomóc konstrukcja nadużycia prawa i art. 135 k. z. ART. 391. § 1. Najem nie rozwiązuje się ani przez śmierć wynajmującego, ani przez śmierć najemcy. § 2. W razie śmierci najemcy mieszkania jego małżonek, wstępni, zstępni, przysposobieni i rodzeństwo, mieszkający z nim stale razem aż do chwili jego śmierci, wstępują w umowę najmu. Jednak osoby te mogą wypowiedzieć najem z zachowaniem ustawowych terminów wypowiedzenia. 3. W razie wypowiedzenia najmu przez niektóre § z wymienionych osób najem rozwiązuje się względem tych, które wypowiedzenia dokonały. Śmierć wynajmującego lub najemcy nie alteruje stosunku najmu; w ich prawa i obowiązki wchodzą dziedzice. Od tej zasady wprowadza k. z. tylko jeden wyjątek podyktowany względami socjalnymi. Chodzi osoby, które w chwili śmierci jako najbliżsi krewni najemcy z nim o razem mieszkały. Gdyby osoby te nie dziedziczyły, musiałyby opuścić mieszkanie, co mogłoby stać się groźnym dla ich egzystencji, podczas gdy prawo najmu przeszłoby na osobę mającą prawdopodobnie inne mieszkanie. Z tego względu k. z. wprowadza za wzorem ustawy o ochronie lokatorów sui generis przejście praw i obowiązków najmowych na osoby bliskie, mieszkające z najemcą w chwili jego śmierci, niezależnie od prawa dziedziczenia. O ile takie osoby zatem istnieją, prawa i obowiązki z kontraktu najmu nie należą do spuścizny, lecz podobnie jak prawa z policy ubezpieczeniowej mają swe odrębne losy. Uwzględniając, że osobom tym wskutek zmiany ich położenia materialnego może nie odpowiadać pozostawanie w stosunku najmu, nadaje im k. z. prawo wypowiedzenia kontraktu w terminie ustawowym, tj. bez względu na umówiony czas trwania najmu lub umówiony termin wypowiedzenia. Nato-

Kodeks zobowiązań — Art. 391—394 ﻿528 miast nie nadał k. z. tego prawa w przeciwieństwie do k. c. a. tym osobom, które nie jako mieszkające z spadkodawcą w chwili jego śmierci, lecz z tytułu prawa dziedziczenia nabyły prawo najmu, a to w myśl zasady, że tak samo, jak dziedzice wynajmującego, tak dziedzice najemcy, powinni bezwzględnie kontraktu najmu dotrzymać. ART. 392. Osoby, pozostające w służbie państwowej lub samorządowej, mogą w razie przeniesienia służbowego do innej miejscowości rozwiązać umowę najmu mieszkania, zawartą na czas oznaczony, z zachowaniem ustawowych terminów wypowiedzenia. O ustawowych terminach wypowiedzenia zob. art. 390. ART. 393. Gdy po upływie czasu, określonego w umowie albo w wypowiedzeniu, najemca używa nadal rzeczy za wyraźną lub milczącą zgodą wynajmującego, uważa się, że najem został przedłużony na czas nieoznaczony. Jeżeli w ugodzie sądowej, dotyczącej rozwiązania umowy najmu zastrzeżono, że lokator opróżnić ma mieszkanie na każde żądanie wynajmującego, wynajmujący może z wnioskiem egze= kucyjnym o eksmisję wystąpić i po upływie czasu dłuższego, chociażby w tym czasie przyjmował od lokatora komorne bieżą= ce. (O. S. N. z 11. 8. 1937, C II 447/37; N. K. Z. z r. 1938, str. 28). Przepis ten opiera się na domniemanej woli stron. ART. 394. § 1. Po zakończeniu najmu najemca lub osoba, której najemca rzecz oddał do bezpłatnego używania lub w podnajem, obowiązani są zwrócić ją wynajmującemu w stanie niepogorszonym. § 2. Jednakże najemca nie odpowiada ani za zużycie, będące następstwem prawidłowego używania, ani za uszkodzenie lub utratę wskutek wypadku. § 3. Domniemywa się, iż rzecz była wydana najemcy w stanie dobrym, do użytku zdatnym. Art. 392. Austern Aleksander: Wypowiedzenie i odstąpienie w stosunkach najmu. Gl. Adw. r. 1936, nr 4. Art. 393. Db.: Przedłużenie umowy najmu. Gł. S. r. 1937, str. 899.

529 Na rzeczy najętej nie można wykonać prawa zatrzymania (art. 218 § 2). Wobec trzeciego dzierżyciela rzeczy nadaje k. z. wynajmującemu skargę bezpośrednią, jak § 556 k. c. n., a to ze względów praktycznych. Jest to skarga kontraktowa, przy czym k. z. nie przesądza zresztą jej konstrukcji (umowa na korzyść trzeciego, a. in rem scripta itp.). Co do rozmiaru odpowiedzialności za uszkodzenie k. z. uważa za wystarczające ogólne przepisy (art. 239 k. z.) uzupełnione jeszcze przepisem art. 398 (podnajemca). Specjalnie zaostrzonej odpowiedzialności za pogorzel (jak w k. N.) k. z. nie wprowadza, uznając ją za zbyteczną wobec powszechnego obecnie obowiązku ubezpieczenia od ognia. Nie zna jej też ani k. c. a., ani k. c. n., ani pr. szwajcarskie. ART. 395. Roszczeń o odszkodowanie z powodu, że rzecz została zwrócona w stanie gorszym niż ten, w jakim była wydana najemcy, nie można dochodzić sądownie po upływie miesięcy sześciu od dnia zwrotu. Krótszy termin prekluzji roszczeń odszkodowawczych uzasadniony jest tym, że po upływie dłuższego czasu dowód, że rzecz oddano w gorszym stanie niż należało, jest bardzo trudny. ART. 396. Jeżeli najemca rzecz ulepszył, wynajmujący, w braku odmiennej umowy, ma prawo zatrzymać ulepszenia za zapłatą sumy, odpowiadającej ich wartości w chwili zwrotu, lub żądać, aby najemca je usunął. ART. 397. Po upływie miesięcy sześciu od dnia zwrotu rzeczy najętej najemca nie może dochodzić sądownie roszczeń o zwrot wydatków na naprawy, obciążające wynajmującego, oraz wydatków, poniesionych na ochronę rzeczy od utraty lub uszkodzenia. ﻿Rozdział V. Odstąpienie używania rzeczy najętej i podnajem. ART. 398. § 1. Najemca może rzecz najętą oddać w całości lub części osobie trzeciej do bezpłatnego używania albo w podnajem, jeżeli mu tego umowa nie zabrania. § 2. Najemca odpowiada za to, że osoba trzecia będzie używała rzeczy najętej zgodnie z jego obowiązkami.

530 § 3. Umowa o używanie lub o podnajem rozwiązuje się przez zakończenie stosunku najmu, jeżeli jej rozwiązanie nie nastąpiło wcześniej z innych przyczyn. Wedle zasady, przyjętej w prawie francuskim (art. 1717 k. N.> i austriackim (§ 1098), przeniesienie praw najemcy na osobę trzecią może nastąpić w dwojakiej postaci: albo jako cesja czyli ustępstwo wszystkich praw najemcy (z zatrzymaniem przez niego obowiązków, które bez zgody wierzyciela przeniesione być nie mogą) przy czym pod względem tych praw osoba trzecia, jak każdy cesjonariusz, wstępuje w bezpośredni stosunek do wynajmującego, albo jako podnajem, to jest zawarcie odrębnej umowy najmu między najemcą a podnajemcą, który wskutek tego w żaden bezpośredni stosunek do wynajmującego nie wstępuje. Forma cesji, ma liczne niedogodności, dlatego nowszy kierunek, którego wyrazem są k. c. n. § 549 i pr. szwajc. art. 264 w związku z § 399 k. c. n. i art. 164 pr. szwajc. wychodzi z zasady, że prawa z umowy najmu są tak złączone z obowiązkami, iż się od nich oddzielić nie dadzą i cesja ich sprzeciwiałaby się naturze zobowiązania. Możliwe jest tylko dozwolenie przez, osobie trzeciej używania rzeczy najętej na mocy wewnętrznego stosunku prawnego między nimi, który nazywa się dozwoleniem używania albo ustąpieniem najmu, jeżeli jest darmy a podnajmem, jeżeli jest odpłatny. K. z., w oparciu o art. 111 proj.^cz. ogólnej, przyjmuje to drugie stanowisko, jako upraszczające sytuację i zgodnie z dotychczasowym ustawodawstwem, nakłada tylko na najemcę odpowiedzialność za podnajemcę. Jakkolwiek podnajemca w bezpośredni stosunek do wynajmującego nie wstępuje, jednak może być wskazane w pewnym zakresie dać wynajmującemu pewne roszczenia wprost przeciw podnajemcy. Do takich postanowień spotykanych w kodeksach, należą: prawo żądania od podnajemcy zwrotu rzeczy skargą kontraktową po ustaniu najmu (§ 556 (art. 264 ust. 3 prawa szwajc.) i prawo żądania zapłaty czynszu wprost od podnajemcy (§ 613 k. jap.). Pierwszemu postulatowi k. z. daje wyraz, w art. 394, drugi k. z. uważa za zbędny wobec zasady, wypowiedzianej w paragrafie drugim art. 398, że najemca odpowiada za należyte używanie przez podnajemcę, za czym wynajmujący może w razie nienależytego używania przez podnajemcę rozwiązać umowę najmu, a w takim razie, po myśli § 3 nin. artykułu gaśnie także umowa podnajmu. Co się wreszcie tyczy bezpośredniego prawa żądania zapłaty czynszu (najmu, nie podnajmu) wprost od podnajemcy, to prawo takie można by pojąć jakodelegację podnajemcy przez najemcę. Jednak k. z. tego uprawnienia wynajmującemu nie daje z uwagi, że: 1) jeżeli najemca zalega z czynszem, wynajmujący może zająć jego pretensję o czynsz podnajmu, 2) skoro wynajmujący nie ma żadnych obowiązków wobec podnajemcy nie jest uzasadnione, aby miał jakieś prawo, 3) skoro najemca odpowiada za podnajemcę, nie powinien być narażony na to, że poza jego plecami wynajmujący będzie się zwracał do podnajemcy, 4) najemca może mieć roszczenia z tytułu rękojmi, z powodu których może żądać zwolnienia z czynszu lub opustu a wynajmujący podejmując czynsz od podnajemcy mógłby te prawa udaremnić. Podnajem względnie prawo bezpłatnego używania gaśnie z przyczyn tych samych, co najem względnie używanie. Ponadto jednak spe-

Kodeks zobowiązań — Art. 398—399. ﻿531 cjalnym powodem zgaśnięcia powinno być zgaśnięcie najmu, co wynika już z zasady resoluto iure dantis itp., jednak nie zawadzi tego wypowiedzieć wyraźnie, bo podnajem nie jest takim wypływem prawa najmu, jak np. ustanowienie zastawu lub służebności jest wypływem prawa własności. Jest to samoistny stosunek prawny, który w razie ustania najmu oczywiście nie chroni podnajemcy wobec właściciela ale mógłby istnieć nadal wobec najemcy (obowiązek odszkodowania z powodu niedopełnienia umowy itp.). Jeżeli ustanie najmu nastąpiło z winy najemcy, oczywiście odpowiada on za to podnajemcy, ale do wysokości interesse ujemnego, tj. szkody jaką podnajemca przez to ponosi, iż liczył na dalsze trwanie podnajmu. Rozdział VI, Zbycie rzeczy najętej. § 1. W razie zbycia rzeczy najętej w cza-ART. 399 sie trwania najmu nabywca wstępuje z mocy samego prawa w stosunek najmu na miejsce zbywcy, może jednak wypowiedzieć najem z zachowaniem terminów ustawowych. § 2. Powyższe prawo wypowiedzenia nie służy mu, jeżeli najem był ujawniony w księdze hipotecznej (gruntowej), albo jeżeli w chwili nabycia rzecz była już wydana najemcy, a umowa najmu była zawarta na piśmie z datą urzędownie zaświadczoną. Przepis art. 399 stosuje się również do umów dzierżawy. Zarząd przymusowy, ustanowiony nad nieruchomością nie ma wpływu na umowy najmu lub dzierżawy, istniejące w chwili jego ustanowienia. Zarządcy wolno jednak wypowiadać tego ro* dzaju umowy pod warunkami w tej mierze obowiązującymi oraz zawierać umowy na czas, przyjęty miejscowym zwyczajem. Do wydzierżawienia nieruchomości wymagana jest zgoda stron a w jej braku — zezwolenie sądu (art. 778 kpc.). BIBLIOGRAFIA Art. 399. Fruchs Henryk: Forma oświadczeń woli w nowym prawie polskim. Gł. Pr. r. 1934, str. 541. Jan: Zobowiązania abstrakcyjne w k. z. Gt. Adw. r. 1936, str. 18, 59. M.: Artykuły 399 § 2 i 401 k. z. w praktyce notarialnej na ziemiach Mieczysław: Skutki najmu i dzierżawy przy umownym zbyciu nieruchomości. N. K. Z. r. 1935, str. 121, 125. Szer Seweryn: Czy data urzędowa aktu musi być zaświadczona notarialnie, czy też może być zaświadczona i w inny sposób przez urząd? Proc. Cyw. r. 1937, str. 309.

﻿532 razie łicytacyjnej sprzedaży nieruchomości nabywca wstę^ puje od dnia przybicia w prawa i obowiązki dłużnika, wynikające ze stosunku dzierżawy łub najmu, jeżeli dzierżawca objął nie- — przed przybi: ruchomość przed zajęciem, a biorący w najem — przed po ciem. Nabywca jednak może wypowiedzieć: najem przysądzenia czątkiem pierwszego, po uprawomocnieniu się tego kwartału dzierżawnego lub dzierżawy (art. 721 kpc.). Sprzedaż nieruchomości przez syndyka w toku postępowa? upadłościowego wywołuje takie same skutki w stosunku do umowy najmu lub dzierżawy, jak sprzedaż w postępowaniu egze? kucyjnym (art. 50 § 3 pr. upadł.). W przypadku ogłoszenia upadłości wynajmującego łub wy? dzierżawiającego, umowa najmu łub dzierżawy nieruchomości upadłego pozostaje w mocy, jeżełi przedmiot umowy przed ogło? szeniem upadłości był objęty przez najemcę łub dzierżawcę (art. 50 § 1 pr. upadł.). W przypadku ogłoszenia upadłości najemcy łub dzierżawcy, każda ze stron może odstąpić od umowy najmu łub dzierżawy nieruchomości, jeżełi w czasie ogłoszenia upadłości przedmiot najmu łub dzierżawy nie był jeszcze objęty przez upadłego Oświadczenie o odstąpieniu winno nastąpić w ciągu dwóch ty godni od daty ogłoszenia upadłości. Odstąpienie od umowy W pociąga za sobą obowiązku odszkodowania. Jeżełi jednak przedmiot najmu łub dzierżawy w czasie ogłoszenia upadłości był już objęty przez upadłego, syndyk może najem lub dzierżą? wę rozwiązać przez wypowiedzenie na sześć miesięcy z góry, gdy umowa dotyczy nieruchomości, w której prowadzone było przed? siębiorstwo upadłego, w innych zaś przypadkach z zachowaniem ustawowego terminu wypowiedzenia (terminy te stosuje się tylko wówczas, gdy umówione terminy wypowiedzenia nie są krótsze). Rozwiązanie nie może nastąpić wcześniej, niż z upływem czasu, za który czynsz z góry uiszczono. Wynajmującemu łub wy? dzierżawiającemu służy prawo do odszkodowania z powodu rozwiązania najmu łub dzierżawy przed terminem, przewidzia? nym w umowie, za czas jednak nie dłuższy, niż dwa łata (art. 51 pr. upadł.). Rzymska zasada, że sprzedaż rozrywa najem, nie znalazła przyjęcia bezwzględnego w żadnym z praw obowiązujących w Polsce. Wszystkim przyświeca myśl, że trzeba dać najemcy pewną ochronę wobec na-

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 399—400. 533 stępcy wynajmującego pod tytułem szczególnym, jakkolwiek pod względem sposobu zrealizowania tej myśli i jasności zajętego stanowiska wielkie między nimi istnieją różnice. Wobec tego, że przekonanie o potrzebie możliwie daleko idącej ochrony najemcy, dzięki ustawie o ochronie lokatorów zapuściło już głębokie korzenie w społeczeństwie, dalej wobec tego, że prawa obowiązujące na ziemiach polskich, przyjmują albo przynajmniej (jak k. N., k. c. a. i pr. Ziem. Wsch.) mogą być i są w ostatnich czasach interpretowane jako przyjmujące konstrukcję wstąpienia nabywcy ipso iure w umowę najmu, k. z. przyjmuje też tę koncepcję. Odznacza się ona większą prostotą, niż koncepcja skutku rzeczowego przy zachowaniu stosunku obi. tylko do dawnego wynajmującego, bo nie stwarza komplikacji przez połączenie obligacyjnego charakteru najmu z rzeczowym. Zapatrywanie przeciwne, tj. skutku rzeczowego tkwi jeszcze zbyt głęboko w pojmowaniu stosunku obi. jako czysto osobistego oraz w pojmowaniu objęcia długu jako nowacji. Stosunek najmu, ze względu na swoją rolę gospodarczą, usuwa czynnik osobisty na drugi plan, skutkiem czego nowy właściciel rzeczy bardziej jest powołany do tego, aby przyjął charakter wynajmującego, niż dawny, który tylko dlatego stał się wynajmującym, bo był wtedy właścicielem. Dawniejsze formy wstąpienia w stosunek obi. tj. forma cesji i objęcia długu nie wystarczają, bo rozrywają integralne części składowe stosunku najmu. Tylko forma wstąpienia w cały stosunek jest odpowiednia. Uznając ochronę najemcy za uzasadnioną, k. z. nie może jednak zupełnie pominąć potrzeby ochrony nowonabywcy. Po pierwsze nie należy zmuszać nabywcy do utrzymywania stosunku najmu, o którego istnieniu przy nabyciu odpłatnym nie wiedział i mógł nie wiedzieć z przyczyn usprawiedliwionych. Jednak celem uniknięcia sporów k. z. wyklucza powoływanie się na dobrą wiarę wówczas, gdy rzecz była w chwili nabycia w dzierżeniu najemcy, a umowa najmu była zawartą na piśmie z datą urzędownie potwierdzoną, albo najem był uwidoczniony w księdze gruntowej. Jednak i wtedy, gdy nabywca może powołać się na dobrą wiarę (dowód złej wiary ciąży na najemcy), nie może od razu usunąć najemcy lecz powinien wypowiedzieć najem w czasie ustawowym. Po wtóre nabywca, chociaż wie o najmie, nie powinien być narażony na warunki dla siebie niekorzystne, o ile przed nabyciem nie mógł się o nich w sposób łatwy a zupełnie wiarygodny poinformować. Takim sposobem jest tylko (możliwa przy nieruchomościach) intabulacja najmu, gdyż z treści wpisu lub dokumentu w zbiorze dokumentów złożonego może się nabywca o warunkach (czas trwania, wysokość czynszu itp.) przekonać. Poza tym wypadkiem należy, utrzymując zasadę wstąpienia w stosunek najmu, dać nabywcy prawo (o ile w umowie nabywca nie objął najmu w całej pełni) wypowiedzenia umowy, jeżeli czas trwania wynosi więcej niż rok albo jeżeli warunki, o których nie musiał wiedzieć, są tego rodzaju, iż wartość majątkowa świadczeń najemcy pozostaje w rażącym stosunku do wartości świadczenia wynajmującego (por. art. 48 proj. cz. og.). ART. 400. § 1. Jeżeli wskutek wypowiedzenia przez nabywcę najemca musi oddać rzecz najętą wcześniej, niż

﻿534 Kodeks zobowiązań — Art. 400—401. byłby obowiązany stosownie do umowy najmu, może żądać od zbywcy odszkodowania z powodu niewykonania umowy. § 2. W przypadku takim najemca powinien niezwłocznie zawiadomić zbywcę o przedwczesnym wypowiedzeniu, w przeciwnym razie zbywca może mu przeciwstawić wszelkie zarzuty, których podniesienie uczyniłoby wypowiedzenie ze strony nabywcy bezskutecznym, a których najemca nie podniósł. W razie wypowiedzenia umowy najmu (wzgl. dzierżawy) przez nabywcę w trybie postępowania licytacyjnego, dłużnik nie zostaje zwolniony od odpowiedzialności za dotrzymanie terminu najmu lub dzierżawy (art. 721 § 3 kpc.). W tych wypadkach, w których nabywca korzysta z ochrony, należy dać najemcy regres do dawnego właściciela. Natomiast w wypadkach, gdy nabywca obowiązany jest dotrzymać kontraktu w całej pełni, k. z. uważa za zbyteczne utrzymywać dalszą odpowiedzialność pozbywającego na wzór § 571 k. c. n., gdyż najemca może raczej uzyskać wynagrodzenie szkody od właściciela rzeczy niż od tego, kto ją już pozbył i nie ma racji, aby zmiana własności przedmiotu stawiała go w korzystniejszym położeniu niż był poprzednio (zamiast jednego, dwóch odpowiadających). ART. 401. Najemca nie może powoływać się wobec nabywcy na zapłatę czynszu, dokonaną z góry do rąk zbywcy więcej niż za jeden okres płatności, chyba że zapłata była ujawniona w księdze hipotecznej (gruntowej). Rozporządzenia czynszem najmu lub dzierżawy nieruchom mości, dokonane przez dłużnika (wynajmującego łub wydzierżaw wiającego), obowiązują nabywcę w trybie postępowania licytaw cyjnego, o ile nie przekraczają kwartału kalendarzowego, w któw rym nastąpiło przybicie. To samo dotyczy pobrania naprzód czynszu najmu za czas dłuższy niż jeden kwartał, a czynszu dzierżawnego za czas dłuższy niż pół roku (art. 722 kpc.). Pobranie z góry przez upadłego przed ogłoszeniem upadłości czynszu najmu rzeczy ruchomej za czas dłuż= szy, niż sześć miesięcy, licząc od dnia ogłoszenia upadłości, nie obowiązuje masy upadłości (art. 49 pr. upadł.). BIBLIOGRAFIA Art. 401. Piekarski M.: Artykuły 399 § 2 i 401 k. z. w praktyce notarialnej na ziemiach zachodnich Rz. P. Not. Hip. r. 1935. nr 18—19. Piekarski Mieczysław: Skutki najmu i dzierżawy przy umownym zbyciu nieruchomości. N. K. Z. r. 1935, str. 121, 125. Schlank Maksymilian: Dwie kwestie z k. z. Gł. Adw. r. 1937, str. 272.

Kodeks zobowiązań — Art. 401—402. ﻿535 Pobranie z góry przez upadłego przed ogłoszeniem upadło* ści czynszu najmu nieruchomości za czas dłuższy niż trzy miesiące, a czynszu dzierżawy za czas dłuższy niż sześć mie= sięcy, Ucząc w obu przypadkach od daty ogłoszenia upadłości, jak również rozporządzenie tym czynszem, nie obowiązuje masy upadłości (art. 50 § 2 pr. upadł.). W art. 401 zamieszczono przepis o zapłacie czynszu z góry, potrzebny dla ochrony nabywcy. Przepisy § 574 nast. k. c. n. uważa k. z. za zbyt skomplikowane, poszedł zatem za wzorem § 1102 k. c. a. Przepis § 573 k. c. n. (cesja czynszów niepłatnych) jest zbędny, gdyż do ochrony nabywcy wystarczą przepisy o rękojmi przy sprzedaży. Skoro bowiem wedle k. z. z własnością rzeczy przechodzi na nabywcę stosunek najmu, należy uznać wszelkie prawa z tego stosunku a więc i prawo do czynszu za objęte sprzedażą, za czym za brak tego prawa odpowiada sprzedawca wedle przepisów o rękojmi za wady prawne. DZIAŁ II. Dzierżawa. Rozdział I. Przepisy ogólne. ART. 402. § 1. Przez umowę dzierżawy wydzierżawiający zobowiązuje się dać dzierżawcy używanie i użytkowanie rzeczy lub prawa majątkowego, w szczególności prawo wytwarzania i pobierania pożytków przez czas oznaczony lub nieoznaczony za zapłatą umówionego czynszu. § 2. Czynsz może być oznaczony w pieniądzach lub rzeczach zamiennych innego rodzaju, albo w ułamkowej części pożytków. O dzierżawie przedsiębiorstwa kupca rejestrowego zob. art. 49—52 k. h. 46, W razie ustanowienia zarządu przymusowego nad nieruchom BIBLIOGRAFIA Art. 402. Koenigstein J.: Dzierżawa w hipotece. Not. Hip. r. 1934, str. 268. Dzierżawa przedsiębiorstwa handlowego. M. Pr. H. W. T. 1934, str. 104, 157. Onoszko A.: Forma dzierżawy. Not, Hip. r. 1935, nr 11. Najem i dzierżawa w świetle ustawodawstwa polskiego. Rosenbltith Ignacy: E. P. P. XVII, str. 1013.

536 Kodeks zobowiązań — Art. 402. mością może zarządca przymusowy wydzierżawić nieruchomość jedynie za zgodą stron (tj. wierzyciela i dłużnika), a w jej braku jedynie za zezwoleniem sądu (art. 778 kpc.). Umowa, której przedmiotem jest oddanie do korzystania gruntu z prawem eksploatacji gliny i piasku, mieści w sobie ele* menty i umowy dzierżawy i umowy kupna sprzedaży i winna być uważana za dzierżawę czy też za sprzedaż zależnie od tego, co jest głównym jej przedmiotem i cełem, mianowicie czy użytkowanie gruntu sprowadza się przeważnie tylko do wyekspłoa* towania znajdujących się w nim gliny i piasku, czy też polega głównie na korzystaniu z niego w inny sposób, nie powodujący zużycia jego substancji. Cechą charakterystyczną dzierżawy jest takie korzystanie z mienia, wskutek którego nie utrącą ono swojej substancji i mo* że być zwrócone właściciełowi w tym stanie, w jakim było przyjęte. (O. S. N. C. I. 2694/55; O. S. P. z r. 1957, poz. 10). Umowa, którą jedna strona oddaje drugiej, nie tyłko używa* nie rzeczy, łecz i prawo wytwarzania i pobierania pożytków (np. prowadzenia łaźni parowej) jest umową dzierżawy. (O. S. N. z 5. 8. 1957, C II 554/57, N. K. Z. z r. 1958, str. 15). Oczywiście przedmiotem dzierżawy mogą być tylko rzeczy, umożliwiające ich użytkowanie, tj. wytwarzanie i pobieranie owoców i osobne postanowienie w tym względzie jest zbędne. K. c. n. mówi przy najmie o „rzeczy", przy dzierżawie o „przedmiocie". K. z., używając pojęcia rzecz w znaczeniu najobszerniejszym, obejmującym także rzeczy niezmysłowe (prawa, przedsiębiorstwa), nie ma powodu czynić tu różnicy. Prawo Ziem Wschodnich, kodeks jap. i sowiecki nie odróżniają najmu i dzierżawy jako odrębnych kontraktów, jednak zawierają pewne odrębne przepisy dla najmów posiadłości ziemskich względnie najmów przedsiębiorstw. Co do czynszu, k. z. nie uważa za stosowne reprodukować przepisu o najmie. W praktyce nie zdarza się, by prócz pieniędzy lub płodów inne jeszcze świadczenia stanowiły czynsz dzierżawy. Wynika to zresztą z natury tego kontraktu jako gospodarczo stanowiącego wyręczenie się innymi ludźmi na ich ryzyko w osiąganiu przychodu z rzeczy. Formą zaś takiego przychodu są albo pieniądze albo inne rzeczy zamienne (naturalia) zwłaszcza płody, niekoniecznie pochodzące z tej rzeczy. K. z. ma tu oczywiście na myśli umowy, w których dzierżawca ma płacić z góry oznaczoną ilość płodów, niezależnie od wielkości zbioru (np. 1 cetn. zboża z morga). metr, Zdarzają się jednak także umowy, w których dzierżawca, pragnąc mieć mniejsze ryzyko, a wydzierżawiający, pragnąc mieć większy dochód, wymawiają sobie, że czynsz ma stanowić ułamkowo oznaczoną część płodów, jakie zostaną wyprodukowane (colonia partiaria, metayage). K. N. uznaje taką umowę za dopuszczalną, a tylko poddaje ją w kilku miejscach odrębnym przepisom, zbliżającym tę umowę do umowy spółki. K. c. a. poddaje taką umowę w ogóle przepisom o spółce (§ 1103), jednak

Kodeks zobowiązań — Art. 402—403. ﻿537 jurysprudencja uważa tę zasadę za regułę interpretacyjną, która może odpaść w razie odmiennej woli stron. Prawo szwajc. w art. 275 uznaje wyraźnie dopuszczalność takiego oznaczenia czynszu przy dzierżawie. K. c. n. nie zawiera żadnych postanowień co do tego, na czym ma czynsz polegać, więc i taka umowa jest dopuszczalna a kwestia, czy w danym wypadku istnieje najem czy spółka, zależy od interpretacji woli stron, odrębnych postanowień dla takich najmów jednak w kodeksie nie ma. K. z. zajmuje w zasadzie to samo stanowisko, uważa jednak za stosowne wyraźnie zaznaczyć wobec dawniejszego ustawodawstwa dzielnicowego,, że także taka umowa może być dzierżawą. ART. 403. Przepisy o najmie stosuje się odpowiednio do dzierżawy ze zmianami, wskazanymi w artykułach poniższych. Następujące przepisy o najmie stosują się również do dzierżawy: art. 371 in fine, co do umów zawartych na czas życia wy= dzierżawiającego lub dzierżawcy, art. 373 § 1 co do wydania rzeczy dzierżawionej dzierżawcy w terminie umówionym w stanie do umówionego użytku zdat= nym i utrzymywania jej w takim stanie przez czas trwania dzierżawy, art. 374—379 o wadach przedmiotu dzierżawy i prawach względnie samowolnych czynach osób trzecich, art. 380 § 1 i 2 co do obowiązku dzierżawcy używania rzeczy z należytą starannością, w sposób określony umową wzgl. odpo= wiadający przeznaczeniu rzeczy, tudzież obowiązku dzierżawcy zawiadomienia wydzierżawiającego o potrzebie napraw (zob. jednak w tym względzie także art. 407—409), art. 382 co do używania rzeczy w sposób niezgodny z jej przeznaczeniem lub umową, art. 383 co do napraw pilnych, art. 385 o obowiązku uiszczania czynszu mimo niemożności używania rzeczy, art. 386 i 387 co do prawa zastawu (uzupełniony art. 412), art. 388 co do prawa wydzierżawiającego odstąpienia od umowy w razie zalegania przez dzierżawcę z zapłatą czynszu co najmniej za dwa okresy płatności, art. 389 § 1 i 3 co do zakończenia dzierżawy, BIBLIOGRAFIA Art. 403. Geldwerth Jan: Zobowiązania abstrakcyjne w k. z. Gł. Adw. r. 1936, str. 18, 59. Piekarski Mieczysław: Skutki najmu i dzierżawy przy umownym zbyciu nieruchomości. N. K. Z. r. 1935, str. 121, 125.

﻿538 art. 391 co do nierozwiązania umowy w razie śmierci jednej ze stron, art. 393 o milczącym przedłużeniu dzierżawy, art. 394 § 3 o domniemaniu wydania dzierżawcy rzeczy w stanie dobrym, Pr o roszczeniach odszkodowawczych, zatrzyma^ i ochronę rzeczy, art. 398 § 2 i 3 o stosunku do osoby trzeciej, której odstą piono używanie i użytkowanie przedmiotu dzierżawy, Dzierżawa zawiera w sobie wiele elementów najmu i byłoby niepraktycznym powtarzać te same postanowienia dwa razy. Oczywiście chodzi tylko o przepisy odnoszące się do najmu w ogóle, a nie do najmu pewnych rzeczy, jak np. pomieszkań. ART. 404. Umowa dzierżawy zawarta na czas oznaczony, dłuższy niż rok, powinna być pismem stwierdzona. Umowa dzierżawy zawarta na czas życia wydzierżawiają ce^o lub dzierżawcy winna być pismem stwierdzona (art 403 i 371). Co do formy zawarcia, to k. z. tylko przy umowie najmu mieszkań na rok lub dłużej wymaga formy pisemnej. Przy dzierżawach, które normalnie bywają zawierane co najmniej na jeden rok, przepis taki byłby zbyt rygorystycznym zwłaszcza, gdy chodzi o dzierżawy małych kawałków gruntu, zawierane z ludnością wiejską, często nie umiejącą pisać. Dlatego potrzebna jest dla dzierżaw odrębna norma, ograniczająca wymóg pisma do dzierżaw, zawartych na dłużej niż na jeden rok. ART. 405. Dzierżawę, zawartą na czas dłuższy niż lat trzydzieści, uważa się po upływie lat trzydziestu za zawartą na czas nieoznaczony. Art. 404. sowym projektów k. z. i k. h. Proc. Cyw. r. Fruchs r. 1934. str. 541. Onoszko A.: Forma dzierżawy. Not. Hip. Sieńko str. 217. Art. 405. Wyjaśnienie art. 405 k. z. r. 1935, nr 11.

Kodeks zobowiązań — Art. 405—407. ﻿539 Również zasada iuris cogentis, że najem mieszkania, zawarty na dłużej niż lat dziesięć, uważa się po upływie tego czasu za zawarty na czas nieokreślony, dla dzierżaw, które zwykle bywają zawierane na dłuższy okres czasu, byłaby niepraktyczną, gdyż dzierżawca mając zapewniony dłuższy okres dzierżawy, może robić większe inwestycje, co jest z korzyścią i dla wydzierżawiającego. Dlatego też dla dzierżaw k. z. wymaga w tym celu 30 lat, a zasadę samą przyjmuje dlatego, aby przeciwdziałać przez ograniczenie czasu próbom dojścia zakazów alienacji. Rozdział II. Obowiązki stron. ART. 406. Wydzierżawiający wtedy tylko obowiązany jest wydać dzierżawcy inwentarz żywy i martwy, znajdujący się na gruncie, gdy inwentarz ten został również wydzierżawiony. Wydzierżawiający powinien wydać dzierżawcy rzecz w ter= minie umówionym w stanie do umówionego użytku zdatnym i utrzymywać ją w takim stanie przez czas trwania dzierżawy (art. 405 i 575 § 1). O wadach przedmiotu dzierżawy i prawach oraz samowoh nych czynach osób trzecich wskutek których dzierżawca zostaje pozbawiony przedmiotu dzierżawy wzgl. w swych prawach ogra? niczony zob. art. 574—579. Zasada art. 373 k. z., że wynajmujący winien jest oddać rzecz najętą w stanie zdatnym do użytku i winien ją w tym stanie utrzymywać przez czas najmu odnosi się także do dzierżaw o ile przepisy art. 406— 408 nie zawierają specjalnych postanowień. Pierwsze z nich, zawarte w art. 406, dotyczy obowiązku oddania inwentarza żywego i martwego przy dzierżawach gruntu rolnego. Z ogólnych zasad prawnych oraz z obowiązku wydania rzeczy w stanie zdatnym do użytku wynikałby obowiązek wydania z rzeczą wszystkich jej przynależności a zatem i inwentarza. Jednak ze względu na wysoką wartość tej grupy przynależności, dalej na to, że pojęcie inwentarza nieraz wychodzi poza pojęcie przynależności oraz na fakt, że grunta często bywają wydzierżawiane bez inwentarza, którego dostarcza sam dzierżawca, należy tę kwestię pozostawić umowie stron i nie można się domniemywać, że w braku wzmianki o inwentarzu wolą stron było objąć go także dzierżawą. Dlatego też art. 586 k. c. n. i art. 277 pr. szwajc. wymagają osobnej umowy co do inwentarza. Z art. 1766 k. N. wynika również, że inwentarza w razie wątpliwości nie uważa się za wydzierżawiony, bo właściwie jest obowiązkiem dzierżawcy inwentarza dostarczyć. ART. 407. § 1. Jeżeli dzierżawca obejmuje inwentarz wydzierżawiającego, obowiązany jest utrzymywać go wed-

Kodeks zobowiązań Art. 407—408 ﻿540 ług zasad prawidłowej gospodarki. Jeżeli obejmuje inwentarz żywy, obowiązany jest utrzymywać poszczególne jego sztuki i zastępować sztuki ubywające w naturalnym toku rzeczy młodymi, uzyskanymi z inwentarza w granicach prawidłowej gospodarki. § 2. Poza tym przypadkiem do zastąpienia sztuk, ubywających skutkiem okoliczności, za które dzierżawca nie odpowiada, obowiązany jest wydzierżawiający. Jeżeli nie uczyni tego niezwłocznie po otrzymaniu zawiadomienia o ubytku, albo gdy porozumienie się z nim spowodowałoby zwłokę, niepożądaną ze względu na prawidłowy tok gospodarki, dzierżawca może uzupełnić braki na rachunek wydzierżawiającego i potrącić ten wydatek z najbliższej raty dzierżawnej. Jeżeli wydzierżawiono także inwentarz, z natury rzeczy wynika, że utrzymanie inwentarza zarówno żywego jak i martwego (żywienie i leczenie zwierząt, naprawa narzędzi itd.) należy do dzierżawcy, gdyż są to właściwie normalne koszta handlowe produkcji. Również uzupełnianie wymierających sztuk inwentarza żywego młodymi w granicach prawidłowej gospodarki wynika z zasady, że inwentarz stanowi rzecz zbiorową, która jako całość a nie jako suma sztuk jest przedmiotem dzierżawy i że dzierżawca, podobnie jak użytkowca, powinien utrzymywać substancję w stanie nienaruszonym. Natomiast uzupełnianie sztuk, które wprawdzie ubyły w sposób naturalny, ale młodymi uzupełnione być nie mogą np. z inwentarza martwego gospodarstwa, dalej sztuk ubywających z inwentarza żywego lub martwego w inny sposób z przyczyn, za które dzierżawca nie odpowiada (zaraza, kradzież), musi być pozostawione wydzierżawiającemu, ewentualnym zaś przerwom z tego powodu w prawidłowej gospodarce zapobiega zdanie ostatnie. Z przepisu tego wynika dalej, że jeżeli dzierżawca wziął na siebie ryzyko przypadków, musi własnym kosztem uzupełnić brak, bo to nie jest przyczyna, za którą nie odpowiada. W szczególności dzierżawca odpowiada za przypadek, jeżeli objął inwentarz z obowiązkiem zwrotu wedle oszacowania, a ubytek obniża wartość szacunkową inwentarza, art. 415. W tym wypadku, jak wynika także z art. 415, ma on prawo dyspozycji sztukami. Wówczas sztuki, ubywające skutkiem jego dyspozycji, ma również uzupełniać własnym kosztem w czasie dzierżawy, bo jeżeli odpowiada za ubytek przypadkowy, to tym bardziej odpowiada za swoje dyspozycje. To również osobnego postanowienia nie wymaga, bo to wynika a contrario z przepisu, że wydzierżawiający ma uzupełniać te sztuki, za których ubytek dzierżawca nie odpowiada, a które nie mogą być uzupełnione młodym przychówkiem. ART. 408. § 1. Naprawy, połączone ze zwykłym używaniem przedmiotu dzierżawy, w szczególności przy dzier-

Kodeks zobowiązań — Art. 408—409. ﻿54! żawie gruntów rolnych naprawy dróg, mostów, ogrodzeń, studzien, budynków mieszkalnych i gospodarczych, obciążają dzierżawcę. § 2. Do napraw, obciążających wydzierżawiającego, należy w szczególności odbudowa wydzierżawionych budynków, zniszczonych wskutek wypadku, jeżeli dzierżawca nie może bez nich prowadzić prawidłowej gospodarki. Zasada artykułu 373 § 2, dotycząca napraw przy najmie, musi przy dzierżawie ulec zmianie w dwóch kierunkach. Po pierwsze, należy na dzierżawcę nałożyć obowiązek wykonywania nie tylko drobnych naprawek, jak przy najmie, ale w ogóle wszelkich napraw zwyczajnych, których potrzeba okazuje się przy dłuższym używaniu przedmiotu, np. naprawa dachów, ścian, mostów, dróg itd. a to dlatego, ponieważ dzierżawa trwa zwykle dłużej, dalej dlatego, ponieważ przy używaniu w celu produkcji owoców zużycie postępuje w szybszym tempie, wreszcie dlatego, że dzierżawca środkami, jakie mu służą w gospodarstwie, łatwiej i taniej te naprawy uskutecznić może. Po drugie rozszerzono obowiązek wydzierżawiającego także na wypadki, gdy budynek trzeba na nowo postawić, bo bez budynku nie może być dla dzierżawcy katastrofalne. ART. 409. § 1. Dzierżawca ma obowiązek korzystać z przedmiotu dzierżawy według zasad prawidłowej gospodarki. W szczególności przy dzierżawie gruntów rolnych obowiązany jest utrzymywać odpowiedni inwentarz żywy i martwy, uprawiać i użyźniać ziemię. § 2. Bez zezwolenia wydzierżawiającego dzierżawca nie może przedsiębrać takich zmian w zagospodarowaniu przedmiotu dzierżawy, które byłyby niezgodne z jego dotychczasowym przeznaczeniem. O obowiązkach dzierżawcy zob. również art. 380 § 1 i 2, art. 382 i 383. Podczas gdy przy najmie używanie rzeczy jest właściwie tylko prawem najemcy, przy czym powinien tylko zachowywać staranność dobrego gospodarza, zawiadamiać wynajmującego o potrzebie napraw, O' roszczeniach osób trzecich itp., występuje przy dzierżawie ponadto obowiązek dzierżawcy należytego zagospodarowania rzeczy, gdyż w przerazie przedmiot dzierżawy traci na wartości, wydzierżawiona straci klientelę itp. Obowiązek ten uznaje k. N. art. 1766 (nietylko co do gruntów rolnych) i pr. szwajc. art. 283. Z przepisu wynika też, że jeżeli otrzymany inwentarz (art. 406) nie wymusi dokupić własny inwentarz.

Kodeks zobowiązań — Art. 409—41 0. ﻿542 Wedle art. 1766 k. N. dzierżawca nie może używać przedmiotu dzierżawy w sposób niezgodny z jego przeznaczeniem, prawo szwajcarskie natomiast zabrania mu tylko w art. 283 ust. 2 przedsiębrać bez zgody wydzierżawiającego takich zmian w dotychczasowym zagospodarowaniu, których skutki sięgałyby w sposób istotny poza okres dzierżawy. Ze zmiany takie za zgodą wydzierżawiającego i wedle k. N. są możliwe, nie ulega wątpliwości, co można przez odpowiednią stylizację jeszcze lepiej uwydatnić. Poza tym jednak k. z. nie uważa za stosowne odstępować od zasady k. N., gdyż ocena, czy jakaś zmiana będzie sięgać skutkami poza okres dzierżawy nie jest łatwa i może dać powód do sporów a zresztą okres trwania dzierżawy nie zawsze jest oznaczony ściśle (możliwość milczącego przedłużenia, ochrona drobnych dzierżawców, których tylko z ważnych powodów można wyrugować itp.). Dlatego k. z. pozostaje w zasadzie na stanowisku kodeksu Nap. ART. 410. Jeżeli terminy płatności czynszu nie są określone ani przez umowę, ani przez zwyczaj, należy płacić czynsz półrocznie z dołu. Gdy dzierżawca z własnej winy albo z przyczyn, dotyczą* cych jego osoby, nie może korzystać z rzeczy dzierżawionej albo może z niej korzystać tylko w ograniczonym zakresie, obowią* zany jest mimo to płacić czynsz, jeżełi wydzierżawiający gotów był mu wydać ałbo pozostawić rzecz w stanie zdatnym do umó* wionego używania. IV takim przypadku dzierżawca może po* trącić to, co skutkiem nieużywania przez niego rzeczy wydzierża* wiający oszczędził lub uzyskał przez inne jej użycie (art. 405 585). Zob. jednak także art. 411. Zob. również art. 417. Wierzytełności z tytułu czynszu dzierżawnego ułegają prze* dawnieniu w ciągu pięciu lat (art. 282 p. 1). Przepisy rozdziału o umowie najmu, dotyczące terminów zapłaty czynszu, nie są odpowiednie dla dzierżawcy, gdyż dzierżawca opłaca czynsz zwykle z dochodów, jakie uzyskuje w ciągu roku obrotowego. Dlatego k. z. odmiennie od zasady art. 384, ustalił jako regułę dyspozytywną, że czynsz ma być płacony z dołu a nie z góry oraz, że należy płacić w braku innej umowy lub zwyczaju po upływie go każdego roku dzierżawy półrocznie z dołu. Tak też k. c. n. art. 286 pr. szwajc. Postanowienie, że zapłata czynszu § 584 i ma nastąpić po zamknięciu roku obrotowego, przyjmowane często w umowach, nie nadaje się na regułę dyspozytywną, bo początek dzierżawy może nie schodzić się z początkiem roku obrotowego a zresztą pojęcie roku obrotowego jest bardzo niestałe (np. przy dzierżawie majętności ziemskiej z gorzelnią nie wiadomo, czy rok obrotowy kończy się po zbio-BIBLIOGRAFIA Art. 410. Fenichel Zygmunt: „Zwyczaje” w k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 125.

543 Kodeks zobowiązań — Art. 41 0—4 1 I. rach, czy po skończeniu kampanii gorzelnianej). Zresztą najczęściej strony ustalają dokładnie terminy płatności czynszu. Art. 6 ust. o ochr, drobnych dzierżawców przepisuje zapłatę czynszu 1 listopada po zakończeniu roku gospodarczego, ale to jest uzasadnione tym, że chodzi tu o prostą gospodarkę rolną i o moment ochrony socjalnej. ART. 411. Jeżeli wskutek niezwykłych wypadków, zwłaszcza klęsk żywiołowych, zwyczajny przychód z przedmiotu dzierżawy uległ znacznemu zmniejszeniu, sąd może przy dzierżawie, zawartej na krótki okres czasu, obniżyć odpowiednio czynsz, przypadający za odnośny okres gospodarczy. Zob. art. 417. K. N. odróżnia zwykłą dzierżawę i colonia partiaria. Co do zwykłej dzierżawy odróżnia, czy dzierżawę zawarto na jeden rok lub na dłużej. W pierwszym wypadku dzierżawca może żądać opustu, gdy strata zbiorów skutkiem wypadków losowych dochodzi do połowy zbiorów normalnych. W drugim wypadku należy się opust przy końcu dzierżawy tylko, wówczas, gdyby w jednym roku strata była większa niż połowa zbiorów, a strata ta nie została pokryta przez nadwyżki dochodów w latach innych. Nie muszą to być przypadki nadzwyczajne, ale jeżeli przypadki wziął na siebie dzierżawca, uważa się, że wziął na siebie tylko zwyczajne, art. 1772, 1773. Opust następuje w stosunku, tj. proporcjonalnie do poniesionej straty, przy czym jednak straty liczą się wedle przychodu brutto a nie wedle ceny, która mogła w roku nieurodzaju być tak wysoką, że dzierżawca w rezultacie nic nie stracił. Przy colonia partiaria z natury rzeczy wszelkie straty przed odłączeniem zbiorów dzielą się między obu, ale art. 1771 rozszerza to i na straty po odłączeniu, o ile dzierżawca nie był w zwłoce. K. c. a. odróżnia, czy przypadek spowodował zupełną niemożność korzystania z rzeczy czy nie. W pierwszym wypadku dzierżawca wolny jest całkiem od płacenia czynszu w danym okresie, w drugim wypadku trzeba odróżnić, czy dzierżawa była na rok czy na dłużej. Tylko przy dzierżawach rocznych jest opust ale nie proporcjonalny, jak w k. N., lecz o tyle, ile brakuje z dochodu do czynszu, przy czym można wziąć za podstawę wartość sprzedażną dochodu osiągniętego. Przypadki muszą być nadzwyczajne, ale z §§ 1104 i 1106 wynika, że ustawa zalicza tu też takie wypadki, które jurysprudencja francuska uważa za wypadki zwyczajne, jak grad, mróz itp. Chodzi o to, by nie zdarzały się normalnie, podczas gdy w k. N. to jest możliwe. K. c. n. i prawo Ziem Wschodnich nie zna takiego prawa do opustu, bo uważa, że dzierżawca może się ubezpieczyć. Pr. szwajc. natomiast, nie dając bezwzględnego prawa do opustu BIBLIOGRAFIA Art. 411. Danek Kazimierz: Wpływ zmiany stosunków na zobowiązania umowne według k. z. na tle kodeksu cywilnego niemieckiego i austriackiego. R. P. E. S. r. 1937, str. 14.

Kodeks zobowiązań — Art. 411—412. ﻿544 czynszu, przewiduje opust sędziowski przy dzierżawach gruntów rolnych, jeżeli skutkiem nadzwyczajnych nieszczęśliwych wypadków lub wydarzeń elementarnych zwyczajny dochód doznał znacznego ubytku, art. 287. Przepis ten jest o tyle przepisem iuris cogentis, że zrzeczenie się z góry jest tylko wtedy skuteczne, jeżeli już przy ustaleniu czynszu uwzględniono możliwość takiego przypadku albo jeżeli szkoda została pokryta ubezpieczeniem. K. z. nie podziela stanowiska k. c. n., aby wykluczyć instytucję opustu w zupełności, gdyż mogą być wypadki, w których to byłoby dla dzierżawcy zbyt ciężkie. Moment ochrony słabego ekonomicznie i tu powinien być uwzględniony, jakkolwiek wobec spekulatywnego charakteru dzierżawy w odróżnieniu od najemcy lub pracownika uzasadnia nałożenie na niego ryzyka wypadków w większym zakresie a instytucja ubezpieczeń umożliwia mu w szerokiej mierze zmniejszenie tego ryzyka. Ale nie od wszelkich przypadków można się ubezpieczać (np. wojna, powódź), są dalej wypadki bardzo rzadkie lub też takie, od których ubezpieczanie się jest zbyt kosztowne. Wobec trudności określenia, jakie wypadki wchodzą w rachubę, najodpowiedniejszym jest pozostawienie oceny sędziemu wzorem pr. szwajc. tak, jak to ma miejsce np. przy miarkowaniu kary umownej. Nie należy zd. k. z. ograniczać tego opustu do dzierżaw wiejskich, bo i dzierżawca np. restauracji kolejowej w pewnych wypadkach (np. wojna, zniszczenie toru, skutkiem czego ruch przez znaczną część roku odbywa się na innej linii) może mieć słuszny powód do opustu. Osobne wspominanie o wojnie jest zbyteczne, gdyż z art. 411 wynika, że nie tylko klęski elementarne itp. natury zdarzenia uzasadniać mogą opust. Natomiast k. z. nie wyposaża tego przepisu w moc bezwzględnie obowiązującą, gdyż dzierżawca jest przedsiębiorcą, który powinien przy kontrakcie dobrze się zastanowić, jakie ryzyko bierze na siebie, a z drugiej strony wydzierżawiający, przez zgodę na niski czynsz i długi okres dzierżawy, powinien mieć możność zapewnienia sobie tego czynszu bez względu na możliwe wypadki. ART. 412. Do ruchomości, objętych ustawowym prawem zastawu wydzierżawiającego, należą także, pod warunkami ustalonymi przez odpowiednie przepisy o najmie, rzeczy, znajdujące się w obrębie przedmiotu dzierżawy i służące do prowadzenia gospodarstwa lub przemysłu, a w szczególności przy dzierżawie gruntów płody oraz inwentarz żywy i martwy. BIBLIOGRAFIA Art. 412. Fenichel Zygmunt: Prawo zatrzymania a ustawowe prawo zastawu w k. z. i k. h. P. S. r. 1937, str. 257. Moszyński Remigiusz: Art. 796 k. p. C. w związku z przepisami k. z. i k. h. i przepisami o ubezpieczeniach. Gł. S. r. 1934, str. 133. RosenblUth Ignacy: W jakiej kategorii winien być zaspakajany czynsz najmu lub dzierżawy przy podziale sumy, uzyskanej przez egzekucję z ruchomości. Opinia prawna w Proc. Cyw. z r. 1936, str, 179.

545 O prawie zastawu wydzierżawiającego zob. art. 386—387 oraz uwagi do tych artykułów. Na obszarze mocy obowiązującej kodeksu Napoleona pra= wo zastawu, przewidziane w art. 412 wstępuje na miejsce przy* wileju z art. 7 punkty 2 i 6 prawa o przywilejach i hipotekach z r. 1825 i poczytuje się za przywilej (art. XX przep. wprow. Prawo o przyw. i hipotekach z r. 1825 nadaje wydzierżawiającemu przywilej nie tylko, jak przy najmie, na sprzętach, lecz także na rzeczach, służących do prowadzenia gospodarstwa, kunsztu lub przemysłu i na przychodach dzierżawy. Wedle k. c. a. § 1101 ust. 3 służy wydzierżawiającemu grunt ust. prawo zastawu na bydle i sprzętach gospodarskich oraz na owocach, ponadto wedle judykatury na tym samym, co przy najmie. Wedle k. c. n. prawo to przy dzierżawie gruntu obejmuje to samo, co przy najmie, ponadto owoce gruntu oraz sprzęty gospodarskie, bydło i inne rzeczy, służące do prowadzenia gospodarstwa przez czas dzierżawy, jak słoma, nawóz itp. K. z. nie ogranicza tego prawa do dzierżawy gruntów, bo także przy dzierżawie przedsiębiorstw przemysłowych powinny mu podlegać maszyny i inne narzędzia, o ile nie są wyłączone od egzekucji i należą do dzierżawcy lub z nim razem mieszkających członków rodziny. Rozdział III, Zakończenie dzierżawy, ART. 413. W braku odmiennej umowy można wypowiedzieć dzierżawę gruntów rolnych na rok z góry najpóźniej przed początkiem roku dzierżawnego ze skutkiem na koniec tego roku, inną zaś dzierżawę najpóźniej na sześć miesięcy przed upływem roku dzierżawnego. Dzierżawa kończy się z upływem czasu, na który była za* warta, jeżeli w umowie nie zastrzeżono, że w razie zaniechania wypowiedzenia na pewien czas przed końcem dzierżawy prze dłużą się ona na czas oznaczony lub nieoznaczony (art. 389 § 1). Umowa dzierżawy zawarta na czas życia wydzierżawiającego lub dzierżawcy, nie może być wypowiedziana przez wydzierżaw wiającego (art. 389 §3). BIBLIOGRAFIA Art. 413. Fenichel Zygmunt: Wypowiedzenie umowy z ważnych powodów w k. z., k. h. i prawie pracy. N. K. Z. r. 1934, str. 65, 69, 73. Kodeks zobowiązań 35

Kodeks zobowiązań — Art. 4 1 3—41 4. 546 Dzierżawa nie rozwiązuje się ani przez śmierć wydzierżawia; jącego, ani przez śmierć dzierżawcy (zob. o tym art. 391). Gdy po upływie czasu, określonego w umowie albo w wy* powiedzeniu, dzierżawca korzysta nadal z rzeczy za wyraźną lub milczącą zgodą wydzierżawiającego, uważa się, że dzierżawa została przedłużona na czas nieoznaczony (art. 403 i 393). W odróżnieniu od najmu, należy osobno uregulować przy dzierżawie terminy wypowiedzenia, jeżeli ją zawarto na czas nieoznaczony. K. N. terminów nie ustala, pozostawiając je umowie lub zwyczajowi (art. 1736). Prawo austriackie przyjmuje w braku umowy lub zwyczaju termin wypowiedzenia 6 miesięczny (§ 560 p. c.). K. c. n. ustala również, termin 6-mies. przed końcem roku dzierżawnego (§ 595). Pr. szwajc. zna również termin 6-miesięczny, ale przy dzierżawach gruntów tylko na ustalony zwyczajem miejscowym termin wiosenny lub jesienny (art. 290). K. z. przyjmuje z pewnymi zmianami stanowisko k. c. n. Nie wyklucza to oczywiście, że zwyczajowo mogą być przyjęte inne terminy, ale w tym kierunku nie potrzeba wyraźnego przepisu, bo już wedle ogólnych zasad zwyczaje miejscowe służą do interpretacji woli stron (art. 107 k. z.) i taki termin zwyczajowy można uważać za umówiony. Do dzierżaw rzeczy ruchomych (np. zwierząt) należy stosować przepisy o wypowiedzeniu najmu. ART. 414. Po zakończeniu dzierżawy dzierżawca powinien, w braku odmiennej umowy, zwrócić przedmiot dzierżawy w takim stanie, jaki odpowiada prawidłowej gospodarce. O stanie w jakim rzecz ma być zwrócona zob. art. 394. Rzecz wydzierżawiona nie może być przedmiotem prawa zatrzymania (art. 218 § 2). O terminie prekłuzyjnym dla dochodzenia sądowego rosz? czeń z tytułu zwrotu rzeczy dzierżawionej w stanie nieodpowia? dającym prawidłowej gospodarce zob. art. 395. Jeżełi dzierżawca rzecz ulepszył, wydzierżawiający, w braku odmiennej umowy, ma prawo zatrzymać ulepszenia za zapłatą sumy, odpowiadającej ich wartości w chwili zwrotu, lub żądać, aby dzierżawca je usunął (art. 403 i 396). Obowiązek zwrotu rzeczy wraz z przynależnościami i ewentualnie otrzymanym inwentarzem w stanie niepogorszonym z uwzględnieniem zwyczajnego zużycia wynika już z art. 394 umowy o najem. Jednak przy dzierżawie gruntów rolnych ważną jest kwestia stanu zagospodarowania,. BIBLIOGRAFIA Art. 414. Skąpski Józef: Ustawowe prawo zastawu a podział sumy uzyskanej z egzekucji według art. 796 k. p. c. Proc. Cyw. r. 1933, str. 617.

﻿547 Kodeks zobowiązań — Art. 414—415. zależy zbiór w przyszłym roku. Zwykle strony dokładnie to umowie, ale na wypadek, gdyby to nie nastąpiło, należy ustawie najogólniejsze prawidła. K. N., z jednym wyjątkiem nie zawiera w tym względzie specjalnych przepisów, obowiązuje ogólna zasada wydana dla najmów, że dzierżawca ma zwrócić rzecz w stanie, w jakim ją otrzymał, ale odpowiada za nienależyte zagospodarowanie, art. 1766. W braku opisu inwentarialnego domniemanie przemawia za stanem dobrym (art. 1730 i 1731). K. c. a. każę dzierżawcy zwrócić rzecz w stosownej kulturze gospodarczej, zależnie od pory roku w chwili zakończenia dzierżawy, § 1109. Podobną regułę zawiera § 591 k. c. n. Prawo obi. szwajcarskie każę zwrócić rzecz w stanie, w jakim się znajduje, jednak z odszkodowaniem za pogorszenia, których można było uniknąć przez należyte zagospodarowanie. W gruncie rzeczy więc różnic nie ma, są tylko różnice w sformułowaniu. K. z. przyjmuje sformułowanie k. c. a. i k. c. n. jako jaśniejsze. Obowiązek zwrotu w należytej kulturze istnieje także wówczas, gdy dzierżawca na początku dzierżawy nie otrzymał zasiewów, bo chodzi tu o względy ogólno-gospodarcze. Wówczas pozostaje kwestia odszkodowania za odnośne wydatki, o czym mowa przy art. 416 k. z. ART. 415. § 1. Jeżeli dzierżawca otrzymał inwentarz z obowiązkiem zwrotu według wartości szacunkowej, ustalonej przy rozpoczęciu dzierżawy, obowiązany jest zwrócić inwentarz tego samego rodzaju i tej samej wartości szacunkowej. Ubytek wartości szacunkowej powinien wynagrodzić, gdyby zaś okazała się nadwyżka, może żądać jej zwrotu. § 2. Nie odpowiada za ubytek, spowodowany winą wydzierżawiającego lub siłą wyższą. § 3. Nie może żądać zwrotu nadwyżki wartości, do której się nie przyczynił. Przepis ten dotyczy tzw. pachtu żelaznego. Mianowicie, jeżeli przedmiotem dzierżawy jest także inwentarz, należy odróżnić, czy dany był bez oszacowania, czy z oszacowaniem. W pierwszym wypadku mamy zwykłą dzierżawę inwentarza, do której się stosują przepisy art. 407, 394-—395 (obowiązek zwrotu sztuk otrzymanych oraz uzupełnień w stanie niepogorszonym z uwzględnieniem naturalnego zużycia, w zasadzie nieodpowiedzialność za przypadek). W drugim wypadku dzierżawca obejmuje odpowiedzialność za przypadek o tyle, o ile on powoduje umniejszenie wartości szacunkowej i dlatego k. z. określa jego obowiązki oddania w tym wypadku. K. N. zawiera przepisy tylko co do inwentarza żywego i postanawia, że w takim wypadku dzierżawca obowiązany jest przy zakończeniu dzierżawy pozostawić zwierzęta wartości, równej szacunkowi (art. 1821, 1826), że odpowiada za wszelki przypadek (art. 1822 i 1825), za brak wartości odpowiada a w razie nadwyżki należy mu się zwrot (art. 1826). Nie jest dość jasnym, czy dzierżawca może dysponować poszczególnymi sztukami; dalej, czy dzierżawca spełnia obowiązek, jeżeli odda je zwierzęta równej wartości, choćby w mniejszej liczbie czy też musi być ta

Kodeks zobowiązań — Art. 415. 548 sama wartość gospodarcza, tj. z reguły ta sama liczba, nie jest dalej jasne, czy, jeżeli dzierżawca zwraca inwentarz w mniejszej ilości i mniej wart, wydzierżawiający ma wybór między uzupełnieniem sztuk a wynagrodzeniem wartości ubytku, czy tylko może żądać wartości ubytku (art. 1826 ust. 2); nie jest wreszcie jasnym, czy w czasie trwania dzierżawy dzierżawca może żądać utrzymywania inwentarza w należytym stanie gospodarczym (chyba arg. z art. 1766), bo przepisy o pachcie żelaznym są zamieszczone zupełnie osobno, po umowie o usługi. K. c. a. nie zawiera w tej materii żadnych przepisów, rozstrzyga zatem interpretacja woli stron o tym, czy dzierżawca odpowiada tylko za to, by inwentarz w chwili oddania miał równą wartość szacunkową, czy też obowiązany jest oddać inwentarz równej ilości i wartości. K. c. n. zawiera w §§ 587—589 następujące zasady, odnoszące się nie tylko do inwentarza żywego ale i do martwego: Dzierżawca obowiązany jest utrzymywać inwentarz wedle zasad prawidłowej gospodarki. Ponosi ryzyko przypadkowego zniszczenia, to znaczy czynsz pełny musi mimo to płacić i sztuki zniszczone wedle zasad prawidłowej gospodarki z własnych funduszów uzupełniać. Oddać musi cały inwentarz, znajdujący się w chwili zakończenia dzierżawy a ewentualnie zapłacić różnicę wartości szacunkowej, jeżeli wypada na korzyść wydzierżawiającego. W przeciwnym razie może żądać wynagrodzenia nadwyżki, ale wydzierżawiający może sztuk zbędnych nie przyjąć. Nie jest jasnym, czy wydzierżawiający może żądać przy zakończeniu dzierżawy oddania sztuk, których nie ma, ale które powinny były być przy należytym utrzymywaniu inwentarza, czy może tylko żądać odszkodowania za niedopełnienie tego obowiązku oraz, czy dzierżawca odpowiada za vis maior. Wedle pr. szwajc. art. 299 obowiązek utrzymywania wedle zasad prawidłowej gospodarki wynika tylko z ogólnej zasady art. 283. Ryzyko dzierżawcy nie obejmuje vis maior (i winy wydzierżawiającego). Oddać musi nie koniecznie cały inwentarz, lecz tyle sztuk, aby one co do gatunku i wartości szacunkowej (nie zamiennej) odpowiadały temu, co otrzymał. Jeżeli przy tej samej ilości i jakości sztuk wartość jest mniejsza, może albo uzupełnić sztukami albo zapłacić ubytek wartości. Jeżeli przy tej samej ilości i jakości sztuk wartość dzięki jego pracy wzrosła (np. lepsze konie), może żądać nadwyżki. K. z. uważa, że celem takiej umowy jest zapewnienie, by wydzierżawiający otrzymał po ukończeniu dzierżawy inwentarz tej samej wartości gospodarczej dla danego przedmiotu dzierżawy, jaki oddał dzierżawcy, za czym dzierżawca odpowiada także za przypadek, ale też powinien mieć możność dyspozycji sztukami, aby się właśnie od przypadków ochronić. Normalnie też nie jest zamierzone, aby dzierżawca stał się właścicielem inwentarza, lecz może sztukami dysponować, ale zawsze w granicach prawidłowej gospodarki i z tym, że nabytki wchodzą do inwentarza jako własność wydzierżawiającego. Natomiast nie jest celem takiej umowy nałożenie na dzierżawcę jakiegoś ostrzejszego obowiązku utrzymywania inwentarza w pewnym stanie przez czas dzierżawy, niż to wynika z art. 407, który w tym wypadku powinien mieć pełne zastosowanie, z uwzględnieniem, że dzierżawca odpowiada też za pewne przypadki, tzn. musi ubytki przypadkowe sam uzupełniać a nie żądać uzupełnienia od wydzierżawiającego, jakby wynikało z art. 407. Wynika stąd, że dzierżawca może oddać także inne sztuki, byleby rodzajem i wartością odpowiadały sztukom otrzymanym, że może też oddać inną

549 ﻿Kodeks zobowiązań — Art. 415—416. ilość sztuk, jeżeli ona wedle zasad prawidłowej gospodarki jest równowartościową. Chodzi jednak nie tylko o wartość zamienną, lecz także o wartość użytkową dla danego gospodarstwa. Gdyby dzierżawca zamiast 10 broniaków, które otrzymał, dał jednego araba tej samej wartości, cel umowy nie byłby osiągnięty. Dzierżawca nie może także sprzedać całego inwentarza zaraz po rozpoczęciu dzierżawy, aby przy zakończeniu kupić i oddać inny. Temu zapobiega art. 407 i 409 k. z. Ponieważ wydzierżawiający jest właścicielem inwentarza, przeto przyrost wartości powinien jemu przypaść, a dzierżawca może żądać zwrotu tylko wtedy, gdy ten przyrost jest wynikiem jego zabiegów. Ponieważ ten dowód dla dzierżawcy jest trudny, a zresztą normalnie przyrost wartości jest zasługą dzierżawcy, k. z. odwraca regułę dowodową art. 299 ust, 3 prawa szwajc. Wydzierżawiający musi zatem udowodnić jakiś pozytywny a poza dzierżawcą leżący powód wzrostu wartości. ART. 416. Dzierżawca gruntów rolnych może żądać zwrotu wydatków na zasiewy, które zgodnie ze swym obowiązkiem pozostawia przy zakończeniu dzierżawy, o ile wbrew zasadom prawidłowej gospodarki nie otrzymał takich zasiewów przy rozpoczęciu dzierżawy, albo gdy dzierżawa kończy się przed upływem roku dzierżawnego, w którym plony z tych zasiewów miały być zebrane. W związku z obowiązkiem oddania w należytym stanie uprawy, powstaje kwestia, czy dzierżawca może żądać zwrotu wydatków na wyprodukowanie owoców, których już nie zbierze. Normalnie sprawa ta uregulowana jest umową. Ale i w braku umowy nie ma zwykle trudności, jeżeli dzierżawa kończy się z upływem roku dzierżawnego, tzn. w tej samej porze, w jakiej się zaczęła, gdyż jeżeli w takim razie dzierżawca oddaje rzecz z zasiewami, których nie będzie zbierał, to jest to tylko słusznym następstwem faktu, że w pierwszym roku zbierał plony, których jeszcze sam nie zasiewał. Natomiast trudności powstają wówczas, gdy dzierżawca na początku dzierżawy nie otrzymał zasiewów, oraz gdy dzierżawa kończy się przed upływem roku dzierżawnego (np. w razie przedwczesnego rozwiązania wskutek niedopełnienia warunków umowy przez dzierżawcę). K. N. i k. c. a. nie zawierają w tym względzie żadnych specjalnych przepisów, wobec tego wchodzą w zastosowanie ogólne przepisy o versio in rem (jakkolwiek wobec istnienia obowiązku oddania z zasiewami można by mieć wątpliwość, czy jest tu „niesłuszne" zbogacenie po stronie właściciela). Nauka francuska albo stosuje art. 555 i daje prawo do zwrotu wszelkich wydatków, albo pozostawia sędziemu ustalenie odszkodowania wedle słuszności uważając, że to odszkodowanie należy się z mocy kontraktu. W prawie austr. można również albo zastosować regułę § 1041 i 420 w związku z § 418 (zwrot kosztów koniecznych i pożytecznych, wzgl. § 1431 i 1435 (O. S. P. II 390), albo uważać roszczenie o odszkodowanie za wynikające z umowy najmu (Interpretacja umowy po myśli § 914) O. S. P. II 390, a wysokość ustalić wedle § 273 p. c.

﻿550 Po myśli tej ostatniej koncepcji poszło także prawo szwajc. w art. 300, pozostawiając uznaniu sędziego potrącenie z bieżącego czynszu odszkodowania za zrobione zasiewy. To rozwiązanie jest dobre, jeżeli czynsz jest płatny z dołu, ale nie, jeżeli jest płatny z góry. K. c. n. natomiast daje dzierżawcy prawo do zwrotu wydatków tj. na zasiewy tylko wtedy, gdy dzierżawa kończy się przedwcześnie, przed końcem roku dzierżawnego a chodzi o zasiewy, których plon miał być jeszcze zebrany w tym roku. Zwraca się rzeczywiste wydatki ale prawidłowej gospodarce z dwoma ograniczeniami: o ile odpowiadają i nie przewyższają wartości owoców. K. z. wychodząc z założenia, że dokonanie zasiewów jest obowiązkiem ustępującego dzierżawcy, wynikającym już z obowiązku prawidłowej gospodarki, traktuje ewentualne odszkodowanie jako roszczenie kontraktowe. Prawo to służy dzierżawcy tylko w braku odmiennej umowy (bo dokonanie tych zasiewów może być też uzupełnieniem czynszu dzierżawnego) oraz tylko w wypadku, gdy dzierżawca odpowiednich zasiewów na początku dzierżawy wbrew zasadom prawidłowej gospodarki nie otrzymał albo gdy dzierżawa kończy się przed upływem roku dzierżawnego, w którym owoce z tych zasiewów miały być zebrane. K. z. nie ogranicza tego roszczenia, jak k. c. n. do wartości rzeczywiście osiągniętych owoców, bo ryzyko urodzaju powinien ponieść ten, komu plon przypada. Jeżeli zaś użyty materiał był zły (np. złe ziarno) albo uprawa była wadliwa, natenczas nie można uznać by zasiewy były dokonane zgodnie z art. 414, tj. zgodnie z zasadami „prawidłowej gospodarki" a zatem zwrotu tych wydatków dzierżawca żądać nie może. Wydatki można potrącić z czynszu, jeżeli jeszcze nie został zapłacony, w przeciwnym razie może żądać dzierżawca zwrotu. K. z. uważa taką jasną normę za lepszą od pozostawienia oceny sędziemu (jak pr. szwajc.), gdyż trzeba sędziemu dać jakieś kryterium. Z drugiej strony zasada art. 416 nie jest zasadą stricti iuris lecz pozostawia zresztą szerokie pole uznaniu sędziego, o ile chodzi o kwestię, czy wydatki były poczynione zgodnie z prawidłową gospodarką. ART. 417. Jeżeli dzierżawa kończy się przed upływem roku dzierżawnego, dzierżawca obowiązany jest zapłacić czynsz w takim stosunku, w jakim pożytki, które pobrał lub mógł pobrać w czasie trwania dzierżawy w tym roku, pozostają do pożytków z całego roku dzierżawnego. Przepis ten normuje skutki przedwczesnego rozwiązania ze wzglęczynsz. Sprawa ta przy najmie nie wymaga odrębnego uregulogdyż z natury rzeczy wynika, że jeżeli najem kończy się wśród płatności czynszu, należy się tylko czynsz za czas, gdy najemca używał, czyli czynsz za odnośny okres zmniejsza się stosunkowo do upływu czasu. Najemca korzysta bowiem z rzeczy najętej jednakowo przez cały przeciąg czasu trwania najmu. Inaczej jest przy dzierżawie, gdyż owoce, za których prawo poboru płaci się czynsz, mogą być zbierane z reguły tylko w pewnych okresach. Jeżeli zatem okres ten wypada właśnie w czasie, w którym dzierżawa jeszcze trwała, dzierżawca powinien zapłacić cały lub prawie cały czynsz, w przeciwnym razie nic lub bardzo mało. Kodeksy nie normują tej kwestii, rozstrzygają zatem

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 41 7—4 1 8. 551 przepisy ogólne o cond. causa finita wzgl. causa data non secuta (art. 1235, 1376, arg. z art. 1760 k. N., § 1447, 1435, 921 k. c. a., § 555 k. c. n.), przy czym sędzia będzie musiał zbadać, czy wydzierżawiający jest zbogacony, bo i czynsz otrzymał i weźmie owoce, czy nie. K. z., uznając tę zasadę zwrotu niesłusznego zbogacenia za słuszną, uważa jednak, że sędziemu trzeba dać jakąś dyrektywę a wzór do niej zaczerpnął z § 597 k. c. n. Od kwestii czynszu jest oczywiście niezależna zarówno kwestia zwrotu wydatków z art. 416 k. z. jak i kwestia ewentualnego odszkodowania z powodu zawinionego niedopełnienia umowy. Rozdział IV, Odstąpienie używania przedmiotu dzierżawy i poddzierżawa. ART. 418. § 1. Bez zgody wydzierżawiającego dzierżawca nie ma prawa oddawać przedmiotu dzierżawy w całości osobie trzeciej do bezpłatnego używania i użytkowania, ani go poddzierżawiać choćby w części. § 2. Gdyby to uczynił, wydzierżawiający może od umowy odstąpić i żądać odszkodowania. Jeżeli dzierżawca oddaje przedmiot dzierżawy w części oso= bie trzeciej do bezpłatnego używania i użytkowania, albo też za zgodą wydzierżawiającego pcddzierżawia przedmiot dzierżawy albo go oddaje w całości osobie trzeciej do bezpłatnego używania i użytkowania, — odpowiada on za to, że osoba trzecia będzie używała wzgl. użytkowała rzeczy dzierżawionej zgodnie z jego obowiązkami. Umowa o używanie wzgl. użytkowanie lub o poddzierżawę rozwiązuje się przez zakończenie stosunku dzier= żawy, jeżeli jej rozwiązanie nie nastąpiło wcześniej z innych przyczyn (art. 403 i 398 § 2 i 3). Dopuszczalność podnajmowania lub ustępowania praw najmu zrozumiała jest przy najmie, w którym osoba najemcy nie ma charakteru decydującego. Inaczej jest przy dzierżawie, która w wyższym stopniu jest stosunkiem zaufania i ze względu na obowiązek prawidłowej gospodarki wymaga od dzierżawcy specjalnych kwalifikacyj i osobistych przymiotów. Dlatego k. z. rozszerza zasadę art. 1763 k. N. wypowiedzianą tam tylko w odniesieniu do colonia partiaria, na wszelką dzierżawę, a to za wzorem prawa szwajc. art. 289. Prawo szwajcarskie pozwala dzierżawcy natomiast na podnajmowanie poszczególnych pomieszczeń, o ile to nie sprowadza zmiany, szkodliwej dla wydzierżawiającego. K. z. uważa to postanowienie za niebezpieczne, gdyż przy obowiązującej ustawie o ochronie lokatorów nie można przewidzieć, czy wydzierżawiający po ustaniu dzierżawy mógłby lokatora usunąć, a jego obecność może mu utrudniać gospodarkę.

﻿TYTUŁ IX. UŻYCZENIE. Rozdział I. Przepis ogólny. ART. 419. Przez umowę użyczenia użyczający zobowiązuje się dać biorącemu bezpłatne używanie rzeczy użyczonej. Projekt szwajcarski konstruuje umowę użyczenia jako konsensualną. K. c. n. w § 558 pozostawia rzecz nierozstrzygniętą, a praktyka uważa tę umowę za realną. Natomiast tak k. N. art. 1875 jak i k. c. a. § 971 uznają ją stanowczo za realną. Za przykładem tych ostatnich idzie k. z. Wierny zasadzie przestrzeganej wszędzie, ogranicza się k. z. w definicji umowy użyczenia do wskazania istotnych jej następstw, którymi są: 1) obowiązek użyczającego dozwolenia biorącemu używania przez pewien czas i 2) bezpłatność. Bezpłatność jest też momentem odróżniającym użyczenie od najmu, z którym zresztą kontrakt ten ma wiele wspólnego. Natomiast nie ma potrzeby wspominać w definicji o obowiązku zwrotu tej samej rzeczy, jak to czynią k. N. i pr. szwajc., gdyż jest to tylko jedno z następstw tego, iż oddanie rzeczy nie jest definitywne lecz tylko czasowe. Obowiązek zwrotu ma tu zatem takie same znaczenie, jak przy przechowaniu i przy najmie i tak samo jak przy tamtych kontraktach k. z. wspomina o nim w związku z ustaniem stosunku umownego. Rozdział II. Obowiązki stron. ART. 420. Użyczający obowiązany jest wydać biorącemu rzecz użyczoną. BIBLIOGRAFIA Art. 419. Barabolak Nykołaj: Dohowory: pożyczki, wyhodżennia i perechowannia u Polskomu k. z. Zyttia i Prawo r. 1934, str. 10.

Kodeks zobowiązań — Art. 421—423. ﻿553 ART. 421. Gdy rzecz użyczona ma takie wady, że może wyrządzić szkodę temu, kto jej używa, użyczający obowiązany jest względem biorącego do naprawienia wynikłej stąd szkody, jeżeli znając wady nie ostrzegł go o nich najpóźniej w chwili wydania. Przepis ten wzorowany jest na art. 1891 k. N. Za łagodnym wydawał się natomiast przepis § 600 k. c. n., który dopiero w razie podstępnego zamilczenia o wadzie czyni użyczającego odpowiedzialnym. Zwyczaj uczciwego obrotu wymaga bowiem, aby użyczający o wiadomych mu wadach biorącego powiadomił i niedopełnienie tego obowiązku stanowi winę, za którą winien odpowiadać, chociażby nie było z jego strony złej woli. ART. 422. § 1. Jeżeli w umowie nie określono sposobu używania, biorący może używać rzeczy w sposób odpowiadający jej naturze i przeznaczeniu. § 2. Nie wolno mu bez zezwolenia użyczającego oddawać jej do używania innej osobie. W najrzadszych tylko przypadkach określają strony w umowie sposób używania. Najczęściej wynika on z samej natury i przeznaczenia rzeczy. Jeśli użyczam komu konia wierzchowego, to oczywiście nie w tym celu, aby woził ciężary lub służył do pługa, jeśli użyczam książkę, to nie na to, aby ją użyto do podpierania mebli. Z tej domniemanej woli stron wynika reguła interpretacyjna art. 422. ART. 423. § 1. Biorący do używania obowiązany jest czuwać starannie nad zachowaniem rzeczy w stanie, w jakim ją otrzymał. § 2. Nie ma prawa oddawać rzeczy na przechowanie innej osobie, chyba że zmuszają go do tego okoliczności albo upoważnia umowa. § 3. W przypadku, gdy mu prawo takie służy, obowiązany jest zawiadomić niezwłocznie użyczającego, gdzie i u kogo rzecz złożył, i odpowiada wtedy tylko za winę w wyborze tej osoby. Obowiązek „custodiae" obciąża biorącego w używanie zarówno jak przechowawcę. Wynika on bowiem z objęcia cudzej rzeczy z obowiązkiem zwrotu re integra. Odnośne postanowienia wzorowane są zatem na analogicznym przepisie umowy o przechowanie. Szczególne podkreślenie tego obowiązku przy użyczeniu w odróżnieniu od najmu uzasadnione jest tym, że biorący używa rzeczy bezpłatnie, za czym powinien nad nią czuwać co najmniej tak, jak przechowawca.

554 Kodeks zobowiązań — Art. 424----425. ART. 424. Biorący do używania odpowiada za przypadkową utratę lub uszkodzenie rzeczy, jeżeli używa rzeczy w sposób niezgodny z umową lub z jej naturą i przeznaczeniem, albo gdy, nie będąc do tego upoważniony przez umowę ani zmuszony przez okoliczności, odda rzecz innej osobie, a rzecz nie byłaby uległa utracie lub uszkodzeniu, gdyby jej używał w sposób właściwy albo gdyby ją był u siebie zatrzymał. Gdy biorący używa rzeczy niezgodnie z umową albo z jej naturą lub przeznaczeniem, albo gdy odda ją innej osobie, nie będąc do tego upoważniony przez umowę ani zmuszony przez oko= niezależnie od odpowiedzialności liczności, użyczający może biorącego z art. 424 żądać wcześniejszego zwrotu rzeczy uży= czonej (art. 427 §2). Słusznie biorący w używanie pozostaje na równi z przechowawcą pod rygorem wzmożonej odpowiedzialności, tzn. w pewnych wypadkach odpowiada także i za przypadek. K. z. ogranicza się do wypowiedzenia tej zasady na wypadek, gdyby biorący używał rzeczy w sposób niewłaściwy lub bezprawnie oddał ją komu innemu czy to do używania czy to w przechowanie. Ze biorący odpowiada za przypadkowe zaginięcie lub pogorszenie przedmiotu także wówczas, gdy dopuści się zwłoki, to wynika już z ogólnej reguły art. 245 k. z. Natomiast nie przyjął k. z. przepisu art. 1882 k. N., stawia on bowiem zbyt wygórowane wymagania żądając, aby biorący w używanie poświęcił raczej rzecz swoją aniżeli obcą. Również nie jest wskazanym wspominać o drugim wypadku, objętym art. 1882 k. N., a mianowicie, gdy biorący mógł był uchronić rzecz użyczoną od przypadku, używając rzeczy własnej. Ocenę tego wypadku należy bowiem przedsiębrać z punktu widzenia winy biorącego i pozostawić sędziemu rozstrzygnięcie, czy biorący, używając rzeczy użyczonej zamiast rzeczy własnej, dopuścił się winy w sposobie używania względnie w dopełnieniu obowiązku czuwania nad rzeczą, czy też nie. ART. 425. Biorący do używania ponosi zwykłe koszty utrzymania rzeczy, ma natomiast prawo żądać od użyczającego zwrotu innych nakładów, stosownie do przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia. O prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia zob. art. 115 125. Co do kosztów utrzymania, to wobec bezpłatności interesu słusznym jest, aby biorący ponosił zwyczajne koszta przez czas używania. Tak też stanowi art. 1886 k. N. O ile chodzi o wydatki i nakłady nadzwyczajne, najodpowiedniejszym wydaje się analogiczne zastosowanie przepisów o sprawowaniu interesów bez zlecenia, na które też powołuje się k. c. n. w § 601.

Kodeks zobowiązań — Art. 426—427. ﻿555 ART. 426. Gdy kilka osób wspólnie wzięło rzecz do używania, odpowiadają solidarnie. Solidarność uzasadniona jest wspólnością interesów i trudnością dowodu przeciw każdemu ze spólników z osobna oraz potrzebą silniejszego zabezpieczenia interesów użyczającego, który oddał rzecz do używania darmo. Rozdział III. Zakończenie użyczenia. ART. 427. § 1. Jeżeli umowę użyczenia zawarto na czas nieoznaczony, użyczenie kończy się, gdy biorący uczynił z rzeczy użytek, odpowiadający umowie, albo gdy upłynął czas, w którym mógł był uczynić ten użytek. § 2. Użyczający może żądać wcześniejszego zwrotu, gdy biorący używa rzeczy niezgodnie z umową albo z naturą lub przeznaczeniem rzeczy, gdy ją zaniedbuje, gdy odda ją innej osobie, nie będąc do tego upoważniony przez umowę ani zmuszony przez okoliczności, wreszcie gdy rzecz stanie się potrzebna samemu użyczającemu z powodów, nieprzewidzianych w chwili zawarcia umowy. § 3. Użyczenie kończy się ze śmiercią biorącego, jeżeli umowa inaczej nie stanowi. W razie ogłoszenia upadłości użyczającego łub biorą= ■cego do używania umowa użyczenia, jeżełi rzecz już została wydana, będzie niezwłocznie rozwiązana na żądanie jednej ze stron. Jeżeli zaś rzecz nie była jeszcze wydana, umowa nie będzie wykonana (art. 47 pr. upadł.). Można by mieć wątpliwości, czy § 1 tego artykułu jest potrzebny, gdyż wypowiada zasadę, wynikającą już z ogólnych zasad. Umieszczenie go jest jednak pożądane celem zaznaczenia, że czas używania może być oznaczony bądź wyraźnie bądź w sposób dorozumiany, źe w tym ostatnim wypadku rozstrzyga cel umowy a wreszcie, że jeżeli stosunek ma się decyduje czas, w którym cel ten mógł być osiągnięty, obojętnym zaś jest, czy biorący z umowy skorzystał, czy też nie. W § 2-gim k. z. nadaje użyczającemu prawo wcześniejszego odebrania nie tylko wtedy, gdy biorący używa rzeczy w sposób niewłaściwy, ale także, gdy bezprawnie oddaje ją komu innemu albo gdy ją zaniedbuje. W tych ostatnich wypadkach bowiem biorący narusza obowiązek

Kodeks zobowiązań Art. 427—429, ﻿556 „custodiae", wskutek czego użyczający traci do niego zaufanie, będące podstawą tego kontraktu. Również k. z. daje użyczającemu za przykładem innych usta woda wstw prawo wcześniejszego odebrania rzeczy, gdy użyczający sam jej wcześniej potrzebuje skutkiem okoliczności przy zawarciu umowy nieprzewidzianych. W umowie tej bowiem silniej niż w innych można upatrywać dorozumianą klauzulę rebus sic stantibus, zwłaszcza, jeżeli się uwzględni, że użyczenie jest bezinteresownym pozbawieniem się użytku ze strony użyczającego na korzyść biorącego. Ustanie użyczenia z chwilą śmierci biorącego jest podyktowane naturą tego stosunku, jako opartego na zaufaniu. Reguła ta jest jednak tak samo dyspozytywna, jak np. przy spółce. ART. 428. Po zakończeniu użyczenia biorący do użyrównież osoba, której biorący rzecz oddał, obowiązani są zwrócić rzecz użyczającemu, w stanie niepogorszonym. Wierzytelność dotycząca zwrotu rzeczy użyczonych nie może być wbrew woli wierzyciela umorzona przez potrącenie ze strony dłużnika (art. 259 p. 1). Rzecz użyczona nie może być przedmiotem prawa zatrzyma (art. 218 § 2). ART. 429. Po upływie miesięcy sześciu od dnia zwrotu rzeczy użyczonej nie może użyczający dochodzić sądownie roszczeń o odszkodowanie za uszkodzenie rzeczy, a biorący do używania — roszczeń o zwrot wydatków i nakładów oraz o odszkodowanie. Okres sześciomiesięczny jest terminem prekluzyjnym a nie terminem przedawnienia. Wobec natury interesu, jako opartego na zaufaniu i bezinteresownego po stronie użyczającego wskazanym jest, aby ewentualne roszczenia odszkodowawcze i inne, jakie z niego mogą wyniknąć, zostały w możliwie krótkim czasie podniesione i załatwione. Za krótkim terminem prekluzyjnym przemawiają zresztą te same względy, co przy najmie.

﻿TYTUŁ X. POŻYCZKA. Rozdział I. Przepisy ogólne. ART. 430. § 1. Przez umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego przedmiot pożyczki, a biorący zobowiązuje się zwrócić przedmiot pożyczki w rzeczach tego samego gatunku i takiej samej jakości. § 2. Przedmiotem pożyczki mogą być pieniądze lub inne rzeczy zamienne. Wedle prawa rzymskiego i kodeksów obowiązujących w Polsce pożyczka jest umową realną, która przychodzi do skutku przez oddanie waluty pożyczkowej i co za tym idzie, umową jednostronną, tzn. rodzi tylko obowiązek zwrotu a ewentualnie i płacenia odsetek po stronie biorącego pożyczkę. Obowiązki dającego, o których mówią art. 1898—1901 k. Nap. nie są sensu stricto jego obowiązkami kontraktowymi, ale albo są zobowiązaniami z deliktu albo rezultatem tego, że dłużnik ma obowiązek płacić dopiero po pewnym czasie. Umowa o udzielenie pożyczki jest umową przygotowawczą (pactum de contrahendo). System ten był BIBLIOGRAFIA Art. 430. Barabolak Nykolaj: Dohowory: pożyczki, wyhodżennia i perechowannia u Polskomu k. z. Zyttia i Prawo r. 1934, str. 10. Bekerman J.: Struktura umowy pożyczki. N. K. Z. r. 1934, str. 161. Blok Adolf: Forma umowy pożyczki hipotecznej wedle k. z. i pr. o not. P. N. r. 1935, str. 124. Fisch Henryk: Umowa pożyczki w k. z. Wiad. P. r. 1934, nr 6—7. Macholz A.: Jednolite przepisy o pożyczce. Cz. K. Osz. r. 1934, nr 7—8. Poznański Jerzy: Pożyczka pieniężna w świetle k. z. Pal. r. 1935, str. 178 i 316. Rosenblilth Ignacy: Pożyczka. E. P. P. XXVII. S. J.: Czy akt zaciągnięcia pożyczki winien być sporządzony w formie aktu dwustronnego? Not. Hip. r. 1934, str. 150. Werkowski K.: Akt notarialny pożyczki. Not. Hip. r. 1934, str. 147.

Kodeks zobowiązań — Art. 430 ﻿558 odpowiedni w czasach, gdy pożyczka była z reguły darmą i nie odgrywała tak wielkiej roli w życiu gospodarczym. Obecnie jednak stosunki się zmieniły. Pożyczki zwłaszcza długoterminowe i krótkoterminowe wekslowe, jako normalne formy kredytu, stanowią dziś podstawę egzystencji rolnictwa i przemysłu, i samo przyrzeczenie pożyczki zmienia zasadniczo finansową pozycję rolnika lub przemysłowca, przyrzekający pożyczkę zatem, który z reguły żyje z udzielania pożyczek (np. banki} powinien mieć od razu obowiązek wypłaty pożyczki, skoro umowę np. przez spisanie skryptu dłużnego zawarł. Co więcej, jeżeli pożyczka ma być zabezpieczoną hipotecznie, bank uzależnia zwykle wypłatę od uprzedniej intabulacji prawa zastawu. Obecnie intabulacja ta następuje na podstawie skryptu dłużnego, w którym dłużnik stwierdza, że otrzymał pożyczkę, gdy tymczasem jej jeszcze nie otrzymał. Raczej potrzebna jest konstrukcja warunkowego prawa zastawu, które by intabulowano na podstawie umowy o pożyczkę, po czym by uwidoczniano w księdze gruntowej fakt wypłaty, aby ujawnić, że warunek się spełnił. Także w obecnym systemie może być wątpliwe, czy i kiedy przychodzi do skutku obustronnie wiążąca umowa przygotowawcza. Promesa jest niewątpliwie taką umową przygotowawczą, ale tylko jednostronnie wiążącą. Ale czynp. skrypt dłużny, wygotowany przed wypłatą waluty, jest taką umową dwustronnie wiążącą? Raczej nie, gdyż wedle panujących np. w Małopolsce zapatrywań, dłużnik, który podpisał i zaintabulował skrypt dłużny, nie czuje się w obowiązku podejmować całej pożyczki, na którą skrypt opiewa, skoro jej nie potrzebuje. A jednak zobowiązanie wypłaty dla banku chyba istnieje (przynajmniej w granicach umowy przygotowawczej) nieograniczone już pierwotnym terminem promesy. A nawet choćby już upłynął jednoroczny termin dochodzenia wykonania umowy przygotowawczej z § 936 k. c. a. trudno będzie twierdzić, że bank nie ma obowiązku wypłaty, skoro podpisał łącznie z dłużnikiem skrypt stwierdzający, że cała waluta została zapłacona! Z tych względów k. z., idąc za wzorem pr. obi. szwajc. i projektu francusko-włoskiego, uważa pożyczkę za umowę konsensualną i obustronnie wiążącą, tj. rodzącą zobowiązania po obu stronach. Oczywiście nie jest to umowa synallagmatyczna, bo główny obowiązek dłużnika, tj. zwrot, nie jest odwzajemnieniem się za świadczenie dającego pożyczkę, ani też nie jest przyczyną (causa) tego świadczenia. Wykonanie zobowiązania przez udzielającego pożyczki czyli wypłata waluty, jest warunkiem skuteczności obowiązku zwrotu ale nie odwrotnie. Przedmiotem pożyczki mogą być pieniądze lub inne rzeczy zamienne (np. zboże). W pierwszym wypadku mamy pożyczkę pieniężną. O ile ponadto pożyczka pieniężna wymaga odrębnego traktowania, zaznaczono w odnośnych artykułach k. z., że te przepisy stosują się tylko do pożyczki pieniężnej. Natomiast nie wprowadził k. z. zupełnego oddzielenia przepisów o pożyczce pieniężnej od przepisów o pożyczce w rzeczach użytkowych, jak to było pierwotnie zamierzone, bo istota obu stosunków prawnych jest ta sama i ilość wspólnych zasad (odsetki, przedmiot zwrotu, clausula rebus sic stantibus) jest większa, niż ilość różnic. Kodeks niemiecki oraz p. obi. szwajcarskie i projekt fr.-włoski wymieniają w definicji pożyczki jako jej essentiale wypłatę (k. c. n.) względnie obowiązek wypłaty (pr. szwajc. i proj. francusko-włoski) pieniędzy albo innych rzeczy zamiennych. Z' punktu widzenia konstrukcji umowy realnej (jak w kodeksie niemieckim) nie budzi to żadnych wątpliwości, natomiast z punktu widzenia konstrukcji umowy konsensualnej

﻿559' Kodeks zobowiązań — Art. 430—431. jest to wadliwe, bo dający pożyczkę zobowiązuje się dać albo tylko pieniądze, albo tylko inne rzeczy zamienne, zaś taka alternatywa, jak w pr. szwajc. i projekcie franc.-wł. przypomina zanadto zobowiązania alternatywne. Ponieważ dalej zależnie od rodzaju przedmiotu pożyczki coinnego jest przedmiotem zwrotu (albo suma pieniężna choćby w innych pieniądzach, albo rzeczy zamienne tego samego gatunku i dobroci), przeto zmieszczenie tego wszystkiego w jednym zdaniu jest niedogodne. Dlatego w pr. szwajc. i proj. franc. opuszczono pieniądze, gdy mowa o zwrocie, ale stąd wynikła znowu pewna niedokładność, bo przy pożyczce pieniężnej nie zawsze zwraca się rzeczy „tego samego gatunku i dobroci". Dlatego k. z. w definicji mówi tylko o kapitale pożyczkowym (por. art. 1908, 1909 kod. Nap.), zaś w drugim zdaniu mówi, że kapitał może sięskładać z pieniędzy lub innych rzeczy zamiennych. Natomiast co ma dłużnik zwrócić w jednym i drugim wypadku należy do postanowień szczegółowych o obowiązkach biorącego pożyczkę. Kodeks Nap., kod. austr. i proj. franc.-włoski mówią o rzeczach zużywalnych. Chodzi tu jednak niewątpliwie tylko o zużywalność w znaczeniu subiektywnym, w stosunku do biorącego, który ma je skonsumować lub wydać (np. sprzedać) i dlatego musi zawierać umowę pożyczki zamiast najmu lub wygodzenia. Natomiast ani pieniądze, ani np. towar, który jeden kupiec pożycza od drugiego, by go sprzedać klientowi, nie są obiektywnie zużywalne. Ponieważ jednak to subiektywne pojęcie zużywalności jest nietechniczne, bo zbyt płynne, lepiej go nie wprowadzać. Natomiast w pożyczce chodzi niewątpliwie o rzeczy zamienne, gdyż, zwrot ma inne indywidua objąć jako równoznaczne. Tak samo kodeks niem. i pr. obi. szwajc. Z użycia słowa zwrot wynika dość jasno, że obowiązek biorącegooddania kapitału pożyczkowego powstaje pod warunkiem wypłaty waluty (bo można zwrócić tylko to, co się otrzymało) oraz, że między wypłatą a zwrotem musi upłynąć pewien czas, gdyż inaczej umowa byłaby bezcelowa, zwraca się coś po zrobieniu użytku. ART. 431. Zobowiązanie udzielenia oraz odebranie pożyczki pieniężnej ponad dwieście pięćdziesiąt złotych powinny być pismem stwierdzone. Pożyczka sumy pieniężnej ponad 250 złotych, dana po dniu 1. VII. 1934, nie może być bez zgody obu stron udowodniona świadkami lub przesłuchaniem stron. (O. S. N. z 12. 3. 1936, C II 2581/35; N. K. Z. z r. 1936, str. 94). Fakt zaciągnięcia pożyczki przenoszącej 250.— Zł a nie BIBLIOGRAFIA 431. Art. r. 1934, str. 541. 110, 431 k. z.). Gł. Adw. r. 1934, str. 80. Stelmachowski Bronisław: Praktyka notarialna a k. z. i k. h. na tle ustawodawstwa ziem zachodnich. P. N. r. 1935, str. 98.

﻿560 Kodeks zobowiązań — Art. 431—433. stwierdzonej pismem może być w braku sprzeciwu strony poz= wanej stwierdzony dowodem ze świadków. (O. S. N. z 7. 9. 1937, C II 924/37; P. P. A. z r. 1937, str. 504). — Zob. O. S. N. C I 1137 1139/35 przy art. 96. Rozdział II. Obowiązki stron. ART. 432. § 1. Dający pożyczkę może odstąpić od umowy i odmówić wydania przedmiotu pożyczki, jeżeli zwrot przedmiotu pożyczki jest wątpliwy z powodu złego stanu majątkowego drugiej strony. § 2. Prawo to nie służy stronie, która w czasie zawarcia umowy o złym stanie majątkowym drugiej strony wiedziała lub wiedzieć była powinna. W razie upadłości jednej ze stron umowa pożyczki nie bę= dzie wykonana, jeżeli przedmiot pożyczki nie byl jeszcze wy= dany (art. 48 pr. upadł.). Główny obowiązek dającego pożyczkę, tj. wypłata kapitału, wynika już z art. 430, poza tym wystarczą przepisy części ogólnej o dopełnieniu zobowiązań pieniężnych lub gatunkowych. Przepis niniejszy normuje tylko ograniczenie tego obowiązku na wypadek zmiany stosunków po zawarciu umowy. Prawo zatrzymania się z wypłatą pożyczki i definitywnego odstąpienia od umowy w razie zmiany położenia majątkowego biorącego uznane jest prawie we wszystkich kodeksach. Wedle k. c. n. § 610 w razie istotnego pogorszenia stosunków majątkowych drugiej strony, które zagraża roszczeniu o zwrot. Wedle k. c. a. prawo to służy dającemu w razie takiej zmiany stosunków, że dający traci zaufanie do biorącego albo jeżeli wyraźnie oznaczony cel (np. lokata) został udaremniony, § 936. Wedle pr. szwajc., jeżeli biorący stał się niewypłacalnym lub był nim już w chwili zawarcia umowy ale dający o tym wówczas nie wiedział. Wedle k. N. można by chyba oprzeć się na koncepcji ogólnej cl. r. s. s. ART. 433. Roszczenie biorącego pożyczkę o wydanie przedmiotu pożyczki przedawnia się z upływem miesięcy sześciu od chwili, gdy dający pożyczkę dopuścił się zwłoki. BIBLIOGRAFIA Art. 432. Fenichel Zygmunt: Depozyt nieprawidłowy. Gł. Adw. r. 1935, str. 55. Konic .Tan Stanisław: Zasady prawa upadłościowego w k. z. N. K. Z. r. 1935. str. 65, 73, 81. Walaszek Bronisław: Pojęcie niewypłacalności w k. z. Wsp. M. P. r. 1936. nr 8—9.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 434—435. 561 ART. 434. § 1. Biorący pożyczkę oprocentowaną obowiązany jest do odebrania przedmiotu pożyczki. § 2. Roszczenie dającego pożyczkę o odebranie przedmiotu pożyczki przedawnia się z upływem miesięcy sześciu od chwili, gdy biorący pożyczkę mógł domagać się wydań'a. Przepis ten dotyczący przedawnienia roszczenia o wypłatę jest wzorowany na art. 315 pr. obi. szwajc. oraz § 936 k. c. a. Krótki termin przedawnienia jest uzasadniony tym, że dopiero po wypłacie powstaje obowiązek zwrotu i nie jest pożądane, by stosunki między stronami przez dłuższy czas pozostały niewyjaśnione. Skoro przez 6 mieś, nie żądano wypłaty, można przypuszczać, że biorący nie ma już interesu w podjęciu pożyczki (może otrzymał tańszy kredyt albo go nie potrzebuje). Także kapitalista udzielający pożyczki musi wiedzieć, czego się trzymać i mieć możność ulokowania pieniędzy gdzieindziej. ART. 435. Jeżeli przedmiotem pożyczki są pieniądze, biorący pożyczkę powinien zwrócić taką sumę pieniężną, jaką otrzymał. Co do obowiązku zwrotu, należy odrębnie traktować pożyczki pieniężne od niepieniężnych. Pieniądze, z których składa się kapitał przy pożyczkach pieniężnych, mają znaczenie nie jako takie, lecz jako środek nabycia innych rzeczy, wchodzi zatem w rachubę ich siła kupna, wartość zamienna. Natomiast inne rzeczy stanowią jako takie przedmiot pożyczki, chodzi o ich wartość użytkową. Otóż najpierw wobec tego, że tę samą wartość zamienną można przelać przez wypłatę różnych pieniędzy względnie, że zwrot takich samych pieniędzy może nie być zwrotem takiej samej wartości zamiennej (np. przy dewaluacji), prawo musi tu nasuwającą się kwestię rozstrzygnąć, czy zwrot nie powinien tak nastąpić, aby wierzyciel otrzymał tę samą wartość zamienną, zwłaszcza, że strony rzadko same o tym pamiętają. Następnie wartość użytkowa podlega mniejszym wahaniom niż zamienna, dlatego tylko przy pożyczce pieniężnej konieczny jest przepis na wypadek zbyt silnych zmian wartości zamiennej tych pieniędzy, z których składał się pożyczony kapitał. Art. 435 zajmuje się kwestią zwrotu pożyczki pieniężnej. Ogólny przepis art. 210 k. z. nie wystarcza, albowiem on wyraża tylko, w jakich pieniądzach zwrot ma nastąpić, ale nie mówi ile trzeba zwrócić. Także nie rozwiązuje tej kwestii art. 430 k. z., gdyż ten tylko ogólnie nakazuje zwrot kapitału pożyczkowego a może być przy pieniądzach wątpliwość, czy należy zwrócić tę samą sumę liczebną pieniędzy czy tyle, aby zwrócona ilość pieniędzy miała tę samą siłę kupna czyli tę samą wartość zamienną, co dana. Wszystkie kodeksy obow. w Polsce, stoją na stanowisku, że ma być zwrócona ta sama suma liczebna (art. 1895 k. N., § 983 k. c. a. „ebensoviel“, § 607 k. c. n.) tak samo art. 312 pr. szwajc., art. 1 i 4 proj. franc.-włoskiego. Stanowisko to jest jedynie odpowiednie, gdyż postawić zasadę, że zwróconą ma być taka ilość pieniędzy, która ma tę samą wartość zamienną, znaczyłoby wprowadzić ogromne utrudnienie w stosunkach prawnych (gdyż dłużnik nigdy nie wiedziałby, ile ma płacić> i otworzyć wrota procesom. Kodeks zobowiązań 36

﻿562 Jeżeli przedmiotem pożyczki są rzeczy zajest zwrócić taką samą ilość rzeczy tego samego gatunku i jakości, jaką otrzymał. ART. 437.*) § 1. Jeżeli według umowy pożyczka ma być zwrócona w równowartości szlachetnego kruszcu lub pieniędzy zagranicznych, przelicza się pożyczkę na odpowiednią ilość kruszcu lub pieniędzy zagranicznych podług kursu z czasu i miejsca wypłaty pożyczki, a biorący pożyczkę obowiązany jest w takim przypadku zapłacić tytułem zwrotu pożyczki kwotę, odpowiadającą wartości, jaką przerachowana w powyższy sposób ilość kruszcu lub pieniędzy zagranicznych przedstawia w pieniądzach krajowych w czasie i miejscu zwrotu pożyczki. § 2. Jeżeli dłużnik dopuścił się zwłoki, wierzyciel może żądać zapłaty, według swego wyboru, albo podług kursu kruszcu lub pieniędzy zagranicznych w dniu wymagalności, albo podług kursu w dniu zapłaty. Zob. O. S. N. z 15. 11. 1956, C II 1565/56 przy art. 211 dewaluacją, że zastrzegają zwrot wprawdzie w pieniądzach krajowych, ale w sumie odpowiadającej równowartości sumy wypłaconej, wyrażonejw obcej walucie lub szlachetnym kruszcu. W tym wypadku kapitał pożyczkowy stanowi pewna suma pieniędzy krajowych ale nie stała, lecz zmienna, w miarę zmiany wartości zamiennej tych pieniędzy. Ze względu na to, że w tym wypadku zasada art. 435 k. z. doznaje przełamania, Art. 437. Powody zawieszenia art. 211 i 437 k. z. i wydania rozp. z 12 czerwca 1934 r. o wierzytelnościach w walutach zagranicznych. N. K. Z. r. 1934, str. 117, 121. Richter Maurycy: Zobowiązania dolarowe w świetle k. z. N. P. r. 1933, nr 11. •j Moc obowiązująca art. 437 k. z. została zawieszona na podstawie art. 31 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 12 czerwca 1934 r. o wierzytelnościach w walutach zagranicznych. Rozporządzenie to zamieszczono w dodatku.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 437—439. 563 bo dłużnik zwraca w pieniądzach krajowych inną sumę niż otrzymał, k. z. wyraźnie wspomina o takich umowach, aby uniknąć możliwych w tym wypadku wątpliwości i stanowi, że w tym wypadku przedmiotem zwrotu jest wprawdzie również pewna suma pieniędzy krajowych, lecz nie koniecznie ta, którą faktycznie wypłacono, lecz ta, która, ze względu na kurs w czasie i miejscu zwrotu odpowiada tej sumie innej waluty lub tej ilości kruszcu, której równowartością, wedle kursu z dnia i miejsca podjęcia pożyczki, była suma wypłacona biorącemu pożyczkę. Przepis ten odnosi się do pożyczek niepieniężnych i jest sformułowaniem zasady, ogólnie przyjętej w kodeksach obowiązujących w Polsce i za granicą. W przepisie tym nie ma już mowy o tym, że rzeczy muszą być tego samego gatunku, bo to zawarte już jest w art. 430. ART. 438. Jeżeli przedmiotem pożyczki są papiery na okaziciela, a w terminie wymagalności zwrotu pożyczki papierów tych nie ma już w obrocie, biorący pożyczkę obowiązany jest zapłacić ich wartość w chwili zwrotu, a w razie wycofania ich z obiegu ich wartość według ceny umorzenia. ART. 439. Jeżeli czas zwrotu pożyczki nie jest oznaczony, dłużnik obowiązany jest zwrócić pożyczkę poniżej dwustu pięćdziesięciu złotych w ciągu miesiąca, a pożyczkę powyżej tej sumy — w ciągu trzech miesięcy po wypowiedzeniu przez dającego pożyczkę. Wypowiedzenie przedterminowe wierzytelności hipotecz= nych, przewidziane w art. 8 ustawy z dnia 29 marca 1933 r. o uL gach w zakresie oprocentowania i terminów spłaty wierzytelności hipotecznych (Dz. U. R. P. Nr 25, poz. 213) winno być usku= tecznione zgodnie z przepisem art. 439 k. z., a nie może być za^ stąpione wdrożeniem egzekucji. (O. S. N. z 21. 5. 1936, C II 372/36; Zb. O. S. N. C. z r. 1937, poz. 103). Żądanie zapłaty długu jest równoznaczne z jego wypowiedzeniem. (O. S. N. z 15. 6. 1937, C II 295/37; P. S. z r. 1937, poz. 632). Kodeks austriacki co do czasu zwrotu nie zawiera żadnych specjalnych postanowień przy pożyczce, obowiązują zatem ogólne zasady § 904. Jeżeli termin był oznaczony, w razie wątpliwości uważa się go za oznaczony w interesie obu stron. Jeżeli nie był oznaczony, można BIBLIOGRAFIA Art. 438. Konic Jan Stanisław: Obligacje. E. P. P. XVIII. Art. 439. Schlank Maksymilian: Ile wynosi wedle k. z. termin wypowiedzenia pożyczki w sumie 250.— zł. Gł. Adw. r. 1936, str. 338.

Kodeks zobowiązań Art. 439—440, ﻿564 Żądać zwrotu zaraz, tj. bez niepotrzebnej zwłoki. Jeżeli zastrzeżono zwrot wedle możności lub dowolności, trzeba czekać do śmierci dłużnika. Kodeks Nap. stoi na podobnym stanowisku z tą tylko różnicą, że pozostawia sędziemu oznaczenie czasu, jeżeli albo go nie oznaczono albo oznaczono wedle środków lub możności, 1900 i 1901. Natomiast nowsze kodeksy, jak niemiecki, pr. szwajcarskie i kod. japoński w razie nieoznaczenia czasu wprowadzają wypowiedzenie z pewnym terminem. To stanowisko jest słuszne, bo z natury pożyczki wynika, że między wypłatą a zwrotem musi upłynąć pewien czas a odsyłać sprawę zawsze do sędziego jak w k. N., nie jest praktycznie i byłoby obciążeniem sądów. Dlatego k. z. przyjmuje też wypowiedzenie przy sumach ponad 250 zł. ART. 440. § 1. Jeżeli umowa nie stanowi inaczej, biorący pożyczkę może ją zwrócić w każdej chwili, bez względu na to czy termin oddania był oznaczony czy nieoznaczony. § 2. Jeżeli pożyczka była oprocentowana, dłużnik nie może, w braku odmiennej umowy, zwrócić przedmiotu pożyczki przed nadejściem oznaczonego terminu. Ponieważ tu chodzi o regułę interpretacyjną, przeto należy dać dłużnikowi prawo wcześniejszej spłaty w razie nieoznaczenia terminu zawsze, w przeciwnym razie wówczas, gdy dług jest nieoprocentowany. Art. 440. Bykowski Stanisław: Dwojakie znaczenie wyrazu „termin' E. S. r.

﻿TYTUŁ XI UMOWY O ŚWIADCZENIE USŁUG DZIAŁ I Umowa o pracę. Rozdział I. Przepisy ogólne. ART. 441. Przez umowę o pracę pracownik zobowiązuje się do pełnienia dla pracodawcy pracy za wynagrodzeniem. BIBLIOGRAFIA Art. 441. Bloch Józef: Kodeks Pracy. Wydanie III. Warszawa 1936. str. XXIV-(-8?5. 1935, Tadeusz: Prawa pracowników w świetle k. z. Not. Hip. r. 1934. 234. Zygmunt: Charakterystyka przepisów o umowie o pracę w k. z. Fenichel Zygmunt: Najnowsze zmiany w współczesnym prawie pracy. Gł. Pr. 1935, str. 271. Fenichel Zygmunt: Prawo pracy pracowników rolnych w Polsce. P. P. A. T. 1934. str. 203. Fenichel Zygmunt: Stanowisko prawne administratora realności. Gł Adw. r. 1936, str. 176. Fenichel Zygmunt: Umowa o pracę i pośrednictwo w drugim projekcie kokodyfikacyjnej. Gł. Adw. r. 1932, str. 286. misji Fisch Henryk: Położenie pracownika umysłowego w świetle polskiego k. z. ustawodawstwa pracy. Gł. S. r. 1935, nr Fisch Henryk: Problem socjalny w polskim k. z. N. K. Z. r. 1935, str. 25. 37, 41. 33, 29, Fi.: Czy chałupnikowi przysługuje prawo do wypowiedzenia. P. S. r. 1937, 20. G. A.: Postanowienia k. z. o stosunku pracy. Insp. Pr. r. 1933, nr 3. Graf Henryk: Problem należności pracowników Tow. Ubezp. na życie „PhiJw świetle praktyki sadowej. N. P. r. 1937, str. 434. nix" Dalszy ciąg bibliografii do art. 441 — na str. 566.

Kodeks zobowiązań — Art. 441. ﻿566 Przepisy k. z. o umowie o pracę stosuje się aż do wydania ustawy szczególnej o umowie o pracę nauczycieli do umów o pracę nauczycieli ze zmianami wynikającymi z art. VIII przep. wprow. k. z. Między Ubezpieczalnią Społeczną a prywatnym zakładem dentystycznym, z którym Ubezpieczalnia zawarła umowę, iż od= syłać będzie do niego pacjentów celem wykonywania zabiegów dentystycznych i płacić będzie wynagrodzenie jednostkowe wedle wykonanych czynności, — zachodzi nie umowa o pracę, lecz umowa o dzieło. (O. S. N. z 11. 5. 1937, C II 443/37; Przegl. Ubezp. Spoi, z r. 1937, poz. 101). Umowa, którą właściciel domu powierza drugiemu zarząd swej realności, chociaż za wynagrodzeniem płatnym periodycz= nie, nie jest umową o pracę lecz umową zlecenia. Zarządcy zwol= nionemu nie należy się więc wynagrodzenie za trzymiesięczny okres wypowiedzenia. (O. S. N. z 4. 1. 1937, C II 2073/36; N. K. Z. z r. 1937, str. 119, Zb. O. S. N. C. z r. 1937, poz. 296). Przepisy kodeksu zobowiązań, dotyczące umowy o pracę, mają zastosowanie tylko do tych umów o pracę, zawartych przed dniem wejścia w życie kodeksu zobowiązań, które w dn;u 1 hp= ca 1934 r. trwały i nie były rozwiązane. (O. S. N. z 20. 10. 1936, C II 1237/36; Wił. Prz. Pr. z r. 1936, str. 149). Znamionami umowy o pracę są: 1. po jednej stronie praca z przeznaczeniem dla drugiego, 2. określenie usług miarą czasu, przez który trwać ma gotowość do ich spełnienia, 3. po drugiej stronie obowiązek wynagrodzenia. Ad 1. Praca jest to rozwinięcie działania, mającego dla drugiego BIBLIOGRAFIA Lampl: Praca najemna w świetle nowego k. z. i nowego k. h. G. Wiad. r. 1934, nr 11. Gosp. Łuczakowski G.: Umowy o pracę wedle k. z. Cz. S. r. 1936, str. 163, 202. Piatkiewicz Kazimierz: Umowa o pracę i dzieło na tle postanowień k. z. 1 austr. u. c. Cz. S. r. 1935. str. 155, 210. Przedborski Mieczysław: Umowa o pracę w nowym kodeksie cywilnym. Pr. r. 1933, nr 2. Insp. RosenblUth Ignacy: Polskie prawo pracy. Kraków 1937. Księgarnia Powszechna. Rynkiewicz Zofia: Umowa o pracę a umowa spółki. Prz. Ub. Społ. r. 1935, nr 4. Sisslc Eugeniusz: Czy lekarza wiąże z ubezpieczalnia umowa o pracę. Prz. Ub. Społ. r. 1937, str. 279. Stępczyński M. i Walewski S.: Prawo pracy. Wyd. M. Ginter, Warszawa 1938 Sztykgold M.: Istota prawna zapłaty za „dozorstwo domowe”. Wiad. P. r. nr 9. 1934, Wróblewski Stanisław: Umowa o pracę pracowników umysłowych. Lwów, Księga pamiątkowa ku czci Leona Pinińskiego, 1936, II tom, str. 387.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 441. 567 pewną wartość (niekoniecznie majątkową) bez różnicy, czy polega na pracy fizycznej, czy umysłowej. Z przeznaczenia dla drugiego wynika stosunek podporządkowania oraz to, że ten drugi a nie pracownik, ponosi ryzyko wyniku pracy. Ad 2. Określenie czasowe najdobitniej wyróżnia umowę o pracę z pomiędzy innych umów o usługi. Ten sam rodzaj pracy może być przedmiotem umowy o dzieło, jeśli wynik pracy, a nie pełnienie jej przez pewien czas jest przedmiotem umowy, np. stosunek zawiązany z lekarzem będzie umową o pracę, jeśli tenże zobowiąże się przez rok pełnić funkcję lekarza domowego a umową o dzieło, jeśli zobowiąże się dokonać operacji. Określenie czasu może być w związku z obliczeniem wynagrodzenia jednakże to nie jsst koniecznym. Także i robotnik akordowy (od sztuki) zawiera umowę o pracę, jeśli zobowiąże się być do dyspozycji pracodawcy przez pewien okres czasu, chociażby wynagrodzenie obliczane było nie wedle tego czasu lecz od sztuki. Czas może być określony stale, np. dzień, rok, pięć lat albo aż do wypowiedzenia lub rozwiązania stosunku. Także umowa z robotnikiem dziennym albo artystą, zaangażowanym na sezon jest umową o pracę. Umowa z nauczycielem zwyczajnie jest umową o pracę; gdyby zaś chodziło o przygotowanie do egzaminu, będzie umową o dzieło. Nie czyni różnicy sposób wypłaty wynagrodzenia. Nie rozstrzyga też, czy pracownik wyłącznie jest do dyspozycji pewnego pracodawcy; umowę o pracę zawiera także np. fryzjer, zgodzony miesięcznie. To ujęcie pracy w ramy czasowe tworzy między stronami stosunek pewnej stałości, który powoduje do pewnego stopnia zależność pracownika od pracodawcy. Zależność ta nie obejmuje jednak osoby pracownika, lecz tylko jego siłę roboczą, potęguje się zaś w przypadkach, w których pracownik zostaje przyjęty do spólności domowej pracodawcy. Ad 3. Umowy darme o usługi zostają poza umową w tym tytule unormowaną, nie tylko z powodu swej stosunkowej rzadkości, ale i dlatego, że powodują odmienne ukształtowanie się stosunku stron do siebie. Do usług darmych należą: przyrzeczenia usług, przy których strona świadcząca usługi nie 1. reflektuje na żadne wynagrodzenie., pełniąc je jedynie z uprzejmości, z przywiązania, czy z jakichkolwiek innych chociażby nie altruistycznych powodów, np. w chęci przypodobania się, w chęci ujęcia sobie drugiego; 2. usługi pełnione nie na podstawie umowy lecz w wypełnieniu obowiązku, nałożonego ustawą albo z innego tytułu, np. usługi żony dla męża, usługi dzieci pełnione w dopełnieniu obowiązku posłuszeństwa rodzicom. Nie wyłącza to, iżby przepisy umowy o pracę nie miały być analogicznie stosowane o tyle, o ile warunki analogii zachodzą, zatem co do obowiązków pracodawcy poza wynagrodzeniem pieniężnym, co do względów sanitarnych i bezpieczeństwa pracownika, co do obowiązku zastosowania się do urządzeń przedsiębiorstwa i posłuszeństwa wskazówkom pracodawcy, co do ważnych przyczyn rozwiązania, co do przyjęcia do wspólności domowej itd. Analogia ta wystarczy najzupełniej o i nie ma potrzeby tworzenia odrębnego typu z tego rodzaju umów usługi darme ani mieszania ich z odpłatnymi, które wywołałoby potrzebę przepisów komnlikowanych nieodpłatnością usług. Jeżeli jest wątpliwym, czy chodzi o pracę odpłatną czy darmą, niektóre kodeksy nie zawierają domniemania za jedną lub drugą, lecz

﻿568 każą sędziemu ocenić wedle okoliczności. I tak wedle § 612 k. c. n. i art. 320 pr. szwajc. odpłatną jest umowa wtedy, jeśli można się spodziewać usług tylko za wynagrodzeniem. Jest to jedna z okoliczności, które wskazują niezawodnie na odpłatność, jednakże jest zbyt nieokreślona. Tak np. na prośbę moją zgadza się zarządca sąsiednich posiadłości pilnować moją posiadłość przez czas mojej nieobecności. Czy mogę się a jeżeli one są odmienne? o pracę odpłatną. ART. 442. § 1. Zrzeczenie się z góry wynagrodzenia za pracę jest nieważne. § 2. Jeżeli ani umowa indywidualna, ani układ zbiorowy nie określa rodzaju i rozmiaru pracy albo rodzaju i wysokości wynagrodzenia, można żądać pracy i wynagrodzenia, danych okolicznościach są ustalone zwyczajem a w braku zwyczaju jakie uchodzą za odpowiednie. Art. 442 § 1 stosuje się również do pracowników umysłowych i robotników, o których mowa w rozp. o prac, umysł, i w rozp. o robotnikach. Art. 442 §2 nie stosuje się do pracowników umysłowych i robotników, dla których obowiązują art. 8 rozp. o prac, umysł, i art. 41 rozp. o robotnikach. Sprawę czasu pracy normuje szczegółowo ustawa z dnia 18 grudnia 1919 r. o czasie pracy w przemyśle i handlu (Dz. U. R. P. z r. 1933, Nr 94, poz. 734), oraz szereg rozporządzeń wydanych w wykonaniu tej ustawy. Zgodnie z tą ustawą czas pracy wynosi bez wliczenia przerw odpoczynkowych najwyżej 8 go= dżin na dobę i nie może przekraczać 48 godzin na tydzień (w niektórych wypadkach są jednak dopuszczalne wyjątki od tej zasady). Ustawa ta zawiera także postanowienia dotyczące Art. 442. Austern Aleksander: Sześciomiesięczne wypowiedzenie a pracownicy podpa-Austern Aleksander: Jeszcze o sześciomiesięcznym wypowiedzeniu d’a pracewników, których stosunek pracy trwa lat dziesięć. Gl. Pr. Fenichel Fenichel Zygmunt: Zrzeczenie się prawa według k. str. 193. str. 391. Wertheim Bronisław: Skutki cywilne strajku. N. K Z. 105, 109.

Kodeks zobowiązań — Art. 442—445. 569 pracy w niedziele i święta, wynagrodzenia za godziny nadlicz= bowe, przerw pracy itd. ART. 443. Umowa o pracę na czas życia pracodawcy lub pracownika albo na okres czasu powyżej lat trzech powinna być pismem stwierdzona. Umowa o pracę, zawarta na czas życia pracodawcy lub pracownika bądź na czas dłuższy niż lat trzy, może być po upływie lat trzech rozwiązana przez pracownika za sześciomiesięcznym wypowiedzeniem (art. 468). nie stosuje się do pracowników umysłowych i ro= botników, dla których obowiązują art. 6 rozp. o prac, umysł, i art. 3 rozp. o robotnikach. ART. 444. § 1. Prawo pracownika do wynagrodzenia może być zbyte lub oddane w zastaw tylko w granicach, w których podlega egzekucji. § 2. Umową nie można granic tych przekroczyć. Przepisy dotyczące zajęcia w drodze egzekucji prawa pracownika do wynagrodzenia zawarte są w art. 575 kpc. Art. 444 nie stosuje się do pracowników umysłowych i robotników, dla których obowiązują art. 22 rozp. o prac, umysł, i art. 40 rozp. o robotnikach. ART. 445. § 1. Układ co do warunków umów indywidualnych o pracę, zawarty między pracodawcą albo prawnie istniejącym związkiem pracodawców z jednej strony a prawnie istniejącym związkiem pracowników z drugiej stro-BIBLIOGRAFIA Art. 443. Fenichel Zygmunt: Rzut oka na zmiany w przepisach o charakterze procesowym projektów k. z. i k. h. Proc. Cyw. r. 1934, str. 71. Art. 445. Austern Aleksander: Sześciomiesięczne wypowiedzenie a pracownicy podpadający pod ustawy szczególne o umowie o pracę. Gł. Pr. r. 1936, str. 216. Austern Aleksander: Jeszcze o sześciomiesięcznym wypowiedzeniu dla pracowr.i’ ów, których stosunek pracy trwa lat dziesięć. Gł. Pr. r. 1936, str. 391. Bagiński Władysław: Uwagi w sprawie znaczenia klauzuli arbitrażowej w u— kładzie zbiorowym pracy dla umowy o pracę. G. S. W. r. 1938, str. 21. Fenichel Zygmunt: Charakterystyka ustawy o układach zbiorowych pracy-Gł. Pr. r. 1937, str. 466. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia stosunku prawnego wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 50. — na str. 570. Dalszy ciąg bibliografii do art. 445

570 ny (układ zbiorowy), wiąże, w braku szczególnego przepisu związku, będącego stroną. § 2. Układ zbiorowy powinien być pod nieważnością zawarty na piśmie. § 3. Gdy czas mocy obowiązującej albo termin wypowiedzenia nie jest w samym układzie zbiorowym oznaczony, każda ze stron może układ wypowiedzieć na miesiąc naprzód. § 4. Postanowienia umów indywidualnych, mniej korzystne dla pracowników niż postanowienia układu zbiorowego, są nieważne. Zamiast nich mają moc odpowiednie postanowienia układu zbiorowego. Termin wypowiedzenia układu zbiorowego, zawartego mię: dzy pracodawcami a pracownikami rolnymi, wynosi trzy mie* siące (art. IX przep wprow. k. z.). O układach zbiorowych pracy zob. również ustawę z dnia 14 kwietnia 1937 r. (Dz.U. R. P. Nr 31, poz. 242). Umowy takie zwyczajnie bywają zawierane między organizacjami pracowników z jednej, a pewnym pracodawcą albo organizacją pracodawców z drugiej strony. O ile ustawa uznaje kompetencję organizacyj będących stronami w umowie do ustanawiania norm obowiązujących osoby do nich należące, umowa zbiorowa nie wykracza poza ramy powszechnego prawa cywilnego. Jeśli więc umowa zbiorowa zawarta jest między pracodawcą albo pewną ich prawu odpowiadającą organizacją a pewną ilością indywidualnie oznaczonych lub organizacją pracowników, liczba uprawnionych i zobowiązanych sprecyzowana jest dostatecznie i dana jest możność dochodzenia praw stąd wynikających. BIBLIOGRAFIA Fisch Henryk: Problem socjalny w polskim k. z. I, 37, 41. Florek Tadeusz: Ustawa o układach zbiorowych pracy a sady. P. S. r. 1937. str. 267. Księgarnia Powszechna. Księgarnia F. Hoesicka, Wertheim Bronisław: Charakter prawny umów zbiorowych w polskim przemyśle przetwórczym w roku 1933 z punktu widzenia prawa prywatnego. N. K. Z r. 193G, str. 41, 45. 49, 55.

Kodeks zobowiązań — Art. 445—446. ﻿571 Rzecz staje się trudniejszą w przypadkach, gdy chodzi o przedsiębiorców i pracowników, nie należących do danej organizacji albo gdy w ogóle umowy takie, jak to nieraz bywa, zawierane zostają w interesie i w imieniu nieokreślonej ilości osób bez wystarczającego umocowania osób lub organizacyj działających np. przez osoby wybrane na publicznym zgromadzeniu czyli tzw. zastępców, przedstawicieli, delegatów itd. Wtedy umocowanie według prawa cywilnego nie da się z reguły stwierdzić a stosunek mógłby być utrzymany chyba ze stanowiska umów in favorem tertii albo wedle zasad negotiorum gestionis, które to obydwa sposoby jednak byłyby zbyt kruchą podstawą do rozstrzygania w przypadkach spornych. Komisja znawców przy układaniu prawa szwajc. i ten przypadek przewidywała, stanowiąc w drugim ustępie art. 371 ter. swego projektu, że taka umowa zbiorowa wiąże (chociaż tylko jako lex dispositiva) także i obcych, do organizacji nienależących (Outsiders), tej samej gałęzi przemysłu się oddających i w tej samej okolicy zamieszkałych, jeśli ogłoszona została publicznie. Ustęp ten jednakże nie znalazł się w pr. szwajc. Rada Narodowa skreśliła go głównie z powodu, że mogłoby się zdarzyć w pewnej okolicy kilka takich odmiennych pomiędzy sobą umów taryfowych, a wtedy nie można by wiedzieć, której postanowienia mają moc obowiązującą co do treści umów o pracę z robotnikami zawieranych. Argumentu tego lekceważyć nie można, to też k. z. poprzestaje na dopuszczeniu mocy obowiązującej umów zbiorowych, zawartych bądź przez osoby indywidualnie oznaczone, bądź przez organizacje prawnie uznane, tylko w odniesieniu do samych kontrahentów lub członków organizacyj. Nie wyklucza to specjalnych, dalej idących postanowień ustawowych, jak np. u nas w ustawie o zatargach z pracownikami rolnymi. Ze stanowiska prawa cywilnego przede wszystkim więc wymagać należy, ażeby umowa zbiorowa zawarta była między osobami, mającymi zdolność do jej zawierania, a więc ażeby, o ile chodzi o osoby prawne (związek osób, stowarzyszenie), osoby zawierające ją mogły zobowiązywać członków tychże, z czego wynika, że musi to być osoba prawna przez państwo uznana, której statutowo powzięte decyzje wiązałyby stowarzyszonych. ART. 446. Jeżeli dla pewnej kategorii pracowników istnieje lub wydana będzie szczególna ustawa, reguluj eca sto-BIBLIOGRAFIA Art. 446. Austern Aleksander: Sześciomiesięczne wypowiedzenie a pracownicy podpadający pod ustawy szczególne o umowie o pracę. Gł. Pr. r. 1936. str. 216. Austern Aleksander: Jeszcze o sześciomiesięcznym wypowiedzeniu dla pracowników. których stosunek pracy trwa lat dziesięć. Gł. Pr. r. 1936. str. 391. Domański Ludwik: Zbieg przepisów k. z. o umowie o pracę z przepisami ustaw szczególnych. N. K. Z. r. 1935, str. 149, 153, 157, i ustawodawstwa pracy. Gł. S. r. 1935. str. 38. 29, 33. 37. 11. 1934, str. 33.

﻿572 Kodeks zobowiązań — Art. 446 sunek pracy, przepisy działu niniejszego stosuje się jedynie w przedmiotach, ustawą szczególną nie objętych. Przepis art. 446 dotyczy pracowników umysłowych, dla których wydane zostało rozporządzenie Prezydenta Rzeczypo= spolitej z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych (Dz. U. R. P. Nr 35, poz. 323), robotników, dla których wydane zostało rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę robotników (Dz. U. R. P. Nr 35, poz. 324) i robotników portowych w Gdyni. Termin sześciomiesięcznego wypowiedzenia stosunku pracy z art. 446 § 3 k. z. nie ma zastosowania do pracowników umy= słowych iv rozumieniu rozp. o umowie o pracę pracowników umysłowych. (O. S. N. z 4. 6. 1936, C II 557/36; N. K. Z. z r. 1936, str. 105, Zb. O. S. N. C. z r. 1936, poz. 297). Przepisy o umowie o pracę, zawarte w kodeksie zobowią= zań, nie mają zastosowania do robotników, podlegających przepisom rozp. Prez. Rzp. z 16. III. 1928 r. o umowie o pracę robot-, ników (Dz. U. Nr 35, poz. 324), o ile nie dotyczą przedmiotów umowie o nie ma wypowiedzeniu umowy o pracę nie mają zastoso: wania do robotników. (O. S. N. z 11. 5. 1936, C II 263/36; Zb. O. S. N. C. z r. 1936, poz. 485). Stosunki pracy i płacy dozorców domowych unormowane są ustawą szczególną, wobec czego przepisy art. 469 k. z. nie stosują się do nich. (O. S. N. z 18. 12. 1936 C II 1778/36; P. S. z r. Przepis art. 476 k. z., że nabywca zakładu pracy mocą A) samego prawa wstępuje w stosunki, wynikające z umów o pracę, ma zastosowanie także do dozorców domowych w razie zbycia domu. B) Uregulowanie stosunku pracy przez orzeczenia Nadzwyczajnych Komisyj Rozjemczych do załatwiania zatargów zbiorom wych pomiędzy właścicielami nieruchomości miejskich a dozoru cami domowymi lub przez umowy zbiorowe wyłącza — podoba nie jak ustawa szczególna — stosowanie przepisów k. z. o umo= wie o pracę w przedmiotach, uregulowanych tymi orzeczeniami lub umowami zbiorowymi. C) Do terminów wypowiedzenia pracy dozorcv domu mają zastosowanie przepisy orzeczenia Nadzwyczajnej Komisji Rozjemczej, a nie przepisy kodeksu zobowiązań. (O. S. N. z 12. 12. 1936. C II 1751/36; Zb. O. S. N. C. z r. 1937, poz. 258, N. K. Z. z r. 1937, str. 39).

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 447—448. 573 Rozdział II. Obowiązki stron. ART. 447. Pracownik obowiązany jest pełnić pracę innego. Art. 447 stosuje się do pracowników umysłowych i robotni* ków, o których mowa w rozp. o prac, umysł, i w rozp. o robot* nikach. Umowa o pracę tworzy z reguły ściślejszy stosunek między stronami, polegający na zaufaniu do sprawności i innych pożądanych przymiotów pracownika. Jak z jednej strony ani pracownikowi zwyczajnie nie jest obojętnym, komu ma pełnić usługi, tak też i pracodawcy zależy na tym, aby mu usługi pełnił przyjęty przez niego pracownik, a nie kto inny. Jako regułę więc ustanowić należy, że pracownik ma pełnić pracę osobiście. Prawo dania zastępcy może jednak wynikać bądź z wyraźnej umowy bądź z natury stosunku, zgodnie z zasadą art. 202 § 2 k. z. ART. 448. § 1. Pracownik powinien pełnić pracę sumiennie i ze starannością, jakiej wymaga rodzaj pracy lub zwyczaj oraz słuszny interes pracodawcy. § 2. W tych granicach pracownik powinien stosować się do poleceń pracodawcy, nie sprzeciwiających się umowie, ustawom i dobrym obyczajom. O ile natura stosunku na to pozwala, pracodawca może poruczyć kierownictwo innej osobie. Art. 448 § 1 nie stosuje się do robotników, dla których obo* wiązuje art. 6 rozp. o robotnikach, ma natomiast zastosowanie do pracowników umysłowych, o których mowa w rozp. o prac, umysł. Art. 448 § 2 zdanie pierwsze stosuje się do pracowników umysłowych i robotników, o których mowa w rozp. o prac. BIBLIOGRAFIA Art. 447. JKapustij Borys: Pro widpowidalnist za poruczennia wykonnania czynytbi tretij osobi w świtli k. z. ż. Pr. r. 1936, str. 6. Art. 448. Fisch Henryk: Problem socjalny w polskim k. z. N. K. Z. r. 1935, str. 25. 29, 33, 37, 41. Medyński Władysław Jan: Prawo słuszne w k. z. N. K. Z. r. 1937, str. 1, 5. 9. 13, 17. 21, 25, 33.

574 umysł, i w rozp. o robotnikach, natomiast ostatnie zdanie tego paragrafu, dotyczące poruczenia kierownictwa innej osobie nie stosuje się do robotników, dla których obowiązuje art. 9 rozp. o robotnikach. K. z. normuje tu miarę staranności, której brak uzasadniałby wszelkie następstwa niedotrzymania umowy. Określa on bliżej rozciągłość staranności, wskazując na naturę usług albo zwyczaj. Co do natury usług, to w tej wskazówce mieści się także wymaganie, ażeby pracownik w razie, gdyby ona wymagała pewnego stopnia uzdolnienia, nie podejmował się takich robót, do których nie jest on ukwalifikowany. Podejmując się dobrowolnie pracy wymagającej pewnych szczególnych przymiotów albo wiadomości już tym samym uzasadnia swą odpowiedzialność za ich brak. Od tej odpowiedzialności wolny jest tylko, jeśli ten, kto mu czynności pewne poruczył, o braku uzdolnienia jego wiedział, albo wiedzieć był powinien. Co się tyczy stosunku posłuszeństwa wskazówkom pracodawcy, którym chciano uzasadnić różnicę między pracą wyższą (umysłową) a niższą (fizyczną) twierdząc, że pracownik wyższy do takiego posłuszeństwa nie może być obowiązany, to taka różnica nie jest uzasadniona, bo i ten, kto fizycznie pracuje, nie może być zmuszony do dawania posłuchu wskazówkom pracodawcy, które sprzeciwiałyby się zasadom wykształcenia zawodowego, ustawie albo dobrym obyczajom. Odnosi się to więc do obydwóch rodzajów pracy. Z drugiej strony życzenia pracodawcy, które nie są sprzeczne z tymi zasadami, każdy pracownik może a wśród okoliczności powinien spełnić. Dlatego k. z. mówi tu o stosowaniu się do poleceń pracodawcy tylko w granicach umową, ustawą lub dobrymi obyczajami wskazanych. ART. 449. Pracodawca powinien przyzwoicie obchodzić się z pracownikiem i szanować jego godność osobistą. ^4rt. 449 stosuje się do pracowników umysłowych i robotni: ków, o których mowa w rozp. o prac, umysł, i w rozp. o robot: nikach. ART. 450. Pracodawca obowiązany jest dokonywać wypłaty wynagrodzenia pieniężnego gotówką, w przeciwnym razie odpowiada za powstałą stąd szkodę. nie stosuje się do pracowników umysłowych i do robotników, dła których obowiązują art. 15 rozp. o prac, umysł, i art. 22 i 25 rozp. o robotnikach. ART. 451. § 1. Terminy płatności wynagrodzenia określa umowa lub zwyczaj. 451. Art.

Kodeks zobowiązań — Art. 451. ﻿575 § 2. W braku odmiennej umowy lub zwyczaju pracodawca obowiązany jest płacić wynagrodzenie z dołu, a mianowicie: jeżeli w umowie oznaczono wynagrodzenie miesięcznie lub według krótszych okresów czasu — z końcem każdego okresu; jeżeli je oznaczono według dłuższych okresów — z końcem każdego miesiąca kalendarzowego. Wynagrodzenie dniówkowe albo obliczone od godziny i wynagrodzenie akordowe jest płatne z końcem każdego tygodnia. § 3. W każdym przypadku wynagrodzenie jest płatne najpóźniej z chwilą zakończenia stosunku pracy. Gdy pracodawca rozwiązał przedwcześnie umowę o pracę bez ważnego powodu, albo gdy z winy swej dał ważny powód do przedwczesnego rozwiązania umowy przez pracownika, wynagrodzenie stałe jest płatne od razu z chwilą rozwiązania umowy (art. 471 § 2). Wierzytelności pracowników z tytułu wynagrodzenia za pracę i zwrotu poniesionych wydatków, ułegają przedawnieniu z upływem łat trzech (art. 284). Art. 451 § 3 stosuje się również do pracowników umysłom wych i robotników, o których mowa w rozp. o prac, umysł, i w rozp. o robotnikach. Art. 451 § 2 nie stosuje się do pracowników umysłowych i do robotników, dła których obowiązują art. 15 rozp. o prac, umysł, i art. 32 rozp. o robotnikach. Mowa tu o płatności wynagrodzenia pieniężnego. Jeżeli obok tego i niezależnie od tego z umowy albo zwyczaju należą się inne świadczenia (np. mieszkanie, utrzymanie, wikt, usługa, udział w zysku czyli tzw. tantiema, diety, gratyfikacje, premie itp.), to czas, kiedy pracodawca ma je spełnić, stosuje się do ich natury albo zwyczaju. Przepisy te są natury dyspozycyjnej i obowiązują tylko w braku odmiennej umowy w granicach dozwolonych prawem publicznym. Kwestia ta zresztą bywa zwykle unormowana przez umowy taryfowe (zbiorowe). Postanowienia art. 451 o płatności wynagrodzenia pieniężnego opierają się na zasadzie, że w umowie pracy, jakkolwiek jest synallagmatyczną, wynagrodzenie z natury rzeczy płatne jest po wykonaniu pracy. Ze względu jednak na potrzebę ochrony pracowników przed wyzyskiem, wprowadza projekt za wzorem innych ustawodawstw (§ 614 k. c. n., § 1154 k. c. a., art. 333 pr. szwajc., ust. franc. z 7 grudnia 1909 Dali. Recueil period., partie 4° 1910) przy stosunkach pracy dłużej trwających obowiązek wypłaty w pewnych okresach, nie przenoszących miesiąca z tym jednak, że w razie zakończenia stosunku w ciągu takiego okresu wynagrodzenie płatne jest zaraz.

﻿576 Kodeks zobowiązań — Art. 452—454 ART. 452. § 1. Jeżeli według umowy oprócz stałego wynagrodzenia albo zamiast niego należy się pracownikowi udział w zysku pracodawcy (umowa tantiemowa), prowizja albo procenty od obrotu, produkcji, oszczędności lub tym podobne korzyści, pracodawca powinien dać pracownikowi piśmienne obliczenie należności. § 2. Pracownikowi, albo zamiast niego mężowi zaufania, którego w braku zgody między stronami wyznacza sąd, pracodawca obowiązany jest umożliwić przejrzenie odpowiednich zapisów w księgach celem sprawdzenia obliczenia. To samo obowiązuje, jeżeli pracodawca nie udzielił pracownikowi obliczenia. Art. 452 nie stosuje się do pracowników umysłowych, dla których obowiązują art. 16 i 17 rozp. o prac, umysł., ma nato* miast zastosowanie w stosunku do robotników, o których mowa w rozp. o robotnikach. Przepis ten stara się pogodzić interes pracownika któremu zależy na znajomości prawdziwego zysku, z interesem pracodawcy, by wglądanie osób trzecich w księgi nie przyniosło mu szkody przez ujawnienie tajemnic przedsiębiorstwa. ART. 453. Jeżeli według umowy lub zwyczaju należy się pracownikowi oprócz stałego wynagrodzenia gratyfikacja (świąteczne, bilansowe itp.), a wynagrodzenie przypada mu tylko za pewną część roku, należy mu się również stosunkoumowy tantiemowej. ^4rf. 453 stosuje się również do robotników, o których mo= wa w rozp. o robotnikach, nie stosuje się natomiast do pracowni* ków umysłowych, dla których obowiązuje art. 12 rozp. o prac, umysł., który jest zresztą identyczny z art. 453. ART. 454. W przypadkach, gdy obliczenie należności z tytułów, określonych w dwóch artykułach poprzedzających, Art. 452. Fisch Henryk: Położenie pracownika umysłowego w świetle polskiego k. z. i ustawodawstwa pracy. Gł. S. r. 1935, str. 38. Fisch Henryk: Problem socjalny w polskim k. z. N. K. Z. r. 1935. str. 25. 29, Art. 454. Fenichel Zygmunt: Zwyczaje” w k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 125.

﻿577 następuje na podstawie bilansu, wynagrodzenie jest płatne bezzwłocznie po ustaleniu bilansu. W innych przypadkach obliczenie i wypłata tych należności powinny nastąpić, w braku odmiennej umowy lub zwyczaju, po upływie każdego miesiąca. -drf. 454 stosuje się do robotników, o których mowa w rozp. o robotnikach, nie odnosi się natomiast do pracowników umysłowych, dla których obowiązują art. 16 i 17 rozp. o prac, umysł. ART. 455. Pracownikowi należy się wynagrodzenie także za pracę niespełnioną, jeżeli był gotów do jej pełnienia a doznał przeszkody z przyczyn, dotyczących pracodawcy. /Irf. 455 stosuje się również do pracowników umysłowych i robotników, o których mowa w rozp. o prac, umysł, i w rozp. robotnikach. Przepis ten jest wynikiem zasady, że każdy powinien ponosić ryzyko przypadków, jakie się zdarzają w jego osobie. Tak samo w zasadzie § 615 k. c. n., § 1155 k. c. a., art. 332 pr. obi. szwajc. K. z. nie operuje tu jednak, jak k. c. n. i pr. szwajc. pojęciem zwłoki wierzyciela, bo o zwłoce wierzyciela można właściwie mówić tylko wówczas, gdy świadczenie jest zresztą możliwe a tylko brak potrzebnego spółudziału wierzyciela, podczas gdy tu chodzi o takie wypadki, w których świadkocioł pękł itp. ART. 456. § 1. Pracownik, który zobowiązał się pełnić pracę przez czas oznaczony lub nieoznaczony za wynagrodzeniem akordowym, może domagać się, aby pracodawca dostarczył mu pracy odpowiedniej co do rodzaju i rozmiarów. § 2. W razie niedopełnienia tego obowiązku przez pracodawcę pracownik może żądać stosownego wynagrodzenia za czas, w którym był gotów do pracy. ylrf. 456 stosuje się również do pracowników umysłowych robotników, o których mowa w rozp. o prac, umysł, i w rozp. o robotnikach. Przepis ten jest odpowiednim zastosowaniem zasady art. 455 do pracy czasowo akordowej, tj. z umowy zawartej na pewien czas z obli-

Kodeks zobowiązań — Art. 456—458. ﻿578 czeniem od sztuki. Przy tego rodzaju pracy pracownik, który pracuje wyłącznie dla jednego pracodawcy, byłby skrzywdzony, gdyby nie miał pracy, zapełniającej mu cały czas, w którym pozostaje do dyspozycji pracodawcy. Za wzorem art. 331 pr. szwajc. nakłada więc k. z. na pracodawcę obowiązek dostarczania mu dostatecznej pracy albo wynagrodzenia za czas, w którym pracownik był do dyspozycji w miarę ilości roboty, którą byłby mógł wykonać, gdyby mu jej dostarczono. Nie można tego nazwać odszkodowaniem, gdyż należy się ono nawet bez winy pracodawcy. Zapobiega to też faworyzowaniu jednych z krzywdą drugich. Gdyby pracownik pełnił usługi dla więcej pracodawców to nie może jeden z nich odpowiadać za brak roboty. Z drugiej strony pracodawca powinien mieć możność zastąpienia pracy akordowej, jeśli jej nie ma, pracą czasową. ART. 457. Pracodawca obowiązany jest do zapłacenia pracownikowi, znajdującemu się w potrzebie, wynagrodzenia przed terminem płatności za pracę już spełnioną, jeżeli może to uczynić bez szkody dla siebie. Art. 457 stosuje się również do pracowników umysłowych i robotników, o których mowa w rozp. o prac, umysł, i w rozp. o robotnikach. ART. 458. § 1. Pracownik, dla którego stosunek pracy stanowi wyłączne lub główne źródło utrzymania, zachowuje prawo do wynagrodzenia, chociażby w pełnieniu pracy doznał bez swej winy przeszkody skutkiem choroby, wypadku, powołania go na ćwiczenia wojskowe albo z innych podobnych ważnych przyczyn. § 2. Jeżeli ustawa lub umowa nie zawiera korzystniejszych dla pracownika postanowień, prawo, określone w paragrafie poprzedzającym, służy mu tylko przez okres dwóch tygodni i jedynie wówczas, gdy stosunek pracy trwał już pół roku przed powstaniem przeszkody, Art. 457. Danek Kazimierz: Wpływ zmiany stosunków na zobowiązania umowne według k. z. na tle kodeksu cywilnego niemieckiego i austriackiego. R. P. E. S. r 1937, str. 14. Art. 458. Fisch Henryk: Problem socjalny w polskim k. z. N. K. Z. r. 1935 str 25 37 41 29 33 FI.: Czy robotnikowi należy się wynagrodzenie w czasie choroby P S r 1937, str. 55. 1934, str. 33. de Berier

Kodeks zobowiązań — Art. 458. ﻿579 § 3. Wynagrodzenie to należy się pracownikowi, choćby stosunek pracy skończył się przed upływem powyższego dwutygodniowego terminu wskutek wypowiedzenia, dokonanego w okresie przeszkody przez pracodawcę, albo wskutek przedwczesnego rozwiązania umowy przez pracodawcę bez winy pracownika. W razie niemożności pełnienia pracy z ważnej przyczyny przez nauczyciela zatrudnionego w zakładzie nauko* wym zachowuje on prawo do wynagrodzenia. Jeżeli umowa nie zawiera korzystniejszych dla nauczyciela postanowień służy mu prawo do wynagrodzenia przez okres, ustałony zwyczajem, a w braku zwyczaju przez okres trzech miesięcy (art. VIII p. 2 przep. wprow. k. z.). Przepisu art. 458 nie stosuje się do pracowników umyslo* wych, o których mowa w rozp. o prac, umysł., do robotników o których mowa w rozp. o robotnikach i do pracowników zatru* dnionych na statkach morskich oraz robotników portowych w Gdyni (art. X § 1 przep. wprow. k. z.). Przepisów art. 458 co do wynagrodzenia skutkiem choroby i wypadku nie stosuje się ponadto do tych pracowników, którzy podlegają obowiąz* kcwi ubezpieczenia, określonego ustawą z dnia 28 marca 1935 r. o ubezpieczeniu społecznym (Dz. U. R. P. Nr 51, poz. 596), oraz do pracowników objętych układami zbiorowymi (art. X § 2 przep. wprow. k. z.). Przepis podobny do art. 458 k. z. znaj* duje się w art. 19 rozp. o prac, umysł. Z zasady ogólnej, że każdy powinien ponosić następstwa przypadku, który się zdarzył w jego osobie lub majątku, oraz z artykułów 455 i 456 k. z. a contrario wynika, że niebezpieczeństwo przypadków, które dotyczą osoby pracownika, ponosi pracownik tzn. traci za czas przerwy prawo do wynagrodzenia. W drodze jednak wyjątku od tej reguły artykuł 458 za wzorem nowszych ustawodawstw (§ 616 k. c. n., § 1154 b k. c. a., a 335 pr. szwajc.), pozostawiając w pewnym zakresie pracownikowi prawo do wynagrodzenia za czas przerwy spowodowanej takim przypadkiem, przenosi periculum na pracodawcę. Motywowane jest to względami humanitarnymi, gdyż pracownik, którego utrzymanie polega całkowicie albo przeważnie na pracy (fizycznej czy umysłowej), byłby w razie przeszkody pozbawiony utrzymania. Nie można jednak zamykać oczu na to, że postanowienie wydane w interesie pracownika a zapewniające mu pobory nawet w przypadkach przerwy pracy, jest, zwłaszcza dla pracodawców drobnych, jak np. rzemieślników o jednym tylko pomocniku, bardzo uciążliwe. Zakład np. fabryczny zatrudniający większą ilość pracowników, łatwiej zniesie ubytek jednego z nich, drobny przedsiębiorca traci siłę pomocniczą a nie doznaje ulgi, musi opłacać zastępcę a nie ma możności odbić tej straty podwyższeniem cen wytworu.

﻿580 Dlatego konieczne jest ograniczyć to prawo pracownika do minimum. K. z. więc przewiduje je tylko w stosunkach trwających już dłuższy czas, tylko przez okres najwyżej 2 tygodni i tylko w przypadkach prawdziwej konieczności, tj. choroby, służby obowiązkowej w wojsku albo innych ważnych przyczyn. ART. 459. Jeżeli stosunek pracy trwał mniej niż pół roku, pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia w razie niemożności pełnienia pracy z ważnej przyczyny przez krótki okres czasu. Przepisu art. 459 nie stosuje się do pracowników umysło= wych, o których mowa w rozp. o prac umysł., do robotników, o których mowa w rozp. o robotnikach i do pracowników za= trudnionych na statkach morskich oraz robotników portowych w Gdyni (art. X § 1 przep. wprow. k. z.). Przepis podobny do art. 459 k. z. znajduje się w art. 20 rozp. o prac, umysł. ART. 460. § 1. Zrzeczenie się z góry wynagrodzenia, przypadającego za czas przeszkody, jest nieważne. § 2. Pracodawca może odliczyć od przypadającego za czas przeszkody wynagrodzenia sumy, które pracownik otrzymał za ten czas z funduszów publicznych, z wyjątkiem sum, otrzymywanych w czasie ćwiczeń wojskowych. § 1 stosuje się do pracowników umysłowych i ro botników, o których mowa w rozp. o prac, umysł, i w rozp. o ro botnikach. FI.: Czy robotnikowi należy się wynagrodzenie w czasie choroby. 1937, str. 55. 460 Austern Aleksander: Sześciomiesięczne wypowiedzenie a pracownicy podpa dający pod ustawy szczególne o umowie o pracę. 1936, stosunku Austern Aleksander: Jeszcze o sześciomiesięcznym wypowiedzeniu dla pracowników, których stosunek pracy trwa lat dziesięć. Gł. Pr. r. 1936, str. 391. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia 'Fenichel Zygmunt: Zrzeczenie się prawa według k. str. 193. Adw. r. 1934, str. nr 2—3 (to samo w osobnej odbitce: Biblioteczka Przeglądu Ubezpieczeń nych nr 5, Warszawa 1934, str. 38).

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 460—461. 581 Art. 460 § 2 nie stosuje się do pracowników umysłowych, dła których obowiązuje art. 19 rozp. o prac, umysł., ma natomiast zastosowanie do robotników, o których mowa w rozp. o robotnikach. Potrącenie kwot, pobranych przez pracownika tytułem ubezpieczenia z kwoty wynagrodzenia jest tym bardziej uzasadnione, że możność pobierania z dwóch stron wynagrodzenia byłaby często zbyt silną pobudką do łatwego ociągania się od pracy. K. c. a. (§ 1154 b) pozwala potrącić tylko część odpowiadającą premii pracodawcy. Jest to kompromisowe załatwienie sprawy między tymi, którzy pracodawcy chcieli odmówić prawa potrącania w ogóle, a tymi, którzy pozwalali na całkowite potrącenie. To ostatnie jest jednak uzasadnione tym, że pracownik pobierając jedno i drugie, wzbogaciłby się w sposób nieusprawiedliwiony. Pracownik nie ma prawa do owych korzyści w przypadkach, w których względy humanitarne odpadają (choroba zawiniona życiem rozwiązłym lub nadużywaniem alkoholu, ciąża pozamałżeńska, dobrowolne zgłoszenie się do służby wojskowej itp.), niemniej gdyby przeszkoda istniała już w czasie zawiązania stosunku albo była wówczas do przewidzenia. ART. 461. § 1. Pracodawca powinien co do pomieszczeń i narzędzi, jakich dostarcza, poczynić odpowiednie zarządzenia celem zabezpieczenia życia i zdrowia pracownika. § 2. Jeżeli zobowiązał się dostarczać pracownikowi mieszkania, noclegu lub żywności, powinien przy tych świadczeniach mieć na względzie zdrowie i przyzwoitość. § 3. Umowa nie może zmienić ani ograniczyć obowiązków pracodawcy, przewidzianych w artykule niniejszym. złrf. 461 nie stosuje się do robotników, dla których obo= wiązuje art. 7 rozp. o robotnikach, ma natomiast zastosowanie do pracowników umysłowych, o których mowa w rozp. o prac, umysł. W nowszym ustawodawstwie pracy uznanym jest obok obowiązku zapłaty wynagrodzenia, jako drugi zasadniczy obowiązek pracodawcy, obowiązek pieczy jako korelat obowiązku posłuszeństwa i wierności ze strony pracownika. K. c. n. (§ 618/a) daje pracownikowi prawo wymagania zdrowotności i obyczajności mieszkania tylko w przypadku, jeśli pracownika przyjęto do spólności domowej, z czego a contrario można by wysnuć wniosek, że poza spólnością domową wolno dać pracownikowi wikt nie-Art. 461. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia stosunku prawnego wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 50.

Kodeks zobowiązań — Art. 461—462. 582 zdrowy, mieszkanie albo nocleg nieodpowiadające względom zdrowotności lub obyczajności. Nie ma więc powodu ograniczać tego obowiązku pierwszy ustęp odnosi do spólności domowej. W artykule 481 k. z. drugi do przypadków się do lokalności, przeznaczonych do pracy, żywność. Ustęp trzeci wszystkich, gdy chodzi o mieszkanie, nocleg uwydatnia charakter publiczno-prawny tych przepisów. Ius publicum privatorum pactis mutari nequit. Wymieniony w tym artykule obowiązek pieczołowitości o życie zdrowie pracownika sięgać może tylko tak daleko, jak pozwala natura usług. Nie można by więc np. wymagać od pracodawcy, aby chronił pielęgniarzy od zarażenia się chorobą albo robotnika zajętego pracą nie bezpieczną od niebezpieczeństw, które z natury z nią są połączone. ART. 462. § 1. Gdy w stosunku pracy, stanowiącym wyłączne lub główne źródło utrzymania pracownika, pracownik przyjęty został przez pracodawcę w poczet domowników, to w razie choroby pracownika, nie spowodowanej przezeń rozmyślnie, pracodawca obowiązany jest zapewnić mu potrzebne utrzymanie i opiekę lekarską oraz konieczne środki lecznicze w ciągu dwóch tygodni, jeżeli stosunek pracy trwał już dwa tygodnie, a w ciągu czterech tygodni, jeżeli stosunek pracy trwał już pół roku. 2. Zrzeczenie się tych praw z góry jest nieważne. § 3. Pracodawca może potrącić wydatki na opiekę lekarską i środki lecznicze z wynagrodzenia pieniężnego, należącego się pracownikowi. 4. Pracodawca nie ma powyższych obowiązków, jeżeli stosunek pracy zawiązany był jedynie na czas przemijającej potrzeby, a nie trwał jeszcze miesiąca. § 5. Obowiązki te odpadają również w przypadku, gdy pracownik ma prawo do świadczeń z tytułu ubezpieczenia publiczno-prawnego na przypadek choroby. Art. 462 stosuje się również do pracowników umysłowych BIBLIOGRAFIA Art. 462. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia stosunku prawnego wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 50. Fenichel Zygmunt: Zrzeczenie się prawa według k. z. Gł. Adw. r. 1935, str. 193. Wengierow Jerzy: K. Z. a ubezpieczenia społeczne. Prz. Ub. Spoi. r. 1934. nr 2—3 (to samo w osobnej odbitce: Biblioteczka Przeglądu Ubezpieczeń Społecznych nr 5, Warszawa 1934, str. 38).

﻿583 Kodeks zobowiązań — Art. 462—463. i robotników o których mowa w rozp. o prac, umysł, i w rozp. Dalej idące obowiązki pieczy nakłada na pracodawcę przyjęcie pracownika do spólności domowej. Spólność domowa powoduje ściślejszy stosunek z pracodawcą, z którym ustawa liczyć się musi a jest z reguły zarazem wskazówką, że pracownik własnego ogniska domowego nie posiada. Chodzi więc o to, aby ktoś miał obowiązek postarać się o opiekę lekarską i środki lecznicze albo zarządzić co potrzeba, innymi słowy zastąpić mu do pewnego stopnia rodzinę. Tym może jedynie być pracodawca. Taki stosunek nie wytwarza się, jeżeli chodzi jedynie o przemijającą potrzebę, np. sprowadzenie montera do naprawy maszyny, albo tzw. sezonowych robotników do żniw. Jeśli w takich przypadkach umowa może być uważana w ogóle za umowę o pracę (a nie o dzieło), to choćby robotnika przyjęto do gospodarstwa domowego, ściślejszy stosunek wytwarza się dopiero po upływie dłuższego czasu. Obowiązek postarania się o opiekę lekarską i środki lecznicze oraz dostarczania bez przerwy utrzymania ciąży na pracodawcy w całej pełni, natomiast ponoszenie kosztów leczenia byłoby (zwłaszcza u tzw. pracowników wyższych) zbyt uciążliwym obciążeniem, tym bardziej, że obowiązuje obowiązkowe ubezpieczenie. Dlatego na wzór paragrafu 617 k. ■c. n. i 1156 a k. c. a., k. z. pozwala pracodawcy potrącić sobie te wydatki z wynagrodzenia, jakie pracownik otrzymuje przez czas choroby po myśli art. 460 k. z., nie ma zaś powodu ograniczać tego prawa do pewnej części tych wydatków, a tym mniej zwalić cały ciężar na pracodawcę, jak to czyni art. 344 pr. szwajc. ART. 463. § 1. Utrzymanie i opieka lekarska oraz środki lecznicze przez czas choroby należą się pracownikowi, chociażby stosunek pracy skończył się przed upływem okresów trwania obowiązków pracodawcy, wymienionych w artykule poprzedzającym. § 2. Jednakże obowiązki te ustają wcześniej wraz z zakończeniem stosunku pracy, jeżeli nastąpiło ono wskutek upływu czasu, na jaki stosunek był zawarty, albo skutkiem wypowiedzenia, dokonanego przed chorobą pracownika, lub skutkiem przedwczesnego rozwiązania umowy przez pracodawcę z ważnych powodów, wyjąwszy chorobę. ^4rt. 463 stosuje się również do pracowników umysłowych i robotników, o których mowa w rozp. o prac, umysł, i w rozp. o robotnikach. Pracodawca miałby w ręku możność uchylenia się od obowiązku przez wypowiedzenie albo wydalenie. Nie uchodzi zaś zakazywać wypowiedzenia lub wydalenia, jeśli bowiem ich warunki zachodzą, wolno strony nie uchodzi też wykluczyć choroby z nich korzystać. Z drugiej

﻿584 Art. 463—466 Kodeks zobowiązań — lub obowiązku służby wojskowej z rzędu ważnych przyczyn wypowiedzenia lub wydalenia przedwczesnego. Zapobiec więc należy w inny sposób możliwemu nadużywaniu tych sposobów zakończenia stosunku, celem uchylenia się pracodawcy od obowiązku. K. z. za wzorem § 1156 b k. c. a. nie odbiera prawa wypowiedzenia lub wydalenia pracownika ale stanowi, że mimo wypowiedzenia lub wydalenia obowiązki z artykułu 462 k. z. na pracodawcę nałożone nie ustają. ART. 464. Pracownikowi, przyjętemu w poczet domowników, pracodawca obowiązany jest pozostawić odpowiedni czas do wypoczynku i praktyk religijnych. Art. 464 stosuje się również do pracowników umysłowych do robotników, o których mowa w rozp. o prac, umysł, i w rozp. o robotnikach. ART. 465. Pracownikowi, dla którego stosunek pracy stanowi wyłączne lub główne źródło utrzymania, pracodawca po rocznym trwaniu stosunku obowiązany jest corocznie, w terminie przez siebie oznaczonym, udzielić urlopu tygodniowego. Sprawę urlopów normuje szczegółowo ustawa z dnia 16 maja 1922 r. o urlopach dla pracowników zatrudnionych w prze= handlu (Dz. U. R. P. z r. 1933, Nr 94, poz. 735). Na obszarze górnośląskiej części województwa śląskiego zawieszona została moc obowiązująca art. 465 k. z. aż do czasu wejścia tamże w życie ustawy z dnia 16 maja 1922 r. o urlopach dla pracowników zatrudnionych w przemyśle i handlu (art. XXXIV przep. wprow. k. z.). Zakończenie stosunku pracy. ART. 466. § 1. Stosunek pracy, zawarty na czas ozna czony lub do wykonania oznaczonej pracy, kończy si^ z upływem tego czasu lub z wykonaniem tej pracy. BIBLIOGRAFIA Art. 465. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia FI.: Czy małe zakłady rzemieślnicze podlegają przepisom o urlopach. P. S. 1937, str. 250.

Kodeks zobowiązań — Art. 466—467. 585 § 2. Jeżeli po upływie oznaczonego w umowie czasu pracownik pełni nadal pracę bez sprzeciwu ze strony pracodawcy, należy uważać umowę za przedłużoną na czas nieoznaczony. ^4rt. 466 § 1 nie stosuje się do pracowników umysłowych, dla których obowiązuje art. 25 rozp. o prac, umysł, oraz do ro= botników, dla których obowiązuje art. 10 rozp. o robotnikach. Art. 466 § 2 stosuje się również do pracowników umysło= wych i do robotników o których mowa w rozp. o prac, umysł, i w rozp. o robotnikach. Przepis paragrafu pierwszego odpowiada naturze rzeczy i ogólnym zasadom prawa obligacyjnego oraz specjalnej naturze stosunku pracy, w którym świadczenie pracownika ma charakter osobisty (por. art. 1795 k. N., art. 355 pr. szwajc.). Paragraf drugi zawiera regułę interpretacyjną, zgodną z zawartą w k. z. odnośnie do umowy najmu. Zdarza się, że strony chociaż zawarły stosunek na pewien czas, kontynuują go po upływie Znak to tylko w sposób dorozumiany wyraziły. Ponieważ co do wionej umowy wanie jej jak zawartej na czas nieoznaczony. ART. 467. § 1. Umowa o pracę, zawarta na próbę, może być w pierwszym miesiącu rozwiązana przez każdą ze stron każdego czasu za tygodniowym wypowiedzeniem. § 2. Jeżeli wypowiedzenie nie nastąpi na tydzień przed końcem tego miesięcznego okresu, uważa się umowę za zawartą na czas nieoznaczony. § 3. Okres próbny nie może trwać dłużej niż miesiąc przedłużenie jest niedopuszczalne. y4rt. 467 nie stosuje się do pracowników umysłowych, dla których obowiązuje art. 7 i 25 rozp. o prac, umysł, oraz do ro= botników, dła których obowiązuje art. 5 rozp. o robotnikach. Co do stosunku zawiązanego na próbę, wypowiedzenie w pierwmiesiącu odpowiada zwyczajnie zamiarowi stron. Z reguły miesiąc szym czasu jest dostateczny do próby. Jeżeli w tym czasie nie rozwiąże żadna strona, przypuszczać można, że obie z siebie są zadowolone, a stosunek można uważać za zawarty na czas nieokreślony. ﻿BIBLIOGRAFIA Art. 467, Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia stosunku prawnego wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 50.

Kodeks zobowiązań — Art. 468—469. ﻿586 ART. 468. Umowa o pracę, zawarta na czas życia pracodawcy lub pracownika bądź na czas dłuższy niż lat trzy, może być po upływie lat trzech rozwiązana przez pracownika za sześciomiesięcznym wypowiedzeniem. Art. 468 stosuje się również do pracowników umysłowych i robotników, o których mowa w rozp. o prac, umysł, i w rozp. o robotnikach. Związanie się na całe życie albo na zbyt długi czas dla pracownika jest niebezpieczne, albowiem uniemożliwia mu korzystanie z koniunktury na rynku pracy i uzyskiwanie wyższych zarobków. Należy mu więc dać po upływie pewnego dłuższego czasu możność wypowiedzenia, a na ten przypadek zastrzec dłuższy termin tegoż, jak to czyni projekt szwajc. art. 351 i § 1158 k. c. a. ART. 469. § 1. Jeżeli czas trwania stosunku pracy nie jest w umowie oznaczony ani nie wynika z rodzaju lub celu pracy, każda ze stron może rozwiązać umowę przez wypowiedzenie. 2. Jeżeli stosunek pracy pracownika umysłowego stanowi wyłączne lub główne źródło jego utrzymania, pracodawca może umowę wypowiedzieć najpóźniej na sześć tygodni naprzód na koniec kwartału kalendarzowego. § 3. Jeżeli stosunek pracy trwa już lat dziesięć, praco-BIBLIOGRAFIA Art. 468. Danek Kazimierz: Wpływ zmiany stosunków na zobowiązania umowne według k. z. na tle kodeksu cywilnego niemieckiego i austriackiego. R. P. E. S. r. str. 14. 1937, Fisch Henryk: Położenie pracownika umysłowego w świetle polskiego k. z. i ustawodawstwa pracy. Gł. S. r. 1935, str. 38. Fisch Henryk: Problem socjalny w polskim k. z. N. K. Z. r. 1935, str. 25, 29, 33. 37. 41. Grzybowski Stefan M.: Prawo autorskie i k. z. N. K. Z. r. 1936, str. 81, 85, 89. 469. Art. Austern Aleksander: Sześciomiesięczne wypowiedzenie a pracownicy podpadapod ustawy szczególne o umowie o pracę. Gł. Pr. r. 1936, str. 216. Austern Aleksander: Jeszcze o sześciomiesięcznym wypowiedzeniu dla pracowników, których stosunek pracy trwa lat dziesięć. Gł. Pr. r. 1936, str. 391. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia stosunku prawnego wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 50. Fenichel Zygmunt: Wypowiedzenie umowy z ważnych powodów w k. z., k. h. prawie pracy. N. K. Z. r. 1934, str. 65. 69, 73. Dalszy ciąg bibliografii do art. 469 — na str. 587.

Kodeks zobowiązań — Art. 469. ﻿587 dawca może wypowiedzieć umowę najpóźniej na sześć miesięcy naprzód na koniec kwartału kalendarzowego. § 4. W innych przypadkach termin wypowiedzenia dla obu stron wynosi dwa tygodnie. § 5. Terminy wypowiedzenia mogą być oznaczone w umowie z tym ograniczeniem, że termin wypowiedzenia przez pracodawcę nie może być krótszy od terminów, określonych wyżej, oraz że termin wypowiedzenia przez pracownika nie może być dłuższy niż termin wypowiedzenia przez pracodawcę. 469 nie stosuje się do pracowników umysłowych, dla których obowiązuje art. 25 i 21 rozp. o prac, umysł, oraz do robotników, dla których obowiązują art. 10, 11 i 15 rozp. o robot= nikach. Nauczycielowi domowemu — gdy czas trwania stosunku pracy nie jest w umowie oznaczony — praco= dawca może wypowiedzieć umowę o pracę najpóźniej na trzy miesiące naprzód na koniec kwartału kalendarzowego. Ten ter= min stosuje się do nauczyciela zatrudnionego w zakładzie nau= kowym o tyle tylko, o ile zwyczaj nie ustala korzystniejszego dla nauczyciela terminu wypowiedzenia (w obu tych wypadkach stosuje się jednak przepis art. 469 § 5 k. z.) (Zob. zresztą art. VIII przep. wnrow. k. z.). Przepis art. 469 § 5 k. z. nie stosuje się do umowy o pracę, podpadającej pod rozp. Prezydenta Rznlitej z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę robotników (Dz. U. Nr 55, poz. 524). (O. S. N. z 11. 5. 1956, C II 265/56; Gł. Pr. z r. 1956, str. 540. Zb. O. S. N. C. z r. 1956, noz. 485, O. S. N. z 20. 11. 1956, C II 1795/56; BIBLIOGRAFIA Fisch Henryk: Położenie pracownika umysłowego w świetle polskiego k. z. i ustawodawstwa pracy. Gł. S. r. 1935. str. 38. Fisch Henryk: Problem socjalny w polskim k. z. N. K. Z. r. 1935. 37. 41. 29. 33. chałupnikowi przysługuje prawo do wypowiedzenia. P. S. str. 20. miesięczną pracę tylko na ostatni dzień miesiąca. P. S. r. 1937. str. 150. Libman Otto Konrad: Do wykładni art. 469 § 3 k. z. Gł. Adw. r. 1936, str. 167. Szarowski Ludwik: W kwestii zastosowania art. 469 § 3 k. z. (co do wypowiedzenia stosunku pracy, trwającego już lat 10) do pracowników umysłowych. Gł. Pr. r. 1936, str. 93.

﻿588 Kodeks zobowiązań — Art. 469—470 1937, poz. 191, O. S. N. z 22. 3. 1937 C II 2963/36 8. 4. 1937 C II 3054/36 i 3080/36, z 30. 12. 1936 C 11 1980/36, 9. 4. 1937, C II 3000/36 26. 4. 1937, C II 3180/36 O. 8. N. z 22. 10. 1936 r., C II 1325/36; O. S. P. z r. 1937, poz. 415). Stosunki pracy i płacy dozorców domowych unormowane są ustawą szczególną, wobec czego przepisy art. 469 k. z. nie sto= sują się do nich. (O. S. N. z 18. 12. 1936, C II 1778/36; P. S. z r. 1937, poz. 227). Przy umowach o pracę w myśl k. z. zwyczaj może być sto; sowany jedynie w przypadkach przytoczonych w art. 442, 448, 451, 453, 454, które nie przewidują zwyczaju płacenia pracownb kowi odprawy w związku ze zwolnieniem go z pracy. (O. S. N. z 4. 11. 1936, C I 1749/36; N. K. Z. z r. 1937, str. 62). Zob. O. S. N. z 12. 12. 1936, C II 1751/36 przy art. 446. ART. 470. § 1. Z ważnych powodów każda ze stron może odstąpić od umowy o pracę przed upływem umówionego czasu i bez zachowania terminu wypowiedzenia (rozwiązanie przedwczesne). § 2. Ważnymi powodami rozwiązania umowy są okoliczności, które sprawiają, że nie można zgodnie z wymaganiami dobrej wiary żądać od strony, aby pozostawała z drugą stroną w stosunku pracy. § 3. Rozwiązanie umowy następuje przez zawiadomiedrugiej strony. § 4. Prawo rozwiązania umowy z ważnego powodu wygasa, jeżeli strona nie dokonała rozwiązania w ciągu dwóch tygodni od powzięcia wiadomości o istnieniu ważnego powodu. Jeżeli ważne powody rozwiązania mają charakter § 5. ciągły lub powtarzający się, termin dwutygodniowy liczy się Art. 470. Fenichel Zygmunt: Wypowiedzenie umowy z ważnych powodów w k. h. i prawie pracy. N. K. Z. r. 1934, str. 65. 69, 73. Grzybowski Stefan M.: Prawo autorskie i k. 1937, str. 110, 85, 89. Wertheim Bronisław: Skutki cywilne strajku. N. K. Z. r. 1934, str. 97, 105,

Kodeks zobowiązań — Art. 470. ﻿589 od chwili, kiedy ustał stan rzeczy, uzasadniający rozwiązanie umowy. ^4rf. 470 nie stosuje się do pracowników umysłowych, dla których obowiązują art. 31, 32, 36 i 37 rozp. o prac umysł. ’oraz do robotników, dla których obowiązują art. 14—19 rozp. o ro= botnikach. A) Zarządzenie przez władzę budowłaną rozbiórki oficyny, w której znajduje się mieszkanie służbowe dozorcy, nie uprawnia pracodawcy do rozwiązania w ciągu dni siedmiu od wydania za= rządzenia władzy umowy o dozór realności. B) Rozwiązanie umowy o pracę przez pracodawcę z zaniecha: niem wypowiedzenia i bez ważnej przyczyny odbiera pracowni: kowi prawo do dalszego pozostania w stosunku pracy, a upraw: nia go jedynie do żądania wynagrodzenia za czas, jaki by upły: nął do zakończenia stosunku pracy przez prawidłowe wypowie: dzenie. (O. S. N. z 26. 1. 1937, C II 2255/36; Zb. O. S. N. C. z r. 1937, poz. 338, N. K. Z. z r. 1937, str. 79). Do stosunku służbowego dozorców, zajętych w domach Ubezpieczalni Społecznej, ma zastosowanie art. 470 § 4 kod. zob., według którego prawo do rozwiązania umowy z ważnego powo= du wygasa, jeżeli strona nie dokonała rozwiązania w ciągu dwóch tygodni od oowzięcia wiadomości o istnieniu takiego Dowodu. (O. S. N. z 10. 3. 1936, C II 2767/35; N. K. Z. z r. 1936, str. 105). A) Naruszenie zasad dobrej wiary, uzasadniające w myśł art. 470 § 2 kodeksu zobowiązań niezwłoczne rozwiązanie urno: wy o pracę, niekoniecznie musi nastąpić względem osoby współ: kontrahenta, lecz wystarczy, że miało miejsce wobec osób trzecich. B) Istnienie ważnej przyczyny niezwłocznego rozwiązania umowy o pracę, zawartej przed wejściem w życie kodeksu zobo: wiązań, a nie podnadającej pod przepisy ustaw szczególnych, ocenić należy według przepisów tegoż kodeksu. (O. S. N. z 10. 3. 1936, C II 2551/35; Zb. O. S. N. C. z r. 1936. doz. 399). W ciągu trwania stosunku usług zdarzają się wypadki, które mogą zniewolić tak pracodawcę, jak i pracownika do natychmiastowego rozwiązania umowy bez oczekiwania terminu wypowiedzenia. Z góry powody takie nie dadzą się przewidzieć. Spólne jest wszystkim, że muszą one być ważne, a czy są takimi, ocenić można tylko w konkretnym przypadku. więc ocenienie pozostawione być musi w razie sporu sędziemu. Ściśle na tym stanowisku pozostają k. c. n. i k. c. a., ograniczając się jedynie do wypowiedzenia, że z ważnych powodów można umowę przedwcześnie rozwiązać (§ 626 k. c. n., § 1162 k. c. a.). Prawo obi. szwajc.

Kodeks zobowiązań — Art. 470- ﻿590 daje już sędziemu pewne dalsze kryterium kiedy zachodzi ważny powód a mianowicie, gdy ze względów etycznych lub dobrej wiary nie można wymagać od strony dalszego kontynuowania stosunku (art. 352 ust. 2). ART. 471. § 1. Gdy pracodawca rozwiązał przedwcześnie umowę o pracę bez ważnego powodu, albo gdy z winy swej dał ważny powód do przedwczesnego rozwiązania umowy przez pracownika, pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia za czas, jaki by upłynął do zakończenia stosunku pracy przez nadejście umówionego terminu lub przez należyte wypowiedzenie umowy ze strony pracodawcy, co nie uwłacza prawu do wyższego odszkodowania zasadach ogólnych. § 2. Wynagrodzenie stałe jest płatne od razu z chwilą rozwiązania umowy. § 3. Gdy pracownik rozwiązał przedwcześnie umowę bez ważnego powodu, albo gdy z winy swej dał ważny powód do rozwiązania umowy przez pracodawcę, pracodawca może żądać naprawienia szkody, spowodowanej niewykonaniem umowy; pracownikowi jednak należy się wynagrodzenie za pracę już spełnioną. nie stosuje się do pracowników umysłowych, dla których obowiązuje art. 39 i 40 rozp. o prac, umysł, oraz do ro= botników, dla których obowiązuje art. 20 rozp. o robotnikach. Zarządzenie przez miejską władzę budowlaną rozbiórki ofi^ cyn, w których znajduje się mieszkanie służbowe dozorcy domu, nie stanowi ważnej przyczyny do natychmiastowego rozwiązania z dozorcą umowy o pracę. W razie bezpodstawnego rozwiązania umowy o pracę pra= cownik ma jedynie roszczenie o odszkodowanie, nie zaś roszczę^ nie o dalsze pozostawanie w stosunku pracy. (O. S. N. z 26. 1. 1937 C II 2255/36: N. K. 7. z r. 1937, str. 79, Zb. O. S. N. C. z r. 1937, noz. 338). Artykuł ten normuje następstwa nieusprawiedliwionego przedwczesnego zerwania umowy (por. § 1162 a i 1162 b k. c. a., § 628 k. c. n. art. 353 pr. szwajcarskiego). Art. 471. Wertheim Bronisław: Skutki cywilne strajku. N. K. Z. r. 1934, str. 97, 101, 105, 109.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 472—473. ART. 472. Umowa o pracę rozwiązuje się ze śmiercią pracownika. Art. 472 nie stosuje się do pracowników umysłowych, dla których obowiązują art. 25 i 42 rozp. o prac, umysł, oraz do ro= botników, dla których obowiązują art. 10 i 42 rozp. o robotni* kach. ART. 473. Pracodawcy i pracownicy nie mogą dochodzić sądownie roszczeń, wynikających z umowy o pracę, po upływie roku od dnia zakończenia stosunku pracy. ylrf. 473, o ile idzie o wynagrodzenie z powodu przedwczes* nego rozwiązania umowy o pracę przez pracodawcę bez ważnej przyczyny, nie ma zastosowania ani do pracowników umysło* wych, dla których obowiązuje art. 41 rozp. o prac, umysł., ani do robotników, dla których obowiązuje art. 20 rozp. o robot* nikach. Zob. art. 284 o terminie przedawnienia wierzytelności pra* cowników z tytułu wynagrodzenia za pracę i zwrotu poniesio* nych wydatków, tudzież wierzytelności pracodawców z tytułu udzielonych załiczek. Przepis art. 473 k. z. stosuje się do roszczeń wynikających z umowy o pracę, zawartej przed dniem 1 łipca 1934 r. tak wów* czas a) gdy zakończenie stosunku pracy nastąpiło przed dniem 1 lipca 1934 r. jak i wówczas, b) gdy nastąpiło ono w czasie mię* dzy dniem 1 łipca 1934 r. a dniem 1 lipca 1935 r., lub c) po dniu 1 lipca 1935 r. Bieg terminu prekluzji liczy się w przypadkach, wymienio* nych pod a) od dnia 1 lipca 1934 r. o ile prawo dotychczasowe takiej prekluzji nie znało. Jeśli zaś prawo dotychczasowe znało taką prekluzję, lecz termin jej był krótszy od rocznego terminu z art. 473 k. z., stosuje się termin roczny z art. 473 k. z., a począ* tek biegu tego terminu ocenia się według prawa dotychczasowego. W przypadkach pod b) i c) bieg terminu prekluzji z art. 473 k. z. liczy się od dnia zakończenia stosunku pracy. (O. S. N. BIBLIOGRAFIA Art. 473. Balken-Neuman Joachim: Do wykładni art. 284, 286 i 473 k. z. N. P. r. 1937, str. 207. r. 1934, str. 195.

﻿592 Kodeks zobowiązań — Art. 473—474. z 11. 9. 1937, R. C. Prez. 3/36 (Uchwała całej Izby Cywilnej); Gł. Sąd. z r. 1937, str. 833, Wił. Prz. Pr. z r. 1937, str. 311, N. K. Z. z r. 1938, str. 6). Roszczenia, wynikające z umowy o pracę, chociaż zakoń= czonej przed wejściem w życie kodeksu zobowiązań, podłegają jednorocznej prekłuzji z art. 473 kodeksu zobowiązań, której termin początkowy liczy się od dnia 1 lipca 1934 r. (O. S. N. z 20. 10. 1936, C II 1257/36; N. K. Z. z r. 1937, str. 11). Nie byłoby pożądanym, aby roszczenia z powodu przedwczesnego rozwiązania umowy ciągnęły się zbyt długo, rosną bowiem dla obu stron trudności dowodowe. Sześciomiesięczny termin prekluzyjny (nie przedawnienia) jest odpowiednim. ART. 474. § 1. Pracodawca obowiązany jest na żądanie pracownika wydać mu piśmienne świadectwo o czasie i rodzaju pracy oraz zwrócić mu świadectwa i inne dokumenty, jakie ma w swym przechowaniu. § 2. W świadectwie nie wolno zamieszczać uwag, które by mogły utrudnić pracownikowi otrzymanie innego zatrudnienia. Art. ten nie stosuje się do pracowników umysłowych, dla których obowiązuje art. 24 rozp. o prac, umysł, i do robot* ników, dla których obowiązuje art. 21 rozp. o robotnikach. Wedle tego artykułu pracownik ma prawo żądać wystawienia pisemnego poświadczenia o czasie i rodzaju pracy, nie ma zaś prawa żądać świadectwa co do dobroci świadczeń swoich, jakie mu nadają k. c. n. (§ 631) i pr. szwajc. (art. 342). Prawo takie miałoby dla pracownika wartość tylko wtedy, gdyby świadectwo było dlań korzystne. Gdyby mu jednak nadano prawo żądania świadectwa kwalifikacyjnego, to wszelkie świadectwo które by nie zawierało korzystnej oceny kwalifikacji, byłoby z góry uważane za ujemne. Z tego powodu k. z. za k. c. a. (§ 1163) całkowicie pomija prawo żądania świadectwa kwalifikacyjnego. Przy odejściu pracownika pracodawca jest obowiązany wystawić mu świadectwo własnym kosztem. Że pracodawca winien zwrócić wszelkie złożone u siebie dokumenty a więc i dawniejsze świadectwa rozumie się. Są one niewątpliwie własnością pracownika a złożone zostały tylko na czas trwania stosunku pracy, a wedle zasad umowy składu zwrotu można nawet wcześniej żądać. BIBLIOGRAFIA Art. 474. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia ^stosunku prawnego wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 50.

593 ART. 475. § 1. Jeżeli rodzaj zajęcia przeszkadza pracownikowi w poszukiwaniu innej pracy, pracodawca obowiązany jest po wypowiedzeniu pozostawić pracownikowi na jego żądanie odpowiedni po temu czas, nie uszczuplając wynagrodzenia. § 2. Jeżeli czas ten nie jest określony ustawą, oznaczy go inspektor pracy, a w braku tegoż w danej miejscowości, Art. 475 nie stosuje się do pracowników umysłowych, dla których obowiązuje art. 30 rozp. o prac, umysł., ma natomiast zastosowanie do robotników, o których mowa w rozp. o robotnikach. Rozdział IV. Przejście zakładu pracy na inną osobę. ART. 476. § 1. W razie przejścia przedsiębiorstwa, gospodarstwa rolnego lub innego zakładu pracy na inną osobę, nabywca wstępuje mocą samego prawa w stosunki, wynikające z umów o pracę. § 2. Jeżeli przejście nastąpiło na mocy umowy, nabywca odpowiada solidarnie ze zbywcą za zapłatę wynagrodzenia z umów o pracę, w które wstąpił, przypadającego za czas przed zmianą pracodawcy nie więcej jednak niż za rok. § 3. W razie przejścia przedsiębiorstwa, gospodarstwa rolnego lub innego zakładu pracy na inną osobę, pracownik może w ciągu miesiąca a w gospodarstwie rolnym w ciągu trzech miesięcy od dnia, w którym się o tym dowiedział, wy-BIBLIOGRAFIA Art. 475. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia Art. 476. Adw. r. 1934, str. 50. marginesie spraw pracowników Towarzystwa Ubezpie-O czeń na życie „Phonix”. P. S. r. 1937, str. 179. K. H. (Henryk Konic): Projekt k. z. a tekst ostateczny. N. K. Z. r. 1934. str. 37. Kodeks zobowiązań

﻿594 Kodeks zobowiązań — Art. 476. powiedzieć umowę z zachowaniem terminów ustawowych, chociażby była zawarta na czas oznaczony. ^4rf. 476 nie stosuje się do pracowników umysłowych, dla których obowiązuje art. 35 rozp. o prac, umysł., ma natomiast zastosowanie do robotników, o których mowa w rozp. o robotnikach. W razie ogłoszenia upadłości pracodawcy umowa o pracę nie rozwiązuje się, może być jednak przez syndyka rozwiązana z zachowaniem ustawowych terminów wypowiedzenia, chociażby umowa była zawarta na czas oznaczony. Pracownikowi słu= ży w pierwszym miesiącu od daty ogłoszenia upadłości praco= dawcy prawo rozwiązania umowy za tygodniowym wypowiedzeniem, chociażby umowa była zawarta na czas oznaczony (art. 45 pr. upadł.). A) Przepis art. 476 k. z., że nabywca zakładu pracy mocą sa= mego prawa wstępuje w stosunki, wynikające z umów o pracę, ma zastosowanie także do dozorców domowych w razie zbycia •domu. B) Uregulowanie stosunku pracy przez orzeczenia Nadzwy= czajnych Komisyj Rozjemczych do załatwiania zatargów zbiorowych pomiędzy właściciełami nieruchomości miejskich a dozorcami domowymi lub przez umowy zbiorowe wyłącza — podob- — nie jak ustawa szczególna stosowanie przepisów k. z. o umo= wie o pracę w przedmiotach, uregulowanych tymi orzeczeniami lub umowami zbiorowymi. C II (O. S. N. z 12. 12. 1936, 1751/36; Zb. O. S. N. C. z r. 1937, poz. 258, N. K. Z. z r. 1937, str. 39). Nabywcę domu wiąże umowa zawarta przez dozorcę domu z poprzednim właścicielem co do czasu trwania stosunku pracy. (O. S. N. z 15. 4. 1937, C II 3228/36; N. K. Z. z r. 1937, str. 135). Przepis ten jest podyktowany względami na ochronę pracowników z jednej strony, zaś na dobro przedsiębiorstwa z drugiej. (Por. § 24—26 niemieckiego projektu umowy pracy z r. 1915). Chodzi też o podobny wypadek przejścia praw i obowiązków z trwałego stosunku vi legis.

595 Umowa o naukę. ART. 477. § 1. W braku szczególnych przepisów ustawy przepisy działu niniejszego stosuje się odpowiednio do umowy, przez którą pracodawca zobowiązuje się przygotować ucznia do praktycznego zawodu w związku z pracą wykonywaną dla pracodawcy. § 2. Pracodawca obowiązany jest zatrudniać ucznia w sposób odpowiadający jego przyszłemu zawodowi oraz powinien pozostawić mu odpowiedni czas wolny od pracy do uzupełnienia wykształcenia zawodowego w szkole oraz do wypoczynku i praktyk religijnych. Umowa o wyszkolenie (Lehrvertrag, contrat d‘apprentissement) nie jest umową o pracę. Niewątpliwie jednak dadzą się do niej zastosować wszystkie przepisy, mające na celu ochronę pracownika, o ile nie chodzi o wynagrodzenie pieniężne (art. 319/3 pr. szwajc.). Rozumie się, że przy zawarciu umowy z niewłasnowolnym potrzeba przestrzegania wszelkich przepisów pr. familijnego, a więc, gdyby to prawo tego wymagało, także zatwierdzenia sądu opiekuńczego. DZIAŁ II Umowa o dzieło. ART. 478. Przez umowę o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania zamówionego dzieła, zamawiający zaś do zapłaty wynagrodzenia. Art. 477. Fenichel Zygmunt: Przepisy o uczniach, terminatorach, praktykantach i wo-Art. 478. Fenichel Zygmunt: Stanowisko prawne administratora realności. Gi. r. 1936, str. 176. FI.: Czy chałupnikowi przysługuje prawo do wypowiedzenia. P. S. r. str. str. 137, Pietkiewicz Kazimierz: Umowa o pracę i dzieło na tle postanowień Cz. S. r. 1935, str. 155, 210.

﻿596 Umowa o dzieło nie wyklucza ingerencji i kontroli ze strony dającego zlecenie, który może udzielać wskazówek i decydować w jaki sposób zlecenie ma być wykonane. Nie stoi również na przeszkodzie przyjęciu umowy o dzieło okołiczność, że przyj* mujący zamówienie według umowy korzystał z pomocniczych sił roboczych i prócz ryczałtowego wynagrodzenia za swą pracę miał zastrzeżone pewne świadczenie w naturze. (U. S. N. z 17. 12. 1936, C I 497/36; Przegł. Ubezp. Społ. z r. 1937, poz. 103). Zob. O. S. N. z 11. 5. 1937, C II 443/37 przy art. 441. Istotnym znamieniem umowy o dzieło, którym różni się ona od umowy o pracę jest, że przedmiotem świadczenia jest wynik pracy, tj. skończony rezultat pracy, jako całość, gdy przedmiotem świadczenia z umowy o pracę jest pełnienie pracy jako takiej przez pewien czas, wynik jej zaś jedynie naturalnym jej następstwem. Natomiast obojętnym jest, czy chodzi o wytworzenie dzieła nowego, czy o przekształcenie (naprawę) dzieła już istniejącego, czy rezultat będzie rzeczą zmysłową (np. sporządzenie ubrania, wystawienie budynku) czy umysłową — co (np. napisanie dzieła, sprawdzenie ksiąg rachunkowych), czy więc się z tym łączy — będzie to praca wyższa czy niższa. Według pojęć nowoczesnych tak operae liberales jak i illiberales mogą być przedmiotem umowy zarówno o pracę (w razie oparcia się na określeniu czasowym pracy) jak i umowy o dzieło (w razie gdy chodzi o rezultat pracy). Obydwom rodzajom umowy wspólne jest też, że obie są w zasadzie odpłatne do tego stopnia, że wynagrodzenie jest dorozumiane i że postanowienia ich do umów darmych zastosowane być mogą tylko analogicznie, jak daleko dopuszczalną jest analogia, a więc np. już nie gdy chodzi o rękojmię, bo co do darmych wskazane jest pod tym względem analogiczne stosowanie przepisów o darowiźnie. ART. 479. Jeżeli nie umówiono się o wysokość wynagrodzenia, należy się wynagrodzenie, odpowiadające wartości pracy i wydatkom przyjmującego zamówienie. Obowiązki przyjmującego zamówienie, ART. 480. Jeżeli obowiązek osobistego wykonania lub kierowania wykonaniem dzieła nie wynika z umowy ani z natury świadczenia, przyjmujący zamówienie może poruczyć wykonanie innej osobie pod własną odpowiedzialnością. Art. 480. Kapustij Borys: Pro widpowidalnist za poruczennia wykonnania czynytbi tretij osobi w świtli k. 1936, str. 6.

597 Osobiste pełnienie obowiązków przedsiębiorcy nie jest istotnym wymogiem umowy o dzieło, chociaż może być umówione a często wynika z natury świadczenia (np. artystycznego). Poza tym k. z. na równi traktuje osobiste wykonanie dzieła z wykonaniem go przez innego. Stąd wynika, jako reguła, wolność przedsiębiorcy używania nie tylko pomocników ale i zastępców (substytutów) w pracy. On bowiem z reguły nie oddaje pracy swej do dyspozycji zamawiającego lecz ją tylko pod swoją odpowiedzialnością osobistą organizuje, tzn. że za rezultat odpowiada tak samo, jak gdyby ją spełnił osobiście. Od tej odpowiedzialności nie może się uchylić nawet w razie konieczności zastąpienia się innymi. Nie ma tedy miejsca odpowiedzialność tylko za tzw. culpa in eligendo. ART. 481. Jeżeli nic innego nie wynika z umowy lub ze zwyczaju, przyjmujący zamówienie winien dostarczyć potrzebnych do wykonania dzieła materiałów, narzędzi i środków pomocniczych. Przepis ten jako norma dyspozytywna liczy się z powszechnym w zakresie umowy o dzieło zwyczajem, pozostawiając zresztą stronom wolność odstąpienia od niego. W przypadku, gdy materiału dostarcza przedsiębiorca, może być wątpliwe, czy mają być do umowy tej zastosowane przepisy o sprzedaży, umowie o dzieło. Wtedy bowiem razem z odbiorem gotowego czy o dzieła odbywa się przejście własności na zamawiającego a co najmniej materiał zostaje przez niego (odpłatnie) nabyty. Zachodzi więc jedno z istotnych znamion sprzedaży. Prawo rzymskie jak wiadomo, kazało w takim przypadku zastosowywać przepisy o kupnie. Z pomiędzy nowszych ustawodawstw za nim poszedł k. c. n. (§ 651) z niektórymi wyjątkami, jeżeli przedsiębiorca zobowiąże się dostarczyć zamawiającemu rzeczy niezamiennej zmysłowej, wykonanej z materiału przez siebie dotylko zdają sobie sprawę, trudności w konkretnych przypadkach nie usuwa. Stanowisko k. N. jest wątpliwe (art. 1711 w porównaniu z art. 1787). Wobec tego najpraktyczniejszym wydaje się unormowanie umowy o dzieło także i w tym wypadku zupełnie samodzielnie, a więc pominięcie odwoływania się do umowy sprzedaży, z wyjątkiem odwołania się do zasad sprzedaży co do rękojmi. Strony zawierając umowę o dzieło kładą, chociaż często nieświadomie główny nacisk na pracę przedsiębiorcy i czynią różnicę między sprzedażą a wykonaniem dzieła. I tak np. bywają ludzie, którzy zasadniczo nie kupują gotowego ubrania lub obuwia, lecz zamawiają je u osób, do których mają zaufanie, że robotę „na urząd" wykonają, polegając na ich sprawności w organizowaniu pracy, ich zdolnościach i sumienności. Umowa o dzieło więc w intencji stron z reguły Art. 481. Fenichel Zygmunt: „Zwyczaje" w k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 125.

598 nie traci charakteru swego i nie staje się sprzedażą, chociażby przedsiębiorca dostarczał materiału w całości. W intencji zamawiającego wytwór, będący rezultatem pracy indywidualnej nie traci znaczenia, które umowę o dzieło różni zasadniczo od umowy sprzedaży. Z tym k. z. się liczy a do umowy sprzedaży odwoływa się tylko pod względem rękojmi. Nie zaleca się także czynić różnicy między rzeczą zamienną a niezamienną, jak to czyni § 651 k. c. n. Różnica ta może być często wątpliwa wobec tego, że strony częstokroć rzeczy, które z natury swej są zamienne, traktują jako niezamienne i odwrotnie, a w ten sposób pozostawionoby kwalifikację prawną umowy znowu zamiarowi stron, który najczęściej jest fikcją. Nie jest trafne zapatrywanie, objawione w ciągu obrad nad k. c. n. (Prot. II, str. 340), jakoby zamiar zamawiającego w umowie o dostarczenie rzeczy zawsze był skierowany tylko na wymianę rzeczy za pieniądze a przedsiębiorca tylko dlatego zobowiązał się do pracy, że odpowiedniego towaru gotowego nie miał na składzie. Kto zamawia so-ART. 482 Jeżeli materiałów dostarcza zamawiający. sób i zdać sprawę z zużycia zamawiającemu oraz zwrócić mu niezużytą resztę. Gdy materiału dostarcza zamawiający, materiał ten jest w ręku przedsiębiorcy cudzą własnością z przeznaczeniem użycia go w celu wskazanym. Stąd płynie obowiązek celowego zużycia, zwrotu reszty pozostałej i zdania sprawy ze zużycia. ART. 483. Gdy materiał, dostarczony przez zamawia, jącego, nie nadaje się do prawidłowego wykonania dzieła albo gdy istnieją lub zajdą okoliczności, które mogą przewinień o tym niezwłocznie zawiadomić zamawiającego w przeciwnym razie odpowiada za szkodę. O odpowiedzialności za szkodę zob. art. temu wykonaniu, odnosi się także do gruntu, na którym stanąć ma budynek. Grunt nie jest materiałem budowlanym ale obowiązek zbadania, jak i zawiadomienia o jego wadliwości odnosi się zarówno do niego jak i do materiału, dostarczonego przez zamawiającego. Przestroga ze strony przedsiębiorcy jest konieczna, gdyż on jest z reguły znawcą, dlatego obowiązek ten nałożony jest na przedsiębiorcę pod sankcją szkodliwych następstw zaniechania. ART. 484. Jeżeli przyjmujący zamówienie zwleka rozpoczęciem albo wykończeniem dzieła tak, że nie można

Kodeks zobowiązań — Art. 484—486. 599 przewidywać, iżby zdołał ukończyć ie w czasie umówionym, zamawiający może od umowy odstąpić, nie czekając terminu wykonania. Jakkolwiek przedsiębiorca ma wykonać dzieło i popada w zwłokę dopiero, gdy terminu oddania nie dotrzymuje, to jednak w przypadku, gdy zwleka z rozpoczęciem lub wykończeniem dzieła, zamawiający powinien mieć możność odstąpienia od razu od umowy i poruczenia roboty komu innemu. Tak pr. szwajc. (art. 336). ART. 485. § 1. Gdy w ciągu wykonywania dzieła okaże się, że przyjmujący zamówienie wykonywa je w sposób wadliwy albo przeciwny umowie, zamawiający może go wezwać o zmianę sposobu wykonywania i w miarę potrzeby wyznaczyć mu w tym celu odpowiedni termin, a po bezskutecznym upływie tego terminu odstąpić od umowy albo powierzyć poprawienie lub dalsze wykonanie innej osobie na koszt i niebezpieczeństwo przyjmującego zamówienie. § 2. W razie odstąpienia od umowy lub powierzenia wykonania innej osobie, zamawiający może, jeśli sam dostarczył materiału, żądać wydania materiału albo rozpoczętego dzieła. Często zamawiającemu zależy na tym, aby już w czasie wykonywania rzeczy zamówionej miał możność pewnej kontroli nad robotą, wprawdzie nie w tym celu, aby mógł wydawać wskazówki co do jej wykonania lecz dlatego, aby mógł przeszkodzić wykonywaniu w sposób, niezgodny z umową. Jest to zresztą w interesie obydwóch stron, bo i przedsiębiorcę chroni cd późniejszej odpowiedzialności, a w każdym razie od niepotrzebnych procesów. Tu jednak wymaga k. z. za wzorem pr. szwajc. (art. 366 ust. 2) wyznaczenia czasu odpowiedniego i zagrożenia odstąpieniem od umowy. Rozdział III. Rękojmia za wady dzieła. ART. 486. § 1. Gdy dzieło ma wady, które czynią je niezdatnym do zwykłego użytku, albo które sprzeciwiają się wyraźnej umowie, zamawiający może od umowy odstąpić; w przypadku innych wad zamawiający może żądać obniżenia wynagrodzenia w odpowiednim stosunku.

Kodeks zobowiązań — Art. 486 ﻿600 § 2. Jeżeli wady dadzą się usunąć, zamawiający może uprzednio zażądać ich usunięcia i w tym celu wyznaczyć przyjmującemu zamówienie odpowiedni termin z zagrożepo bezskuteczny! ipływie tego terminu nie przyj mie naprawy. § 3. Przyjmujący zamówienie może odmówić napra wy, gdyby była połączona z nadmiernymi kosztami. K. N. nie zawiera żadnych przepisów o rękojmi za wady dzieła. Dopóki zamawiający dzieła nie odebrał, może zawsze z powodu wadliwości odmówić przyjęcia i ewentualnie wystąpić z roszczeniami z powodu niedopełnienia a w szczególności żądać rozwiązania umowy po myśli art. 1184. Po odebraniu może zdaniem jurysprudencji żądać rękojmi tylko wówczas, gdy przyjmujący zamówienie dostarcza materiału, gdyż wówczas traktuje się przyjmującego zamówienie jak sprzedawcę. W przeciwnym wypadku istnieje tylko specjalny przepis o rękojmi za budynki. K. c. a. zastosowuje przepisy o rękojmi przy sprzedaży z tą różnicą, że zamawiający ma prawo odstąpienia także i przy wadach niesą sprzeczne z wyraźnymi warunkami (§ 1167). wyznaczenia czasokresu do usunięcia wady a po upływie daje zamawiającemu, prawo wyboru między przemianą a obnikojmi ze stanowiskiem skutków niedopełnienia umowy i zbudowania na nich jednej konstrukcji skutków prawnych. Pr. obi. szwajc. zbliża się w art. 368 do stanowiska kodeksu austr., dając zamawiającemu zależnie od rodzaju wady, bądź prawo odstąpienia od umowy, bądź obniżenia ceny lub żądania naprawy. w k. przychyla się w zasadzie do stanowiska k. c. a. z szwajc., tzn. staje stanowczo na gruncie rękojmi, co nie pozbawia zresztą zamawiającego osobnych roszczeń z powodu niedopełnienia umowy, służących mu wedle ogólnych zasad, tzn. o ile warunki tychże roszczeń zachodzą. Roszczenia z tytułu rękojmi, niezależnie od winy przyjmującego zamówienie i dopuszczalne po dopełnieniu, tj. przyjęciu dzieła, są ogromnym uproszczeniem stosunku i ewentualnego procesu. Również w tym punkcie zgadza się k. ż. z k. c. a. i pr. szwajc., że nie pozostawia, jak przy sprzedaży, zamawiającemu prawa wyboru między odstąpieniem od umowy a obniżeniem ceny, lecz uwzględniając interes przyjmującego zamówienie, dla którego zwykle odrzucone dzieło, jako przystosowane do indywidualnych potrzeb zamawiającego, nie przedstawia wartości, ogranicza to prawo odrzucenia do wypadków wad rzeczywiście doniosłych, istotnych. Natomiast prawo żądania naprawy projekt w odróżnieniu od tych kodeksów, daje zamawiającemu także przy wadach większych, jeżeli tylko są usuwalne, gdyż powinno się uczynić wszystko, by cel umowy został osiągnięty, tj. zamawiający otrzymał dzieło dla siebie przydatne, a interes przyjmującego zamówienie jest dostatecznie chroniony przepisem art. 486 § 3 k. z.

Kodeks zobowiązań — Art. 487—489. ART. 487. Prawa, wymienione w artykule poprzedzającym, nie służą zamawiającemu, jeżeli wskazówkami swymi wbrew przestrogom przyjmującego zamówienie albo w inny sposób sam spowodował wadliwość dzieła. ART. 488. O ile z artykułów poprzedzających nie wynika nic innego, do rękojmi za wady fizyczne i prawne dzieła stosuje się odpowiednio przepisy o rękojmi przy umowie sprzedaży z tą zmianą, że roszczeń z tytułu rękojmi za wady budynku nie można dochodzić sądownie po upływie lat pięciu od chwili oddania. O rękojmi za wady fizyczne i prawne przy sprzedaży zob. art. 306—336. K. z. określiwszy w art. 486 zasadnicze skutki rękojmi za wady fizyczne dzieła w sposób odmienny od przepisów dotyczących sprzedaży, powołuje się zresztą tak pod względem warunków dochodzenia rękojmi jak i innych skutków na przepisy wydane dla sprzedaży, jak to czyni k. c. a. i k. c. n. wychodząc z założenia, że istota odpowiedzialności jest w obu wypadkach ta sama (zwichnięcie równowagi wzajemnych świadczeń skutkiem wad, których przy zawarciu umowy strony nie brały i w myśl zasad uczciwego obrotu nie powinny były brać w rachubę). W dwóch kierunkach tylko potrzebne były pewne odchylenia. Jedno z nich, zawarte w art. 487 k. z. wynika z natury rękojmi, jako sui generis roszczenia odszkodowawczego: kto sam swoją szkodę spowodował, nie może żądać jej wynagrodzenia w jakiejkolwiek formie od drugiego. Drugie odchylenie dotyczy terminu zawitego dla roszczeń z tytułu rękojmi za wady budynku, zgodne zresztą z postanowieniem art. 336 § 1 k. z. Czasokres roczny, przyjęty przy sprzedaży, jest za krótki, gdyż wady budynku okazują się z natury rzeczy dopiero po dłuższym czasie. K. N. przyjmuje lat 10 (art. 1792), k. c. n. (§ 638), pr. szwajc. (art. 371 ust. 2), kod. jap. (art. 638) lat 5. K. z. poszedł za wzorem tych ostatnich. Rozdział IV. Obowiązki zamawiającego. ART. 489. § 1. W braku odmiennej umowy przyjmującemu zamówienie należy się wynagrodzenie w chwili oddania dzieła. § 2. Jeśli dzieło ma być oddawane częściami, a wynagrodzenie obliczono za każdą część z osobna, wynagrodzenie należy się w chwili oddania każdej części.

Kodeks zobowiązań — Art. 489—49 ﻿602 Odpowiednio do powszechnie przyjętego zwyczaju wynagrodzenie w braku odmiennej umowy staje się płatne w chwili oddania dzieła, albo poszczególnych części, za które je osobno wyznaczono. Zamawiający, odbierając rzecz, równocześnie winien zapłacić wynagrodzenie. Jest to konsekwencja zasady, przyjętej w umowach wzajemnych, wymagających z reguły równoczesnych świadczeń. ART. 490. § 1. Gdy strony zawarły umowę o ryczałtowe wynagrodzenie, przyjmujący zamówienie nie może żądać podwyższenia wynagrodzenia, chociażby w czasie zawarcia umowy nie można było przewidzieć rozmiarów lub kosztu robót. § 2. Gdyby jednak skutkiem zmiany stosunków, której nie można było przewidzieć, wykonanie dzieła groziło przyjmującemu zamówienie rażącą stratą, sąd może podwyższyć ryczałt lub rozwiązać umowę, jeżeli uzna to za konieczne zgodnie z wymaganiami dobrej wiary, po rozważeniu interesów stron obu. Przepis ten odpowiada potrzebom życiowym, gdyż celem umowy o ryczałtowe wynagrodzenie jest przerzucenie ryzyka ewentualnej zwyżki kosztów na przedsiębiorcę. Por. art. 1793 k. N. ART. 491. § 1. Gdy umowa zawarta była na podstawie kosztorysu, a w toku wykonania zajdzie konieczność znacznego przekroczenia kosztorysu, przyjmujący zamówienie obowiązany jest zawiadomić o tym zamawiającego, w przeciwnym razie traci prawo żądania nadwyżki kosztów. § 2. W razie konieczności znacznego przekroczenia kosztorysu zamawiający ma prawo odstąpić od umowy, jednakże obowiązany jest uczynić to bezzwłocznie i w tym przypadku obowiązany jest zapłacić przyjmującemu zamówienie godziwe wynagrodzenie za wykonaną pracę. Jeżeli strony nie umówiły się o ryczałtowe wynagrodzenie lecz zawarły umowę na podstawie szczegółowego kosztorysu, może być wątpliwym, kto za jego przekroczenie odpowiada. Zwyczajnie bywa, że preliminarz (spisany czy ustny) służyć ma tylko celowi zorientowania się zamawiającego pod względem nakładu, na jaki winien się przygotować. Jeśli jednak przedsiębiorca przyjmie gwarancję za jego prawdziwość, to słusznie nie będzie miał prawa żądania podwyżki w razie jego przekroczenia, ale z drugiej strony nie będzie też obowiązany do zniżenia. Wynika to z natury gwarancji i osobnego przepisu w tym względzie, jak § 650 Je. c. n. i 1170 a ust. 1 k. c. a., nie potrzeba.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 491—493. 603 Gdyby zaś przyjmujący zamówienie takiej gwarancji nie objął, może żądać podwyżki w miarę zwiększonych kosztów po myśli art. 490 a contrario. Wobec tego, że zamawiający z reguły bywa przygotowany raczej na zwiększenie aniżeli na zmniejszenie kosztów, drobne stosunkowo różnice nie wchodzą w rachubę. Gdyby jednak okazała się znaczna nadwyżka ponad koszta preliminowane, która by się uniknąć nie dała, zamawiający mógłby się znaleźć w położeniu, iż zwiększonym wydatkom nie podoła. Na ten przypadek daje mu k. z. za wzorem § 650 k. niem., § 1170 a ust. 2 k. c. a. i art. 375 pr. szwajc. możność wycofania się z interesu, ale zarazem nakłada nań obowiązek wynagrodzenia przedsiębiorcy za roboty już wykonane, jeśli tenże w czas o koniecznym zwiększeniu kosztów go poinformował, do czego jest obowiązany pod sankcją, że inaczej traci prawo do wynagrodzenia za roboty wykraczające ponad kosztorys. ART. 492. Gdy wykonanie dzieła nie dojdzie do skutku, zamawiający nie może odmówić wynagrodzenia, jeśli przyjmujący zamówienie był gotów do wykonania umowy, a doznał przeszkody z przyczyn dotyczących zamawiającego. Jednakże w tym przypadku zamawiający może potrącić to, co przyjmujący zamówienie oszczędził z powodu zaniechania dzieła. Postanowienie to polega na tej samej zasadzie, co art. 455, tj. że z reguły nikt nie powinien ponosić następstw wydarzeń, które nastąpiły wyrażając niezależnie od niego w osobie lub majątku innego, czyli — się dodatnio — każdy powinien ponosić następstwa wydarzeń które zaszły bez czyjejkolwiek winy w jego sferze osobistej lub majątkowej. Takim wydarzeniem jest w szczególności także, jeśli zamawiający chociażby bez winy swej ze swej strony nie wykona czynności koniecznej do wykonania dzieła, np. nie dostarczy gruntu, na którym ma stanąć budynek, albo nie zechce zachować się spokojnie przy portretowaniu lub fotografii. Por. § 1168 k. c. ?., § 642 k. c. n. ART. 493. § 1. Gdy dzieło przed oddaniem ulegnie utracie skutkiem wypadku, przyjmujący zamówienie nie może żądać wynagrodzenia, chybaby zamawiający dopuścił się przedtem zwłoki w odbiorze. § 2. Zamawiający może żądać zwrotu wartości dostarczonego przez siebie materiału, jeżeli przyjmujący zamówienie był w zwłoce, a nie dowiedzie, że utrata dzieła byłaby nastąpiła, chociażby oddał dzieło w czasie właściwym. Art. 493. Fenichel Zygmunt: Ciężar dowodu w k. z. Proc. Cyw. r. 1934, str. 321.

Kodeks zobowiązań — Art. 493—494. ﻿604 § 3. Jeżeli dzieło uległo zniszczeniu skutkiem wadliwości materiału, dostarczonego przez zamawiającego, przyjmujący zamówienie, jeśli zwrócił uwagę zamawiającego na wadliwość materiału, ma prawo żądać godziwego wynagrodzenia za wykonaną pracę. Nie ma wątpliwości, że po oddaniu dzieła zamawiający nie może czynić odpowiedzialnym przedsiębiorcy za jego przypadkowe zaginięcie lub pogorszenie. Musi on więc wypłacić przedsiębiorcy umówione wynagrodzenie, bo inaczej strata dotknęłaby bez żadnej racji przedsiębiorcę. Zanim dzieło nie zostanie oddane, znajduje się ono w ręku przedsiębiorcy, który podejmując się pracy, przyjmuje na siebie obowiązek oddania i odpowiedzialność za jego spełnienie. Gdy jednak po myśli ogólnej zasady zobowiązanie skutkiem czystego przypadku gaśnie, przedsiębiorca od świadczenia i wynagrodzenia szkody jest wolny ale też i umówionego wynagrodzenia żądać nie może. Od tej zasady uczynić należy tylko jeden wyjątek, a mianowicie w razie zwłoki wierzyciela. Gdyby jednak wadliwość materiału przez zamawiającego dostarczonego była przyczyną zaginięcia a zamawiający mimo przestrogi przedsiębiorcy żądał był użycia jego, uznać należy, że przyjął na siebie niebezpieczeństwo połączone z użyciem materiału, a gdy tym samym pośrednio spowodował przypadek, wynagrodzić winien przedsiębiorcę co najmniej za dotychczasową pracę i wydatki. Całego wynagrodzenia k. z. nie przyznaje przedsiębiorcy, ponieważ tenże obejmując pracę bez względu na nieprzydatny materiał, musi być również uważany za takiego, który przyjął na siebie ryzyko. Ryzyko utraty materiału przed oddaniem dzieła ponosi ten, kto go dostarczył. ART. 494. Jeżeli wykonanie dzieła wymaga współdziałania zamawiającego, przyjmujący może, gdy zamawiający nie współdziała, wyznaczyć mu odpowiedni termin z zagrożeniem odstąpienia, a po jego bezskutecznym upływie od umowy odstąpić. Przepis ten, wzorowany na §§ 642 i 643 k. c. n. i § 1168 k. c. a. stwierdza najpierw, że zamawiający ma obowiązek spółdziałać, o ile to jest potrzebne (np. zgłosić się do miary ubrania, oddać przedmiot wymagający reperacyj itd.) a w razie jego niedopełnienia choćby bez winy zamawiającego, nadaje przyjmującemu zamówienie prawo odstąpienia od umowy po uprzednim zakreśleniu odpowiedniego czasokresu do wykonania potrzebnych czynności przez zamawiającego. Chodzi o to, że prawa z art. 492 nie zawsze dostatecznie zapewniają interes przedsiębiorcy, który, jak długo umowa nie jest rozwiązana, musi być przygotowany na to, że zamawiający się zgłosi i nie może przyjmować zamówień, które by mu wykonanie umowy w późniejszym czasie uniemożliwiły (np. wyjazd budowniczego do innej miejscowości na dłuższą budowę). Wobec strat, jakie z tego mogą dlań wyniknąć, wynagrodzenie z art. 492 k. z. może mieć znikome znaczenie.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 494—497. 605 K. c. n. i k. c. a. łączą w wypadkach takiego zagrożenia od razu rozwiązanie umowy z chwilą bezowocnego upływu czasu. K. z. licząc się z tym, że poczucie obowiązku spółdziałania nie jest w społeczeństwie jeszcze dość silne oraz z tym, że przedsiębiorca mimo upływu czasu będzie często wołał czekać jeszcze na współdziałanie zamawiającego, wymaga wyraźnego oświadczenia o odstąpieniu. ART. 495. Zamawiający obowiązany jest odebrać dzieło, które przyjmujący zamówienie oddaje mu zgodnie ze swym zobowiązaniem. Rozdział V. Rozwiązanie umowy. ART. 496. Dopóki dzieło nie jest skończone, zamawiający może w każdej chwili odstąpić od umowy za zapłatą umówionego wynagrodzenia; może jednak potrącić to, co przyjmujący zamówienie oszczędził z powodu zaniechania dzieła. Przepis ten odpowiada praktycznej potrzebie, gdyż osobiste stosunki zamawiającego odgrywają przy umowie o dzieło większą rolę niż przy sprzedaży a obowiązek pełnego odszkodowania i wynagrodzenia za wykonaną już pracę zabezpiecza dostatecznie przedsiębiorcę. Podobnie art. 1794 k. N., § 649 k. c. n. i art. 377 pr. szwajc. Pod względem sposobu obliczenia roszczeń przedsiębiorcy w tym wypadku k. z. poszedł za wzorem k. N. i pr. szwajc., uważając ten sposób za łatwiejszy w zastosowaniu, niż sposób, przyjęty w § 649 k. c. n. ART. 497. § 1. Umowa o dzieło, którego wykonanie zależy od osobistych przymiotów przyjmującego zamówienie, rozwiązuje się skutkiem jego śmierci lub niezdolności do pracy. Przyjmujący zamówienie lub jego spadkobiercy mogą żądać zwrotu ceny przygotowanego materiału i zapłaty części wynagrodzenia, odpowiadającej wykonanej pracy, o ile jedno i drugie ma wartość dla zamawiającego. § 2. Jeżeli umrze zamawiający, spadkobiercy jego są nadal umową związani. Śmierć przedsiębiorcy rozwiązuje umowę tylko wtedy, gdy chodzi o jego osobiste działanie. Por. § 1171 k. c. a. i art. 379 pr. szwajc. Śmierć zamawiającego nie czyni zmiany w umowie, gdyż prawa i obowiązki, jako majątkowe, przechodzą na dziedziców.

606 DZIAŁ III Zlecenie. ART. 498. § 1. Przez umowę zlecenia przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonej czynności dla dającego zlecenie. szczególny rodzaj umowy, podlegają przepisom ceniu. Umowa komisu (art. 581 k. h.), ekspedycji (art. 598 k. h.) i przewozu (art. 613 k. h.) są również umowami o zlecenie, sto= suje się przeto do nich subsydiarnie przepisy o zleceniu. Umowa, którą właściciel domu powierza drugiemu zarząd nie, nie jest umową o pracę lecz umową zlecenia. Zarządcy zwol= nionemu nie należy się więc wynagrodzenie za trzymiesięczny okres wypowiedzenia. (O. S. N. z 4. 1. 1937, C II 2073/36; N. K. Z. z r. 1937, str. 119, Zb. O. S. N. C. z r. 1937, poz. 296). Art. 498. Administrator domu jako strona w procesie (artykuł dyskusyjny). P. S. str. 356. str. 149. r. 1936, str. 176. str. 233. 115. str. 9. Ub. Spoi. r. 1937. str. 279.

﻿Skład sumy dłużnej do depozytu sądowego, unormowany szczegółnymi przepisami w kodeksie zobowiązań (art. 231—238), nie podpada pod ogółne przepisy art. 498 — 516 k. z. o zleceniu, a co za tym idzie żądanie zwrotu depozytu nie może znajdywać uzasadnienia w przepisach k. z. o zleceniu. (O. S. N. z 9. 1. 1936, C II 2097/35, N. K. Z. z r. 1936, str. 93, O. S. P. z r. 1936 poz. 744). Nauka o odgraniczeniu tej umowy od innych pokrewnych, a w szczególności od umowy o pracę i o dzieło, znajduje się jeszcze w stadium płynnym. K. c. n. upatruje tę różnicę w tym, że zlecenie (Auftrag) jest umową z istoty swej darmą (nieodpłatną), owe inne umowy (o pracę, o dzieło) odpłatne. Odróżnienie to wzięte z prawa rzymskiego (mandatum nisi gratuitum nullum) dziś już jest anachronizmem, ponieważ dziś nieodpłatne zlecanie tych czynności, które były przedmiotem rzymskiego mandatum zdarza się stosunkowo rzadko. Nieodpłatności więc k. z. nie wymaga przy zleceniu tak samo, jak prawo szwajcarskie, lecz różnicę między umową o pracę i o dzieło a umową o zlecenie pokłada w rodzaju czynności, którą przyjmujący zlecenie spełnić się zobowiązuje. Chodzi mianowicie o takie czynności przy zleceniu, w których nie wystarcza techniczna sprawność wykonującego, lecz w których odgrywają wybitną rolę jego inicjatywa i decyzja. Mieli to niewątpliwie na myśli także autorowie k. c. n., używając do wyrażenia czynności będącej przedmiotem zlecenia wyrazu „Geschaft". Pojęcie tego „Geschaft“ nie jest jednak ustalone. Ma tendencję do rozszerzającego tłumaczenia i może doprowadzić znowu do zatarcia różnicy między umową o zlecenie a umową o pracę, jak tego dowodzi przykład nowego prawa obligacyjnego szwajcarskiego z r. 1911 (art. 394). Dlatego k. z. uważa za wskazane ograniczyć pojęcie spraw, na które może się rozciągać zlecenie do takich, które się łączą z zawarciem czynności prawnych. Jeżeli więc zlecam komuś, aby spełniał pewne funkcje faktyczne, np. palenie w piecu przez pewien czas albo sporządzenie ubrania, będzie to umowa o pracę albo o dzieło. Jeżeli zaś zlecam mu spełnienie jakiejś czynności prawnej, np. zawarcie umowy lub naruszenie cudzego posiadania, umową o zlecenie. ART. 499. Zlecenie, dotyczące czynności prawnej, obejmuje, w braku odmiennej umowy umocowanie do wykonania czynności w imieniu dającego zlecenie. Przyczyną wyróżnienia wyżej wskazanych czynności, jako stanowiących przedmiot odrębnej umowy o zlecenie w odróżnieniu od czynności, będących przedmiotem umów o pracę lub o dzieło, jest potrzeba BIBLIOGRAFIA Art. 499. Grzybowski Stefan M.: Prawo autorskie i k. z. N. K. Z. r. 1936, str. 81, 85, 89. Kurzer Fryderyk: Pełnomocnictwo i pokrewny stosunek prawny według k. z. w porównaniu z kod. austr. Gł. Pr. r. 1936, str. 483.

608 wielokrotnie odmiennych postanowień, uzasadnionych ich szczególnym charakterem (szczególny stopień zaufania, możność rozwiązania z obu stron każdego czasu nawet bez ważnych przyczyn, prawo odstąpienia od wskazówek dającego zlecenie w pewnych wyjątkowych przypadkach, odrębny sposób określenia stopnia odpowiedzialności itp.). Jakkolwiek nie jest koniecznym, by przyjmujący zlecenie zawsze miał pełnomocnictwo do działania w imieniu dającego zlecenie (jak to stanowi np. k. N. art. 1984), gdyż może istnieć zlecenie bez umocowania i umocowanie bez zlecenia, to jednak w normalnych wypadkach udzielenie zlecenia zawarcia czynności prawnej mieści w sobie umocowanie do jej zawarcia imieniem dającego zlecenie, bo w ten sposób cel zlecenia najłatwiej da się osiągnąć, a przy tym uwzględnić należy, że przyjmujący zlecenie nie daje tym samym do zrozumienia, że chce osobiście zaciągać wobec osób trzecich zobowiązania. Gdy to ostatnie jest zamiarem stron, wyraźnie się o to zwykle umawiają. Dlatego k. z., biorąc ten normalny stan rzeczy za podstawę, wprowadza domniemanie umocowania o ile umowa inaczej nie stanowi. Nie czyni różnicy, czy następstwa prawne tej czynności mają się objawić bezpośrednio w sferze prawnej zastąpionego, czy też mają wywrzeć wpływ na tę sferę za pośrednictwem innego aktu prawnego, a zatem czy są wykonywane w imieniu dającego zlecenie, czy nie. Koniecznym jest tylko, aby były wykonywane na rachunek dającego zlecenie, także więc czynność komisjonera przedsięwzięta w własnym tegoż imieale na rachunek dającego zlecenie podchodzi pod pojęcie zlecenia. ynika, że przyjmujący zlecenie zobowiązał się wykowykonane za wynagrodzeniem. § 2. Gdy w umowie nie określono wysokości wyna. grodzenia, należy się wynagrodzenie, odpowiadające nakła dowi pracy. W przypadku płatnego zlecenia wynagrodzenie należy uiścić, w braku odmiennej umowy, po wykonaniu zleceniu (art 510). Zlecenie może być odpłatne lub darme. Za regułę uważa k. z. odpłatne, biorąc wzgląd na dzisiejsze stosunki. Darme jest zlecenie tylko Jeżeli z umowy w umowie tak wyraźnie postanowiły albo jeśli nie-ART. 501 Kto jest ustanowiony przez władzę do spełniania czynności dla drugich, albo kto zawodowo tym Art. 500.

609 się trudni, powinien, jeżeli nie chce przyjąć zlecenia, zawiadomić o tym niezwłocznie dającego zlecenie. § 2. Taki sam obowiązek ciąży na osobie, która dającemu zlecenie oświadczyła gotowość załatwiania czynności pewnego rodzaju. § 3. Zaniechanie zawiadomienia pociąga za sobą odpowiedzialność za wynikłą stąd szkodę. Przepis ten wzorowany na § 663 k. c. n. ma na celu ochronę zaufania publiczności opartego na przypuszczeniu, że osoba powołana do spełniania czynności prawnych za inne z mocy urzędowego upoważnienia lub swego zawodu otrzymane zlecenie przyjmie. K. z. uważa za wystarczającą ochronę nałożenie na taką osobę obowiązku natychmiastowego zawiadomienia dającego zlecenie o nieprzyjęciu zlecenia, wprowadzając jako sankcję niedopełnienia tego obowiązku, podobnie jak k. c. n., obowiązek odszkodowania. Dający zlecenie powinien też uwzględnić, czy ten, •do kogo się zwraca, ma możność odmówienia przyjęcia na czas i nie powinien go stawiać w położeniu przymusowym. Rozdział II. Obowiązki stron. ART. 502. 1. Przyjmujący zlecenie powinien je wykonać sumiennie i ze starannością, jakiej wymaga rodzaj czynności. § 2. Może bez uprzedniej zgody dającego zlecenie odstąpić od wskazanego sposobu wykonania zlecenia, gdy nie ma możności użyskania tej zgody, a zachodzi uzasadniony powód do przypuszczenia, że dający zlecenie zgodziłby się na zmianę, gdyby wiedział o istniejącym stanie rzeczy. Stosunek unormowany zleceniem polega na zaufaniu nie tylko w sprawność ale i w wierność (uczciwość) przyjmującego zlecenie. Temu zaufaniu odpowiadać więc powinna nie tylko staranność wymagana w obrocie ale też i pewne przymioty charakteru. Słusznie pr. obi. szwajc. żąda w art. 398, aby wykonanie nie tylko było dobre ale i wierne (execution bonne et fidele). Przyjmujący zlecenie odpowiada więc nie tylko za brak staranności lecz za wszystkie wbrew interesowi zlecającego podjęte działania a więc za takie, które jakkolwiek poprawne z punktu widzenia fachowego zdolne były skierować sprawę na mniej korzystne dla dającego zlecenie tory. Tenże powinien mieć możność polegania na tym, że sprawa będzie załatwiona nie tylko lege artis ale z możliwą dla niego korzyścią i z uwzględnieniem jego specjalnych interesów. Jeśli dający zlecenie nie wskazał sposobu, w jaki ma być spełnione, przyjmujący winien je spełnić według swej najlepszej wiedzy Kodeks zobowiązań 39

Kodeks zobowiązań Art. 502—503 ﻿610 w sposób przez siebie za najlepszy uznany. Jeśli dający zlecenie wskazał sposób załatwienia imperatywnie, tj. oświadczył, że nie chce mieć interesu w inny sposób załatwionego, przyjmujący zlecenie obowiązany jest przestrzegać tego sposobu. Sposób załatwienia zlecenia wiąże przyjmującego nie tylko wtedy, gdy jest wyrażony w umowie, ale także, gdy podany jest później. Nie można bowiem odmówić dającemu zlecenie prawa dyspozycji swoim interesem. Gdyby takie późniejsze zarządzenie było uciążliwszym do spełnienia, np. gdyby ktoś przyjął był zlecenie spełnienia sprawy we Lwowie, a dający zlecenie później zarządził, aby je spełnił w Nowym Jorku, przyjmujący zlecenie może uchylić się od prowadzenia czynności przez wypowiedzenie tak samo, jak to może uczynić, gdyby sposób załatwienia podany już w umowie uważał za nieodpowiedni, przez nieprzyjęcie zlecenia. Wyjątkowo k. z. za wzorem wszystkich niemal ustawodawstw pozwala od wskazanego sposobu załatwienia odstąpić, wszakże tylko pod warunkiem, iżby nie było możności zasięgnięcia decyzji dającego zlecenie. Aby jednak i w tym wypadku możliwie chronić interes dającego zlecenie, k. z. wymaga, aby istniał uzasadniony powód do przypuszczenia, że dający zlecenie, gdyby miał wiadomość o prawdziwym stanie rzeczy, zgodziłby się na zmianę (art. 397 pr. szwajc. i § 665 k. c. n.). Wtedy przyjmujący zlecenie wolny jest od odpowiedzialności za zmianę sposobu spełnienia, co go jednak nie uwalnia od odpowiedzialności, gdyby obrany przez niego sposób nie odpowiadał wymogom nienia Inną jest kwestia, czy przyjmujący zlecenie ma odstąpienia od zlecenie skutkiem zmienionych okoliczności może ponieść szkodę. Wobec tego, że dający zlecenie jest dominus negotii a tym samym wolno mu obrać także i niekorzystny dla siebie sposób załatwienia interesu, obowiązek przyjmującego zlecenie do odstąpienia od tego sposobu nie daje się uzasadnić. Natomiast z obowiązku staranności w spełnieniu zlecenia wynika obowiązek zawiadomienia dającego zlecenie o potrzebie odstąpienia od wskazanego sposobu, jeżeli takie zawiadomienie jest możliwe. ART. 503. § 1. Przyjmujący zlecenie ma prawo powierzyć wykonanie zlecenia osobie trzeciej tylko wtedy, gdy wynika to z umowy lub ze zwyczaju, albo gdy go do tego zmuszają okoliczności. § 2. W przypadkach takich obowiązany jest donieść natychmiast dającemu zlecenie o osobie i miejscu zamieszkania swego zastępcy i wówczas odpowiada tylko za winę w wyborze zastępcy. Art. 503. Fenichel Zygmunt: „Zwyczaje" w k. z. Gł. Adw. r. 1934. str. 125. Kapustij Borys: Pro wldpowidalnist za poruczennia wykonnania czynytbi tretij osobi w świtli k. z. ż. Pr. r. 1936, str. 6.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 503—505. 61 § 3. Zastępca odpowiedzialny jest za swe czynności również wobec dającego zlecenie. § 4. W przypadkach, gdy przyjmujący zlecenie odpowiada za czynności swego zastępcy jak za swe własne czynności, ich odpowiedzialność jest solidarna. Z natury umowy o zlecenie, jako opartej na zaufaniu wynika, że przyjmujący zlecenie musi spełnić zlecenie osobiście i nie może się substytuować. Taką przynajmniej jest z reguły wola stron. Domniemanie to ustępuje, gdy z umowy wynika, chociaż niekoniecznie wyraźnie, że dający zlecenie godzi się na substytucję. W szczególności tak można przypuszczać, jeżeli w pewnych zawodach, np. w adwokaturze istnieje zwyczaj substytuowania się a substytucja wyraźnie wzbronioną nie została. Obowiązuje to nie tylko przy umowach odpłatnych ale także i wówczas, gdy interes bywa załatwiany z przyjaźni, z grzeczności itp. Także sama natura czynności może wskazywać na to, czy osobiste działanie przyjmującego zlecenie jest wymagane, czy nie. Od tej reguły wskazany jest jednak wyjątek w wypadkach konieczności, który przyjmują także i inne ustawodawstwa. Przypuszczać bowiem należy, iż raczej będzie odpowiadać interesowi dającego zlecenie, aby je wypełnił kto inny, aniżeli aby miało pozostać niespełnionym. W Wypadkach, w których przyjmujący zlecenie upoważniony jest do poruczenia czynności innej osobie, powinno to nastąpić z możliwym uwzględnieniem interesu dającego zlecenie. Dlatego przyjmujący zlecenie nie tylko odpowiada za winę w wyborze ale powinien też bezzwłocznie uwiadomić dającego zlecenie o osobie i miejscu zamieszkania substytuta, aby dający zlecenie mógł się co do niego oświadczyć, względnie wejść z nim w bezpośrednie porozumienie. O ile przyjmujący zlecenie to uczynił a nadto nie ponosi winy w wyborze swego zastępcy, słusznym jest, aby był wolny od dalszej odpowiedzialności za działania zastępcy: jest to naturalne następstwo prawa substytuowania. Inaczej, jeżeli zawiadomienia zaniechał, gdyż wówczas dający zlecenie ma prawo polegać na tym, że przyjmujący zlecenie je wykonuje i za to wykonanie odpowiada. ART. 504. Jeżeli przyjmujący zlecenie powierza jego wykonanie osobie trzeciej, nie będąc do tego uprawniony, odpowiada także za przypadkową utratę lub uszkodzenie rzeczy dającego zlecenie, które w przeciwnym razie nie byłoby nastąpiło. Kto zobowiązał się wykonać zlecenie bez ART. 505. odpowiada tylko za szkodę, wyrządzoną wynagrodzenia, BIBLIOGRAFIA Art. 505. Pogoda Benon: Odpowiedzialność za brak staranności w zawodzie. Gt. S. r. 1934. nr. 4.

Kodeks zobowiązań Art. 505—506, rozmyślnie lub wskutek braku staranności, jakiej zwykł do. kładać we własnych sprawach. ﻿O odszkodowaniu zob. art. 239 i nast Niesłuszne byłyby wymagania od kogoś, kto zobowiązał się wypełnić zlecenie drugiego darmo, większej staranności, aniżeli dokłada w własnych sprawach. Postanowienie to jest konieczne w tym celu, ażeby dający zlecenie wiedział z góry, czego się może spodziewać od osoby, wykonującej darmo zlecenie. Tę samą myśl wyraża art. 1992 k. N. jednak w sposób zbyt nieokreślony. ART. 506. § 1. Przyjmujący zlecenie powinien udzielać dającemu zlecenie potrzebnych wiadomości o przebiegu sprawy, a po wykonaniu zlecenia lub po wcześniejszym rozwiązaniu umowy złożyć mu sprawozdanie. § 2. Powinien mu wydać wszystko, co przy wykonaniu zlecenia dla niego uzyskał, choćby działając w imieniu własnym, w szczególności powinien przelać na niego wierzytelności, jakie nabył we własnym imieniu na jego rachunek. Obowiązek udzielania wiadomości na każde żądanie dającego zlecenie, niemniej złożenia rachunku po skończeniu interesu albo wcześniejszym rozwiązaniu umowy, wynika z natury zlecenia. Obowiązek oddania rzeczy, nabytych dla dającego zlecenie obejmuje, co zresztą rozumie się samo przez się, nie tylko rzecz samą, lecz także wszelki przyrost owoce, tak naturalne jak cywilne, jakie się dostały do rąk przyjmującego zlecenie albo też u niego powstały. Termin oddania rzeczy nie jest oznaczony. Wchodzi więc w zastosowanie art. 192 § 2 i 243 k. z., wedle których przyjmujący zlecenie winien oddać rzecz bez niepotrzebnej zwłoki, a dopuszcza się zwłoki dopiero po zawezwaniu. Nie byłoby usprawiedliwione, gdyby przyjmujący zlecenie rzeczy albo sumy, uzyskane dla dającego zlecenie zatrzymywał u siebie. Tak co do pieniędzy jak i co do innych przedmiotów jest on tymczasowym depozytariuszerą, do używania rzeczy przechowywanych nieupoważnionym; gdyby ich mimo to używał, winien nie tylko zwrócić otrzymaną korzyść, ale odpowiada w razie winy za szkodę. W szczególności gdyby był w zwłoce z oddaniem kapitałów, obowiązany jest do opłacania odsetek zwłoki. Przelew wierzytelności powinien być dokonany wedle zasad art. 168—176. Art. 506. Perl Tadeusz: Kontrahenci umowy ajencyjnej. M. Pr. H. W. r. 1935, str. 129.

Kodeks zobowiązań — Art. 507—509. ﻿613 ART. 507. Przyjmującemu zlecenie nie wolno używać rzeczy i kapitałów dającego zlecenie. Od kapitałów, zatrzymanych ponad potrzebę, powinien płacić dającemu zlecenie odsetki ustawowe. K. z. wprowadza za wzorem k. c. n. i pr. obi. szwajc. obowiązek zapłaty odsetek prawnych od kapitałów, które przyjmujący zlecenie zatrzymuje ponad potrzebę u siebie bez względu na to, czy ponosi winę względnie, czy wskutek wezwania popadł w zwłokę. Obowiązek ten k. wprowadza k. z. w przeświadczeniu, że w normalnym toku rzeczy nikt nie trzyma kapitałów bez ulokowania ich na procent, lecz pobiera od nich odsetki, np. na swoim koncie w banku. Aby zaś nie dawać powodu do procesów, jakie odsetki pobrał, k. z. sądzi, że odpowiada interesowi obu stron przyjąć za pobrane odsetki prawne i nałożyć obowiązek ich zwrotu na rzecz dającego zlecenie. Ażeby jednak postanowienie to nie rodziło przypuszczenia, że przyjmującemu zlecenie wolno jest tych kapitałów używać dla siebie jak to mogłoby mieć miejsce na gruncie k. c. n., wypowiada k. z. wyraźnie zakaz ich używania. ART. 508. Dający zlecenie powinien zwrócić przyjmującemu zlecenie wydatki i nakłady, poczynione przez niego celem należytego wykonania zlecenia, wraz z odsetkami ustawowymi od chwili, kiedy wydatki i nakłady były uczynione, oraz zwolnić go od zobowiązań, które przyjmujący zlecenie w powyższym celu zaciągnął w imieniu własnym. Z natury umowy o zlecenie wynika, że wszelkie wydatki i koszta, spełnieniem zlecenia, winien ponieść dający zlecenie wzgl. jeśli je poniósł przyjmujący zlecenie, zwrócić mu je z procentami. ART. 509. Jeżeli wykonanie zlecenia wymaga wydatków i nakładów, dający zlecenie winien na żądanie przyjmującego udzielić mu odpowiedniej zaliczki. Obowiązek dania zaliczki na żądanie przyjmującego zlecenie odpowiada realnej potrzebie bez różnicy, czy chodzi o umowę darmą czy BIBLIOGR a Art. 507. i k. h. P. S. r. 1937, str. 257. r. 1935, str. 691. Art. 508.

Kodeks zobowiązań — Art. 5 1 0—5 ! 2 ﻿614 ART. 510. W przypadku płatnego zlecenia wynagrodzenie należy uiścić, w braku odmiennej umowy, po wyko naniu zlecenia. Art. ten odpowiada przyjętemu zwyczajowi, podobnie jak w umowie o pracę. ART. 511. Jeżeli kilka osób dało lub przyjęło zlecenie wspólnie, odpowiadają względem drugiej strony solidarnie. Solidarność dyktowana jest w takich rzadkich zresztą przypadkach względami praktycznymi i naturą umowy o zlecenie, gdyż będące jej przedmiotem zawieranie czynności prawnych dla drugiego wyklucza możliwość odpowiedzialności podzielonej. Wygaśnięcie zlecenia, § 1. Dający zlecenie może odwołać je ART. 512. w każdym czasie, powinien jednak w takim przypadku zwrócić przyjmującemu zlecenie wydatki i nakłady, jakie ten popłatnego zlecenia obowiązany jest zapłacić mu część wynastr. odpowiadającą jego dotychczasowym czynno- § 2. Przyjmującemu zlecenie wolno również w każdym czasie przez wypowiedzenie uchylić się od wykonania zlecenia. Jeżeli jednak zlecenie było płatne, a wypowiedzenie nastąpiło bez ważnego powodu, przyjmujący zlecenie odpowiada za szkodę. § 3. Zrzeczenie się z góry prawa odwołania lub wypowiedzenia z ważnych powodów jest nieważne. Art. 512. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia Fenichel Zygmunt: Zrzeczenie się prawa według str. 193. Adw. r. 1934, Kurzer Fryderyk: Pełnomocnictwo i pokrewny stosunek prawny według

Kodeks zobowiązań — Art. 5 I 2—5 1 3. ﻿615 Zlecenie dane przez upadłego wygasa z ogłoszeniem upadlości. Wierzytelność z tytułu poniesionej wskutek tego straty mo= że być zgłoszona do masy upadłości. Zlecenie dane upadłemu może być odwołane z ogłoszeniem upadłości bez odszkodowania (art. 43 pr. upadł.). Spomiędzy ogólnych przyczyn zgaśnięcia zobowiązań mają szczególne zastosowanie przy umowie o zlecenie odwołanie i wypowiedzenie oraz śmierć jednej z stron. W szczególności co do rozwiązania z woli stron k. z. przyjmuje zasadę uznaną we wszystkich prawodawstwach nowoczesnych, że jednej i drugiej stronie wolno stosunek wytworzony umową o zlecenie rozwiązać jednostronnie każdego czasu a to ze strony dającego zlecenie przez odwołanie, ze strony przyjmującego przez wypowiedzenie. Tak jedno jak i drugie następuje oświadczeniem woli wolnym od wymagań pewnej formy, oddanym wobec drugiej strony. Możność każdoczesnego rozwiązania umowy wynika z natury jej, opartej na zaufaniu. Leży ona w interesie obu stron, w szczególmożność wypowiedzenia nie szkodzi interesom dającego zlecenie, zmuszony do prowadzenia sprawy zastępca mimo woli i sumienswojej i wszelkich zastrzeżeń prawnych nie będzie prowadził spratakim oddaniem się, jakiego wymaga prowadzenie cudzego interesu prawnego. Zresztą przyjmujący zlecenie może mieć słuszne powody wypowiedzenia, np. gdyby wymagania drugiej strony sprzeciwiały się jego przekonaniom lub dobrym obyczajom. Nie byłoby jednak przez gdzie takie ograniczenie prawa wypowiedzenia do wypadków, słuszne powody istnieją, dopuszczać interwencji sędziego. Związanie się z góry na pewien czas nie przeszkadza niu ani nia szkody. Dowolna rozwiązalność umowy jest tak dalece istotną jej cechą, że zrzeczenie się jej z którejkolwiek strony z góry musi być uznane za bezskuteczne. ART. 513. Jeżeli odwołanie lub wypowiedzenie zlecenia nastąpiło w czasie nieodpowiednim, strona odwołująca lub wypowiadająca obowiązana jest naprawić wynikłą stąd szkodę. Strona rozwiązująca umowę liczyć się jednak powinna z tym, że także moment rozwiązania może być powodem szkody drugiej strony, np. jeśli adwokat wypowie pełnomocnictwo bezpośrednio przed rozprawą, w takich warunkach, iż dający zlecenie nie może znaleźć innego zastępcy. Dlatego wprowadza k. z. odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną nie odwołaniem lub wypowiedzeniem jako takim, lecz uskutecznieniem tego odwołania lub wypowiedzenia nie w porę. Tym samym zbędne było ograniczenie prawa wypowiedzenia do czasu odpowiedniego (§ 671 ust. 2 k. c. n.) jak też rozszerzenie do wypadków odwołania lub wypowiedzenia przepisu art. 515 k. z. o obowiązku dalszego prowadzenia czynności mimo zgaśnięcia zlecenia.

Kodeks zobowiązań — Art. 5 I 4—5 I 6 ART. 514. W braku odmiennej umowy zlecenie nie wygasa ani wskutek śmierci dającego zlecenie, ani skutkiem okoliczności, że dający zlecenie stał się niezdolnym do działań prawnych; chociażby jednak zlecenie wygasło, przyjmuczynności mogłaby wyniknąć szkoda, prowadzić te czynności nadal, dopóki spadkobiercy albo przedstawiciel ustawowy dającego zlecenie nie będą mogli zarządzić inaczej. Śmierć dającego zlecenie, wobec tego, że na spadkobierców przechodzi między innymi prawami także i prawo odwołania zlecenia, nie rodzi z reguły sama przez się skutku rozwiązania stosunku. Dalsze jego trwanie może być i najczęściej bywa dla spadkobierców pożądane. Nie przerywa bowiem ciągłości interesu. Inaczej jest, jeżeli w umowie odm;ennie postanowiono. To samo odnosi się do utraty zdolności do działania po stronie dającego zlecenie. ART. 515. W braku odmiennej umowy zlecenie wygasa wskutek śmierci przyjmującego zlecenie. Jego spadkobiercy powinni niezwłocznie donieść o jego śmierci dającemu ﻿zlecenie przerwania powierzonych przyjmującemu zlecenie czynności mogłaby wyniknąć szkoda, prowadzić te czynności nadal, dopóki dający zlecenie nie będzie mógł zarządzić inaczej. Inaczej rzecz się ma w razie śmierci przyjmującego zlecenie. Z zasady zaufania do osoby zastępcy i obowiązku jego z reguły działania osobistego wynika potrzeba rozwiązania stosunku w tym przypadku, o którym winien być dający zlecenie bezzwłocznie zawiadomiony przez spadkobierców przyjmującego zlecenie. ART. 516. Jeżeli zlecenie wygasło, uważa się je mimo to za istniejące na korzyść przyjmującego zlecenie aż do chwili, kiedy dowiedział się o wygaśnięciu zlecenia. Przepis ten jest konieczny dla ochrony przyjmującego zlecenie przed skutkami zgaśnięcia, o którym on nie wiedział, np. w razie śmierci dającego zlecenie, natomiast nie wchodzą tu w rachubę wypadki zgaśnięcia wskutek odwołania lub wypowiedzenia i nie potrzeba tego wyraźnie wypowiadać w ustawie, gdyż odwołanie jako oświadczenie woli prze-Art. 514. Perl Tadeusz: Zawarcie 1 rozwiązanie umowy ajencyjnej, r. 1935, str. 82.

Kodeks zobowiązań — Art. 5 I 6—5 1 7. 617 znaczone dla drugiej osoby skutecznym jest dopiero z chwilą, gdy do niej dojdzie, zaś o wypowiedzeniu oczywiście wypowiadający musi wiedzieć. DZIAŁ IV. Pośrednictwo. ART. 517. Kto przyrzeka drugiemu wynagrodzenie za nastręczenie sposobności do zawarcia umowy z inną osobą, albo za pośredniczenie przy zawarciu takiej umowy, obowiązany jest zapłacić wynagrodzenie tylko wtedy, gdy umowa zostanie zawarta wskutek zabiegów pośrednika. Przepis art. 517 k. z. stosuje się do kupca (ajenta), który podejmuje się stałego pośredniczenia w zawieraniu umów na rzecz dającego polecenie lub zawierania ich w jego imieniu, jedynie subsydiarnie, gdy nie mają zastosowania art. 568— 580 k. h. O pośrednictwie ubezpieczeniowym zob. rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1954 r. (Dz. U. R. P. Nr 96, poz. 864) oraz rozporządzenie wykonaw= cze z dnia 11 lutego 1955 r. (Dz. U. R. P. Nr 12, poz. 66). Pośrednikowi nie należy się wynagrodzenie za doprowadzę* nie do zawarcia umowy kupna=sprzedaży nieruchomości, jeżeli nie doszło do zawarcia tej umowy w formie aktu notarialnego. (O. S. N. z 22. 12. 1956, C II 1979/56; Zb. O. S. N. C. z r. 1957, poz. 264). Umowa o wynagrodzenie za pośrednictwo w zawarciu mak żeństwa jest sprzeczna z dobrymi obyczajami (O. S. N. z 5. 7. 1956, C II 628/56; N. K. Z. z r. 1956, str. 166). Wielka, jeśli nie przeważna część umów wszelkiego rodzaju dochodzi do skutku za pośrednictwem osób, które najczęściej w celach zarobku a często bezinteresownie starają się nastręczyć drugim sposobność zawarcia umowy zdolnej zadość uczynić potrzebie jednej a niekiedy BIBLIOGRAFIA Art. 517. Fenichel Zygmunt: Ajent, pośrednik i pełnomocnik handlowy wedle k. h. 1 k. z. P. P. H. r. 1934, str. 14. Fenichel Zygmunt: Umowa o pracę 1 pośrednictwo w II projekcie Komisji Kodyfikacyjnej. Gł. Adw. r. 1932, nr 4. Grzybowski Stefan M.: P>awo autorskie i k. z. N. K. Z. r. 1936, str. 81. 85, 89. Rosenblilth Ignacy: Pośrednictwo. E. P. P. XXVII.

Kodeks zobowiązań — Art. 5 I 7. ﻿618 także i drugiej strony. W tym celu informują je o takiej sposobności, wyszukują współkontrahentów, zapoznawają ich wzajemnie, nakłaniają ich do wzajemnych ustępstw, starają się o usunięcie trudności oraz o pogodzenie wzajemnych często sprzecznych interesów i tym sposobem doprowadzają do porozumienia. Nie spełniają one żadnych czynności prawnych, nie mogą być też poczytane za zastępców lub pełnomocników; działanie ich jest natury czysto faktycznej, nie uprawniają ani zobowiązują stron interesowanych, a jednak poruczenie im takiego pośrednictwa wytwarza między poruczającym a pośrednikiem pewien stosunek obowiązkowy, który wymaga odrębnego uregulowania. Z wyjątkiem przypadków, w których działanie ich jest powodowane przyjaźnią, zażyłością lub uprzejmością, czynią to w celach zarobkowych, wymawiając sobie bądź od jednej bądź od obydwóch stron wynagrodzenie w formie prowizji. Stąd poszło, że wytworzyła się klasa tzw. pośredników, popularnie zwanych faktorami, poświęcających się wyłącznie i zarobkowo stręczeniu interesów; ale i poza tą klasą ludzi często osoby innych zawodów poświęcają się takim samym czynnościom, korzystając z swej znajomości osób i stosunków, aby doprowadzić do zawarcia interesu między osobami trzecimi i zasłużyć sobie na stręczne. Różnią się oni od tzw. stręczycieli handlowych, którzy bądź mają pewnego rodzaju stanowisko urzędowe (senzale) oparte na nominacji przez władzę, bądź też jak wedle najnowszego k. handl. niem. wprawdzie nie mają stanowiska urzędowego ale korzystają z pewnych praw, określonych ustawą i nałożone mają pewne ściśle określone obowiązki. Stosunek prawny tych pośredników do poruczających jest zatem określony specjalnymi ustawami, które art. 237 k. z. utrzymuje w mocy. Poza pośrednikami handlowymi ilość osób oddających się zajęciu pośredniczenia w zawieraniu interesów prawnych jest znaczna. Mimo to ich prawa i obowiązki do niedawna nie były uregulowane ustawami, lecz rozstrzygał bądź zwyczaj, bądź starano się poddawać ich prawa obowiązki pod niektóre istniejące w ustawodawstwach typy umów o usługi, a w szczególności pod przepisy umowy o pracę lub o dzieło, albo nawet pod przepisy o zlecenie, które to przepisy jednak z powodu właciwości ich zajęcia tylko z trudnością zastosować się dawały. W szczególności spomiędzy ustawodawstw, obowiązujących w Polsce, ani prawo francuskie, ani austriackie nie zajmowało się specjalnie umową o pośrednictwo. Pierwszy zajął się taką umową k. saski (§ 1254—1259) a za jego przykładem poszły: k. c. n. (§§ 652—656) i pr. obi. szwajc. (art. 412—418). Istota prawna umowy o pośrednictwo w teorii jest jeszcze sporną. Niektórzy (jak np. Reuling) uważają ją za umowę jednostronną, z której pośrednikowi nie urastają żadne obowiązki a jedynie prawo do wynagrodzenia zależne od spełnienia się warunku, tzn. zawarcia pod wpływem interwencji pośrednika umowy między osobami od niego zresztą niezależnymi. Zapatrywanie to motywowane jest okolicznością, że pośrednik nie bierze na siebie obowiązku doprowadzenia do skutku umowy, ani też odpowiedzialności za niepowodzenie, której by drogą procesu dochodzić można. Działalność jego jest spełnieniem warunku nie obowiązku: jeżeli pośrednik działa, czyni to conditionis implendae a nie solvendi causa. Byłoby to więc przyrzeczeniem darowizny pod warunkiem zawieszającym, że pod wpływem pośrednika pewna umowa zostanie zawarta, a więc niewątpliwie sprzeczne z zamiarem stron, z których ani jedna nie ma zamiaru obdarowania, ani druga przyjęcia darowizny.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 517—520. 619 Inni (Dernburg, Crome, Schollmayer) podtrzymują konstrukcję umowy wzajemnej, utrzymując, że i pośrednik ma obowiązek działania w kierunku doprowadzenia do skutku umowy w interesie swego klienta, który to obowiązek wprawdzie ze względu na to, że spełniony być ma w sposób zależny wyłącznie od zobowiązanego, nie jest wprost zaskarżalny, ale zostaje pod sankcją tą, że w razie nieosiągnięcia celu pośrednik traci prawo do wynagrodzenia. Konstrukcja ta odpowiada też zwyczajnie zamiarom obu stron. Niewątpliwie zamawiający oświadcza wolę korzystania z usług pośrednika oraz zapłaty wynagrodzenia w razie powodzenia, a pośrednik oświadcza wolę pełnienia usług wprawdzie bliżej nieokreślonych, ale celowo sprecyzowanych i staje się tym samym dłużnikiem w znaczeniu prawnym. ART. 518. Jeżeli strony nie oznaczyły wysokości wynagrodzenia, należy się wynagrodzenie, określone przez zwyczaj. ART. 519. § 1. Jeżeli za nastręczenie sposobności do zawarcia umowy o pracę, o najem mieszkania lub o zbycie nieruchomości, albo za pośrednictwo przy zawarciu takich umów umówiono się o wynagrodzenie niewspółmiernie wysokie, sąd na wniosek dłużnika może je obniżyć. § 2. Po zapłacie wynagrodzenia obniżenie jest niedopuszczalne. w których strony wprost nie Przy zawieraniu pewnych umów, mogą się obejść bez pośredników istnieje niebezpieczeństwo, że pośrednicy, wykorzystując tę sytuację, wymawiać sobie będą niestosunkowo wysokie wynagrodzenie. W tych przypadkach wskazane jest nadanie sądowi prawa obniżenia stręcznego podobnie jak przy nadmiernej karze umownej. Ogólny przepis nadający sędziemu to prawo w innych przypadkach wyzysku (art. 43 k. z.) nie wydaje się wystarczającym dla ochrony zwłaszcza pewnych grup, gdyż decydować tu powinny nie tyle okoliczności konkretnego wypadku, jak przy wyzysku, ile socjalna doniosłość nadmiernych kosztów pośrednictwa przy zawieraniu niektórych umów, mających szczególny związek z egzystencją ludności, zwłaszcza żyjącej z pracy. ART. 520. Pośrednik ma prawo żądać zwrotu wydatków tylko wtedy, gdy prawo takie wynika z umowy. Na mocy praktykowanego powszechnie zwyczaju wydatki i nakłady ponoszą zawodowi pośrednicy z własnych funduszów uważając je za koszta swego przedsiębiorstwa. Gdyby tak się rzecz nie miała, potrzebne jest odpowiednie zastrzeżenie w umowie. Przepis ten jest konieczny dla ochrony osób używających pośredników, którzy w przeciwnym razie mogliby narażać stronę na wydatki, z którymi przy powierzaniu pośrednictwa się nie liczyła.

Kodeks zobowiązań — Art. 521—522. ﻿620 ART. 521. Pośrednik traci prawo do wynagrodzenia oraz do zwrotu wydatków, jeżeli pośredniczył także na korzyść drugiej strony mimo zakazu zawartego w umowie, albo w sposób przeciwny wymaganiom dobrej wiary i zwyczajom uczciwego obrotu. Obowiązek pośrednika wierności interesom tego, kto mu pośrednictwo poruczył, wynika z natury umowy. Poruczającemu zależy na doprowadzeniu do skutku umowy z osobą trzecią pod warunkami dla niego możliwie najkorzystniejszymi. Do tego powinien dążyć każdy, kto się podejmuje pośrednictwa i dokładać w tym celu winien wszelkiej staranności. Niewątpliwie wykracza przeciw obowiązkowi wierności pośrednik, który działa na niekorzyść swojego klienta świadomie lub w sposób przeciwny dobrej wierze lub obyczajom uczciwego obrotu. Sankcją niedopełnienia obowiązku wierności będzie utrata prawa do wynagrodzenia, gdyż interes nie dojdzie do skutku. Gdyby mimo to interes doszedł do skutku, zgoda klienta na zawarcie interesu, która najzupełniej od niego zależy, jest najlepszą wskazówką, że wśród danych okoliczności warunki przez osobę trzecią ofiarowane a przez niego przyjęte są chociażby tylko względnie najkorzystniejsze. Nawet gdyby były mniej korzystne od limitowanych w umowie z pośrednikiem, np. cena sprzedaży niższa lub cena kupna wyższa, to wobec tego, że mógł się na umowę nie zgodzić, zawarcie jej należy uważać za odstąpienie od limita. W jednym tylko wypadku należy odmówić pośrednikowi prawa do wynagrodzenia chociażby umowa przyszła do skutku a mianowicie wówczas, gdy działania jego sprzeczne z obowiązkiem wierności miały na celu korzyść drugiej strony. K. c. n. (§ 654) odmawia wynagrodzenia pośrednikowi zawsze, gdy wbrew treści umowy był czynnym dla drugiej strony. Postanowienie to nie odpowiada szczególnej naturze umowy o pośrednictwo, nie zawsze bowiem działanie na korzyść drugiego kontrahenta jest potępienia godne. Uznaje to k. handl. pozwalając pośrednikowi służyć obu stronom a nawet wymówić sobie wynagrodzenie od obydwóch. Często działanie na korzyść drugiej strony leży wprost w interesie klienta, np. jeśli pośrednik celem ułatwienia zapłaty ceny kupna wyjednywa dla drugiej ze stron pożyczkę. Dopiero wyraźne zastrzeżenie w umowie, że nie wolno działać dla drugiej strony może być rozumiane w ten sposób, że pośrednikowi nie wolno tego czynić bezwarunkowo. Poza tym sam fakt, że pośrednik działał na rzecz drugiej strony, nie uzasadnia sam przez się wniosku, że pośrednik działał wbrew obowiązkowi wierności. Decydującymi muszą być tutaj zasady dobrej wiary i uczciwości w obrocie i sędzia musi rozstrzygnąć, czy postępowanie pośrednika pozostawało z nimi w kolizji czy nie. ART. 522. Przepisy działu niniejszego nie uchybiają odmiennym przepisom o prawach i obowiązkach pośredników i ajentów handlowych i giełdowych oraz zawodowych pośredników pracy. O ajentach handlowych zob. art. 568—580 k. h.

Kodeks zobowiązań — Art. 522—523. ﻿621 maklerach giełdowych zob. rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 26 listopada 1928 r. (Dz. U. R. P. z r. 7929, Nr 3, poz. 30) o powoływaniu i zwałnianiu oraz prawach i obowiąz= kach maklerów przysięgłych na giełdach pieniężnych, oraz rozporządzenie Ministra Skarbu o powoływaniu i zwalnianiu oraz prawach i obowiązkach maklerów przysięgłych na giełdach to= warowych (Dz. U. R. P. z r. 1927, Nr 32, poz. 292). 10. zawodowym pośrednictwie pracy zob. ustawę z 21 października 1921 r. (Dz. U. R. P. Nr 88, poz. 647) o zarobkowym pośrednictwie pracy, tudzież ustawy i rozporządzenia do tej ustawy się odnoszące. DZIAŁ V. Przechowanie. Rozdział I. Przepisy ogólne. ART. 523. § 1. Przez umowę o przechowanie przechowawca zobowiązuje się czuwać przez czas oznaczony lub nieoznaczony nad zachowaniem w stanie niepogorszonym rzeczy ruchomej, oddanej na przechowanie. § 2. Jeżeli ani z umowy, ani z okoliczności nie wynika, że przechowawca zobowiązał się przechować rzecz bez wynagrodzenia, uważa się, że rzecz ma być przechowana za wynagrodzeniem. Przepisy k. z. o przechowaniu stosuje się do umowy składu, zawartej przez kupca (przedsiębiorcę składowego) i domy skła= dowe, jedynie subsydiarnie, gdy nie mają zastosowania art. 630 i nast. k. h. W przypadkach płatnego przechowania składający powi= BIBLIOGRAFIA Art. 523. Dohowory: pożyczki, wyhodżennia i perechowannia Barabolak Nykoła: r. 1935, str. 129, 133. K. Z. Depozyt nieprawidłowy. Gł. Adw. r. 1935, str. 55. Fenichel Zygmunt: Przechowanie a skład. P. P. H. r. 1935. str. 289, 337. Rosengarten Filip: Umowa o przechowanie. Rzeszów, Nakładem autora. 1936, str. 130+XXIV.

Kodeks zobowiązań — Art. 523 ﻿622 nien, w braku odmiennej umowy, zapłacić przechowawcy wyna grodzenie najpóźniej przy odbiorze rzeczy (zob. art. 532). Z naturalnego punktu widzenia, przechowanie da się pomyśleć tylko pod względem rzeczy zmysłowych i ruchomych. Jeżeli nasze prawo rzeczowe stanie na stanowisku prawa rzymskiego, co do podziału rzeczy na res corporales et incorporales, to „czuwanie nad rzeczą niezmysłową i obowiązek zwrotu jej" obejmować by musiał całkiem odmienne świadczenia ze strony zobowiązanego, które mogłyby być przedmiotem umowy pracy, o dzieło albo o zlecenie, ale nie umowy o „przechowanie". W tym znaczeniu także „przechowywanie" rzeczy nieruchomych nie da się pomyśleć. To też k. c. a., który poddaje także rzeczy nieruchome pod pojęcie umowy o „przechowanie" (§ 960), stanowi to tylko z tym zastrzeżeniem, że gdyby „przechowawcy" poruczono prócz tego inne jeszcze funkcje do spełniania, uważać go należy za „pełnomocnika". Przypadki, w których dozorcy rzeczy nieruchomej nic innego, jak tylko „czuwanie" nad rzeczą jest poruczone, są nader rzadkie i wystarczą przepisy o umowie o pracę, a wciągając rzeczy nieruchome do zakresu umowy o przechowanie, musielibyśmy zadać pewien gwałt naturalnemu znaczeniu „przechowania". Słusznie więc k. N. (art. 1918) i k. c. n. (§ 688) ograniczają podobnie jak i pr. szwajc. (art. 472) „przechowanie" do rzeczy ruchomych. rozumie się wymaga nadto, ażeby rzecz była „cudzą' w stosunku do przechowawcy. Łatwo jednak stać się może, że uprawniony do użytkowania albo zastawca odda rzecz właścicielowi w jego przechowanie. Właściciel ma wtedy wszelkie obowiązki przechowawcy, nie ma więc powodu stawiania takiego wymagania. Tak samo nie ma powodu wymagania, ażeby składający był właścicielem rzeczy powierzonej (art. 1922 k. N.). Zdarzają się bowiem przypadki, w których ktoś widzi się w konieczności oddania cudzej rzeczy będącej w jego faktycznym władztwie, w przechowanie osoby trzeciej w interesie właściciela, co byłoby niemożliwe, gdyby tylko właściciel był do tego uprawniony. Wszak w niektórych przypadkach nawet przechowawcy wolno rzecz cudzą dać w przechowanie komu innemu. K. N. zresztą z tego zasadniczego stanowiska swego konsekwencji nie wysnuwa, nakazując przechowawcy zwrócić rzecz tylko temu, kto mu ją powierzył, a zabraniając mu (art. 1937) żądania od składającego dowodu własności (art. 1938). Nie widzi też k. z. potrzeby czynienia różnicy między składem właściwym a koniecznym (art. 1949 k. N.) z powodu, że różnica ta pociąga za sobą tylko odmienne postanowienia co do dowodu, których k. z. nie wprowadza, a odpowiedzialność utrzymujących gospody jest przedmiotem osobnego uregulowania. Określając istotę umowy o przechowanie, k. z. za wzorem k. c. n. (a tak samo pr. obi. szwajc.) nie wspomina o ciążącym na przechowawcy obowiązku zwrotu rzeczy tej samej (in specie) gdyż obowiązek ten nie ma samoistnego znaczenia, lecz tak samo jak przy najmie, użyczeniu itp. wynika z faktu zakończenia stosunku umownego między stronami. — lege non distinguente Przedmiotem przechowania mogą być rzeczy ruchome wszelkiego rodzaju, a więc tak zamienne jak i niezamienne, ale obowiązek zwrotu w umowie o przechowanie odnosi się zawsze do zwrotu tej samej rzeczy, chociażby zamiennej, która została złożoną. Tym się różni umowa o przechowanie od tzw. depozytu nie-

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 523—-525. 623 prawidłowego — depositum irregulare (art. 515 k. z.), który jest umową sui generis i odrębnego wymaga uregulowania. Od umowy o przechowanie odróżnić należy pozwolenie umieszczenia rzeczy cudzej w obrębie obejścia albo mieszkania. Brak tu bowiem jednego z istotnych znamion tej umowy, tj. przyjęcia obowiązku czuwania (custodia). Obowiązek przechowywania rzeczy zdarza się często nie tylko na podstawie umowy o przechowanie ale także, jako uboczny, w innych stosunkach obowiązkowych: w umowie o pracę, o dzieło, o zlecenie, a nawet w umowach mających na celu przeniesienie własności (por. art. 1137 k. N.. art. 3 proj. cz. og.), w umowie o wygodzenie i najem, w ogóle zawsze, gdy kto, choćby chwilowo, ma rzecz cudzą w swoim władztwie faktycznym, a z obowiązkiem zwrotu jej drugiemu, a nawet poza zakresem umów obligacyjnych, w przypadkach prawa zastawu, prawa retencji itp. Rozstrzygają wówczas przepisy o interesie głównym a zastosowanie przepisów o umowie o przechowanie, nastąpić może analogicznie tylko, gdy istnieją warunki analogii. ART. 524. W przypadkach płatnego przechowania, jeżeli w umowie nie określono wysokości wynagrodzenia, należy się wynagrodzenie oznaczone przez obowiązującą tarysłuszności. W związku z §-em drugim art. 523 k. z. artykuł ten normuje wysokość wynagrodzenia w przypadkach odpłatności umowy. Zachowany jest tu zwyczajny porządek, naprzód rozstrzyga umowa, w braku określenia w umowie taryfa, w końcu zaś zwyczaj miejscowy i zasady słuszności. Rozdział II Obowiązki stron. ART. 525. § 1. Przechowawca powinien czuwać nad rzeczą w sposób, do jakiego się zobowiązał, a w braku umowy w tym względzie w sposób, jaki wynika z przyjętego zwyczaju lub z natury przechowywanej rzeczy. § 2. Ma prawo i obowiązek zmienić miejsce i sposób przechowania rzeczy, w umowie określone, gdy okaże się to konieczne celem ochrony rzeczy od utraty lub uszkodzenia. BIBLIOGRAFIA Art. 524. Medyński Władysław Jan: Prawo słuszne w k. z. N. K. Z. r. 1937, str. 1,. 5. 9. 13, 17, 21, 25. 33.

Kodeks zobowiązań — Art. 525—526. ﻿624 Jeżeli uprzednie uzyskanie zgody składającego jest możliwe, przechowawca powinien postarać się o nią przed dokonaniem zmiany. Paragraf pierwszy tego artykułu określa bliżej obowiązki przechowawcy pod względem sposobu czuwania nad rzeczą powierzoną, a więc umieszczenia jej, zabezpieczenia przed uszkodzeniem lub kradzieżą itp. Decyduje w tym względzie umowa, a w braku jej przyjęty zwyczaj i natura rzeczy. Według tych wskazówek należy też rozstrzygnąć, czy do obowiązków przechowawcy należy też ubezpieczenie rzeczy od ognia i włamania. Kodeksy handlowe niemiecki, §§ 417 i 390 i austriacki, art. 397 w związku z austriacką ustawą o składach publicznych, § 15, nakładają obowiązek ubezpieczenia na niektóre przedsiębiorstwa trudniące się przechowaniem rzeczy. Poza tym kwestia, czy obowiązek ubezpieczenia mieści się w obowiązku staranności, musi być pozostawiona ocenieniu konkretnego przypadku. Nie podobna bowiem żądać np. od przedsiębiorcy garderoby teatralnej, aby ubezpieczał ubrania tam przechowane. Obowiązki te ciążą na przechowawcy bez różnicy, czy objął przechowanie darmo czy za odpłatą, gdyż wynikają one z celu umowy i z charakteru zaufania, które w obu wypadkach są te same (zob. jednak art. 528). Inną jest kwestia, czy za niedopełnienie tych obowiązków odpowiada przechowawca tak samo przy przechowaniu darmym i odpłatnym. Tu wskazane jest wprowadzenie pewnej różnicy a zajmuje się tym art. 528. Te same zasady obowiązują co do miejsca i sposobu przechowania rzeczy a więc w pierwszym rzędzie obowiązuje lex contractus. Jednostronna ze strony przechowawcy zmiana ustanowionego w umowie miejsca lub sposobu przechowania nastąpić może tylko wyjątkowo, jeśli rzecz w sposób dotychczasowy nadal bezpiecznie przechowaną być nie może. Wtedy nie tylko prawem ale i obowiązkiem przechowawcy jest zmiana, chociażby bez woli składającego, jeśli jego decyzji nie może zasięgnąć, w każdym jednak razie powinien przechowawca działać w myśl przypuszczalnych intencyj składającego, gdyż to wynika z właściwego tej umowie charakteru zaufania. ART. 526. Jeżeli używanie rzeczy nie jest konieczne do zachowania jej w stanie niepogorszonym, nie wolno przechowawcy używać jej bez pozwolenia składającego. Zakaz używania lub użytkowania rzeczy przechowanej wynika z natury umowy o przechowanie. Inaczej jest, gdy przechowawca, otrzymał na to zezwolenie składającego, czy to w umowie czy też później. Pozwolenie takie zwykle pozostaje w sprzeczności z właściwym przechowaniu celem gospodarczym. Skutkiem czego, jeśli objęte jest umową, wypadnie z reguły przyjąć nie przechowanie lecz wygodzenie lub pożyczkę względnie, jeżeli go udzielono później, nowację. Nie jest jednak wykluczone, że ze względu na właściwy przechowaniu cel gospodarczy umowę wypadnie uznać za przechowanie pomimo, że przechowawcy przyznano prawo używania lub użytkowania, np. gdy kto koniecznością zmuszony wyjeżdża nagle i krowę swoją oddaje w przechowanie swemu sąsiadowi pozwalając mu zresztą z niej korzystać.

﻿625 Nie każde używanie jednak powinno być oceniane według powyższych zasad. Jeśli bowiem rzecz używana być musi w celu jej konserwacji np. przejeżdżanie koni, aby się nie „zastały", jest ono bez potrzeby osobnego zezwolenia nie tylko prawem ale i obowiązkiem przechowawcy, zawartym w obowiązku czuwania nad utrzymaniem rzeczy w stanie niepogorszonym. ART. 527. § 1. Przechowawca nie ma prawa oddawać rzeczy na przechowanie innej osobie, chyba, że go do tego zmuszają okoliczności. § 2. W przypadkach, gdy mu prawo takie służy, obowiązany jest donieść niezwłocznie składającemu, gdzie i u kogo rzecz złożył i odpowiada wówczas tylko za winę w wyborze tej osoby. § 3. Zastępca w przechowaniu odpowiedzialny jest za swe czynności również względem składającego. § 4. W przypadkach, gdy przechowawca odpowiada za czynności swego zastępcy, jak za swe własne czynności, odpowiedzialność ich jest solidarna. Z natury umowy o przechowanie, jako opartej na zaufaniu wynika, że przechowawca musi rzecz przechowywać u siebie i nie może jej oddawać w przechowanie innej osobie. Taką jest przynajmniej z reguły wola stron. Od tej reguły wskazany jest jednak wyjątek w przypadkach konieczności, tj. gdy przechowawca nie może rzeczy bezpiecznie przechowywać u siebie, a oddanie składającemu wypadłoby nie w porę lub sprzeciwiałoby się obowiązkowi przechowywania przez pewien oznaczony czas. W wypadkach, w których on upoważniony jest do złożenia rzeczy u innej osoby, powinno to nastąpić z możliwym uwzględnieniem interesu składającego. Dlatego przechowawca nie tylko odpowiada za winę w wyborze trzeciej osoby, ale powinien też bezzwłocznie uwiadomić składającego o osobie, u której rzecz złożył, aby składający mógł się co do niej oświadczyć, względnie wejść z nią w porozumienie. Jeżeli przechowawca tego zawiadomienia zaniechał, słusznym jest, aby odpowiadał za winę osoby trzeciej, tak jak za swoją, gdyż składający ma wówczas prawo polegać na tym, że on rzecz przechowuje i za nią odpowiada. ART. 528. Jeżeli przechowawca przyjął rzecz na przechowanie bez wynagrodzenia, odpowiada tylko za szkodę, wyrządzoną rozmyślnie lub wskutek braku staranności, jakiej zwykł dokładać przy przechowaniu rzeczy własnych. O odpowiedzialności za szkodę zob. art. 259 i nast. Przechowawca nie odpowiada za wzięte w nieodpłatne prze= chowanie pieniądze skradzione z jego mieszkania w czasie jego

Kodeks zobowiązań Art. 528—530. 626 chwilowej nieobecności. (O. S. N. z 6. 4. 1937, C II 3015/36 N. K. Z. 2 r. 1937, str. 127). Z ogólnych zasad o odpowiedzialności za dopełnienie umowy wynikałoby, że przechowawca odpowiada za omnis culpa bez różnicy, czy chodzi o przechowanie odpłatne czy nieodpłatne. Tak też jeszcze stanowił pierwotny projekt kodeksu niemieckiego. W przypadkach, gdy przechowawca pełni obowiązki za wynagrodzeniem, zasada ta jest słuszna, wydaje się jednak zbyt surową w przypadkach, gdy przechowanie odbywa się bez wynagrodzenia. Od tego, kto przechowuje cudzą rzecz tylko z przyjaźni lub uprzejmości nie podobna wymagać takiej staranności, jak od tego, kto za to bierze wynagrodzenie. To też tak k. c. n. jak i inne nowsze prawodawstwa łagodniej traktują przechowawcę darmego. K. N. art. 1927 w zasadzie każę odpowiadać przechowawcy za winę quam in suis, w pewnych jednak wypadkach a szczególnie w umowie odpłatnej oceniać każę jego' winę surowiej. Pr. szwajc., art. 99 (odnoszący się do wszystkich umów) oraz proj. węgierski, art. 1103, przyjmując zasadniczo odpowiedzialność za omnis culpa, każą łagodniej traktować przedsiębiorcę nieodpłatnego. K. c. n. wreszcie każę przechowawcy nieodpłatnemu odpowiadać tylko za winę quam in suis (§ 690). Jakkolwiek najprostszym wydaje się stanowisko pr. szwajc. i proj, węgierskiego, pozostawiające sędziemu ocenę miary, w jakiej złagodzenie odpowiedzialności przechowawcy darmego ma nastąpić, to jednak k. z. uważa za odpowiedniejsze takie sformułowanie, które dałoby sędziemu jasne kryterium. Wychodząc z przeświadczenia, że od osoby, która przyjmuje rzecz darmo w przechowanie, nie można wymagać większej staranktórej przestrzega w przechowaniu rzeczy własnych, przyjął k. z. za wzorem k. c. n. jako kryterium diligentiam auam in suis. Uzasadnione to jest i z tego względu, że od składającego w przechowanie, darme można wymagać, aby zastanowił się nad tym, komu rzecz powierza. ART. 529. Jeżeli przechowawca zmieni bezprawnie miejsce lub sposób przechowania rzeczy, albo bez pozwolenia składającego i bez potrzeby używa rzeczy złożonej albo, nie mając do tego prawa, odda ją na przechowanie komu innemu, odpowiada także za przypadkową utratę lub uszkodzenie rzeczy, które w przeciwnym razie nie byłoby nastąpiło. Reguła, castftn sentit dominus musi doznać wyjątku w razie, gdy postępowanie przechowawcy nie odpowiada nałożonym nań obowiąz-' kom, chociażby między tym przypadkiem a tym postępowaniem, jak to z natury przypadku wynika, nie było bezpośredniego związku przyczynowego. Odpowiedzialność za przypadek spełnia tu także zadanie zabezpieczenia obowiązku, jaki przechowawca przyjął na siebie. ART. 530. Składający powinien zwrócić przechowaw Art. 530. Fenichel Zygmunt:.Problem odsetek w polskim prawie prywatnym, r. 1935, str. (69Ł

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 530—532. 627 cy wydatki i nakłady, połączone z należytym przechowaniem rzeczy, wraz z odsetkami ustawowymi od chwili ich uskutecznienia, oraz zwolnić przechowawcę od zobowiązań, które ten zaciągnął w imieniu własnym; powinien udzielić mu na żądanie odpowiedniej zaliczki. Gdy przechowanie z reguły jest w wyłącznym interesie składającego, słusznym jest, aby tenże ponosił koszty i przyjął na siebie zobowiązania, jakie w celu przechowania zaciągnął przechowawca np. gdyby najął osobny lokal lub karmił przechowane zwierzęta. Tym samym uzasadnione jest także złożenie potrzebnej zaliczki. ART. 531. Składający odpowiada za szkodę, jakiej przechowawca doznał skutkiem właściwości rzeczy przechowywanej, chyba że przechowawca w chwili przyjęcia rzeczy wiedział lub wiedzieć był powinien o jej niebezpiecznych właściwościach. Składającego trafia odpowiedzialność wedle art. 531 nawet i w tym wypadku, gdy sam bez winy swej o niebezpiecznej właściwości rzeczy nie wiedział, gdyż skoro przechowanie odbywa się w jego wyłącznym interesie, słusznie powinien ponosić ryzyko niebezpiecznej właściwości rzeczy. Natomiast nie odpowiada składający wedle k. z., jeżeli przechowawca o niebezpiecznej właściwości rzeczy wiedział lub wiedzieć był powinien, gdyż biorąc rzecz w przechowanie mimo jej niebezpiecznych właściwości np. materie wybuchowe, bydło wątpliwego zdrowia itp., przechowawca bierze niebezpieczeństwo na swe ryzyko, a zapewne każę sobie za to odpowiednio zapłacić. W interesie składającego jest zawiadomić przechowawcę o niebezpiecznej właściwości rzeczy, aby uwolnić się od obowiązku wynagrodzenia szkody, dlatego osobna wzmianka o tym, jak w § 694 k. c. n., jest zbyteczna. ART. 532. § 1. W przypadkach płatnego przechowania składający powinien, w braku odmiennej umowy, zapłacić przechowawcy wynagrodzenie najpóźniej przy odbiorze rzeczy. § 2. Jeżeli odbiór nastąpił przed upływem umówionego terminu, przechowawcy należy się tylko odpowiednia część wynagrodzenia. Artykuł ten odpowiada przyjętej także w innych stosunkach umownych zasadzie, że wynagrodzenie w braku innej umowy lub zwyczaju wypłaca się po uskutecznieniu czynności za którą wynagrodzenie umówiono.

Kodeks zobowiązań — Art. 532—534 ﻿628 Wyraża on zarazem myśl, właściwą zresztą kontraktom wzajemnym, że w braku odmiennej umowy oddanie rzeczy po przechowaniu i zapłata wynagrodzenia powinny nastąpić z ręki do ręki. ART. 533. Gdy kilka osób wspólnie przyjęło łub oddało rzecz na przechowanie, odpowiadają względem drugiej strony solidarnie. Zakończenie przechowania. ART. 534. § 1. Składający ma prawo żądać w każczasie zwrotu rzeczy, chociażby oznaczono dłuższy czas przechowania. przed upływem czasu, oznaczonego w umowie, jeżeli zachodzą ważne ku temu powody. Jeżeli czas przechowania nie był oznaczony, albo jeżeli rzecz była przyjęta na przechowanie bez wynagrodzenia, przechowawca może żądać odebrania rzeczy w każdym czasie, byleby jej zwrot nie nastąpił w chwili nieodpowiedniej dla składającego. Wierzytelności dotyczące zwrotu rzeczy oddanych na prze= chowanie nie mogą być wbrew woli wierzyciela umorzone przez potrącenie ze strony dłużnika (art. 259). Prawo odebrania rzeczy nawet przed oznaczonym terminem umowy uzasadnione jest tym, że przez złożenie w przechowanie składający nie pozbywa się prawa dyspozycji rzeczą, a przechowawca nie nabywa żadnego prawa kontynuacji stanu rzeczy, który stworzono wyłącznie w interesie składającego. Inną jest kwestia, czy i kiedy przechowawca może żądać odebrania rzeczy. Jeżeli czas przechowania nie był oznaczony, należy dać mu prawo rozwiązania umowy każdego czasu, gdyż nie można go zdawać na łaskę i niełaskę składającego. Nie powinien tylko oddawać rzeczy nie w porę. W tym ostatnim przypadku bowiem, gdyby sam dalej rzeczy przechowywać nie mógł, może skorzystać z art. 527 k. z. i oddać rzecz w przechowanie innej osobie. Jeżeli czas przechowania był oznaczony, k. c. n. daje przechowawcy prawo żądania wcześniejszego odebrania tylko z ważnych powodów. Pr. szwajc. tylko w razie zaistnienia nieprzewidzianej zmiany stosunków, niepozwalających na dalsze bezpieczne przechowanie rzeczy względnie Art. 534. Fenichel Zygmunt: Depozyt nieprawidłowy. Gł. Adw. r. 1935, str. 55.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 534—537. 629 na przechowanie bez szkody przechowawcy. Za właściwsze uznać należy stanowisko k. c. n., bo nie jest nawet w interesie składającego, aby przechowawca zmuszony był przechowywać rzecz mimo, że ma ważne powody do jej oddania, dlatego tylko, że ich nie przewidział przy zawarciu umowy. Natomiast w jednym wypadku wskazanym jest odstąpienie od k. c. n., a mianowicie wówczas, gdy przechowanie odbywa się bez wynagrodzenia, ograniczenie prawa wcześniejszego oddania do istnienia ważnych powodów byłoby dla przechowawcy zbyt uciążliwe. ART. 535. Zwrot rzeczy powinien nastąpić w miejgdzie miała być przechowywana. scu, ART. 536. § 1. Przechowawca powinien zwrócić rzecz składającemu, chociażby osoba trzecia rościła sobie do niej prawo. § 2. Jeżeli przechowawca otrzyma sądowy zakaz zwrotu rzeczy składającemu, powinien niezwłocznie zawiadomić go o tym. Z umowy o przechowanie wynika, że przechowawca obowiązany jest do zwrotu rzeczy nie właścicielowi, tęcz temu, kto mu ją powierzył. Rozumie się samo przez się, że nie ma prawa odmawiać zwrotu składającemu pod pretekstem, że nie jest właścicielem, a nawet zarzutu, że on sam (przechowawca) jest właścicielem, podnosić nie może. O pretensjach osób trzecich, choćby wykazały wobec niego własność, rozstrzygać nie może, lecz powinien o nich zawiadomić składającego, aby mu dać sposobność bronienia się. Gdyby jako dzierżyciel pozwany został skargą o własność, k. p. c. daje mu środki przez wskazanie poprzednika (art. 81 —83 k. p. c.). ART. 537. Przepisy działu niniejszego nie uchybiają przepisom, dotyczącym depozytu sądowego i przechowania u innych władz publicznych, oraz przepisom prawa o domach K. z. postanowień o sekwestrze nie zawiera, gdyż wypadki te, wobec instytucji złożenia do depozytu sądowego, są coraz mniej praktyczne a zresztą wystarczą ogólne przepisy o składzie odpowiednio stosowane i przepisy o tłómaczeniu umów w części ogólnej. Natomiast należało wyraźnie utrzymać w mocy odmienne przepisy, dotyczące specjalnych umów składu np. bagażu na kolejach, depozytu sądowego, złożenia w domach składowych. BIBLIOGRAFIA Art. 535. Fenichel Zygmunt: Depozyt nieprawidłowy. Gł. Adw. r. 1935, str. 55.

Kodeks zobowiązań — Art. 538. 630 DZIAŁ VI. Odpowiedzialność i prawo zastawu utrzymujących hotele, zajazdy i podobne zakłady. ART. 538. § 1. Osoby, utrzymujące zarobkowo hotele, zajazdy i podobne zakłady, odpowiadają za szkody, poniesione przez gości wskutek utraty lub uszkodzenia rzeczy przez nich wniesionych, chybaby udowodniły, że szkodę spowodował sam gość lub osoba, towarzysząca mu albo go odwiedzająca, albo że szkoda wynikła z właściwości samej rzeczy lub skutkiem nieprzewidzianego wypadku, któremu nie można było zapobiec nawet przy dołożeniu najwyższego stopnia staranności. § 2. Wyłączenie lub ograniczenie tej odpowiedzialności przez ogłoszenie nie ma skutku prawnego. W razie zabezpieczenia powództwa właściciela pensjonatu przeciwko jego dzierżawcy za pomocą sekwestru pensjonatu, od= powiada za szkody, poniesione przez gościa pensjonatu wskutek utraty lub uszkodzenia rzeczy przezeń wniesionych, wyłącznie sekwestrator, który gościa do pensjonatu przyjął; strony procesu, w toku którego sekwestr ustanowiono, nie ponoszą żadnej odpo= wiedziałności. (O. S. N. z 17. 12. 1936, C II 1944/36; Zb. O. S. N. C. z r. 1937, noz. 261. N. K. Z. z r. 1937. str. 69). Wszystkie prawie nowsze ustawodawstwa cywilne uważają za konieczne za wzorem tzw. recept urn cauponum, nautarum, stabulariorum prawa rzymskiego dać pewne wyja.tkowe postanowienia o odpowiedzialności osób, trudniących się zarobkowo przyjmowaniem na mieszkanie podróżnych i innych osób, szukających chwilowego pomieszczenia poza zwykłym swym mieszkaniem. Potrzeba uregulowania odpowiedzialności utrzymujących hotele, zajazdy i podobne zakłady za zaginięcie lub uszkodzenie przedmiotów, które gość zmuszony jest mieć przy sobie, w sposób odmienny od ogólnych reguł odpowiedzialności za niedopełnienie umowy, nie ulega wątpliwości wobec wysoko rozwiniętego a skomplikowanego przemysłu hotelowego, a szczególne unormowanie ich odpowiedzialności uzasadnione jest tym, że w podróży w każdym razie wśród obcego otoczenia nikt nie jest w możności czuwać nad nie-BIBLIOGRAFIA 538. Art. Fenichel Zygmunt: Ciężar dowodu w k. z. Proc. Cyw. r. 1934, str. 321. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia stosunku prawnego wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 50. Lentz Wiktor: Hotele. G. S. W. r. 1933. str. 83, 99.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 538. tykalncścią rzeczy swoich tak, jak byłoby to możliwe wśród warunków normalnych. Z drugiej strony, jak to słusznie podniósł Favard w sprawozdaniu złożonym wobec francuskiego ciała ustawodawczego (Fenet 14, str. 518), wzmożona odpowiedzialność hotelarzy, jakkolwiek wydaje się rygorystyczną, jest może najsolidniejszą podstawą ich powodzenia. Hotelarzem jest, kto trudni się zarobkowo przyjmowaniem obcych na mieszkanie z obsługą w urządzonych w tym celu lokalnościach umeblowanych, ewentualnie także z wiktem. Nazwa urządzenia (hotel, oberża, gospoda, pensjonat, dom zajezdny, zajazd, dom gościnny, karczma itp.) jest obojętna, jeśli przedsiębiorstwo tym ogólnym warunkom odpowiada. Nie są hotelarzami restaurator, przedsiębiorca kawiarni, piwiarni, mleczarni itp., którzy dostarczają gościom tylko potraw lub napojów, ani też tacy, którzy dostarczają ludności uboższej tylko noclegu. Nie byłoby wskazanym nakładać wzmożonej odpowiedzialności na osoby, które tylko przygodnie z uprzejmości albo litości goszczą u siebie obcych, albo jak schroniska ubogich, azyle itp. bezinteresownie ofiarują przytułek osobom, które z góry wiedzą, że nad swoimi rzeczami same muszą czuwać. Natomiast powinni być zaliczani do oberżystów przedsiębiorcy wozów sypialnych ze względu na to, że podróżny co do bezpieczeństwa mienia tak samo jak w oberży zależny jest od urządzenia przedsiębiorstwa, że służba ma dostęp do przedziałów oraz,' że' przeznaczenie tych wozów do umożliwienia podróżnym spoczynku nocnego i snu w czasie podróży, uwalnia ich tym samym cd obowiązku strzeżeń’a swvch rzeczy w tym czasie, jak to ma miejsce w zwykłych przedziałach kolejowych. Rzecz ta była rozpatrywana w judykaturze (por. np. orzeczenie Senatu cywilnego 215 ex 1906, sen. kas. franc., Dalloz 98, 503). Podobnie przedsiębiorstwa publicznych zakładów kąpielowych, w których korzystający powierzyć musi swe ruchomości opiece nieznanego mu personelu. W celu uchylenia możliwych w tym kierunku wątpliwości k. z. wyraźnie poddaje te zakłady tym samym przepisom w art. 543 k. z. Obojętne jest, czy przyjmowanie obcych odbywa się na podstawie koncesji, czy bez niej. Jest to rzecz administracji publicznej, a dla zakresu prawa cywilnego decydujące jest, iż zakłady prowadzone bez pozwolenia władzy są dla podróżnych niebezpieczniejsze, aniżeli zakłady przez władzę kontrolowane. Gościem v’ znaczeniu k. z. jest każdy obcy, który korzystając z jawnej oferty przedsiębiorcy zgłosi się o przyjęcie, nie tylko podróżny w ścisłym znaczeniu ale chociażby mieszkaniec tej samej miejscowości, który z jakichkolwiekbądź powodów przyjęcia do oberży potizebuje. Nie odnosi się zaś odpowiedzialność tu przewidziana do członków rodziny przedsiębiorcy z nim razem mieszkających, ani do osób, których po znajomości w tym zakładzie umieścił w charakterze własnych gości prywatnych, ani wreszcie do służby i personelu zakładu, których stosunek prawny uregulowany jest umową o pracę lub o dzieło. Nie jest też gościem w znaczeniu k. z., kto na podstawie zwyczajnego najmu stale mieszka w oberży. Natomiast do gości w rozumieniu k. z. zaliczyć należy osoby, towarzyszące gościowi i służbie jego w zakładzie umieszczonej. Pod względem warunków i granic odpowiedzialności kodeksy obowiązujące w Polsce różnią się między sobą. K. N. każę oberżyście odpowiadać za kradzież lub uszkodzenie przedmiotów podróżnego bez względu na to, czy kradzież była popełniona lub uszkodzenie zrządzone przez służbę i zarządców oberży, czy też przez obcych mających przystęp do niej. Nie odpowiada on za kradzieże spelnmne siła zbrojna lub .inną siłą "wyższą, ani oczywiście za winę samego gościa lub jego służby. K. c. a.

Kodeks zobowiązań — Art. 538. ﻿632 § 970 każę mu odpowiadać za uszkodzenie lub zaginięcie rzeczy gościa, o ile nie udowodni, że szkody nie wyrządził ani sam, ani jego personel, ani żaden obcy, mający przystęp do oberży. K. c .n. wreszcie, § 701 uwalnia go od odpowiedzialności tylko w razie przeprowadzenia pozytywnego dowodu, że szkodę wyrządził gość sam albo kto z jego towarzyszy, albo, że szkoda pochodzi z właściwości rzeczy lub spowodowana została siłą wyższą. O ile więc chodzi o warunki odpowiedzialności, stanowisko tych kodeksów jest podobne i zbliża się również do stanowiska prawa obligacyjnego szwajcarskiego art. 487. Najłagodniejsze jest może stanowisko k. c. a., gdyż według niego odpowiada przyjmujący do oberży w gruncie rzeczy tylko za siebie, swoich ludzi i osoby mające przystęp do Oberży bez względu na to, czy wyrządzenie szkody nastąpiło z winy lub nie. Nie odpowiada zaś za inne przypadki. Jednak nałożenie nań negatywnego dowodu nie jest szczęśliwe. Liczyć się należy z tym, że wprawdzie bywają u nas hotele, które pod względem urządzenia wewnętrznego nie ustępują hotelom zagranicznym, ale zarazem istnieją i to w przeważającej ilości skromne małomiejskie oberże, zajazdy i wiejskie karczmy, których przedsiębiorcy nie rozporządzają takimi kapitałami obrotowymi, jakich wymaga surowa odpowiedzialność, obejmująca pełne odszkodowanie podróżnego. Oberżysta prowincjonalny nie rozporządza liczną i wypróbowaną służbą i często jeden kelner pokojowy zastąpić musi wszystkich dygnitarzy nowoczesnych hoteli, mistrza lub dyrektora hotelu, portiera, pokojową, stróża a nawet posłańca. Nie może też taki przedsiębiorca sprawić sobie przechowków i kas, trudno dostępnych wyrafinowanym złodziejom. Dlatego zbyt wygórowanych warunków bezpieczeństwa podróżnych stawiać u nas nie uchodzi. Na wielki przypływ cudzoziemców liczyć u nas nie można, a zresztą należy uwzględnić, że wprowadzenie najwyższego stopnia odpowiedzialności miałoby doniosłość często fikcyjną, gdyż z przeważnej ilości przedsiębiorców takich zakładów nie będzie można ściągnąć wyższego odszkodowania. Wreszcie zbyt wygórowana odpowiedzialność odstraszyłaby ludzi mniej zasobnych od zakładania przytułków dla podróżnych, które mimo swoich ujemnych stron, są u nas konieczne. Wprowadzając ograniczenie cyfrowe odpowiedzialności hotelarzy w odniesieniu do wszystkich rzeczy gościa, mógł k. z. warunki odpowiedzialności sformułować w podobny sposób, jak k. c. n. i pr. szwajc. i nie było już potrzeby brać pod tym względem specjalnego względu na oberżystę, jak to czyni k. c. a. Jedynie tylko, o ile chodzi o szkodę wynikającą z siły wyższej, k. z. unika tego wyrazu wychodząc z założenia, że do zwolnienia oberżysty od odpowiedzialności wystarczy, jeżeli przyczyną szkody podróżnego było wydarzenie przypadkowe, którego ani przewidzieć ani któremu zapobiec nie było można, mimo dołożenia najwyższego stopnia staranności. Przez takie sformułowanie uniknął k. z. trudności wynikających z sposobu teoretycznego pojmowania siły wyższej (teoria subiektywna, czy teoria obiektywna). Sformułowanie k. z. skłania się wyraźnie do teorii subiektywnej, zgodnie z przyjętym przez k. z. stanowiskiem, że odpowiedzialność oberżysty nie jest ustawową lecz kontraktową. tj. wynikającą z przyjętego na siebie obowiązku zapewnienia bezpieczeństwa rzeczom gościa. Zgodnie z tym stanowiskiem nie byłoby słuszne, gdyby uczyniono oberżystę odpowiedzialnym za przypadki, których nikt przewidzieć nie może, a gość przez zajazd do hotelu uzyskiwał niejako asekurację od przypadków, od których nie chroniłaby go najtroskliwsza opieka domowa.

Kodeks zobowiązań — Art. 539—541. ﻿633 ART. 539. Za wniesione uważa się rzeczy, które oddano utrzymującemu zakład lub jego służbie, albo umieszczono w miejscu przez nich wskazanym lub na ten cel przeznaczonym. Wniesione są rzeczy, jeśli z zarządzenia gościa dostały się w obręb faktycznego władztwa hotelarza, zatem nie tylko rzeczy, które znalazły się w obrębie jego zakładu, lecz i takie, które zostały oddane np. na dworcu kolejowym jego ludziom (portierowi albo konduktorowi omnibusu hotelowego) a przy wstępie do hotelu pokojowemu lub pokojowej, służącemu itp., albo które złożono w wskazanym przez nich miejscu np. w westibulu, w magazynie, w biurze hotelowym itp. Obojętnym jest, czy osoby te wedle zakresu swoich usług (np. chłopiec od liftu) do przyjmowania rzeczy były upoważnione czy nie, jeśli tylko w obrębie hotelu do usług tego rodzaju się nastręczają. Przedsiębiorcy rzeczą jest bowiem czuwać nad tym, aby nikt niepowołany z jego służby nie miał możności odbierania od gości przywiezionych z sobą rzeczy, ponadto odpowiedzialny- jest przedsiębiorca bez różnicy, czy właściwy kontrakt przyjęcia do hotelu już został zawarty czy jeszcze nie, a więc także za rzeczy oddane służbie na dworcu przed ostatecznym zawarciem umowy o mieszkanie,, za rzeczy naprzód pod adresem hotelu przysłane, a wreszcie za rzeczy przez gościa przy opuszczeniu hotelu pozostawione, gdyż w tych wszystkich wypadkach jakkolwiek nie ma umowy o przyjęcie do gospody, to jednak jest umowa o przechowanie, pozostająca w ścisłym związku z umową o przyjęcie do hotelu i uzasadniająca taką samą odpowiedzialność przedsiębiorcy. ART. 540. § 1. Poszkodowany traci prawo do odszkodowania, jeżeli po otrzymaniu wiadomości o szkodzie nie zawiadomi niezwłocznie utrzymującego zakład. § 2. Odszkodowania nie można dochodzić sądownie po upływie miesięcy sześciu od daty otrzymania wiadomości o szkodzie. § 3. Przepisów artykułu niniejszego nie stosuje się, gdy utrzymujący zakład przyjął rzeczy na przechowanie, albo gdy jemu lub jego służbie można poczytać zły zamiar lub rażące niedbalstwo. Jest to postanowienie konieczne w interesie przedsiębiorcy, który powinien mieć sposobność przygotowania sobie dowodów na świeżo. ART. 541. Jeżeli ani utrzymującemu zakład, ani jego służbie nie można poczytać złego zamiaru lub rażącego niedbalstwa, odszkodowanie polega na zapłacie zwykłej wartości rzeczy utraconej, a w przypadku uszkodzenia na zapłacie sumy pieniężnej, potrzebnej do przywrócenia rzeczy do stanu poprzedniego.

634 Wedle k. z. przedsiębiorca odpowiada za pełną szkodę tylko wówczas, gdy jemu lub jego służbie można przypisać zły zamiar lub ciężkie niedbalstwo przy czym ciężar dowodowy spoczywa w tym poszkodowanym. Wskutek generalnego ograniczenia odpowiedzialności kwoty tysiąca złotych, należało rozstrzygnąć kwestię, kiedy hotelarza do powiada za pełną szkodę wyrządzoną gościowi. W tej mierze zajmuje k. z. takie same stanowisko, jak ustawa handlowa i przepisy przewozowe wobec przewoźników, w szczególności kolei a mianowicie, że hotelarz w zasadzie odpowiada tylko za zwyczajną wartość rzeczy względnie koszta jej naprawy, za dalszą zaś szkodę odpowiada tylko w razie złego zamiaru lub ciężkiego niedbalstwa swojego lub swojej służby. Ograniczenie odpowiedzialności do 1000 złotych wchodzi oczywiście w zastosowanie tylko w pierwszym wypadku, tj. przy normalnej odpowiedzialności. Sprzeciwiałoby się niewątpliwie poczuciu słuszności, gdyby nałożono na hotelarza w razie jakiejkolwiek winy po stronie jego lub jego służby taką samą odpowiedzialność, jaką na przewoźnika, który przecież w wyższym stopniu musi starać się o zabezpieczenie rzeczy, nakłada się tylko w razie złego zamiaru lub wyższego stopnia niedbalstwa. ART. 542. W razie utraty lub uszkodzenia kosztowności, pieniędzy, papierów wartościowych lub przedmiotów sztuki, utrzymujący zakład odpowiada za pełną szkodę tylko wtedy, gdy przyjął je na przechowanie, albo gdy można postwo. W innych przypadkach odszkodowanie nie może przenosić tysiąca złotych dla każdego z poszkodowanych gości, męcie lub uszkodzenie rzeczy szczególnie kosztownych, a to z tych samych względów, z których inne ustawodawstwa nie ograniczające w zasadzie zwykłej odpowiedzialności hotelarzy do pewnego maximum cyfrowego, widziały się spowodowanymi do wprowadzenia tego maximum przy kosztownościach. uznawszy za stosowne wprowadzenie tego maximurn dla wszystkich rzeczy musiał konsekwentnie w inny sposób złagodzić odpowiedzialność hotelarzy za kosztowności, a mianowicie ogragdy sami ponoszą zły zamiar lub ciężkie niedbalstwo. Z drugiej strony k. z. przy takich szczególnie przedmiotach dowania w każdym wypadku zaginięcia lub zniszczenia, a więc nie tylko w razie złego zamiaru lub ciężkiego niedbalstwa hotelarza. Środkiem takim może być tylko oddanie tych rzeczy w przechowanie hotelarza z wyraźną wskazówką, że chodzi o rzeczy wartościowe, wówczas odpowiada hotelarz za nie, jak przechowawca tzn. może się uwolnić od odpowiedzialności tylko dowodem, że ani on, ani jego służba żadnej winy me ponosi. Niektóre prawodawstwa (jak k. c. n. i pr. szwajc.) każą w ten spo- ■sób odpowiadać hotelarzowi za kosztowności, jeśli odmówił wzięcia ich w przechowanie. K. z. tego stanowiska nie podziela, wychodząc z założenia, że w naszych stosunkach, istniejących poza kilku większymi miasta-

Kodeks zobowiązań — Art. 542—544. ﻿635 mi, nie można wymagać od hotelarzy, by mieli urządzenia wystarczające do przechowywania kosztowności. W tych wypadkach zatem, gdy hotelarz dla braku takich urządzeń przyjęcia odmawia, rzeczą jest gościa postarać się o inne ich zabezpieczenie. ART. 543. Na równi z utrzymującymi hotele, zajazdy i podobne zakłady odpowiadają przedsiębiorcy zakładów kąpielowych i wagonów sypialnych za rzeczy, które goście zazwyczaj z sobą przynoszą. W ciągu drugiego odczytu k. c. n. uczyniono wniosek rozszerzenia postanowień o odpowiedzialności oberżysty także na utrzymujących stajnie i wozownie (Stallwirte). (Tak art. 488 dawn. art. 490 nowego prawa szwajc. i § 970 ust. k. c. a.). Wniosku tego Komisja nie przyjęła, wychodząc z słusznego założenia, że, o ile kto oddaje swój pojazd i konie lub automobil utrzymującemu taki zakład osobny, zawiera z nim zwyczajną umowę o przechowanie, jeśli zaś jest to w związku z urządzeniem hotelowym, to odpowiedzialność oberżysty obejmuje także i te rzeczy jako „wniesione" przez gościa a wyraźne rozciągnięcie odpowiedzialności jest w tym przypadku zbędne. Wyraźnego rozszerzenia wymagają tylko zakłady kąpielowe i przedsiębiorstwa wozów sypialnych, gdzie zachodzi niewątpliwie ta sama ratio legis. Zob. także motywy do art. 538. ART. 544. Celem zabezpieczenia roszczeń, wynikających z goszczenia i żywienia, oraz wydatków, poczynionych na gości, służy utrzymującym hotele, zajazdy i podobne zakłady, na równi z wynajmującymi, ustawowe prawo zastawu na rzeczach, wniesionych przez gości. Na obszarze mocy obowiązującej kodeksu Napoleona pra? wo zastawu, przewidziane w art. 544 wstępuje na miejsce przy? wileju z art. 7 punkty 2 i 6 prawa o przywilejach i hipotekach z r. 1825 i poczytuje się za przywilej (art. XX przep. wprow. O przedawnieniu wierzytelności przedsiębiorstw prowadzą? cych hotele, pokoje umeblowane, domy zajezdne i wszelkiego rodzaju jadłodajnie z tytułu nałeżności za dostarczone gościom BIBLIOGRAFIA Art. 544. Fenichel Zygmunt: Prawo zatrzymania a ustawowe prawo zastawu w k. z. i k. h. P. S. r. 1937, str. 257. Hahn Zygmunt: Wierzytelności zabezpieczone zastawem w podziale sumy, uzyskanej z egzekucji. Proc. Cyw. r. 1934, str. 271, 309, 333, 368, 393. Moszyński Remigiusz: Art. 796 k. p. c. w związku z przepisami k. z. i k. h. i przepisami o ubezpieczeniach. Gł. S. r. 1934, str. 133. Skąpski Józef: Ustawowe prawo zastawu a podział sumy uzyskanej z egzekucji według art. 796 k. p. c. Proc. Cyw. r. 1933, str. 617.

Kodeks zobowiązań — Art. 544—545. ﻿636 mieszkanie, utrzymanie i usługi, oraz z tytułu wydatków dla nich poniesionych, — zob. art. 285 p. 3. Przepis ten wychodzi z założenia, że umowa o przyjęcie do oberży jest, jeżeli nie umową najmu ze specjalnymi skutkami, to w każdym razie umową, w której elementy najmu łączą się z elementami innych umów (o dzieło, o przechowanie), a nawet odgrywają dominującą rolę. Z tego względu byłoby niesłuszne odmawiać przedsiębiorcy możności takiego zabezpieczenia się od strat, jakie służy każdemu wynajmującemu. DZIAŁ VII. Depozyt nieprawidłowy. ART. 545. § 1. Jeżeli oddano na przechowanie sumę pieniężną bez zastrzeżenia, że zwrócone być mają te same sztuki pieniędzy, przechowawca ma prawo rozporządzać otrzymaną sumą. Czas i miejsce zwrotu określa się według przepisów o przechowaniu, poza tym stosuje się odpowiednio do takiej umowy przepisy o pożyczce. 2. Jeżeli oddano na przechowanie papiery wartościowe lub rzeczy zamienne inne niż pieniądze, przepisy powyższe stosuje się wówczas, gdy było wyraźnie zastrzeżone, że przechowawca może rozporządzać rzeczami oddanymi na przechowanie i ma zwrócić tylko taką samą ilość rzeczy tego samego gatunku i takiej samej jakości. Czas i miejsce zwrotu sumy pieniężnej oddanej w depozyt nieprawidłowy określają art. 534 i 535. Przepisy o pożyczce zawarte są w art. 430—440. Kaucja, złożona przez najemcę wynajmującemu na zabezpie= czenie czynszu najmu stanowi przewidziany w art. 545 kod. zob. depozyt nieprawidłowy. Najemca zatem ma do wynajmującego w razie rozwiązania stosunku najmu jedynie obligatoryjne rosz= czenie o zwrot tej samej sumy w ustawowym czy też umówio= nym terminie, a rozporządzenie przez wynajmującego taką kau= cją nie może stanowić przywłaszczenia z art. 262 § 2 kk. (O. S. N. z 4. 5. 1937, 2 K 114/37; Gł. Pr. Nr 7-8 z r. 1937, str. 421, poz. 15). BIBLIOGRAFIA Art. 545. Fenichel Zygmunt: Depozyt nieprawidłowy. Gł. Adw. r. 1935, str. 55. Fruchs Henryk: Forma oświadczeń woli w nowym prawie polskim. Gł. Pr. r. 1934, str. 541.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 545. 637 Postanowienia o umowie przechowania dadzą się w całej pełni zastosować tylko do stosunku, zawartego między stronami w tym celu gospodarczym, ażeby w interesie składającego utrzymać integralność rzeczy i zachować ją do jego każdoczesnej dyspozycji w stanie, w jakim się znajduje w chwili oddania jej przechowawcy. Stąd wynika obowiązek przechowawcy czuwania nad rzeczą i zwrotu jej in specie. Decydującym jest wyłącznie interes gospodarczy składającego, korzyścią przechowawcy może być tylko wynagrodzenie, które w razie odpłatności umowy należy mu się za jego usługi. Jak to już wyżej wyłożono, przedmiotem takiej umowy mogą być rzeczy mające dla składającego znaczenie indywidualne a więc nawet rzeczy zamienne, jeżeli chodzi o zwrot tych samych rzeczy. Z takim celem gospodarczym da się pogodzić i używanie rzeczy przez przechowawcę z zachowaniem substancji, jeżeli w konkretnym przypadku ustępuje ono na drugi plan wobec obowiązku przechowania jako głównego. W przeciwnym razie od chwili, gdy dozwolono przechowawcy używania rzeczy, ustaje przechowanie a rozpoczyna się najem lub użyczenie. Inaczej rzecz się ma w stosunku tzw. depositum irregulare, który przychodzi do skutku w powziętym już z góry przez strony celu gospodarczym, ażeby z jednej strony składający miał możność rozrządzania każdego czasu nie rzeczą samą lecz jej wartością gospodarczą, z drugiej strony przechowawca, nie mając obowiązku zwrotu tej samej rzeczy, mógł gospodarczo nią rozrządzać. W tym przypadku cel gospodarczy w porównaniu z celem gospodarczym przechowania rozkłada się między strony obie. Składający ma w tym interes, ażeby pozbyć się troski przechowania, przyjmujący zaś w tym, aby mógł używać rzeczy w swoich •celach. Rozumie się samo przez się, że interes taki dotyczyć może tylko takich rzeczy, do których indywidualności składający nie przywiązuje żadnej wagi, a więc sum pieniężnych lub papierów wartościowych. Zgodnie z tym odpadają dwa najgłówniejsze obowiązki charakteryzujące zwyczajne przechowanie tj. obowiązek czuwania nad integralnością rzeczy złożonej i zwrotu tej samej rzeczy in specie. W miejsce ich natomiast wstępują obowiązki podobne do obowiązków wynikających z pożyczki. Z powyższych względów nie można związywać depozytu nieregularnego ani z regularnym, jak to ma miejsce w dotychczasowych kodeksach cywilnych, ani z pożyczką, gdyż od obydwóch różni się ten depozyt swoim celem gospodarczym. Dlatego k. z. tworzy z tzw. depozytu nieregularnego osobny rozdział, który, jakkolwiek zawiera tylko dwa artykuły, uwydatnia odmienną „causa" interesu.

﻿TYTUŁ XII SPÓŁKA ART. 546. Przez umowę spółki spólnicy zobowiązuj? się dążyć do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego przez działanie w sposób oznaczony, w szczególności przez wniesienie wkładów. Przepisów k. z. o spółce nie stosuje się do spółek handlowych. Z kodeksów w Polsce obowiązujących kod. napoleoński i austriacki uważają za istotną cechę spółki cel zarobkowy, natomiast wedle k. c. n. wystarcza jakikolwiek spoiny cel. Za kodeksem niemieckim, poszło też prawo szwajcarskie. Nauka uznaje zgodnie, że pojęcia spółki nie należy ograniczać do celu zarobkowego. Z drugiej jednak strony uznanie każdego celu za wystarczający wydaje się za daleko idącym, co nawet uznaje nauka niemiecka, wyłączająca z pojęcia spółki zrzeszenia, pozbawione zupełnie charakteru majątkowego, (np. spólne czytanie dramatów, Staudinger, II, str. 1357). Cel może być idealny ale to będzie cel działalności spólników. Natomiast celem związania się w spółkę musi być właśnie zamiar osiągnięcia tego idealnego celu-' mniejszym kosztem np. spólne zakupywanie książek, które wszyscy spólnicy czytają: gdyby każdy z osobna to miał kupować, byłoby za drogo. Każdy chce czytać, to jest ich cel idealny, który istnieje i bez spółki, ale spółkę zakładają, bo każdy chce czytać mniejszym kosztem. To jest cel zawiązania spółki. Oczywiście może być i tak, że celem działalności spólników jest tylko korzyść pie-Art. 546, Bergman L.: Osobowość prawna spółek jawnych i spółek N. K. Z. r. 1936, str. 153, 161. Fenichel Zygmunt: Spółka adwokacka. Pal. r. 1937, str. Fenichel Zygmunt: Spółka wedle k. z. a spółka jawna, str. 165, Rynkiewicz Zofia: Umowa o pracę a umowa spółki. Prz. nr 4.

Kodeks zobowiązań — Art. 546—547. ﻿639 niężna, Wówczas mamy spółkę zarobkową. Ale to nie jest konieczne, jak np. w powyższym przykładzie. Drugą istotną cechą spółki jest, że środki, służące do osiągnięcia spólnego celu, stają się także spólne, stanowiąc majątek spółki. Dlatego trzeba o tym wspomnieć w definicji. Spólne środki powstają drogą wkładek. Uiszczenie wkładki nie wyczerpuje jednak obowiązków spólnika. Są dalsze obowiązki zarządu, nieprzeszkadzania konkurencją itd., które wszystkie wynikają z ogólnego obowiązku spółdziałania przy osiągnięciu celu spółki. Dlatego k. z. nie określa spółki jako umowy, w której spólnicy zobowiązują się do świadczenia wkładek dla osiągnięcia spólnego celu (jak np. kodeks japoński). Jednak z drugiej strony nie można zaprzeczyć, że obowiązek uiszczenia wkładki jest głównym obowiązkiem spólników, którego treść musi wynikać z umowy chociażby pośrednio, przez określenie przedmiotu spółki, natomiast inne obowiązki (zarządu, pilności, nie konkurowania itp.) mogą być już określone w ustawie. Dlatego ten główny obowiązek wymieniono też w definicji. ART. 547. § 1. W braku odmiennej umowy wkłady są równe. § 2. Wkład spółnika może polegać na wniesieniu do spółki własności lub innych praw, na dozwoleniu używania rzeczy lub praw, albo na wykonywaniu pracy. 3. Domniemywa się, że rzeczy, które spólnik zobo- § wiązał się wnieść do spółki, mają być wniesione na własność. W przypadku, gdy spólnik zobowiązał się wnieść do spółki rzeczy inne niż pieniądze na własność lub do używania, wówczas do jego obowiązku świadczenia, odpowiedzialności z tytułu rę= kojtni i ponoszenia niebezpieczeństwa stosuje się odpowiednio przepisy już to o sprzedaży, już to o najmie (art. 559). Spólnik nie jest obowiązany do podwyższenia umówionego wkładu, ani do uzupełnienia wkładu zmniejszonego wskutek strat (art. 560). W razie ustąpienia spólnika ze spółki, tudzież w razie Ib kwidacji spółki rzeczy oddane spółce przez spółnika tylko do używania zwraca się w naturze (zob. art. 575 § 2 i art. 588 §2). Bez względu na rodzaj i wartość w k ł a= d u, każdy spólnik ma prawo do równego udziału w zyskach i uczestniczy w stratach w tym samym stosunku. W umowie spółki można jednak inaczej ustałić stosunek udziału spółników w zyskach i stratach, a nawet zwolnić jednego lub kilku spólników w zupełności od udziału w stratach (art. 565 § 1 i 2). BIBLIOGRAFIA Art. 547. Grzybowski Stefan M.: Prawo autorskie 1 k. z. N. K. Z. r. 1936, str. 81, 85, 89.

a. ﻿640 Spólnik, który wniósł tytułem wkładu swą pracę, nie uczestniczy w stratach, jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej (art. 563 § 3). ART. 548. Rzeczy i prawa, wniesione tytułem wkładu, a także nabyte lub uzyskane dla spółki w jaki bądź sposób w czasie jej istnienia, stanowią majątek spółki. Zasada rzymska, że spółka jest stosunkiem czysto obligatoryjnym a majątek spółki należy do spólników wedle zasad o spółwłasności w częściach idealnych, przyjęta w kodeksie austriackim i napoleońskim, w świetle nowoczesnych pojęć nie nadaje się do przyjęcia. Dla pr. francuskiego jurysprudencja i nauka skłaniają się do przyjęcia, że spółka jest osobą prawną i majątek spółki jest jej majątkiem. K. c. n., pr. szwajc. i kod. jap. odmawiają wprawdzie spółce cywilnej charakteru osoby prawnej, jednak uznają majątek spółki za majątek odrębny spólników, osiągając tym podobny efekt, jak jurysprudencja francuska konstrukcją osoby prawnej. Są też podobne usiłowania w literaturze pr. austriacostatnich kodeksów, zwłaszcza niemieckiego, uznając wprawdzie majątek jednak przez czas trwania spółki za majątek spólników, wyłączony spółki od dostępu wierzycieli osobistych spólników a udziały za niepozbywalne. Wobec tego odpada potrzeba oznaczania udziałów w czasie trwania spółki, gdyż majątek przypada spólnikom do niepodzielnej ręki a natomiast potrzebne są przepisy o rozdziale majątku przy likwidacji wprowadzenie odpowiedzialności solidarnej majątkiem spółki wobec wierzycieli spółki. W art. 548 wypowiedziana jest zasada, że istnieje majątek spółki, odrębny od majątku poszczególnych spólników tudzież, że ten majątek nie jest majątkiem osoby prawnej lecz spólnym majątkiem spólników. ART. 549. Przez czas trwania spółki żaden ze spólni ków nie może domagać się podziału majątku spółki. ART. 550. Umowa spółki powinna kiego stwierdzona, ART. 551. § 1. Zmiana postanowień umowy spółki wymaga zgody wszystkich spólników. § 2. Nieważne są postanowienia umowy spółki, według których może być dokonana bez zgody wszystkich spólników istotna jej zmiana. Art. 550. Fruchs Henryk: Forma oświadczeń woli w nowym prawie polskim, r. 1934. str. 541.

641 Rozdział II. Stosunki wewnętrzne spółki. ART. 552. § 1. Każdy spólnik ma prawo i obowiązek prowadzenia spraw spółki. § 2. Każdy spólnik może prowadzić bez uprzedniej uchwały spólników sprawy, nie przekraczające zakresu zwykłych czynności cpółki. § 3. Jeżeli jednak przed załatwieniem takiej sprawy choćby jeden z pozostałych spólników sprzeciwi się jej przeprowadzeniu, potrzeba uprzedniej uchwały spólników. § 4. Spólnik może bez uchwały spólników wykonać czynność nagłą, której zaniechanie mogłoby wyrządzić spółce niepowetowane straty. Prowadzenie spraw spółki może być powierzone jednemu lub kilku spólnikom (zob. art. 554) lub osobom trzecim nawet z wyłączeniem spółników (zob. art. 557). Każdy spółnik, a przede wszystkim spólnik prowadzący sprawy spółki obowiązany jest powstrzymać się od wszelkiej działalności, sprzecznej z interesami spółki (art. 562). Domniemywa się, że spólnik jest umocowany zentowania wadzenia jej spraw (art. 566). Sprawę zarządu interesami spółki, o ile ona nie została unormowana kontraktem, kodeksy obowiązujące w Polsce załatwiają w różny sposób. K. N. w zasadzie daje każdemu spólnikowi prawo zarządzania, tj. załatwiania wszelkich spraw z ważnością dla wszystkich, ograniczone prawem veta każdego członka przed wykonaniem czynności. Wyjątek stanowią zmiany w nieruchomościach, które wymagają jednomyślności. K. c. a. (wedle Ehrenzweiga. tom II. 1. str. 493. arg. z § 1185) pozostałe na tym samym stanowisku z tym. że prawo veta służy tylko większości obliczanej według wielkości udziałów (§ 833) a to nawet w sprawach przekraczających zwykły zarząd, przy których jednak mniejszość ma prawo żądania zabezpieczenia, o czym, w razie odmowy, rozstrzyga w braku zgody na los lub arbitra, sędzia. Do ustanowienia osobnego zarządu trzeba większości. K. c. n. natomiast wymaga uprzedniej zgody wszystkich. Jednak nauka uznaje wyjątki (gdy chodzi o utrzymanie spólnej rzeczy, każdy może działać, anal. z § 744). Okazuje się z tego, że stanowisko k. c. n., wymagającego zawsze zgody wszystkich, jest odosobnione. Jest, też ono niepraktyczne, gdyż zbyt krępuje wszelką indywidualność. Dlatego k. z. przechyla się w zasadzie do stanowiska Kod. Napoleona, przyjętego zresztą powszechnie, to znaczy, że każdy może działać o ile przedtem żaden się nie sprzeciwi. Kodeks zobowiązań

﻿642 Kodeks zobowiązań — Art. 552—555 Wówczas powinien poddać sprawę uchwale spółki, która powinna zapadać większością. Jedynie sprawy przekraczające zwykły zarząd można uczynić zależnymi od poprzedniej uchwały spółki. Gwarancją, że spólnik nie będzie działał szkodliwie, jest jego odpowiedzialność za winę a ewentualnie prawo wykluczenia go ze spółki (art. 573 k. z.). ART. 554. § 1. Prowadzenie spraw spółki może być powierzone jednemu lub kilku spólnikom bądź na mocy umowy spółki, bądź na podstawie późniejszej uchwały. W tym razie pozostali spólnicy są wyłączeni od prowadzenia spraw § 2. Jeżeli prowadzenie spraw spółki powierzono kilku spólnikom, stosuje się co do sposobu prowadzenia spraw przepisy o prowadzeniu spraw przez wszystkich spólników z tą różnicą, że uchwałę wszystkich spólników zastępuje uchwała spólników, którym prowadzenie spraw spółki zostało powierzone. Jeżeli zarząd poruczono kilku spólnikom, wynika stąd, że inni spólnicy nie mają już prawa zarządzania, poza tym wskazane jest analogiczne zastosowanie tych samych zasad, które obowiązują w razie gdy zarząd sprawują wszyscy spólnicy. Przepis ten jest wzorowany na § 710 k. c. n. Jednak Kodeks niemiecki zasadę wyłączenia od zarządu innych spólników niepotrzebnie ogranicza do wypadku, gdy już w umowie spółki powierzono zarząd jednemu lub kilku spólnikom. Także i wówczas, gdy to nastąpiło później uchwalą spółki, nie byłoby pożądane mieszanie się innych do zarządu. Inną kwestią jest odwołanie zarządu i tu różnica, czy poruczenie zarządu nastąpiło w umowie czy później, powinna być uwzględniona. Spólnik ma obowiązek pracować dla spółki i od tego obowiązku uchylać się nie powinien. Jednak z drugiej strony zmuszać spólnika do zarządu, gdy ma ważne powody uchylenia się, nie byłoby w interesie spółki i to bez różnicy, czy zarząd powierzono mu w umowie czy później. Dlatego k. z. zawsze daje mu prawo wypowiedzenia, ale tylko z ważnych powodów. Inna rzecz, czy takie wypowiedzenie prawa zarządu nie będzie dla innych spólników ważnym powodem żądania rozwiązania spółki. ART. 555. Prawa i obowiązki spólników, prowadzą. :ych sprawy spółki, ocenia się, w stosunku mii a spółką, według przepisów o zleceniu, a w przypadkach, gdy spólnik działa imieniem spółki, nie posiadając prawa prowadzenia jej spraw, albo gdy spólnik, uprawniony do prowadze-

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 555—558. 643 nia spraw, przekracza swą władzę — według przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia. O zleceniu zob. art. 498—516. O prowadzeniu cudzych soraw bez zlecenia zob. art. 115—122. Między spółką prawa cywilnego a jednym z jej spólników, załatwiającym interesy spółki, nie może istnieć umowa o pracę. (O. S. N. z 18. 5. 1956, C II 556/56; Zb. O. S. N. C. z r. 1957, poz. 50). ART. 556. § 1. Jeżeli spółka trwa dłużej niż rok, spólnicy, prowadzący jej sprawy, powinni składać rachunki corocznie. § 2. Spólnik, prowadzący sprawy spółki, nie otrzymuje wynagrodzenia za pracę osobistą. ART. 557. § 1. Prowadzenie spraw spółki może być powierzone na mocy umowy spółki lub uchwały spólników osobom trzecim nawet z wyłączeniem spólników. § 2. Odwołanie tego upoważnienia lub jego ograniczenie może nastąpić tylko na mocy uchwały spólników lub przez sąd z ważnych powodów. Ważnym powodem jest w szczególności dopuszczenie się przez prowadzących sprawy spółki ciężkiego naruszenia obowiązków, albo utrata zdolności do dobrego prowadzenia spraw. ART. 558. § 1. Jeżeli prowadzenie spraw spółki powierzono jednemu lub niektórym ze spólników, z wyłączeniem pozostałych, wówczas odwołanie tego upoważnienia lub jego ograniczenie może nastąpić tylko z ważnych powodów na podstawie uchwały pozostałych spólników, lub przez sąd na żądanie większości spólników. § 2. Spólnik może wypowiedzieć powierzone sobie w umowie spółki prowadzenie jej spraw tylko z ważnych powodów. Do wypowiedzenia stosuje się odpowiednio przepisy o wypowiedzeniu zlecenia. O wypowiedzeniu zlecenia zob. art. 512 i 515.

﻿644 Kodeks zobowiązań — Art. 559—560. ART. 559. W przypadku, gdy spólnik zobowiązał się wnieść do spółki rzeczy inne niż pieniądze na własność lub do używania, wówczas do jego obowiązku świadczenia, odpowiedzialności z tytułu rękojmi i ponoszenia niebezpieczeństwa stosuje się odpowiednio przepisy już to o sprzedaży, już to o najmie. Jeżełi spólnik zobowiązał się wnieść do spółki rzeczy niż pieniądze na własność, wówczas do jego obowiązku świadczenia stosuje się art. 299—303, do odpowiedzialności z ty= tulu rękcjmi art. 306—336, do ponoszenia niebezpieczeństwa art. 304 i 305. Jeżeli spólnik zobowiązał się wnieść do spółki rzeczy inne niż pieniądze do używania, wówczas stosuje się art. 373—379. Jeżełi wkład spólnika jest pieniężny stosuje się ogółne przepisy, dotyczące wykonania zobowiązań. Wedle art. 531 pr. szwajc. stosuje się w spółce odpowiednie przepisy kontraktu kupna i najmu ze względu na rękojmię i niebezpieczeństwo rzeczy oddanych spółce na własność lub do używania. Zasada ta jest słuszna ale za ciasna. Także i pod względem innych obowiązków dotyczących uiszczenia wkładki (przeniesienie własności, zaniechanie innej dyspozycji, dozwolenie używania itp.) należy stosować odpowiednio przepisy o sprzedaży względnie najmie. ART. 560. Spólnik nie jest obowiązany do podwyższenia umówionego wkładu, ani do uzupełnienia wkładu, zmniejszonego wskutek strat. Z zasady, że spólnik obowiązany jest do współdziałania dla osiągnięcia celu spółki oraz z ogólnej zasady, że zobowiązania należy spełniać w sposób odpowiadający wymogom dobrej wiary, możnaby wnosić, że w razie potrzeby wskazanej celem spółki a zwłaszcza w razie zmniejszenia kapitału zakładowego przez stratę, spólnicy są obowiązani do odpowiednich dopłat. Wprowadzenie takiego ryzyka do spółki cywilnej byłoby jednak niepożądane i dlatego słusznie zarówno k. c. a. (§ 1189) jak i k. c. n. (§ 707) wyraźnie uchylają możliwość takiego wnioskowania. K. z. przyjmuje ten przepis. Kodeks austriacki daje jednak w razie sprzeciwienia się spólnika podwyższeniu wkładki, koniecznemu wskutek zmienionych stosunków, prawo wystąpienia względnie wykluczenia spólnika. Myśl jest trafna, należy ją jednak zużytkować w przepisach, traktujących o rozwiązaniu spółki. Z zasady art. 560 wynika też, że nie można uchwałą spółki, powziętą większością głosów, przeznaczyć części zysku na powiększenie lub uzupełnienie kapitału zakładowego. Jest to uzasadnione tym, że spólnicy, dający tylko pracę, mają prawo do zysku ale nie uczestniczą w kapitale zakładowym, więc taką uchwałą byliby ukróceni. Możliwe to jest oczy-

Kodeks zobowiązań — Art. 560—563. ﻿645 wiście za zgodą wszystkich spólników albo w razie odpowiedniej klauzuli w kontrakcie ART. 561. Spólnik nie może potrącać ze szkodami, za które odpowiada, korzyści, jakich przysporzył spółce w innych sprawach. W przeciwieństwie do k. c. a. i k. N., które pod tym względem a szczególnie pod względem rozmiarów wymaganej od spólnika pilności, poddają spółkę pod ogólne przepisy, k. N. i pr. szwajc. ograniczają obowiązek pilności spólnika do diligentia quam in suis rebus (§ 708 k. c. n., art. 538 pr. szwajc.). K. z. nie uważa za wskazane czynić wyjątku od ogólnych zasad z uwagi, że: 1) w przeważnej części państwa takiego wyjątku niema, 2) w spółce powinni wszyscy raczej natężyć swą uwagę, bo korzystają z usług reszty spólników. Spółka opiera się na zaufaniu i każdy spólnik powinien mieć poczucie, że tego zaufania nie może zawieść. Jeżeli celem spółki jest osiągnięcie rezultatów, których jednostka osiągnąć sama nie może, to jednak każdy spólnik powinien starać się dać ze siebie jak najwięcej, aby ten rezultat był jak najpewniejszy i najpełniejszy. Spółka nie jest na to, aby jednostki niedbałe i niezaradne utrzymywać na powierzchni, lecz na to, aby jednostkom zapobiegliwym zapewnić jak najlepsze sukcesy. Wobec tego k. z. nie zawiera osobnego postanowienia o stopniu staranności wymaganym od spólników, wystarczą przepisy części ogólnej pr. obligacyjnego oraz art. 555, z którego wynika, że spólnicy zarządzający odpowiadają tak samo, jak przyjmujący zlecenie (tak samo kodeks japoński, art. 671 i 644). Natomiast uważa k. z. za pożyteczne zaznaczyć wyraźnie, że kompensata szkody z zyskiem, przysporzonym przez spólnika, może mieć miejsce tylko wtedy, gdy osiągnięta została w jednym i tym samym interesie. ART. 562. Spólnik obowiązany jest powstrzymać się od wszelkiej działalności, sprzecznej z interesami spółki. Przepis ten wzorowany jest na § 1186 in fine k. c. a. i art. 536 pr. szwajc. Wynika on z natury spółki, jako interesu opartego na zaufaniu. Jednak przepis ten jest tylko ius dispositivum. Z kontraktu może wynikać, że spólnikowi pozwolono prowadzić na własną rękę interes konkurencyjny. Por. art. 540 proj. wł.-franc. ART. 563. § 1. Każdy spólnik ma prawo do równego udziału w zyskach i uczestniczy w stratach w tym samym stosunku, bez względu na rodzaj i wartość wkładu. § 2. W umowie spółki można inaczej ustalić stosunek udziału spólników w zyskach i stratach, a nawet zwolnić jednego lub kilku spólników w zupełności od udziału w stratach. § 3. Spólnik, który wniósł tytułem wkładu swą pracę,

Kodeks zobowiązań — Art. 563 646 nie uczestniczy w stratach, jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej. 4. Ustalony w umowie stosunek udziału spólników § w zyskach odnosi się w razie wątpliwości także do udziału w stratach. O wypowiedzeniu udziału spólnika zob. art. 572 i 574. Prawo do zysku jest integralne w spółce i wykluczenie spólnika od zysku byłoby sprzeczne z istotą tej umowy (nie jest wprawdzie zakazane ale stanowi wówczas inną umowę np. pożyczkę). Natomiast uwolnienie od udziału w stratach jest możliwe i pożądane np. w celu ściągnięcia do spółki kapitalisty, który nie chce lub nie może ryzykować. ART. 564. § 1. Spólnik może żądać podziału i wypłaty zysków dopiero po rozwiązaniu spółki. § 2. Jeżeli spółkę zawarto na dłuższy okres czasu, spólnicy mogą żądać podziału i wypłaty całości zysków z końcem każdego roku obrachunkowego. Zasada tego artykułu odpowiada naturze rzeczy, wypowiedziana jest też w k. c. a. § 1199 i k. c. n. § 721. Możnaby za wzorem k. N., prawa szwajc. i k. jap. całkiem opuścić to postanowienie, jednak umieszczenie go może mieć znaczenie w tych wypadkach, w których zamożni spólnicy, dający wkładki kapitałowe, skłonni byliby nie rozdzielać zysków przez kilka lat, aby zwiększyć kapitał obrotowy, co może być w ogólnym wyniku korzystne dla spółki, ale niepożądane dla spólników, dających np. pracę, których taki artykuł zabezpiecza. z końcem roku rozdziału należy dokonywać lecz, że można go żądać, bo tu chodzi nie o wskazówkę dla spółki lecz o prawo spólnika. W stosunku do spółki spólnikowi nie ART. 565. § 1. wolno rozporządzać prawami, służącymi mu z tytułu należenia do niej, z wyjątkiem praw do świadczeń w pieniądzach lub innych rzeczach, przypadających mu w czasie trwania rpółki jako udział w zyskach, zwrot wydatków, wynagrodzenie za prowadzenie spraw, oraz praw z tytułu podziału majątku po ustąpieniu spólnika lub rozwiązaniu spółki. § 2. Jeżeli spólnik przyjmie sobie spólnika lub ustąpi osobie trzeciej w całości lub w części prawa, służące mu z tytułu należenia do spółki, to ani jego spólnik, ani ta osoba trzecia nie zyskują charakteru spólnika w stosunku do spółki, a w szczególności nie mogą zasięgać wiadomości o stanie jej interesów.

﻿647 Kodeks zobowiązań — Art. 565—566. Art. 1861 zd. 2 k. N. i § 1186 k. c. a. wypowiadają zasadę, że bez zgody innych spólników, spólnik nie może nikogo przyjmować do spółki ani obok siebie ani w miejsce siebie. Wynika stąd, że zarówno k. N. jak i k. c. a., pozostawiają kwestię pozbycia praw spólnika do innych spólników bez wstąpienia zresztą trzeciego nabywcy do spółki, nauce, która musi skutkiem tego powiedzieć, że niepozbywalnymi są te prawa, które mają charakter osobistych i od charakteru spólnika odłączyć się nie dadzą (np. głosowanie, udział w zarządzie, wgląd do ksiąg itp.), że dalej niepozbywalnymi lub pozbywalnymi ale bez skutku wobec spółki są te prawa, które dadzą się wprawdzie odłączyć od charakteru spólnika, ale są związane z udziałem w majątku spółki (np. prawa do rzeczy lub wierzytelności spólnych) zaś pozbywalnymi inne prawa (np. do zysku już zapadłego). Natomiast k. c.n. stawia tę kwestię jasno w § 717. Gdyby brakło osobnego przepisu co do pozbywalności pewnych praw, możnaby z tego wnosić, że w ogóle wszelkie prawa spólnika są niepozbywalne. Tymczasem nie należy zbytnio ukrócać wierzycieli spólnika, o ile to interesom spółki nie szkodzi. Nie szkodzi zaś interesom spółki pozbycie lub obciążenie prawa do zysku już płynnego, do kwot przypadających spólnikowi do wypłaty czy to za sprawowanie zarządu czy np. za użycie przez spółkę jego rzeczy bez prawnego tytułu lub wskutek sprawowania interesów bez zlecenia, wreszcie do kwoty likwidacyjnej. Prawa te są zatem pozbywalne i to z pełnym .skutkiem wobec spółki. Rozdział III Stosunek do osób trzecich. ART. 566. Domniemywa się, że spólnik jest umocowany do reprezentowania spółki w granicach, w których ma prawo prowadzenia jej spraw. Nie ulega wątpliwości, że spólnik, który otrzymał pełnomocnictwo od spółki, może ją zastępować ze skutkami zastępstwa. Chodzi jednak o to, czy spólnik, który ma prawo do zarządu, jest tym samym umocowany milcząco do zastępowania spólników na zewnątrz. Oczywiście chodzić tu może albo o prawo do zarządu, nadane jednemu lub kilku spólnikom z wyłączeniem innych albo o prawo zarządu, służące każdemu ale w ten sposób, iż może działać bez uprzedniej zgody innych. W k. N. sprawa nie jest jasno rozstrzygnięta, z art. 1862 zd. drugie i 1864 zdawałoby się wynikać, że wchodzą w zastosowanie tylko ogólne reguły tj. potrzebne jest zawsze pełnomocnictwo tzn. samo prawo do zarządu odnosi się tylko do stosunku wewnętrznego i nie uprawnia jeszcze do zastępstwa spółki na zewnątrz. Jednak jurysprudencja uważa zarządcę za upoważnionego także do zastępstwa na zewnątrz w sprawach należących do jego zarządu (Baudry-Lacantinerie, la societe, nr 342). Podobnie ma się rzecz z k. c. a, przy czym tekst § 1190 jeszcze silniej popiera takie zdanie jurysprudencji (Ehrenzweig, II 1 str. 499). BIBLIOGRAFIA Art. 566. Fenichel Zygmunt: Domniemania w k. z. P. S. r. 1934, nr 10.

﻿648 Kodeks zobowiązań — Art. 566—567. K. c. n. zawiera wyraźne postanowienie, że o ile spólnikowi według umowy spółki przysługuje upoważnienie do prowadzenia spraw, jest on w razie wątpliwości umocowany także do zastępowania innych spólników wobec osób trzecich. Tak samo postanawia obecnie pr. obi. szwajc. (art. 543 ust. 3). W dawnym prawie obi. z roku 1883 było wprost przeciwnie. K. z. nie ma powodu odstępować od zasady, przyjętej zgodnie przez ustawodawstwo względnie jurysprudencję ziem polskich i celem uniknięcia luk oraz zapobieżenia mniemaniu, ze wymaga zawsze osobnego pełnomocnictwa — wyraźnie wypowiada w art. nin. tę samą zasadę, przy czym jednak, jak prawo szwajc nie wymaga, by prawo do zarządu spólnika opierało się na umowie spółki (jak k. c. n.). Jeżeli bowiem spólnicy mają tyle zaufania do siebie, by sobie powierzyć zarząd, to powinno wystarczyć do umocowania. Zresztą przepis ten potrzebny jest dla ochrony zaufania osób trzecich. K. c. n. zawiera także osobne postanowienie co do odwołania pełnomocnictwa (§ 715), analogiczne do odwołania prawa do zarządu, jeżeli udzielono je w umowie spółki, bo uważa, że ono wówczas jest również, prawem kontraktowym spólnika, którego go nie można pozbawić jak zwykłego pełnomocnictwa. Jednak między prawem do zarządu a prawem do zastępstwa jest właśnie wielka różnica, gdyż pierwsze mi rzeczywiście doniosłe znaczenie materialne dla spólnika, podczas gdy moc zastępstwa (bez prawa do zarządu) jest raczej tylko dla niego ciężarem. Dlatego k. z. me zawiera takiego postanowienia. ART. 567. Za zobowiązania spółki względem osób trzecich spólnicy odpowiadają majątkiem spółki bez ograniczenia, osobistym zaś majątkiem według ogólnych przepisów o odpowiedzialności spółdłużników. O odpowiedzialności spółdłużników zob. art. 3, 4 i 12. System odpowiedzialności spólników za zobowiązania przedstawia się dla każdego z kodeksów obowiązujących w Polsce inaczej a to ze względu na różną strukturę spółki w ogóle. Według k. N. za zobowiązania spółki (tj. zobowiązania zaciągnięte w charakterze spólników i w imieniu spółki) odpowiada, zd. jurysprudencji, przede wszystkim majątek spółki jako majątek osoby prawnej, następnie zaś spólnicy swoim majątkiem pro parte rata a to po równej części (art. 1862 i 1863). Bez zgody wierzyciela ograniczenie tej odpowiedzialności spólników własnym majątkiem jest niedopuszczalne, możliwe jednak ze skutkiem między spólnikami. Nie jest jasnym (wobec konstrukcji osoby prawnej), czv ta odpowiedzialność spólników wchodzi w zastosowanie zawsze gdy chodzi o zobowiązania spółki, czy tylko wtedy. gdy wyraźnie zaciągnęli zobowiązanie także pod osobistą odpowiedzialnością. co zdawałoby się wynikać z artykułu 1862 ust. 2. Wedle k. c. a. (który podobnie jak k. N. sam sprawy zupełnie jasno BIBLIOGRAFIA Art. 567. Dżblkowskl M.: Art. 567 k. z. Gł. S. r. 1937, str. 319. 621. Fenichel Zygmunt: Spółka adwokacka. Pal. r. 1937, str. 744. Medyński Henryk: Art. 567 k. z. Gł. S. r. 1937, str. 415.

Kodeks zobowiązań — Art. 567—569. ﻿649 nię stawia) odpowiadają spólnicy zdaniem najnowszej nauki, za zobowiązania spółki majątkiem spółki do niepodzielnej ręki, jak dziedzice przed przyznaniem spadku, § 550, Ehrenzweig II, 1 str. 500, oraz własnym majątkiem pro parte rata a to w stosunku do swego udziału w majątku spółki, § 1203 zd. 2. W razie wątpliwości jednak wierzyciel może przyjąć, że części są równe, § 839. Wedle k. c. n. za zobowiązania spółki odpowiada majątek spółki (bo taki majątek istnieje i do niego należą długi spółki, co nie jest wprawdzie wyraźnie powiedziane ale wynika z istoty majątku odrębnego) zarazem jednak i spólnicy odpowiadają własnym majątkiem prywatnym, (gdyż oni są osobiście zobowiązani) a to z reguły solidarnie (§ 427). Tak samo proj. francusko-włoski. Z konstrukcji spółki przyjętej w k. z. wynika najpierw, 1) że dłużnikami są zawsze spólnicy i tylko spólnicy, 2) że za zobowiązania muszą odpowiadać zarówno majątkiem spółki, jak i prywatnym. Co do pierwszego, z przyjętej zasady jak największej spójności tego majątku wynika, że za długi spółki powinni spólnicy odpowiadać tym majątkiem bez ograniczenia, do niepodzielnej ręki. ART. 568. Spólnik może odmówić zaspokojenia wierzyciela spółki, dopóki wierzyciel spółki może się zaspokoić przez potrącenie swojej wierzytelności z wierzytelnością, jaka służy spółce przeciwko niemu. O potrąceniu zob. art. 254—262. ART. 569. § 1. W czasie trwania spółki spólnik nie może żądać od dłużnika spółki zapłaty przypadającego nań udziału w wierzytelności spółki, ani wierzycielowi osobistemu przedstawiać do potrącenia wierzytelności spółki. § 2. Dłużnik spółki nie może przedstawić spółce do potrącenia wierzytelności, jaka mu służy przeciwko jednemu ze spólników. Kwestia, czy wierzytelności spółki są spoiną wierzytelnością spólników a to bądź do niepodzielnej ręki bądź też pro parte rata, czy też są majątkiem spółki jako takiej, nie jest jasna wedle k. N. Kto uważa spółkę za osobę prawną, może uważać wierzytelności za jej prawa, spólnicy udziału we wierzytelnościach w stosunku do trzeciego dłużnika nie mają, mogą je ściągać tylko jako zarządcy na rachunek spółki. Kto jednak odmawia tego charakteru spółce, może uważać te wierzytelności za spólne i to pro parte (art. 1220). Tylko art. 1849 zobowiązuje spólnika, który ściągnął swoją część, by ją przelał do spólnej kasy, aby nikt nie był pokrzywdzony. Ponadto ściągnięcie takiej spólnej wierzytelności jest ro-BIBLIOGRAFIA Art. 568. Fenichel Zygmunt: Potrącenie w prawie polskim. N. K. Z. r. 1934, str. 125, 129, 133, 137.

﻿650 dzajem administracji sprawami spółki, za czym tylko taki spólnik ma prawo ściągać wierzytelności spółki, który ma zarząd, choćby z art. 1859 ust. 1. Gdyby wierzyciel zapłacił innemu, płaci nieupoważnionemu (art. 1239, 1860, 1849). Wedle k. c. a. sprawa nie jest także jasna, z § 1203 wynikałoby, że wierzytelności dzielą się między spólników pro rata według ich udziałów, tak, że każdy mógłby swój udział ściągać, jednak nowsza nauka, opierając się na §§ 848 i 890 uważa, że wierzytelności spółki przysługują spólnikom do niepodzielnej ręki i dochodzić ich mogą albo wszyscy razem albo przez pełnomocnika. Wedle k. c. n. wierzytelności należą do spólników do niepodzielnej ręki (§ 718 i 719), za czym spólnik nie może osobno ściągać swego udziału, może jednak ściągnąć całą wierzytelność dla spółki w charakterze zarządcy i pełnomocnika, o ile mu ten charakter służy. Jednak dla ochrony trzeciego dłużnika istnieje przepis § 720. Spólnik nie może ściągać swego udziału w wierzytelności spółki w czasie trwania spółki. Dłużnik zatem może płacić tylko wszystkim razem albo członkowi upoważnionemu do zarządu, gdyż ten reprezentuje wszystkich spólników a ściąganie pretensyj należy do zarządu. Ustąpienie spólników ze spółki, ART. 570. Przestaje się być spólnikiem przez 2) 3) pozbawienie lub ograniczenie zdolności do działań prawnych; 4) wypowiedzenie udziału lub wystąpienie ze z ważnych powodów; 5) wyłączenie ze spółki; 6) wypowiedzenie udziału przez osobistego wier: spólnika. W kwestii ustania stosunku spółki k. z. musiał przede wszystkim rozstrzygnąć pytanie, czy osobisty charakter spółki należy przeprowadzić do ostatecznej konsekwencji tzn. postanowić, że jeżeli choćby tylko co do jednego członka zajdzie przyczyna ustąpienia (śmierć, wypowiedzenie, wykluczenie) spółka zawsze się rozwiązuje ze skutkiem wobec wszystkich i następuje likwidacja, czy też poza wypadkami, dotyczącymi z ko-Fenichel Zygmunt: Spółka adwokacka. Pal. r. 1937. str. 744. Fenichel Zygmunt: Wypowiedzenie umowy z ważnych powodów w k. z., k. prawie pracy. N. K. Z. r. 1934, str. 65. 69, 73. Konic Jan Stanisław: Zasady prawa upadłościowego w k. z. N. K. Z. r. 1935. 65. 73, 81.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 5 70—571. 651 nieczności wszystkich (zupełne osiągnięcie celu lub jego udaremnienie) spółka może istnieć nadal mimo ustąpienia poszczególnych spólników. Praktycznie objawia się to w tym, że przy pierwszej koncepcji spólnik ustępujący może zawsze żądać zupełnej likwidacji majątku i rozdziału in natura lub po spieniężeniu, a przy drugiej ustępujący spólnik zostaje spłacony w pieniądzach na podstawie oszacowania majątku spółki w chwili ustąpienia. Wedle k. N. i k. c. n. zasadą jest rozwiązanie zupełne i rozdział majątku ale w pewnych wypadkach spółka może trwać dalej mimo, że jeden lub kilku spólników przestało być członkami. I tak k. N. odnosi to do wypadku śmierci spólnika, art. 1868, zaś k. c. n. do wypadków śmierci, wypowiedzenia przez jednego członka, popadnięcia w konkurs i wykluczenia członka (§§ 736 i 737), jednak wedle obu tych kodeksów warunkiem takiego przedłużenia spółki między pozostałymi jest, by to umowa spółki przewidywała. Podobnie ujmują sprawę kodeks sowiecki i proj. francusko-włoski. Natomiast k. c. a. na wypadek śmierci dorozumiewa się takiej umowy, zaś na wypadek wykluczenia w ogóle oraz wypowiedzenia po myśli § 1211 i 1212 uznaje ją za zbyteczną. Sporną jest przy tym kwestia, czy wypowiedzenie z § 1212 należy uważać za wypowiedzenie swego udziału, czy też za wypowiedzenie spółki. K. z. uważa, że decydującym w tej mierze jest nie tyle charakter osobisty spółki, bo okazuje się, zwłaszcza z przykładu prawa austriackiego i japońskiego, że można go rozmaicie pojmować, ile wzgląd, że spółka raz zorganizowana i w ruch puszczona, stanowi spólne dobro więcej osób, które jest czymś więcej, niż sumą wkładek i nie godzi się wszystkich spólników tego dobra na życzenie lub z przyczyn dotyczących jednego pozbawiać. Dlatego we wszystkich wypadkach, w których przyczyna rozwiązania stosunku spółki nie dotyczy wszystkich, k. z. nie wprowadza rozwiązania spółki lecz tylko ustąpienie dotyczącego spólnika i nie wymaga uprzedniej zgody spólników na dalsze prowadzenie spółki w takich wypadkach z pozostałymi. Ale k. z. uwzględnia z drugiej strony, mając właśnie na oku osobisty charakter spółki, że inni spólnicy nie mogą być zmuszeni w takich wypadkach do dalszego pozostawania w spółce, nie obejmującej już wszystkich pierwotnych spólników. Dla kodeksów, wymagających zawsze osobnej klauzuli kontraktowej na dalsze prowadzenie spółki mimo ustąpienia jednego, jak k. N. i k. c. n., zgoda taka wynika już z tej klauzuli. Ponadto wynika z istoty spółki, jako stosunku obligatoryjnego co najmniej między dwiema osobami, że spółka rozwiązuje się, jeżeli wskutek ustąpienia jednego lub kilku spólników pozostałby w niej tylko jeden spólnik. ART. 571. Jeżeli umowa spółki stanowi, że w razie śmierci spólnika spółka ma istnieć nadal z jego spadkobiercami, wówczas wchodzą oni do spółki z mocy prawa; służą im wszystkim wspólnie te prawa, jakie miał zmarły spólnik. Do wykonywania tych praw winni wskazać spółce jedną osobę. Czynności, dokonane przez pozostałych spólników przed takim wskazaniem, są dla spadkobierców spólnika wiążące.

﻿652 Wskutek śmierci spólnika ustaje wprawdzie charakter jego jako spólnika i gasną wszelkie jego prawa i obowiązki wobec spółki o charakterze osobistym (o ile w myśl osobnej umowy dziedzice nie wstępują w jego miejsce), jednak o ile chodzi o prawa i obowiązki majątkowe, musi nastąpić likwidacja ich z dziedzicami zmarłego. Chodzi tu mianowicie o trzy kwestie, tj. 1) udział dziedziców w zyskach i stratach do chwili śmierci, 2) jeżeli spólnik prowadził interesy na podstawie osobnego upoważnienia, dokończenie spraw niecierpiących zwłoki, 3) spłata udziału w majątku spółki. Kwestie ad 1 i 3 są unormowane osobno jednolicie dla wszystkich wypadków ustąpienia spólnika ze spółki. Kwestię ad 2 rozstrzyga się wedle przepisów o zleceniu. Umowa spółki może jednak spadkobiercami. k. c. n. § 727 ust. 1 (który określa normę dotyczącą rozwiązania spółki przez śmierć jako dyspozytywną). Właściwie jednak to rozumie się samo przez się, że umowa spółki może objąć też dziedziców spólnika, ale wobec istnienia takich przepisów w innych kodeksach milczenie k. z. można by tłumaczyć jako wykluczenie dopuszczalności takiej umowy. Natomiast zbędnym jest postanowienie (§ 1208 k. c. a.), że to nie odnosi się do dziedziców dziedzica (bo oni nie są dziedzicami spólnika). Pożytecznym wydaje się jednak postanowienie, w jakim stosunku kilku dziedziców uczestniczy w prawach, zależnych od wysokości wkładki oraz, że nie potrzeba osobnego aktu wstąpienia do spółki z ich strony. ART. 572. § 1. Jeżeli spółkę zawarto na czas nieoznaczony, spólnik może wypowiedzieć swój udział na trzy miesiące przed końcem roku obrachunkowego. § 2. Z ważnych powodów spólnik może wystąpić ze spółki natychmiast i bez wypowiedzenia, chociażby spółka była zawarta na czas oznaczony. Odmienne postanowienie umowy jest nieważne. § 3. Wypowiedzenie lub oświadczenie o wystąpieniu uskutecznia się przez zawiadomienie pozostałych spólników lub osób, umocowanych do reprezentowania spółki. K. N. nie zna instytucji wystąpienia spólnika wychodząc z zasady, że w takim razie cała spółka się rozwiązuje. K. c. a. zna wystąpienie spólnika ze specjalnego powodu a mianowicie, gdy inni uchwalili podwyższenie wkładki, § 1189. K. c. n. natomiast dopuszcza je bez ograniczenia w wypadku, gdy umowa spółki przewiduje prowadzenie jej dalsze wypowiedzenia przez spólnika. Kiedy zaś można wypowiedzieć. K. z., przyjmując instytucję wystąpienia z powodów, wyłuszczoprzy art. 570, przyjmuje tu formę wypowiedzenia udziału (które należy odróżnić od wypowiedzenia spółki) w wypadku, gdy spółkę za' warto na czas nieoznaczony.

Art. 572—5 74. Kodeks zobowiązań — ﻿653 Oprócz tego przyjmuje k. z., podobnie jak w innych trwałych kontraktach (najem, praca) instytucję odstąpienia od umowy bez wypowiedzenia czyli wystąpienia z ważnych powodów, które w razie sporu oceni sędzia. ART. 573. § 1. Z ważnych powodów spólnik może być wyłączony ze spółki jednomyślną uchwałą pozostałych spólników. § 2. Odmienne postanowienie umowy jest nieważne. Każdy spólnik może żądać z ważnych powodów rozwiązać nia spółki przez sąd (art. 578). Instytucję wykluczenia zna k. c. a. (§ 1210), k. c. n. § 737 (jeżeli kontrakt spółki przewiduje dalsze jej trwanie mimo wypowiedzenia przez jednego) a także k. jap. Powody wykluczenia wylicza k. c. a. taksatywnie. Tu należą (prócz popadnięcia w konkurs, które wedle k. z. działa ipso iure): niedopełnienie istotnych postanowień kontraktu, ubezwłasnowolnienie, utrata zaufania wskutek zbrodni. K. c. n. umożliwia wykluczenie z ważnych powodów, zachodzących w osobie spólnika, jak w szczególności rozmyślne lub z ciężkiego niedbalstwa naruszenie istotnych obowiązków lub niemożliwość wypełnienia takiego obowiązku. K. z. zgodnie z zasadą przyjętą w innych kontraktach, nie ogranicza przyczyn wykluczenia taksatywnie, lecz podaje ogólne kryterium w postaci ważnego powodu. ART. 574. § 1. W czasie trwania spółki wierzyciele spólnika mogą uzyskać zajęcie tylko tych praw, służących spólnikowi z tytułu należenia do spółki, którymi spólnikowi wolno w stosunku do niej rozporządzać. § 2. Jeżeli w ciągu ostatnich sześciu miesięcy przeprowadzono bezskutecznie egzekucję z ruchomości spólnika, wówczas jego wierzyciel osobisty, który na podstawie prawomocnego tytułu egzekucyjnego uzyskał zajęcie praw, służących spólnikowi na przypadek jego ustąpienia ze spółki lub jej rozwiązania, może wypowiedzieć jego udział w spółce na trzy miesiące przed upływem roku obrachunkowego, nawet gdy spółka była zawarta na czas oznaczony. Jeżeli umowa BIBLIOGRAFIA Art. 573. Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia Fenichel Zygmunt: k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 50. stosunku prawnego wedle

﻿654 Kodeks zobowiązań — Art. 5 74—5 75 spółki przewiduje krótszy termin wypowiedzenia, wierz; może skorzystać z terminu umownego. O prawach, służących spólnikowi z tytułu należenia do spółki, którymi spólnikowi wołno w stosunku do niej rozporzą* dzać zob. art. 565. Przepis ten jest konsekwencją zasady, że udział jest niepozbywalny i prawo wierzyciela ogranicza się do zajęcia praw spólnika wymienionych w art. 565, w szczególności prawa do kwoty likwidacyjnej. Chodziłoby tylko o to, czy wierzyciel ma mieć prawo wypowiedzenia spółki i żądania rozdziału całego majątku po przeprowadzeniu likwidacji, czy tylko może żądać ustąpienia spólnika i zaspokoić się z tego, co mu spółka w zamian za utratę udziału ma wypłacić. Wedle k. c. n. i k. h. a. wierzyciel może spowodować tylko ustąpienie spólnika i musi zadowolić się jego spłatą, jeżeli tylko kontrakt w ogóle umożliwia utrzymanie spółki mimo ustąpienia spólnika. Ponieoczywiście odpada, samą zaś zasadę k. z. przyjmuje jako konsekwencję tej samej myśli, w której w ogóle ograniczył prawa wierzycieli spólnika ze względu na majątek spółki. ART. 575. § 1. Ze spólnikiem, ustępującym ze spółki, albo z jego spadkobiercami należy dokonać rozliczenia. W tym celu majątek spółki będzie oszacowany według jego rzeczywistej wartości w chwili ustąpienia spólnika i przypadający spólnikowi udział będzie wypłacony w pieniądzach. Przy ustaleniu wysokości udziału stosuje się odpowiednio przepisy o likwidacji spółki. § 2. Rzeczy, oddane spółce przez spólnika tylko do używania, zwraca się w naturze. § 3. Jeżeli przy rozliczeniu udział spólnika ustępującego okaże się bierny, spólnik jest obowiązany zapłacić spółce przypadającą nań część niedoboru. § 4. Spólnik ustępujący albo jego spadkobiercy uczestniczą w zyskach i stratach ze spraw jeszcze nie zakończonych, nie mają jednak wpływu na ich prowadzenie, a mogą tylko żądać wyjaśnień, rachunków i podziału zysków i strat z końcem każdego roku obrachunkowego. § 5. Przepisy powyższe stosuje się również w przypadku, gdy wskutek ustąpienia wszystkich spólników z wyjątkiem jednego spółka ulega rozwiązaniu. O ustałeniu wysokości udziału zob. art. 588—591.

655 Pod względem rozliczenia między spółką a ustępującym spólnikiem względnie jego dziedzicami ustawodawstwa nie wykazują większych różnic. Chodzi o dwie kwestie: 1) w jakich granicach ustępujący względnie jego dziedzice uczestniczą w zyskach i stratach i 2) jak ma być spłacony, ich udział w majątku spółki. w zysku i stratach z interesów, rozpoczętych przed ustąpieniem (śmiercią spólnika) lub zdziałanych w niewiadomości o ustąpieniu. Wedle k. c. a. § 1206 i nauki oraz k. h. a. i wedle k. c. n. § 740 jest tak samo. Wynika stąd, że tym bardziej uczestniczą w zysku i stratach z interesów przedtem już zakończonych o ile jeszcze nie zostały rozdzielone. W związku z tym pozostaje oczywiście prawo żądania rachunków i wyjaśnień oraz wykluczenie od wpływania na tok załatwienia interesów jeszcze nieukończonych (słowo „tylko" w zdaniu ostatnim ustęp 2 art. 575). Ad 2. Rówriież co do rozdziału majątkowego między spółką a ustępującym spólnikiem panuje zgoda co do tego, iż ustępujący (wzgl. dziedzice) mogą żądać tylko zwrotu rzeczy, oddanych spółce do używania oraz spłacenia wartości udziału w pieniądzach wedle stanu majątku w chwili ustąpienia, stwierdzonego oszacowaniem, art. 1868 k. N., § 738 k. c. n., dla pr. austriackiego nauka (Ehrenzweig, II, 1, str. 504); art. 681 kod. jap. Kodeks niemiecki zawiera nadto postanowienie, że udział spólnika przyrasta pozostałym spólnikom. Jest to jednak kwestia teoretyczna, której rozstrzygnięcie nie należy do ustawy. Może być też uzasadnioną konstrukcja, że udział ustępującego zostaje umorzony przez spłatę a skutkiem tego pozostały majątek przypada już tylko pozostałym spólnikom, których udziały i tak nie były oznaczone ułamkowo. Wedle jurysprudencji francuskiej i austriackiej spłata może także nastąpić w naturze (Baudry-Lacantinerie i Ehrenzweig), jednak k. z. za wzorem k. c. n. przyjmuje jako obowiązkową dla obu stron spłatę pieniężną dla uproszczenia sprawy rozliczenia i uniknięcia możliwych szydzielonych. spólnika w tych długach jest już uwzględniony i potrącony przy obliczeniu jego pieniężnej kwoty likwidacyjnej. Jednak nie jest potrzebne wprowadzenie obowiązku uwolnienia (eksoneracji), gdyż wystarczy nałożenie na spółkę obowiązku zwrotu ewentualnych kwot, które by spólnik po ustąpieniu z tytułu osobistej swej odpowiedzialności wierzycielom spółki zapłacił. Przepis ten nawet jest o tyle zbędny, że to roszczenie wynika już z ogólnych zasad (uzupełnienie kwoty likwidacyjnej albo versio in rem).

﻿656 Rozwiązanie spółki. ART. 576. Rozwiązanie spółki następuje: 1) z powodów, przewidzianych w umowie; 2) jeżeli jej cel został osiągnięty lub stał się niemożliwy do osiągnięcia; 3) jeżeli pozostał w niej tylko jeden spólnik wskutek ustąpienia innych; 4) wskutek jednomyślnej uchwały spólników; 5) wskutek wyroku sądowego, orzekającego jej rozwiązanie, ART. 577. Spółkę uważa się za przedłużoną milczące na czas nieoznaczony, jeżeli mimo istnienia powodów roz^ swe czynności za zgodą wszystkich spólników ART. 578. § 1. Każdy spólnik może żądać z ważnych powodów rozwiązania spółki przez sąd. § 2. Odmienne postanowienie umowy jest nieważne. K. z. co do istoty rzeczy bardzo nieznacznie różni się od systemu przyjętego w innych kodeksach. Uzyskuje się tylko jaśniejsze sformułowanie niż w ciężkich przepisach §§ 736 i 737 k. c. n., i ułatwia się sytuację spólników nie wymagając uprzedniej umowy o pozostawanie w spółce mimo ustąpienia jednego spólnika, wymaganej przez k. c. n. i projekt francusko-włoski (art. 559), o czym spólnicy przy zakładaniu spółki zwykle nie myślą. K. z. ogranicza prawo spólnika żądania rozwiązania całej spółki i co za tym idzie zupełnej likwidacji jej majątku w porównaniu zarówno z k. N. i k. c. n. Przyczyn żądania rozwiązania k. z. nie wymienia, pozostawiając ocenę sędziemu, tak jak k. N., pr. szwajc., k. c. n. Jako formę wprowadza k. z. rozwiązanie przez sędziego (k. N. i pr. szwajc.) bo tu spólnik dysponuje sferą prawną większej ilości osób. Ważna przyczyna rozwiązania przez sędziego musi dotyczyć całej spółki, nie pokrywa się zatem normalnie z przyczyną, z powodu której Art. 576. Zygmunt: Wypowiedzenie umowy z ważnych powodów w k. Art. 578. 73. Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia stosunku prawnego wedle k. 1934, str. 65,

﻿657 spólnik może przedwcześnie wystąpić ze spółki po myśli art. 572. Jeżeli jednak się pokrywa, natenczas spólnik ma wybór między wystąpieniem ze spółki a żądaniem jej rozwiązania. Rozdział VI. Likwidacja spółki. ART. 579. W razie rozwiązania spółki odbywa się Art. likwidacja jej majątku w sposób, przewidziany w umowie spółki, a w braku umowy co do likwidacji, w sposób wskazany w artykułach poniższych. Likwidacja ma na celu ukończenie spraw bieżących, wyko= nanie zobowiązań oraz ściągnięcie wierzytelności i w ogóle zre= ałizowanie masy czynnej. Nowe sprawy można podejmować tylko o tyle, o ile jest to konieczne w celu zakończenia dawnych. Sumy potrzebne do spłaty długów niewymagahwch lub spcr= nych, składa się do depozytu sądowego (art. 586 § 1). K. N. i k. c. a. nie zawierają dokładnych przepisów w tej materii, •odsyłając do przepisów o dziale spuścizny (k. N.) i o rozdziale spółwłasności (k. c. a.). Ten system jednak nie jest odpowiedni, gdyż nie uwzględnia, iż między spólnikami oprócz stosunku wynikającego ze spółwłasności istniał jeszcze stosunek spółki, który od razu i bez wpływu na sposób rozdziału ustać nie może, dalej nie uwzględnia, że rozwiązanie może zajść w pełnym toku interesów, które trzeba rozwikłać w sposób zgodny z dotychczasowym trybem załatwiania spraw spółki. Dlatego nowsze kodeksy (k. c. n., pr. szwajc., kod. jap. i kod. sowiecki) a także projekt franc.-włoski zamieszczają ogólne zasady dotyczące likwidacji i rozdziału majątku. Potrzeba a zarazem do pewnego stopnia i treść takich postanowień dla k. z. już stąd wynika, że przyjąwszy zasadę związania majątku spółki w formie niepodzielnej ręki właśnie w celu zapewnienia spółce sprawności musi konsekwentnie podtrzymać tę zasadę aż do ukończenia likwidacji, gdyż właśnie w tym okresie sprawność jej może być najbardziej potrzebna, bo chodzi o zrealizowanie wyników działalności. A więc i w tym okresie np. wierzyciele spólnika nie mają dostępu do jego udziału ani spólnik nie może nim dysponować itp. Dlatego należało unormować kwestię zawiadywania spółką w czasie likwidacji oraz, w braku ustalenia ułamkowego udziału każdego spólnika w majątku spółki podczas jej trwania, wypadało ustalić, wedle jakich kryteriów majątek pozostały po likwidacji, ma być rozdzielony między spólników. ART. 580. Aż do ukończenia likwidacji majątku rozwiązanej spółki uważa się spółkę za istniejącą, o ile cel likwidacji tego wymaga, zarówno w stosunku między spólnikami, jak i wobec osób trzecich. 42

Kodeks zobowiązań Art. 580—5bJ 658 Art. 580 wypowiada fikcję istnienia spółki do jej ukończenia. W tym ostatnim względzie k. z. wzorował się na § 730 ust. 2 k. c. n. i art. 144 k. h. a. Potrzebę takiej fikcji uznaje też jurysprudencja francuska, uważając, że osobowość prawna spółki trwa aż do ukończenia likwidacji, por. Colin-Capitant, II, str. 627. ART. 581. Prawo prowadzenia spraw spółki, służące spólnikowi z mocy umowy spółki lub późniejszej uchwały, wygasa z chwilą rozwiązania spółki, uważa się jednak za wiązaniu spółki się dowiedział. Przepis ten odpowiada zasadom przyjętym we wszystkich nowszych kodeksach (§ 730 ust. 2 i 729 k. c. n., art. 550 ust. 1 i 547 ust. 1 pr. szwajc., § 685 kod. jap., jurysprudencja do pr. austr. (Ehrenzweig, II, 1, str. 505, art. 563 pr. fr.-wł.). Wszystkie uznają w szczególności regułę, że dotychczasowe pełnomocnictwo do prowadzenia spraw gaśnie. Zasada, że zgasłe upoważnienie do prowadzenia spraw uważa się za istniejące na korzyść spólnika, dopóki się o tym bez swojej winy nie dowiedział, wynika z odnośnego przepisu umowy o zlecenie; powtórzono ją, aby uniknąć wątpliwości, czy przepisy te obowiązują także po rozwiązaniu, gdyż tu nie chodzi już o interes likwidacji lecz o interes spólnika (art. 579 mówi tylko o celu likwidacji). spólnicy łącznie. § 2. Spadkobiercy spólnika winni wskazać spółce do wykonywania ich praw jedną osobę. Czynności, dokonane przez pozostałych spólników przed takim wskazaniem, są dla spadkobierców spólnika wiążące. § 3. Na miejsce spólnika upadłego wchodzi zarządca masy upadłości. Domniemywa się, że osoby przeprowadzające likwidację, są umocowane do reprezentowania spółki w granicach, w których są upoważnione do prowadzenia jej spraw (art. 587). ART. 583. § 1. Spólnicy mogą jednomyślną uchwałą wyznaczyć do przeprowadzenia likwidacji jednego lub kilku likwidatorów w liczbie nieparzystej spośród siebie lub z poza swego grona. Art. 582. Konic Jan Stanisław: Zasady prawa upadłościowego w k. 1935, str. 65, 73, 81.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 583—588. 659 § 2. W braku zgody spólników co do osoby likwidatora lub z innych ważnych powodów sąd na wniosek spólnika lub innej osoby interesowanej może ustanowić jednego lub kilku likwidatorów. ART'. 584. Likwidatorowie mogą być odwołani na mocy jednomyślnej uchwały spólników. ART. 585. § 1. Z ważnych powodów może sąd na wniosek spólnika lub innej osoby interesowanej odwołać likwidatorów. § 2. Likwidatorów, ustanowionych przez sąd, tylko sąd może odwołać. § 3. Odmienne postanowienia umowy są nieważne. ART. 586. § 1. Likwidacja ma na celu ukończenie spraw bieżących, wykonanie zobowiązań oraz ściągnięcie wierzytelności i w ogóle zrealizowanie masy czynnej. Nowe sprawy można podejmować tylko o tyle, o ile jest to konieczne w celu zakończenia dawnych. Sumy, potrzebne do spłaty długów niewymagalnych lub spornych, składa się do depozytu sądowego. § 2. Osoby, przeprowadzające likwidację, załatwiają sprawy, wchodzące w zakres likwidacji, większością głosów. ART. 587. Domniemywa się, że osoby, przeprowadzające likwidację, są umocowane do reprezentowania spółki w granicach, w których są upoważnione do prowadzenia jej spraw. ART. 588. § 1. Z pozostałości po zapłaceniu długów spółki i zachowaniu sum, potrzebnych do spłaty należności niezaspokojonych, zwraca się spólnikom przede wszystkim wkłady, przy czym za wkłady niepieniężne płaci się ich cenę, oznaczoną w umowie spółki, a w braku takiego oznaczenia zwraca się wartość, jaką wkłady miały w chwili wniesienia. BIBLIOGRAFIA Art. 587. Fenichel Zygmunt: Domniemania w k. z. P. S. r. 1934, nr 10.

Kodeks zobowiązań — Art. 588-660 Wartość wkładu pracy osobistej, użytkowania lub używania rzeczy nie ulega zwrotowi. § 2. Rzeczy, oddane spółce przez spólników tylko do używania, zwraca się w naturze, według zasad o zwrocie rzeczy najętej. O zasadach obowiązujących przy zwrocie rzeczy najętej zob. art. 394—397. Przepis ten umieszczony jest najpierw w tym celu, aby wyraźnie zaznaczyć, że spólnik nie może domagać się wypłaty swego udziału tak długo, dopóki długi nie są pokryte lub zabezpieczone i likwidacja przeprowadzona, następnie w celu oznaczenia klucza rozdziału pozostałego majątku. W tej ostatniej kwestii k. z. wprowadza podział tym trybem, że najpierw zwraca się spólnikom ich wkładki rzeczowe, resztę zaś dzieli się między wszystkich w stosunku, w jakim uczestniczą w zysku. Rzeczy oddane do używania zwraca się w naturze, inne wkładki wedle wartości w chwili uiszczenia wkładki. ART. 589. Przewyżka, pozostała po pokryciu wszyst kich długów oraz zwrocie wkładów, dzieli się między spólm według stosunku, w jakim uczestniczą w zyskach. ków O stosunku uczestnictwa w zyskach zob. art. 563. ART. 590. Ani umowa spółki, ani uchwała spólników nie mogą przewidywać spłaty udziałów poszczególnych spólników poniżej rzeczywistej wartości w chwili ostatecznego ustalenia udziałów. ART. 591. Gdyby majątek spółki nie wystarczał na spłatę długów i zwrot wkładów, niedobór dzieli się między W przypadku niewypłacalności jednego ze spólników przypadająca nań część niedoboru dzieli się między pozostałych spólników w tym samym stosunku. Gdyby się okazało, że majątek jest mniejszy niż suma długów i wkładek kapitałowych, należy ubytek ten jako stratę, rozdzielić między wszystkich spólników a nie tylko tych, którzy dali wkładki kapitałowe, gdyż zarówno w zyskach jak i w stratach uczestniczą wszyscy. Tak samo k. c. n. § 734 i 735. Art. 591. 1935, str. 65, 73, 81.

﻿TYTUŁ XIII RENTA i DOŻYWOCIE DZIAŁ I Renta. ART. 592. Przez umowę o rentę jedna ze stron zobowiązuje się do oznaczonych świadczeń okresowych w pieniądzach lub innych rzeczach zamiennych na rzecz drugiej strony lub osoby trzeciej. Istota umowy o rentę nie jest dotychczas w nauce ustalona. K. c. a. uważa ją za odrębny rodzaj umowy odpłatnej i zalicza do umów losowych. K. N. przewiduje ustanowienie renty bądź pod tytułem odpłatnym bądź pod tytułem darmym i zawiera niektóre postanowienia na wypadek odpłatnego ustanowienia renty odmienne od postanowień wydanych dla innych umów wzajemnych, np. art. 1987. Literatura francuska uważa jednak odpłatną umowę o rentę za rodzaj sprzedaży. K. c. n. i pr. szwajc. nie wdają się natomiast w określenie umowy będącej podstawą obowiązku świadczenia renty. Pr. szwajc. wprawdzie zamieszcza odnośne przepisy (art. 516 i nast.) pod tytułem umowa o rentę dożywotnią, jednak w treści tych przepisów poza postanowieniem formalnym art. 517 nie zajmuje się wcale samą umową o rentę, a jedynie ogranicza się do bliższego określenia sposobu dopełnienia obowiązku płacenia jej. To samo stanowisko zajmuje k. c. n. § 759 i nast. Motywy do tego ostatniego wyraźnie podnoszą, że obowiązek płacenia renty może wynikać z różnych tytułów, jeżeli zaś wynika z umowy, to określenie jej natury należy pozostawić nauce. W rezultacie nauka niemiecka uważa odpłatną umowę o rentę za sprzedaż, darmą za darowiznę. K. z. uznając, że obowiązek płacenia renty może wynikać z rozmaitych tytułów, uważa jednak za konieczne zaznaczenie, że może to być też umowa sui generis. Zaliczanie odpłatnej umowy o rentę do umów sprzedaży nie wydaje się właściwym, gdyż trudno jest zastosować do niej istotne kryteria sprzedaży, jakimi są przedmiot i cena. Najczęściej wymawia sobie ktoś rentę w zamian za złożony kapitał w pieniądzach. BIBLIOGRAFIA Art. 592. Gliwa-Gliwiński K.: Renta i dożywocie. Not. Hip. r. 1937, str. 68. Moszyński Remigiusz: Renta (art. 592—598 k. z.). Gł. S. r. 1936, str. 268.

662 Ściśle biorąc, świadczenie żadnej ze stron nie odpowiada świadczeniu sprzedawcy. Nie jest nim świadczenie uprawnionego, bo on składa pieniądze, a nie sprzedaje przedmiotów, tj. rzeczy lub prawa. Z drugiej strony także świadczenie zobowiązanego do płacenia renty nie może być uważane za świadczenie sprzedawcy, ponieważ on żadnego prawa ze swojego majątku nie przelewa do majątku nabywcy, a jedynie zaciąga zobowiązanie, np. jak biorący pożyczkę. Zobowiązanie do płacenia renty tak samo nie jest sprzedażą, jak zobowiązanie wynajmującego nie jest sprzedażą prawa używania rzeczy. Nie wynika stąd, ażeby w danym razie do umowy o rentę nie miały zastosowania przepisy umowy sprzedaży. Może to jednak nastąpić drogą osobnego przepisu i tylko o tyle, o ile te przepisy do umowy o rentę ze względu na jej konkretny przedmiot zastosować się dadzą. W tym względzie por. motywy do art. 596. ART. 593. Jeżeli nie oznaczono inaczej terminów płatności renty, rentę pieniężną należy uiszczać miesięcznie z góry, renta zaś, polegająca na świadczeniu innych rzeczy zamiennych, jest płatna w terminach, wskazanych przez jej właściwości i cel. Renta z przeznaczenia swego służyć ma uprawnionemu do zaspokojenia jego potrzeb. Normalnie jest więc pobierana z góry. Płatność renty ustanowionej w innych przedmiotach niż pieniądze, zależy od pory, w której zachodzi jej potrzeba. Specjalnych reguł ustawa dać nie może. Najczęściej będzie to określone w umowie, lub w innej przyczynie powstania zobowiązania. ART. 594. Jeżeli uprawniony dożył dnia płatności renty, płatnej z góry, należy mu się cała renta, przypadająca za dany okres. Jeżeli renta jest płatna z dołu, powinna być zapłacona za okres czasu do dnia, w którym obowiązek ustał. Postanowienie zawarte w zdaniu 1-szym uzasadnione jest tym, że podjąwszy z góry płatną rentę, może nią od razu zadyspodo pła- ani też nie można takiego obowiązku nakładać na jego dziedziców. Postanowienie zdania 2-ego jest konsekwencją ogólnych zasad, ART. 595. § 1. Jeżeli z umowy lub z natury rzeczy nic innego nie wynika, należy uiszczać rentę aż do śmierci osoby, na której rzecz ustanowioną została (renta dożywotnia). § 2. Jeżeli rentę dożywotnią ustanowiono na rzecz kilku osób, a obowiązek płacenia renty ustał względem niektórych z nich, renta, w braku odmiennej umowy, ulega zmniejszeniu w odpowiednim stosunku.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 595—597. 663 Kodeksy obowiązujące w Pclsce, a tak samo pr. szwajc. normują tylko rentę dożywotnią, podkreślając tym samym aleatoryjny charakter tego interesu. Możliwym jest jednak, że jakkolwiek renta nie jest obliczona na czas życia pewnej csoby, interes zresztą powinien być poddany tym samym przepisom, co renta dożywotnia, a to tak ze względu na gospodarcze znaczenie interesu, mianowicie ubezpieczenia, jak i ze względu na rodzaj świadczenia. Dlatego k. z. nie uważa dożywotniego trwania renty za istotne znamię umowy o rentę, a natomiast zawiera normę dyspozytywną, że w braku innych wskazówek renta jest dożywotnią i dalszą normę dyspozytywną wzorowaną na k. c. n. i pr. szwajc., że decydującym w tej mierze jest życie uprawnionego do poboru. ART. 596. § 1. Do renty, ustanowionej za wynagrodzeniem, stonuje się odpowiednio przepisy o sprzedaży. § 2. Do renty, ustanowionej bez wynagrodzenia, stosuje się odpowiednio przepisy o darowiźnie. Przepisy o sprzedaży zawarte są w art. 294 i nast. Przepisy o darowiźnie zawarte są w art. 554 i nast. Już w motywach do art. 592 zaznaczono, że odpłatna umowa ■o rentę nie da się podciągnąć pod pojęcie sprzedaży, lecz stanowi umowę sui generis. Umowa ta jest jednak w każdym razie umową wzajemną, gdyż renta ma być odpłatą za kapitał. Do umowy tej można więc stosować mutatis mutandis przepisy o sprzedaży. Jeżeli np. jako odpłatę za rentę dano nie sumę pieniężną, lecz rzecz taką, która może być przedmiotem sprzedaży, np. nieruchomość, powinny mieć zastosowanie przepisy o rękojmi przy sprzedaży. Nie można twierdzić, aby świadczenie renty dożywotniej było tak nieokreślone co do swej wysokości, ażeby nie można np. zastosować przepisów o actio quanti minoris. Każda renta dożywotnia może być bowiem oszacowana na pewną sumę w myśl zasad prawdopodobieństwa, przyjętych przez towarzystwa ubezpieczeniowe, a więc w razie wadliwości rzeczy oddanej w zamian za rentę, można rentę stosunkowo umniejszyć. Również i skutki niedopełnienia obowiązku z jednej lub drugiej strony powinny być oceniane według ogólnych przepisów dla umów wzajemnych a w szczególności według przepisów o sprzedaży. ART. 597. Przepisy działu niniejszego stosuje się, w braku odmiennych przepisów, również do wszelkich rent, powstałych z tytułów innych niż umowne. Artykuł ten ma na myśli renty, ustanowione wyrokiem lub ugodą, np. w procesie o uszkodzenie ciała. Natomiast nie odnosi się ten przepis do świadczeń alimentacyjnych, ponieważ one nie odpowiadają warunkom art. 592, a w szczególności nie są z góry oznaczone co do wysokości lecz zależą od stanu majątkowego zobowiązanego względnie od potrzeb uprawnionego.

Kodeks zobowiązań — Art. 598—599. ﻿664 ART. 598. Przepisy działu niniejszego nie uchybiają przepisom, dotyczącym ubezpieczenia na życie w zakładach ubezpieczeń. Do rent ubezpieczeniowych stosują się odmienne przepisy prawa ubezpieczeniowego, które k. z., jako należące do dziedziny prawa handlowego pomija. Koniecznym przeto było odesłanie do tych przepisów, aby uniknąć kolizji. DZIAŁ II. Umowa o dożywocie. § 1. Kto w zamian za prawo własności ART. 599. nieruchomości zobowiąże się do dożywotniego utrzymywania zbywcy (dożywocie, wymowa, wymiar) powinien w braku odmiennej umowy przyjąć go do wspólności domowej dostarczać mu mieszkania, ubrania i żywności, odpowiadających stanowi i dotychczasowej stopie życiowej uprawnionego, a także zapewnić mu pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz postarać się własnym kosztem o pogrzeb, odpowiadający zwyczajom miejscowym. § 2. Dożywocie można ustanowić także na rzecz małżonka i innych osób bliskich zbywcy nieruchomości. § 3. Obowiązki nabywcy nieruchomości mogą również obejmować spełnienie oznaczonych świadczeń na rzecz innych osób. Kodeksy obowiązujące w Polsce nie zajmują się tzw. dożywociem. K. c. n. (art. 96 ust. wprow.) odsyła do postanowień o nim zawartych w prawie partykularnym. K. N., austr. i rosyjski o nim wcale nie wspominają, natomiast wspomina o nim austr. ord. egz. nie normując jednak bliżej tego stosunku. Powodem pominięcia tego stosunku, między ludnością wiejską bardzo rozpowszechnionego, była zapewne okoliczność, że BIBLIOGRAFIA Art. 599. Barabolak Nykola: Dożywittia w świtli polskoho k. z. Ż. Pr. r. 1935. str. 1.. Gliwa-Gliwiński K.: Renta i dożywocie. Not. Hip. r. 1937, str. 68. Kostórkiewicz Tadeusz: Umowa o dożywocie. P. N. r. 1933, str. 212. Matakiewicz Antoni: Ustanawianie kaucji w umowie o dożywocie. P. N. r. nr 20. 1936, Moszyński Remigiusz: Dożywocie (art. 599—609 k. z.). Gł. S. r. 1935, str. 260. Ohanowicz Alfred: Wymowa (wymiar) w projekcie polskiego kodeksu cywilnego. R. P. E. S. r. 1930, I.

Kodeks zobowiązań — Art. 599—601. ﻿665 sposób jego uregulowania był rozmaity w miarę okolic, w których się zdarzał, stosując się do zwyczajów miejscowych. Mimo to jednak nie byłoby wskazanym pomijać tego typu umownego w k. polskim. Z jednej stosowanie do niej ogólnych zasad nie zawsze odpowiadałoby jej naturze, potrzeba też wprowadzenia pewnych przepisów chroniących uprawnionego przed wyzyskiwaniem go ze strony zobowiązanego, a nawet, jak często zdarza, przed zupełnym wyrzuceniem go z domu i zdaniem to się żebraczy. na kij W odróżnieniu od umowy o rentę, która może być wzajemną lub darmą, dożywocie jest zawsze umową wzajemną. Przychodzi ono do skutku, gdy z jednej strony oddaje się własność gruntu a z drugiej strony przyjmuje się obowiązek utrzymywania kontrahenta aż do śmierci. Czego potrzeba do przelania własności, o tym decydują przepisy prawa rzeczowego. Rozmiar świadczeń zobowiązanego wynika przede wszystkim z umowy, w braku zaś umownych postanowień rozstrzyga natura kontraktu a więc uprawnionemu należy się pełne utrzymanie stosownie do jego stanu i dotychczasowego zajęcia. Normalnie, ponieważ chodzi tu o umowy zawierane między rodzicami a dziećmi, zobowiązany będzie musiał dostarczać dożywotnikowi takiego mieszkania i utrzymania, jakiego dostarcza swoim członkom rodziny. Gdyby jednak wobec tych ostatnich obowiązków swoich należycie nie spełniał, to mimo to wobec dożywotnika musi zachować miarę wskazaną dyspozytywną regułą art. 599, gdyż jest to odpłata za otrzymaną posiadłość gruntową. ART. 600. Umowa o dożywocie powinna być pod nieważnością zawarta w formie aktu notarialnego. Przymus formy notarialnej uzasadniony jest z jednej strony ważnością interesu, a z drugiej strony niebezpieczeństwem, jakie lekkomyślne zawarcie tej umowy pociągnąć może za sobą dla stron niedość obeznanych z przepisami prawnymi a zwłaszcza dla dożywotnika. Pominięcie formy pociąga więc za sobą nieważność umowy, skutkiem czego intabulacja praw na jej podstawie nie będzie mogła nastąpić. ART. 601. Wpis prawa własności nieruchomości na rzecz zobowiązanego z tytułu dożywocia może nastąpić tylko równocześnie z wpisem praw, z umowy o dożywocie wynikających. BIBLIOGRAFIA Art. 600. Fenichel Zygmunt: Nieważność i bezskuteczność oraz sposoby zakończenia stosunku prawnego wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 50. Freudenheim Oskar: Odpowiedzialność za szkodę spowodowaną niedojściem do skutku umowy dla braku formy aktu notarialnego. N. P. r. 1935, nr 5. Nadel Leon: Odpowiedzialność za szkodę spowodowaną niedojściem do skutku umowy dla braku formy aktu notarialnego. N. P. r. 1935, nr 3.

﻿666 Kodeks zobowiązań Z natury rzeczy wynika, że spełnienie obowiązków z dożywocia wynikających, zależne jest od posiadania nieruchomości wiejskiej w tym celu oddanej. Gdy zaś interes ten ma zabezpieczyć egzystencję oddawcy aż do śmierci, należy zapewnić, by wskutek sprzedaży posiadłości przez zobowiązanego, spełnienie tych obowiązków nie zostało na szwank narażone. W tym celu k. z. postanawia: 1) że prawa wynikające z wymowy mogą być wpisane do księgi gruntowej jako ciężar realny obciążający tę nieruchomość bez względu na jej posiadacza oraz 2), że wpis prawa własności nie może nastąpić bez równoczesnego wpisu tego ciężaru realnego. Podług obowiązującego w Polsce prawa hipotecznego możliwym jest nadanie prawom z wymowy charakteru ciężaru realnego i wpisanie ich do księgi gruntowej (por. art. 43 i 44 pr. hip. obow. w Królestwie polskim, § 1105 k. c. n. i § 9 austr. ust. hip.). Gdy jednak w dotychczasowym ustawodawstwie ubranie obowiązków z wymowy w formę ciężaru realnego pozostawione było dowolności stron. Art. w celu należytej ochrony dożywotnika należy tę formę wprowadzić przymusowo, to jest wpis prawa własności na rzecz zobowiązanego uzależnić od równoczesnego wpisu ciężaru realnego na rzecz dożywotnika. Wspomniany wyżej ciężar realny ma stanowić zabezpieczenie dożywotnika, nie wypełnia jednak całości skutków prawnych z umowy wynikających. Niezależnie od tego stosunku rzeczowego pozostają strony ze sobą w stosunku obligacyjnym określonym w art. 599, z czego wynika, że gdyby nawet obowiązki z ciężaru realnego wskutek pozbycia nieruchomości przeszły na inną osobę, dotychczasowy zobowiązany pozostaje nadal w stosunku czysto obligacyjnym i z tego stosunku za należyte dopełnienie świadczeń w dalszym ciągu odpowiada. ART. 692. Jeżeli nieruchomość została oddana w posiadanie zobowiązanego przed wpisaniem go jako właściciela, obowiązek utrzymywania dożywotnika rozpoczyna się dopiero od dnia wpisu, w przeciwnym zaś razie od objęcia nieruchomości w posiadanie. Na obszarze mocy obowiązującej kodeksu Napoleona art. 602 k. z. nie stosuje się aż do czasu wydania jednolitego prawa hipotecznego (art. XXI przep. wprow. k. z.). Z natury dożywocia wynika, iż uprawniony nie może domagać się spełniania świadczeń z niej wynikających przed oddaniem posiadłości gruntowej zobowiązanemu, gdyż dopiero korzystanie z tej posiadłości umożliwia wypełnienie tych obowiązków. Gdyby jednak dożywotnik już z chwilą oddania mógł się domagać należnego mu utrzymania, nie byłoby dostatecznego bodźca do przeprowadzenia całej transakcji w księdze gruntowej, zwłaszcza w naszych stosunkach, w których ludność włościańska nie ma odpowiedniego zrozumienia tej potrzeby. W tym wypadku jednak nie tylko udaremniony byłby cel ochrony interesów dożywotnika, jaki przyświecał postanowieniu art. 601, ale nadto powstawałaby sprzeczność między stanem materialnym a stanem widocznym z księgi gruntowej. Aby do tego nie dopuszczać zawiera k. z. postanowienie może ostre, iż w każdym razie przed intabulacją prawa własności i co za tym idzie ciężaru realnego obowiązki z wymowy nie stają się płatne.

667 ﻿Kodeks zobowiązań — Art. 603—605. ART. 603. Jeżeli dożywocie ustanowiono na rzecz kilku osób, ulega ono, w przypadku śmierci jednej z nich, odpowiedniemu zmniejszeniu. Obowiązki zobowiązanego z wymowy wynikają już z artykułu 599. Możliwym i najczęstszym będzie ustanowienie wymowy na rzecz obojga małżonków. W tym wypadku w razie śmierci jednego z małżonków nie zaleca się przepołowienie obowiązków, jak to niejednokrotnie w praktyce orzekano, chybaby tak wyraźnie w umowie było przewidziane. Niektóre świadczenia wprost nie dadzą się mechanicznie podzielić, np. opał lub światło i nie zawsze wystarczy dla jednego połowa tego, co wystarczy dla dwojga wspólnie żyjących. Dlatego k. z. zamiast mechanicznego podziału przewiduje w tym przypadku tylko stosowne ograniczenie ART. 604. Zobowiązany z tytułu dożywocia może żądać usług w gospodarstwie od dożywotnika tylko wtedy, gdy to było wyraźnie zastrzeżone w umowie i tylko w miarę sił i zdolności dożywotnika. Z natury rzeczy wynika, i zwyczajem bywa uświęcone, że dożywotnik skoro mieszka w wspólnym gospodarstwie, spełnia niektóre drobniejsze usługi w miarę swoich zdolności. Rzeczą ustawodawcy jest zapobiec, aby właściciel gospodarstwa tego nie nadużywał i nie wymagał od uprawnionego zbyt wiele usług. Jeżeli wskutek niedopełnienia obo-ART. 605. § 1. wiązków przez zobowiązanego albo z innych przyczyn wytworzą się między dożywotnikiem a zobowiązanym takie stosunki, że nie można wymagać od stron, aby nadal pozostawały w bezpośredniej ze sobą styczności, sąd, na żądanie którejkolwiek z nich, przyzna dożywotnikowi, w zamian za prawa w umowie określone, odpowiednią rentę dożywotnią. § 2. W przypadkach wyjątkowych sąd może, na żądanie zobowiązanego lub dożywotnika, będącego zbywcą nieruchomości, rozwiązać umowę o dożywocie. Jak zaznaczono w motywach do art. 601, ustanowienie wymowy niezależnie od tego, iż jest tytułem przeniesienia prawa własności z jed-BIBLIOGRAFIA Art. 605. Danek Kazimierz: Wpływ zmiany stosunków na zobowiązania umowne według k. z. na tle kodeksu cywilnego niemieckiego i austriackiego. R. P. E. S. r. 1937, str. 14. Medyński Władysław Jan: Zmiana przedmiotu świadczenia i rozwiązanie umowy o dożywocie. N. K. Z. r. 1937. str. 121, 125, 129, 133.

Kodeks zobowiązań — Art. 605—607. ﻿668 nej strony a ustanowieniem ciężaru realnego z drugiej strony, rodzi jeszcze pomiędzy stronami trwały stosunek obligacyjny aż do śmierci dożywotnika. Podobnie więc jak w innych trwałych stosunkach obligacyjnych (najem, umowa o pracę itp.) należy rozstrzygnąć kwestię, czy i kiedy stronom wolno ten stosunek przedwcześnie rozwiązać, z czego w dalszej konsekwencji wyniknie potrzeba cofnięcia rozporządzeń na jego podstawie dokonanych. O ile chodzi o zgodne rozwiązanie, nie może być wątpliwości, iż stronom to prawo zawsze przysługuje ze względu na obligacyjny charakter stosunku. Słusznym jest jednak, aby w pewnych przypadkach dozwolić także na jednostronne rozwiązanie, jak to ma miejsce np. w umowie o pracę. Uwzględniając naturę stosunku, który nie ma charakteru wyłącznie obrotowego, a raczej zbliża się do stosunku familijno-prawnego, należy jednak możliwość jego jednostronnego rozwiązania utrudnić. Pamiętać bowiem należy, iż celem dożywocia było ugruntowanie egzystencji na przyszłość nie tylko uprawnionego ale i zobowiązanego i nie byłoby słusznym wprowadzać pod tym względem zmiany z powodów może ważnych ale dotykających tylko sfery interesów jednej lub drugiej strony. Dlatego k. z. dopuszcza jednostronne rozwiązanie nie już wówczas, gdy zajdą takie okoliczności, wśród których nie można wymagać od jednej lub drugiej strony, aby w stosunku pozostawała ale dopiero, gdy zarazem te okoliczności wpłynęły na nieznośne ukształtowanie się wzajemnego stosunku stron do siebie. Samo niedopełnienie ze strony zobowiązanego ciążących na nim świadczeń nie wystarcza do rozwiązania wymowy przez uprawnionego. Jeżeli jednak to niedopełnienie czy to przez swoją drastyczną formę czy_przez uporczywość wpływa tak ujemnie na wzajemny stosunek stron, ze dalsze utrzymanie wymowy w mocy mijałoby się z jej celem, nie można wówczas zmuszać żadnej strony, aby w tym stosunku nadal pozostawała. Tyczy się to przede wszystkim uprawnionego i stanowi pewien rygor zapewniający dopełnienie obowiązków ze strony zobowiązanego, co jest tym bardziej wskazane, że bezpośrednia egzekucja tych świadczeń ze względu na ich naturę jest niełatwa a często niemożliwa i bezcelowa. Ale także i zobowiązany wskutek zachowania się przyjętego do spólności domowej uprawnionego lub innych w jego osobie zaszłych zmian może znaleźć się w sytuacji, że dalsze utrzymanie stosunku byłoby dlań zbyt uciążliwe. K. z. więc nadaje w podobnych wypadkach obydwom stronom możność rozwiązania. Podobne stanowisko zajmuje także pr. szwajc. (art. 527). K. z. nie zamieszcza postanowień, co się ma stać na wypadek rozwiązania, jest to zbędne wobec art. 129 k. z. ART. 606. Dożywotnik nie może przelać na inną osobę praw, z umowy o dożywocie wynikających. Prawa z wymowy wynikające są z natury swej najosobistsze. Dlatego przeniesienie ich na kogoś trzeciego przez dożywotnika sprzeciwiałoby się celowi gospodarczemu wymowy. ART. 607. W przypadku, gdy zobowiązany zbył otrzymaną nieruchomość, dożywotnik może żądać, zamiast świadczeń z umowy wynikających, dożywotniej renty, odpowiadającej wartości jego praw.

﻿669 Kodeks zobowiązań — Art. 607—608. Wskutek zawarcia wymowy zobowiązany staje się właścicielem odstąpionego gruntu. Jako takiemu służy mu prawo sprzedaży, którego go pozbawiać nie uchodzi, a to tym bardziej, że prawa dożywotnika zabezpiecza w tym wypadku dostatecznie ciężar realny. Wskutek dokonanej sprzedaży nie staje się jednak zobowiązany wolnym od ciążących na nim obowiązków z wymowy. Odpowiada on za niedopełnienie nadal obligacyjnie, natomiast nabywca odpowiada rzeczowo, z tytułu ciężaru realnego. Uprawniony może więc żądać spełnienia świadczeń nadal bądź, ■od jednego bądź od drugiego. Gdy jednak spełnienie tych obowiązków przez zobowiązanego obligacyjnie może być utrudnione, z drugiej zaś strony korzystanie z spólności domowej z nabywcą dla dożywotnika niepożądane, nadaje k. z. w tym przypadku uprawnionemu prawo wyboru, czy zechce pozostawać nadal w spólności domowej z sprzedającym, czy też wejść w spólność domową z nabywcą, czy też wreszcie zadowolić się rentą, która mu będzie ekwiwalentem utraconego utrzymania. Rozumie się, że tak samo dzieje się w razie dalszego pozbycia. Za rentę odpowiadają również dawny właściciel obligacyjnie a nowy właściciel rzeczowo, gdyż przez zamianę na rentę ciężar realny nie przestaje istnieć, lecz zmienia się tylko jego treść. Z ogólnych zasad wynika, że zwolnienie sprzedawcy od obligacyjnej odpowiedzialności z tytułu wymowy może nastąpić tylko za zgodą dożywotnika. ART. 608. § 1. Osoby, względem których dożywotnik ma ustawowy obowiązek alimentacji, mogą żądać uznania umowy o dożywocie za bezskuteczną w stosunku do nich, o ile wskutek zbycia nieruchomości dożywotnik utracił możność dopełnienia tego obowiązku. § 2. Powyższe prawo zaskarżenia służy tym osobom bez względu na to, czy dożywotnik miał świadomość ich pokrzywdzenia, oraz bez względu na czas zawarcia umowy o dożywocie. Żądanie uznania umowy o dożywocie za bezskuteczną od= bywa się na zasadach art. 288 i nast. Dożywocie jest interesem odpłatnym inter vivos, nie może więc być na równi traktowane z darowizną lub z rozporządzeniem ostatniej woli, o ile chodzi o ochronę interesów osób, których prawa przez jej zawarcie w jakikolwiek sposób doznały uszczerbku. Czy i o ile mogą ją zwalczać spadkobiercy z powodu uszczuplenia legitymy, należy do przepisów prawa spadkowego (art. 1585 proj. pr. szwajc. traktujący o tym opuszczono właśnie z powodu, że przepisy prawa spadkowego o dziedzicach koniecznych dostatecznie chronią ich prawa). Należy jednak rozstrzygnąć BIBLIOGRAFIA Art. 608. Fiema Józef: O zaskarżaniu czynności dłużnika, zdziałanych ze szkoda wierzyciela. P. P. A. r. 1935, str. 91, 173, 269, r. 1936, str. 1, 82, 149, r. 1937, str. 29.

﻿670 Kodeks zobowiązań — Art. 608—609. stanowisko tych, którzy skutkiem zawarcia dożywocia w dawniej przysługujących im prawach doznają uszczerbku. Na ogół ich prawo zwalczania uregulowane jest dostatecznie przepisem art. 288—293 k. z. Jednak zdaniem k. z. przepisy te nie chronią dostatecznie osób, którym służą prawa alimentacyjne wobec osoby odstępującej posiadłość, wynikające ze stosunków familijnych. Dlatego k. z. nadaje im prawo odrębne, zależne od odmiennych warunków. K. z. obrał tę drogę wychodząc z założenia, że prawa do utrzymania nawet ze względów publicznych powinny być silniej zagwarantowane aniżeli prawa innych wierzycieli. Dlatego według k. z. wystarczającym jest z ich strony do zwalczenia dożywocia, jeżeli wykażą, że zobowiązany do ich utrzymania przez zawarcie dożywocia pozbawił się możności dopełnienia tego obowiązku. Dowodu świadomości o pokrzywdzeniu tak u "uprawnionego jak i u zobowiązanego z dożywocia nie potrzeba, gdyż zawierając taką umowę, tak jeden jak i drugi powinien brać wzgląd na uprawnionych do alimentacji. Ułatwienie prawa zwalczania przyznane nin. artykułem stosuje się nie tylko do dzieci ślubnych ale także do nieślubnych. K. z. czyni to z uwagi na to, że w stosunkach wiejskich można wymagać od zobowiązanego z dożywocia, aby brał zawsze wzgląd także na dzieci nieślubne właściciela posiadłości, gdyż te stosunki są na wsi znane. Wobec tego, że art. niniejszy określa w odniesieniu do uprawnionych z tytułu alimentacji odmiennie tylko warunki zwalczania, należy poza tym stosować także i do nich ogólne przepisy o zwalczaniu zawarte w art. 288 i nast. k. z. ART. 609. Przepisów działu niniejszego nie stosuje się do umów z zakładami ubezpieczeń. Przepis ten odpowiada artykułowi 598 k. z., jednak idzie o tyle jeszcze dalej, iż w ogóle wyklucza zastosowanie przepisów o wymowie do umów z zakładami ubezpieczeń, gdyż brak tu tego podłoża życia familijnego, które było punktem wyjścia przy uregulowaniu wymowy.

TYTUŁ XIV ﻿GRA I ZAKŁAD ART. 610. § 1. Niedopuszczalne jest sądowe dochodzenie wierzytelności, pochodzących z gry lub zakładu. § 2. Wierzytelności te nie mogą również być przedmiotem ugody, uznania ani odnowienia. O ugodzie zob. art. 621 i nast. O odnowieniu zob. art. 263 i nast. K. c. n. § 762 przepisuje, że gra lub zakład nie stanowią podstawy podstawie gry albo zakładu nie można żądać z tego powodu, iż zobowiązanie nie istniało. Podobnie stanowi prawo szwajcarskie w art. 513 i 514. Wyraźne podkreślanie, że z gry lub zakładu nie wynika żadne zobowiązanie jest sprzeczne z zapatrywaniem wszelkich sfer społecznych i towarzyskich i z powszechnym poczuciem prawnym, które uznaje dług z gry lub zakładu za dług honorowy i okrywa infamią tych, którzy takich długów nie płacą. Z tym zapatrywaniem liczy się także k. z. i nie odmawiając w zasadzie wszelkiej skuteczności prawnej zobowiązaniom z gry lub zakładu ogranicza się do wypowiedzenia zasady, że zobowiązania te są niezaskarżalne. Uzasadnienie niezaskarżalności tych długów jest bowiem tylko to, iż nie są one godne, aby nimi zajmowały się sądy. condictione indebiti, wypowiadanie jednak tego osobno w rozdziale o grze i zakładzie nie jest potrzebne, albowiem wynika to już z art. 131 1. 1 k. z. K. z. zatem ogranicza się za przykładem k. N. art. 1965 i k. c. a. § 1271 do odmówienia skargi wierzytelnościom z gry i zakładów. BIBLIOGRAFIA Art. 610. Chlamtacz Marceli: Naturalne (niezupełne) zobowiązania. E. P. P. XVII, str. 1033. Dyzenhaus T.: Zobowiązania quasi-naturalne w k. z. Gł. S. r. 1935, nr 3. Fenichel Zygmunt: Uznanie według k. p. c. i k. z. Proc. Cyw. r. 1935, nr 4. Fenichel Zygmunt: Zobowiązania niezupełne (naturalne) w k. z. N. K. Z. r. 1936. str. 61. 65, 69, 73, 77.

Art. 610—611. Kodeks zobowiązań — ﻿672 Co do wyjątku zawartego w art. 1966 k. N. (o grach polegających na ćwiczeniach z bronią, wyścigach konnych itp.), to sądy również nie są instancją, która by tego rodzaju sprawy miała rozstrzygać, a jeżeli chodzi o popieranie takich gier i sportów ze względu na hygienę, wychowanie, podniesienie kultury itp., to na to są inne środki, pozostające poza obrębem prawa cywilnego (subwencje, premie itp.). Stojąc na stanowisku, że pretensje z gry i zakładu są niezaskarżalne, należy zarazem uniemożliwić obejście tego przepisu w formie aktu, który wprawdzie nie daje realnego zaspokojenia wierzycielowi, jak zapłata, ale ma mu zapewnić skargę. K. c. n. § 762 ustęp 2 postanawia, że niezaskarżalnymi są wszelkie układy, którymi przegrywający w celu wypełnienia długu z gry lub zakładu, zaciąga wobec wygrywającego jakieś zobowiązanie, a w szczególności także uznanie długu. Jest to konsekwentne ze stanowiska k. c. n., dopuszczającego abstrakcyjne zobowiązanie. Z punktu widzenia k. z., który potrzeby takich zobowiązań poza nielicznymi tylko wypadkami (przyjęcie przekazu, wystawienie papieru na okaziciela, weksel i czek) nie uznaje, nie ma potrzeby takiej normy. Wystarczy postanowienie, że nieważne są akty uznania, ugody lub nowacji, których przedmiotem są długi z gry. Nieważność ta jest bezwzględna, co nie uchybia temu, że pierwotne zobowiązanie z gry istnieje nadal, jako niezaskarżalne. Gdyby w związku z takim zobowiązaniem, zaciągnięto jedno z zobowiązań abstrakcyjnych, dopuszczalnych wedle k. z., zobowiązanie to będzie ważne i zaskarżalne, o ile wedle natury tegoż nie będzie dopuszczalne powoływanie się na przyczynę (causa interesu) a więc np. w razie wystawienia wekslu przegrywający, jako akceptant, będzie mógł w stosunku do wygrywającego, jako posiadacza wekslu, powołać się na niezaskarżalność, ale nie np. w stosunku do osób trzecich. Podobnie, jeżeli osoba trzecia przyjęła przekaz zapłaty sumy przegranej do rąk wygrywającego, wobec tegoż ostatniego, będzie obowiązana ją zapłacić, przekazujący będzie jednak zawsze uprawniony do odwołania tego przekazu ze względu na niezaskarżalność pretensji w stosunku waluty. Za grę uważa się również umowę o dosta-ART. 611. wę towarów lub papierów wartościowych, jeżeli według wyraźnej lub domniemanej woli stron rzeczywiste spełnienie wzajemnych świadczeń jest wyłączone, a tylko jedna lub druga ze stron obowiązana jest zapłacić różnicę między umówioną ceną sprzedaży a ceną rynkową w czasie wykonania umowy. K. z. zalicza do gier także umowę dyferencyjną, tj. taką umowę dostawę, w której stronom nie chodzi o rzeczywistą dostawę, lecz o zapłatę różnicy kursu, jaka się okaże w dniu wskazanym, przy czym BIBLIOGRAFIA Art. 611. Ottman Stanisław: Czy tak zwane „kontrakty naftowe” są. umowami losowymi. Gł. S. r. 1937. str. 876. Sztykgold Jerzy: Handel terminowy walutami w świetle rozp. o wierzytelnościach w walutach obcych i k. z. Gł. S. r. 1934, str. 649.

673 różnicę ma zapłacić ta strona, na której niekorzyść kurs w porównaniu z umówioną ceną podniósł się lub spadł. Z natury rzeczy chodzi tu o dostawę takich przedmiotów, które mają cenę targową lub giełdową, a więc towarów lub papierów wartościowych. Stanowisko uznające takie umowy i poddające je przepisom o grze jest słuszne. Charakter losowy umów nie ulega bowiem wątpliwości a powody, dla których odsię zaskarżalności zobowiązaniom z gry mają i tu pełne zastoso-Kwestia, czy takie interesy, o ile są zawierane na giełdzie mogą tym wypadku ważne zobowiązanie, należy do ustawodawstwa giełdowego, jest też w tym duchu w polskim rozporządzeniu o organizacji giełd rozstrzygnięta. W kwestii określenia natury interesu dyferencyjnego zaznaczyć należy, że określenie pr. szwajc. art. 513 ust. 2 jest niewystarczające, gdyż pozostawia ocenę sędziemu, kiedy taki interes jest grą, nie dając tym kierunku wskazówki. Dokładniejsze jest określenie Wychodzi ono jednak z niewłaściwego założenia, że wystarczającym jest zamiar stron, aby zapłaconą kursu, przy czym wystarcza nawet zamiar jednej strony, nie indywidualizuje dostatecznie interesu dyferencyjnego, gdyż wobec przepisów o wynagrodzeniu szkody skutkiem niedopełnienia umowy, które może polegać także na zapłaceniu dyferencji, zamiar taki tkwić może także w zwykłej umowie o dostawę. Istnienie takiego zamiaru nie wystarcza zatem, aby w danym razie jedna lub druga strona nie mogła nalegać na efektywną dostawę. Istotnym jest natomiast, aby z umowy wynikało, iż efektywna dostawa jest wykluczona, tzn. że ani kupujący nie może domagać się dostarczenia towaru ani sprzedający zapłaty ceny, a rozwikłanie interesu może nastąpić tylko przez zapłatę różnicy kursu. Oczywiście nie jest koniecznym, aby strony wyraźnie wykluczyły realną dostawę, wystarcza, jeśli to wynika z okoliczności, według których należy taką umowę interpretować. ART. 612. Przepisów powyższych nie stosuje się do gier i losowań, zarządzonych lub zatwierdzonych przez państwo oraz do umów zawieranych na giełdach. Spod zakazu zaskarżalności należy jednak wyjąć pewien rodzaj gry, a mianowicie gry, które są przez Państwo urządzone albo ze względów na cel ogólno-pożyteczny zatwierdzone przez władzę. Ich znaczenie gospodarcze różni się zasadniczo od gier i zakładów objętych art. 610 i 611 k. z. Nadzieja wygranej względnie chęć hazardu nie odgrywają tu roli decydującej a prawo publiczne przez odpowiednie urządzenie gry względnie przez uzależnienie zezwolenia od takiego urządzenia ma sposobność przestrzegania, aby uczestniczenie w takich grach nie pociągnęło za sobą zbyt dotkliwych następstw dla jednostki.

﻿TYTUŁ XV PRZEKAZ ART. 613. Kto przekazuje drugiemu (odbiorcy przekazu) świadczenie osoby trzeciej (przekazanego), upoważnia tym samym odbiorcę przekazu do przyjęcia, a przekazanego do spełnienia świadczenia na rachunek przekazującego. k. którym przekaz zadanie swe spełnia, jest najczęściej się- ułatwia on rozwikłanie kilku stosunków prawnych za-Dawniejsze ustawodawstwa (k. N. art. 1271, k. c. a. § 1400 w dawnym brzmieniu) uważały przekaz jedynie za sposób umorzenia istniejącego stosunku prawnego przez zmianę' dłużnika, a to bądź jak k. N.. za rodzaj nowacji umarzającej istniejący obowiązek, bądź jak k. c. a. za przeobrażenie takiego stosunku wskutek zmiany dłużnika. Nowszy rozwój prawa okazał, że przekaz służyć może najrozmaitszym celom, np. zawarciu umowy o pożyczkę, wypłacie darowizny itp. Nabrał więc przekaz charakteru niezależnego od istnienia poprzedniego zobowiązania, przestał być tylko rodzajem nowacji i stał się aktem ogólnej natury rodzącym pewne skutki prawne niezależnie od wewnętrznego stosunku pomiędzy przekazującym a odbiorcą z jednej strony (stosunek waluty) oraz pomiędzy przekazującym a przekazanym z drugiej strony (stosunek pokrycia). Tak też konstruują przekaz k. c. n. (§ 783), szwajc. pr. obi. § 1400 w nowym brzmieniu, a już poprzednio kodeks zurychski art. 1195, k. saski § 1328—1338 i pr. szwajc. z r. 1881 (art. 406), i tak go konstruuje k. z. K. z. przyjmuje w ogólności sformułowanie pojęcia przekazu z noweli do k. c. a. (§ 1400 k. c. a. w nowym brzmieniu). Przedmiotem przekazu może być każde świadczenie, którego natura nie stoi temu na przeszkodzie. Nie ma powodu wyliczać tych świadczeń, jak to czynią k. c. n. i pr. szwajc. Ze świadczenie rzeczy indywidualnie oznaczonej nie możebyć przedmiotem przekazu, to wynika z natury rzeczy. Art. 613. Machulski Stanisław: O przekazie (art. 613—620 k. z.). P. N. r. 1936. str. 328, Szpunar Adam: Przekaz według k. z. Kraków, Wydział Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1937, str. 128.

Kodeks zobowiązań — Art. 613. 675 Wedle k. z. przekaz nie wymaga żadnej szczególnej formy, podobnie jak w pr. szwajc. i w k. c. a. Wymaganie formy pisemnej można by wprawdzie uzasadnić tym, że forma ta jest w powszechnym użyciu tak, iż przekazy niepisemne należą do najrzadszych wyjątków, jednak nie byłoby uzasadnione czynić ważności przekazu zależną od formy pisemnej z uwagi na to, że z udzielenia przekazu jako takiego nie wynika jeszcze żadne zobowiązanie lecz tylko upoważnienie do wykonania i przyjęcia świadczenia na rachunek przekazującego, a nawet udzielenie pełnomocnictwa, które upoważnia odbiorcę do działania nie tylko na rachunek lecz także w imieniu mocodawcy, formy pisemnej nie wymaga. Zresztą tak motywa jak i literatura k. c. n. nie wykluczają istnienia przekazów niepisemnych i skutkiem tego stosowania do nich przepisów o przekazie pisemnym drogą analogii. W praktyce niewątpliwie przekazy pisemne będą regułą już dla tego samego, że odbiorca musi się wobec przekazanego wylegitymować żądając zapłaty a przekazany musi mieć dowód autentyczny komu i na czyj rachunek wypłaca. Mogą być jednak sytuacje, w których przekaz niepisemny, np. telefoniczny jest potrzebny a nie ma powodu odmawiać w tym wypadku przewidzianych w ustawie skutków przekazu albo pozostawić sędziemu możność stosowania analogii, co w każdym razie powoduje niepewność prawa. Zgodnie z swoją koncepcją przekazu k. z. nie wdaje się w unormowanie stosunku wewnętrznego pomiędzy stronami względnie skutków, jakie z udzielenia przekazu w tym wewnętrznym stosunku wynikają. O tym decydują przepisy ogólne prawa obligacyjnego i właściwość danego stosunku. Jeśli przekazany jest dłużnikiem przekazującego, to wypłacając na jego rachunek trzeciemu uwalnia się tym samym z długu, jeżeli nie jest dłużnikiem jego nabywa przeciw niemu pretensję o zwrot wywykonanego płaconej na jego rachunek sumy z tytułu przyjętego i zlecenia albo innego między nimi zawartego aktu prawnego. Jeśli odbiorca jest wierzycielem przekazującego, to podejmując sumę przekazaną otrzymuje to, co mu się należało, jeśli nie jest wierzycielem, wchodzi z przekazującym w stosunek nowy, którego causa może być rozmaita (wypłata waluty pożyczkowej, darowizna, zlecenie do inkasa itp.). W każdym razie interes przez niego zdziałany z przekazującym nie ma koniecznego związku z stosunkiem między przekazującym a przekazanym. Udzielenie przekazu jest podwójnym upoważnieniem a nie zleceniem, skutkiem czego ani odbiorca nie ma obowiązku korzystania z niego, ani przekazany obowiązku wypłaty. Obowiązki te jeżeli są, wynikają nie z udzielenia przekazu, jako takiego, lecz ze stosunku prawnego, jaki istnieje między osobami interesowanymi. Tak przekazany jak i odbiorca może mieć uzasadniony powód nieprzyjęcia na siebie obowiązku, ale każdy tylko ze względu na stosunek, jaki go łączy z przekazującym. I tak przekazany może się uchylić od zapłaty np. zarzutem, że nie nadszedł jeszcze czas płatności długu, zaciągniętego u przekazującego, albo ekscepcją non adimpleti contractus, odbiorca może nie przyjąć zapłaty na tej podstawie, że nie ma zamiaru zaciągnąć od przekazującego pożyczki albo przyjąć od niego darowizny. Ze względu na istniejący między stronami stosunek może jednak udzielenie przekazu wywołać powstanie specjalnych obowiązków. Tymi obowiązkami zajmuje się k. z. osobno w art. 619 i 620.

676 ART. 614. § 1. Jeżeli przekazany oświadczy odbiorcy, że przekaz przyjmuje, obowiązany jest względem odbiorcy do spełnienia przekazanego świadczenia i może przeciwstawić odbiorcy tylko te zarzuty, które wynikają z treści przekazu, albo służą mu osobiście przeciwko odbiorcy. § 2. Przepisy powyższe stosuje się również w przypadku, gdy odbiorcy wydano przekaz piśmienny, na którym znajduje się już oświadczenie przekazanego, że przekaz przyjmuje. Jeżeli odbiorca zgłosi się do przekazanego z żądaniem zapłaty a przekazany na to żądanie się zgodzi, wchodzi tym samym w nowy stosunek prawny do odbiorcy, mocą którego obowiązany jest wobec tegoż spełnić przekazane świadczenie. Zobowiązanie to ma charakter abstrakcyjny, wynika z przyjęcia przekazu i ma na celu zapewnienie większej skuteczności przekazu. Charakter abstrakcyjny tego zobowiązania jest uzasadniony tym, że cel świadczenia nie zależy od stosunków między przekazanym a odbiorcą, lecz jedynie od stosunków waluty i pokrycia. Stosownie do charakteru abstrakcyjnego przekazu zarzuty przekazanego wobec odbiorcy ograniczyć się muszą do takich,' które bądź wynikają z treści przekazu, bądź służą przekazanemu wprost przeciw osobie odbiorcy. K. c. n. § 784 wymienia nadto i takie, które dotyczą ważności przyjęcia, rozumią się one jednak same przez się i nie potrzeba wymieniać ich w ustawie. Jakie skutki wywiera przyjęcie przekazu w stosunku do przekazującego, to zależy od natury stosunku, jaki Warunkiem skuteczności przyjęcia jest, aby ono doszło odbiorcę, nie jest koniecznym, aby to przyjęcie następowało bezpośrednio wobec odbiorcy, dlatego k. z. zamieszcza postanowienie, iż wystarczy w tym względzie, jeżeli przekazany oświadczy przyjęcie na pisemnym przekazie, który dopiero później przekazujący wręcza odbiorcy. ART. 615. Prawa odbiorcy przeciwko przekazanemu, wynikające z przyjęcia przekazu, przedawniają się z upływem roku. Krótki okres przedawnienia pretensji wynikającej z przyjęcia przekazu uzasadniony jest abstrakcyjną naturą zobowiązani przekazanego. ART. 616. Jeżeli przekazany odmawia przyjęcia przekazu lub spełnienia świadczenia, albo jeżeli odbiorca nie chce lub nie może uczynić użytku z przekazu, odbiorca winien niezwłocznie zawiadomić o tym przekazującego. Art. 614. Geldwerth Jan: Zobowiązania abstrakcyjne w k. z. Gł. Adw. r. 1936. str. 18, 59.

Kodeks zobowiązań — Art. 616—617. 677 Jakkolwiek udzielenie przekazu w zasadzie nie rodzi żadnych obowiązków pomiędzy stronami, to jednak w dalszej konsekwencji udzielenia przekazu mogą pomiędzy nimi wyniknąć pewne obowiązki uzasadnione nie kauzalnym stosunkiem lecz potrzebami obrotu. I tak, jeżeli przekazany odmawia przyjęcia przekazu, bądź to działa wówczas wbrew swojemu zobowiązaniu wobec przekazującego, np. jeżeli był jego dłużnikiem, bądź nie. Gdy jednak cel przekazu w ten sposób zostaje udaremniony, odbiorca powinien o tym zawiadomić przekazującego, gdyż z jednej strony przekaz miał na oku jego korzyść a z drugiej strony przekazujący może liczyć na to, że przekaz będzie wypełniony. Podobnie ma się rzecz, gdy odbiorca z jakichkolwiek powodów z przekazu nie chce korzystać. W tych wypadkach więc nakłada k. z. na niego obowiązek zawiadomienia jako specyficzny obowiązek, wynikający z udzielenia przekazu. ART. 617. § 1. Przekazujący może przekaz odwołać, dopóki przekazany nie przyjął go wobec odbiorcy, albo nie spełnił świadczenia. § 2. Odwołanie jest dokonane z chwilą, gdy doszło do przekazanego. § 3. Przekaz uważa się za odwołany, jeżeli w czasie, w którym odwołanie jest możliwe, ogłoszono upadłość przekazującego. ogłoszeniu upadłości zob. art. 1—17 pr. upadł. Może się zdarzyć, że przekaz skutkiem późniejszych wydarzeń stanie się niepotrzebnym lub bezprzedmiotowym. Możność odwołania jest tedy w interesie wszystkich stron. Nie może jednak sięgać poza chwilę przyjęcia przekazu przez przekazanego, bo z tą chwilą zyskuje odbiorca prawo żądania zapłaty, którego przekazujący udaremnić nie może. Tym bardziej nie może nastąpić odwołanie przekazu po spełnieniu świadczenia. K. c. a. uznając w zasadzie odwołalność przekazu aż do chwili przyjęcia przez przekazanego (§ 1403) czyni mimo to skuteczność odwołania wobec jednej lub drugiej strony (przekazanego lub odbiorcy) zależną od stosunku wewnętrznego, jaki ich łączy z przekazującym. Prowadzi to do niepożądanych komplikacyj w przypadku, gdy odwołanie jest skuteczne wobec jednego a bezskuteczne wobec drugiego. Także i kwestia, czy stosunek kauzalny pozwala na odwołanie może być niełatwą do rozstrzygnięcia. Z tych względów k. z. traktuje za wzorem k. c. n. kwestię odwołania przekazu jako niezależną od stosunku kauzalnego, pozostawiając uregulowanie następstw odwołania w stosunku wewnętrznym między stronami naturze tego stosunku. Wynika stąd, że z chwilą odwołania, o ile tylko nastąpiło w przepisanym czasie, gaśnie podwójne upoważnienie, wynikające z udzielenia przekazu, tzn. przekaz BIBLIOGRAFIA Art. 817. Konic Jan Stanisław: Zasady prawa upadłościowego w k. z. N. K. Z. r. 1935. str. 65, 73, 81.

Art. 617—620 ﻿678 uważa się za niebyły. Natomiast inną jest kwestia, czy z tego powodu przekazujący nie będzie odpowiedzialnym wobec odbiorcy, jeżeli np. umówił się z nim, że w ten sposób swój dług wobec niego uiści, albo jeżeli skutkiem tego nastąpi spóźnienie zapłaty itp. Gdyby więc odbiorca mimo odwołania przekazu, do którego przekazujący wobec niego nie miał prawa, świadczenie od przekazanego odebrał, odbiera je nie jako upoważniony z przekazu, i nie na rachunek przekazującego, będzie więc musiał świadczenie przekazanemu zwrócić, może jednak korzystać z prawa kompensaty, lub z praw działającego bez zlecenia itp. Jakkolwiek przekaz można oświadczyć tak wobec przekazanego jak i wobec odbiorcy, to jednak odwołanie go powinno nastąpić wobec tej osoby, która przez działanie w nieświadomości odwołania może być narażona na szkodę, a tą osobą może być tylko przekazany. ART. 618. Przepisy tytułu niniejszego stosuje się również w przypadku, gdy przekaz piśmienny wystawiony został na okaziciela jako odbiorcę. W przypadku takim przekazany może spełnić świadczenie na rachunek przekazującego tylko za zwrotem przekazu. Postanowienie to dotyczy używanych także w obrocie niehandlowym pisemnych przekazów na okaziciela. Stosują się do nich ogólne przepisy o tytułach na okaziciela oraz specjalne przepisy o przekazie. Potrzebne jest tylko wyraźne zaznaczenie, że przekazany winien okaziciela uważać za odbiorcę. ART. 619. O ile przekazany jest już dłużnikiem przekazującego co do przekazanego świadczenia, jest on obowiązany względem przekazującego do zadośćuczynienia przeka-O ile przekazany jest dłużnikiem przekazującego mogło by być wątpliwym, czy ma on obowiązek przekaz wykonać, gdyż ściśle biorąc, obowiązany jest świadczyć swojemu wierzycielowi, a nie osobie trzeciej. Gdy jednak nie pociąga to za sobą żadnego uszczerbku, k. z. wyraźnie taki obowiązek ustanawia, a to w tym celu, ażeby ułatwić używanie przekazów, będących znakomitym uproszczeniem w stosunkach obligacyjnych. Jeżeli za pomocą przekazu ma umorzony dług przekazującego względem odbiorcy, który przyjął przekaz, odbiorca obowiązany jest wezwać przekazanego do spełnienia świadczenia. § 2. Umorzenie długu następuje dopiero przez spełnienie świadczenia, jeżeli nie umówiono się inaczej. Odbiorca jako wierzyciel przekazującego powinien z tych samych względów podanych w motywach do art. 619 uczynić użytek z przekazu, jakkolwiek znowuż ściśle biorąc mógłby żądać, aby mu dłużnik zapłacił.

﻿679 Kodeks zobowiązań — Art. 620. Jeżeli przekaz ma służyć do umorzenia zobowiązania przekazującego wobec odbiorcy, mogłoby być wątpliwym, czy to umorzenie następuje już przez samo udzielenie przekazu (zwłaszcza jeżeli następuje przez wręczenie przekazu odbiorcy) czy przez przyjęcie przekazu przez przekazanego wobec odbiorcy czy też wreszcie przez zapłatę. Pierwsza koncepcja upada wobec tego, że przez otrzymanie przekazu odbiorca nie nabywa jeszcze żadnego prawa do przekazanego, trudno więc uważać, że godzi się na umorzenie długu w zamian za niepewną nadzieję, druga koncepcja musiałaby przyjąć fakt nowacji dawnego zobowiązania na nowe (o objęciu długu nie można mówić, ponieważ przekazany przyjmując przekaz wobec odbiorcy nie przyjmuje przez to na siebie stosunku kauzalnego, jaki łączył przekazującego z odbiorcą). Koncepcja nowacji upaść musi jednak również wobec tego, iż zamiar odnowienia musi być przez strony wyrażony, czyli że w razie wątpliwości nie można przyjmować nowacji. Pozostaje zatem tylko koncepcja trzecia, którą za przykładem nowoczesnych ustawodawstw uświęca § 2 art. 620.

﻿TYTUŁ XVI UGODA ART. 621. Przez ugodę strony czynią sobie wzajemne ustępstwa co do istniejącego między nimi stosunku prawnego w tym celu, aby uchylić spór istniejący lub powstać mogący lub niepewność co do roszczeń, wynikających ze stosunku prawnego, albo by zapewnić realizację tych roszczeń. Przedmiotem ugody nie mogą być wierzytelności, pochodzą ce z gry lub zakładu (art. 610). Ujęcie ugody we formę protokółu, spisanego w kancelarii adwokackiej nie powoduje nieważności tej ugody, ani nie sprzeciwia się porządkowi prawnemu lub publicznemu. (O. S. N. z 28. 1. 1937, C II 2314/36; N. K. Z. z r. 1937, str. 87). Umowa, którą kupujący zrzekł się dostawy zamówionego towaru i odszkodowania z powodu niedostarczenia tego towaru na czas, a sprzedający zobowiązał się w miejsce tego towaru do= starczyć kupującemu innego towaru w ustalonej zgodnie wartości, przedstawia się jako ważna ugoda z art. 621 k. z. (O. S. N. z 12. 4. 1937, C II 3059/36; P. P. A. z r. 1937, poz. 198). Zcb. orzeczenia umieszczone przy art. 446 k. z. Przedmiotem ugody mogą być nie tylko stosunki obowiązkowe, ale także rzeczowe, familijne lub spadkowe. K. z. reguluje ugodę jako taką, tj. bez względu na przedmiot, jakiego dotyczy. W tym charakterze ugoda jest zawsze umową obligacyjną, chociażby dlatego, że wywiera skutki prawne między stronami działającymi, wytwarza tylko prawa względne. Niektóre prawodawstwa, jak np. szwajc., nie zawierają wcale odrębnych przepisów o ugodzie, co już z tego powodu stanowi pewien brak, że przepisy o błędzie wymagają odrębnego sformułowania. Art. 621. Fenichel Zygmunt: Uznanie według k. p. c. i k. z. Proc. Cyw. r. 1935, nr 4. Stelmachowski Bronisław: Zagadnienie błędu w oświadczeniach procesowych. R. P. E. S. r. 1936, str. 367.

681 Kodeks zobowiązań — Art. 621—622. Za wzorem k. c. n., k. c. a. i k. jap. k. z. upatruje istotę ugody w uczynieniu wzajemnych ustępstw w zamian za uchylenie sporu lub niepewności co do roszczeń, wynikających ze stosunku, przed ugodą między stronami istniejącego, i w tym upatruje różnicę pomiędzy ugodą z jednej a uznaniem lub zrzeczeniem się z drugiej strony. Nie chodzi tu o ustępstwa z jakiegoś rzeczywiście istniejącego uprawnienia. O tym, czy w rzeczywistości jakiś opust ze strony wierzyciela albo ofiara ze strony dłużnika zachodzi, można by się przekonać tylko z prawdziwego stanu faktycznego, który stronom jak z natury rzeczy wynika, nie jest znany a w każdym razie jest wątpliwy. Wystarczy, jeżeli każda strona zgodzi się subiektywnie na jakąś niekorzyść w porównaniu z sytuacją korzystniejszą, choćby tylko w jej mniemaniu istnieć mogącą, np. jeśli dłużnik w zamian za uzyskaną możność spłaty ratalnej, uznaje całą pretensję, co do której mógłby podnosić nieuzasadnione zresztą zarzuty albo zwlekać z zapłatą. K. N. nie zawiera wprawdzie wyraźnego zastrzeżenia, że w ugodzie muszą mieć miejsce wzajemne ustępstwa, jednak kodeks ten w art. 2033 w ogóle nie określa bliżej istoty ugody, a jedynie tylko podaje jej cel, tj. zakończenie lub uchylenie sporu. Natomiast nauka francuska w ten sam sposób, jak k. z., istotę ugody pojmuje. O ile ugoda jest rozrządzeniem (Verfiigung), mogą ją strony zawierać o tyle, o ile prawami swymi rozporządzać mogą. Wynika to już z ogólnych przepisów o zdolności do działania i rozrządzania i zbytecznymi okazują się przepisy takie, jakie zawiera np. k. N. art. 2046, albo k. c. a. w § 1382 i 1384. Tak samo zbyteczne, bo rozumiejące się same przez się, są postanowienia art. 2047 i 2051 k. N. Również mają do ugód zastosowanie wszelkie przepisy o zgodności umowy z dobrymi obyczajami lub bezwzględnymi przepisami ustaw. ART. 622. § 1. Z powodu błędu można uchylić się od skutków prawnych ugody tylko wtedy, gdy błąd dotyczy stanu faktycznego, który według treści ugody obie strony uważały za niewątpliwy, a spór albo niepewność nie byłyby powstały, gdyby w czasie zawarcia ugody strony wiedziały o prawdziwym stanie rzeczy. § 2. To samo dotyczy błędu co do ważności czynności prawnej. O błędzie zob. art. 37, 38 i 43. Jako umowa podlega ugoda zaczepieniu z tych samych, co inne umowy, powodów, np. podstępu, przymusu, wyzysku itd. Co do błędu jednakże są konieczne specjalne postanowienia. Nie każdy błąd, cho- ﻿BIBLIOGRAFIA Art. 622. Stelmachowski Bronisław: Zagadnienie błędu w oświadczeniach procesowych. R. P. E. S. r. 1936, str. 367.

﻿682 ciażby zresztą odpowiadał postanowieniom art. 37—39 k. z. może służyć do unieważnienia ugody. Nie powinien w szczególności osiągnąć tego skutku błąd co do rozciągłości praw i obowiązków jednej albo drugiej strony, z powodu którego sprawa stała się sporną lub wątpliwą, gdyż ustalenie stosunków w ugodzie ma właśnie na celu odebranie stronom możności powoływania się w przyszłości na prawdziwy stan rzeczy, Tylko więc błąd co do okoliczności, którą obydwie strony uważały za niesporną albo niewątpliwą, może być powodem uchylenia skutków ugody. Jeśli np. sporną lub wątpliwą jest wysokość legatu, błąd strony co do tej wysokości nie unieważni ugody, jeśli jednak się okaże, że testament, wedle którego legat uważano za należny, był nieważny lub ten, kto wydawał się spadkobiercą, nim nie jest, ugoda będzie mogła być z powodu błędu unieważniona, bo zawarta była tylko w przypuszczeniu przez obie strony za niewątpliwe uznanym, że legat się należy, a więc że testament był ważny i sądziły, że tylko co do wysokości jego są w błędzie. W każdym razie okoliczność, co do której strony zgodnie pozostają w błędzie musi pozostawać w związku przyczynowym z zawarciem ugody o tyle, że gdyby strony nie znajdowały się w błędzie co do tej okoliczności, to albo spór albo niepewność nie byłyby powstały i wskutek tego do ugody by nie przyszło. K. c. n. w razie błędu co do okoliczności, uważanych przez strony za niewątpliwe, uznaje ugodę za bezskuteczną z samego prawa, a nie tylko za podlegającą zaczepieniu. nie uważa jednak odstąpienia ■od zasad, dotyczących błędu, za wskazane, gdyż strony mogą mieć interes w utrzymaniu ugody w mocy mimo wyjaśnienia takiego błędu. Np. w stosunku dzierżawnym strony, przypuszczając, że szkoda wynikła z przyczyny, za którą odpowiada dzierżawca, ustalają ugodą wysokość odszkodowania. Później się okazuje, że szkodę wyrządziła osoba trzecia ale proces z tą osobą trzecią jest zarówno dla wydzierżawiającego jak i dla dzierżawcy niepożądany tak, iż obaj wolą pozostać przy ugodzie. ART. 623. Odnalezienie dowodów co do roszczeń, które były przedmiotem ugody, nie może pozbawić jej mocy prawnej, jeżeli była zawarta w dobrej wierze. Z tej samej przyczyny, z której strony nie mogą się powoływać na swoje błędy co do rozciągłości uprawnień, która była sporna, nie mogą też uchylać się od ugody, gdyby się później odnalazły środki dowodowe, nieznane w chwili zawarcia ugody. Wszak obie strony zawierają ugodę tylko dlatego, że zachodzi między nimi spór lub wątpliwość i że nie chcą pozostawiać ustalenia sprawy normalnemu tokowi udowodnienia swoich roszczeń przez każdego z interesowanych. Istota ugody właśnie na tym polega, że strona czyniąc pewne ustępstwa, rezygnuje przez to z powoływania się na korzystniejszy dla siebie prawdziwy stan rzeczy. ART. 624. Jeżeli w ugodzie strony zobowiązały się do przeniesienia prawa, stosuje się przepisy o rękojmi przy sprzedaży.

683 Kodeks zobowiązań — Art. 624. Ugoda nie jest nowacją, skutkiem czego nie zmienia się tytuł prawny dotychczasowych roszczeń, o ile strony wyraźnie takiej nowacji nie przewidziały. Wynika stąd, że mimo ugody istnieją dalej dotychczasowe zabezpieczenia oraz że stosownie do natury pierwotnego interesu, mogą powstać między stronami po ugodzie pewne roszczenia, jak np. z tytułu rękojmi, jeżeli przedmiot wadliwy już pierwotnie był przedmiotem umowy. W tym wypadku zbędne jest więc osobne postanowienie. Może się jednak zdarzyć, że właśnie ustępstwo, które jedna ze stron czyni w ugodzie polega na tym, że przelewa na drugą prawo własności jakiejś rzeczy lub ustanawia dla niej jakieś prawo rzeczowe, słowem czyni dyspozycję w poprzednim stosunku prawnym nieprzewidzianą. Jeżeli przedmiot, w wykonaniu tej dyspozycji drugiej stronie oddany, ma wady fizyczne lub prawne, mogłoby być wątpliwym według jakich zasad zobowiązany za te wady i braki odpowiada. Gdy ugoda jest umową wzajemną, uzasadnione jest stosowanie w tym wypadku tych samych przepisów, które dotyczą rękojmi przy umowie sprzedaży.

﻿TYTUŁ XVII PORĘCZENIE ART. 625. Przez umowę poręczenia poręczyciel zobowiązuje się względem wierzyciela do wykonania zobowiązania dłużnika w przypadku, gdyby dłużnik zobowiązania nie wykonał. Poręczyciel odpowiada solidarnie z tym za kogo poręczył, jeżeli zobowiązał się jako poręczyciel solidarny (art. 653 § 4 i art. 637), jeżeli jest kupcem, dla którego poręczenie jest czynnością handlową (art. 530 k. h.) oraz gdy jest poręczycielem z wekslu lub czeku (avalista). W pierwotnym i klasycznym prawie rzymskim wierzyciel miał prawo poszukiwania swojej wierzytelności umocnionej poręczeniem bądź od dłużnika głównego, bądź od poręczyciela. Dopiero Justynian wprowadził nowelą IV z r. 539 tzw. zarzut skargi uprzedzającej (exceptio ordinis) na korzyść poręczyciela, który uprawnia tegoż do żądania, ażeby wierzyciel zanim się zwróci do niego o zapłatę poręczonej wierzytelności, usiłował ściągnąć ją od głównego dłużnika, a więc uzyskał przeciwko niemu wyrok i egzekucję, a od poręczyciela żądał zapłaty tylko tego, czego od dłużnika głównego ściągnąć nie zdoła. Zarzut ten prawa justyniańskiego utrzymał się w drodze recepcji w tzw. prawie pospolitym i wszedł następnie do kodeksu Napoleona art. 2021, do k. c. n. § 771, 625. Art. E. S. r. 1937, str. 1. R. P. i w prawach nowożytnych (studium historyczno-dogmatyczne). stwo Naukowe, 1937. Macholz A.: Ważna zmiana przepisów o poręczeniu. Cz. K.

Kodeks zobowiązań — Art. 625. ﻿685 a nawet do najnowszego prawa szwajcarskiego art. 495. Odczuwały jednak i te ustawodawstwa trudności, jakie wynikają dla wierzyciela a pośrednio także dla dłużnika z tych postanowień, a więc usunęły je przede wszystkim z obrotu handlowego (art. 142 k. handl. franc., art. 281 dawnego a 349 nowego kod. handl. niem.), a nadto wprowadziły pewne ułatwienia w obrocie powszechnym. I tak wykluczają ten zarzut w razie, jeśli poręczyciel zobowiązał się jako płacący albo solidarny dłużnik albo nakładają na poręczyciela obowiązek wskazania wierzycielowi majątku dłużnika głównego i zaliczenia kosztów dochodzenia przeciwko temuż (art. 2023 k. N.), wreszcie ograniczają obowiązek dochodzenia do zafantowania ruchomości dłużnika (§ 772 k. c. n.) a w niektórych przypadkach (§ 773 k. c. n.) wykluczają ten zarzut wprost. Najdalej w osłabieniu tego dobrodziejstwa ręczyciela poszedł k. c. a., który wymaga tylko, aby wierzyciel przed pozwaniem poręczyciela wezwał dłużnika, chociażby pozasądownie do zapłaty długu (§ 1355). Najbardziej stanowczo zwróciła się przeciwko zarzutowi skargi zarzut skargi uprzedniej. Podobnie rzecz ma się z tzw. dobrodziejstwem podziału (beneficium divisionis), które niektóre ustawodawstwa nadają poręczycielowi w wypadku, gdy jest kilku poręczycieli, jak np. k. N. art. 2026 a w części pr. obi. szwajc. art. 498. Natomiast nie znają już tego dobrodziejstwa ani k. c. a. § 1359 ani k. c. n. § 769. K. z. wychodzi więc z założenia, że tak exceptio ordinis, jak i exceptio diyisionis są już dziś instytucjami obumarłymi. Jeżeli gdzie, to w tej materii zaleca się zbliżenie obrotu powszechnego do handlowego zwłaszcza wobec trudności, jakie niekiedy nastręczają się co do odróżtylko jest w interesie uproszczenia skutków poręki ale zdolne jest zapobiec procesom i wykrętom, np. zarzutowi braku staranności wierzyciela przy ściąganiu długu, które łączą się z trudnościami dowodowymi. Każdy, kto ręczy za drugiego, powinien mieć świadomość, że odpowiada nie tylko za zapłatę przez dłużnika głównego, ale także za zapłatę w terminie, o którą wierzycielowi przy zgodzeniu się na porękę najczęściej chodzi. Gdyby wyjątkowo rzecz miała się inaczej, gdyby mianowicie wierzycielowi chodziło jedynie o pewność zwrotu, a termin zwrotu był dlań obojętny, zgodzi się na ograniczenie poręki. Takiej jednak zgody domniemywać się nie uchodzi, jeśli jej strony w umowie specjalnie nie przewidziały. Z tych względów k. z. stanął na stanowisku, że poręczyciel obowiązany jest spełnić zobowiązanie, za które poręczył już z chwilą, gdy dłużnik popadł w zwłokę, nie żądając ani poprzedniego dochodzenia pretensji przeciw dłużnikowi ani nawet z reguły poprzedniego wzywania dłużnika o ile ono nie jest konieczne do postawienia dłużnika w zwłoce (jak np. w wypadku gdy termin nie był oznaczony). Stanowisko k. z. zbliża się zatem bardzo do przyjęcia jako zasady poręki solidarnej. Jednakowoż k. z. zachowuje przecież w pewnej mierze zasadę posiłkowości poręki zwyczajnej, której nie ma przy poręce solidarnej a mianowicie w tym kierunku, że dopiero zwłoka dłużnika głównego decyduje o zapadłości zobowiązania poręczyciela a nadto temu ostatniemu nadane

Kodeks zobowiązań — Art. 625—630. ﻿686 jest pewne respiro bardzo zresztą krótkie, o czym jest mowa w art. 633 k. z. Z brzmienia nin. artykułu wynika jasno, że chodzi tu o zwłokę dłużnika w znaczeniu obiektywnym, tak że kwestia zawinienia dłużnika nie wchodzi tu zupełnie w rachubę. ART. 626. Kto poręczy za dług nieważny z powodu braku zdolności dłużnika do działań prawnych, powinien wykonać zobowiązanie jako dłużnik główny, jeżeli w chwili poręczenia wiedział łub powinien był wiedzieć o braku zdolności dłużnika. Z zasady akcesoryjności poręki wynika, że jeśli dług główny jest nieważny z jakiegokolwiek powodu, nieważną jest także poręka. Zdarza się jednak, że poręczyciel zapewnić pragnie wierzycielowi spełnienie zobowiązania z powodu, że co do zdolności dłużnika głównego do działania nasuwają się wątpliwości. Licząc się z tym zamiarem stron uzasadnioną jest konwersja zobowiązania ręczyciela na zobowiązanie dłużnika głównego. Przepis art. 626 nie jest zatem wyjątkiem od zasady akcesoryjności. W tym wypadku zobowiązanie tzw. poręczyciela jest w rzeczywistości samodzielnym zobowiązaniem z tytułu gwarancji. ART. 627. Można poręczyć również za dług przyszły do wysokości z góry oznaczonej, albo za dług warunkowy. Możność objęcia poręki za dług dopiero powstać mający, albo za dług warunkowy nie pozostaje w sprzeczności z zasadą akcesoryjności poręki, gdyż staje się ona skuteczną dopiero, gdy ważnie dług powstanie albo warunek się ziści. ART. 629. Bezterminowe poręczenie za dług przyszły czasie. każdym Jeżeli kto dał drugiemu zlecenie udzielenia kredytu osobie trzeciej, to zlecenie takie, w braku odmiennej umowy, znaczy tyle, co poręczenie za dług przyszły. O zleceniu zob. art. 498 i nast. W przypadku, przewidzianym w artykule ART. 630. poręczyciel zostaje zwolniony, jeżeli poprzedzającym, długu, za który poręczył, wierzyciel wiew chwili powstania BIBLIOGRAFIA Art. 630. Konic Jan Stanisław: Zasady prawa upadłościowego w k. z. N. K. Z. r. 1935, str. 65, 73, 81.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 630-—632. 687 dział lub wiedzieć był powinien, że położenie dłużnika uległo znacznemu pogorszeniu, a nie otrzymał potwierdzenia zlecenia ze strony poręczyciela. ART. 631. Zobowiązanie poręczyciela powinno być pismem stwierdzone. Rozdział II, Obowiązki poręczyciela. ART. 632. § 1. O rozciągłości zobowiązania poręczyciela rozstrzyga każdoczesny stan zobowiązania dłużnika. § 2. Czynność prawna, zdziałana przez dłużnika z wierzycielem po udzieleniu poręczenia, nie może zwiększyć zobowiązania poręczyciela. Paragraf 1 tego art. jest przeprowadzeniem zasady akcesoryjności normalnie jest intencją stron, ażeby ręczyciel odpowiadał za to wszystko, czego wierzyciel mógłby się domagać od dłużnika, w szczególności nie widzi k. z. powodu do ograniczenia odpowiedzialności ręczyciela do niektórych tylko zmian w rozciągłości zobowiązania dłużnika, jak to czyni np. k. c. n. § 767 ust. 1 zd. 2. Według k. z. więc odpowiada ręczyciel także za takie zmiany zobowiązania, które następują skutkiem zdarzeń przewidzianych w pierwotnej umowie z dłużnikiem, np. za karę umowną lub umowne odsetki zwłoki. Odpowiada się zatem za wszelkie akcesoria pierwotnego zobowiązania w szczególności za odsetki umowne bez ograniczenia czasowego. Nie wyklucza to oczywiście odmiennej umowy stron, gdyż przepis art. 632 jest dyspozytywny. jednej strony poręczyciel odpowiada za wszystko, co jest Jak z następstwem tego ukształtowania się głównego stosunku, jakie istniało tak z drugiej strony powinny zostać bez — w chwili objęcia poręki wpływu na poręczyciela te zmiany tego stosunku, które zaszły po objęciu poręki skutkiem aktów prawnych, zawartych między wierzycielem a dłużnikiem, tak np. gdyby karę umowną ustanowiono dopiero po objęciu Jednak to uzasadnione jest tylko w odniesieniu do takich aktów prawnych, które pogarszają stanowisko poręczyciela, o ile one bowiem umniejszają zobowiązanie dłużnika głównego, sprzeciwiałoby się charakakcesoryjności poręki, gdyby z nich poręczyciel korzystać nie terowi mógł. Sprzeciwiałoby się bowiem tej zasadzie, gdyby zobowiązanie poręczyciela było obszerniejsze, aniżeli zobowiązanie dłużnika głównego. BIBLIOGRAFIA Art. 631. Fruchs Henryk: Forma oświadczeń woli w nowym prawie polskim. Gł. Pr. r. 1934, str. 541.

﻿688 Kodeks zobowiązań — Art. 633 ART. 633. § 1. Jeżeli dłużnik opóźnił się z zapłatą długu, wierzyciel powinien zawiadomić o tym niezwłocznie poręczyciela. § 2. Poręczyciel obowiązany jest wykonać zobowiązanie, za które poręczył, w ciągu tygodnia od chwili, gdy wierzyciel zawiadomił go o opóźnieniu dłużnika. § 3. W razie spóźnionego zawiadomienia poręczyciel może żądać od wierzyciela naprawienia szkody, jaką wskutek tego poniósł. § 4. Jeżeli poręczyciel zobowiązał się jako poręczyciel solidarny lub udzielił poręczenia za wynagrodzeniem, winien on na żądanie wierzyciela wykonać zobowiązanie, poręczył, z chwilą gdy stało się wymagalne. Artykuł ten jest najpierw przeprowadzeniem zasadniczej myśli główny popadł w zwłokę. Świadomość, że obejmując porękę, poręczyciel będzie musiał zapłacić dług poręczony w terminie, jest najlepszym środkiem odstraszenia od nierozważnego obejmowania poręki. Kto dziś obejmuje tzw. porękę zwyczajną, pociesza się najczęściej tym, że odpowiedzialnym staje się dopiero w drugiej linii, a tymczasem wierzyciel ściągnie dług dłużnika głównego, a gdyby nie ściągnął, będzie mu można zarzucić brak tzw. diligentia in exigendo itp. To wszystko ma w rezultacie taki skutek, że poręczyciel zapłaciwszy po latach poręczony dług, nie będzie miał z czego regresować się na dłużniku głównym, gdyby natomiast spłacił dług w terminie płatności, byłby od razu otrzymał całą sprawę w swoje ręce i mógł dochodzić w czas swego interesu regresowego. Przeprowadzenie tej myśli powinno jednak łączyć się z pewnymi postanowieniami uwzględniającymi interes poręczyciela, a urzeczywistniającymi przynajmniej do pewnego stopnia zasadę subsydiarności poręki. Pierwszym takim postanowieniem jest nałożenie na wierzyciela obowiązku zawiadomienia poręczyciela o tym, że dłużnik główny popadł w zwłokę. Trudno bowiem wymagać od poręczyciela, ażeby się dowiadywał, czy dłużnik spełnił świadczenie w dniu płatności, a z drugiej strony nie można wymagać, aby płacił dług poręczony z nadejściem płatności, nie oglądając się na dłużnika, gdyż normalnie strony przy objęciu poręki wychodzą z założenia, że dłużnik zapłaci. Wobec tego k. z. przyjmuje taką konstrukcję, iż ręczyciel staje się obowiązany do zapłaty długu poręczonego dopiero po otrzymaniu zawiadomienia od wierzyciela, że dłużnik popadł w zwłokę. Natomiast k. z. nie wymaga w zasadzie żadnych uprzednich kroków wierzyciela wobec dłużnika. Wyjątkowo tylko potrzeba będzie takich kroków wierzyciela wobec

689 dłużnika wówczas, jeżeli od nich zależy popadnięcie w zwłokę dłużnika a w szczególności jeżeli czas spełnienia nie jest oznaczony, w którym to wypadku dłużnik popada w zwłokę dopiero po wezwaniu go do zapłaty przez wierzyciela oraz gdy płatność zależna jest od wypowiedzenia przez wierzyciela. Wierzyciel obowiązany jest zawiadomić ręczyciela o zwłoce dłużnika natychmiast, gdyż opóźnienie tego zawiadomienia może narazić poręczyciela na szkodę przy dochodzeniu pretensji regresowej, gdyby tymczasem dłużnik stał się niewypłacalnym. Jako sankcję niespełnienia tego obowiązku wprowadza ustęp 3 tego art. obowiązek wynagrodzenia szkody, jaką skutkiem spóźnienia zawiadomienia poręczyciel może ponieść. Drugim postanowieniem uwzględniającym interes poręczyciela jest udzielenie mu w braku odmiennej umowy tygodniowego respira do uiszczenia zobowiązania dłużnika. Jak już wyżej wspomniano, strony przy objęciu poręki wychodzą z założenia, że dłużnik spełni świadczenie w terminie, w przeciwnym wypadku należy więc dać możność ręczycielowi, aby bądź to wpłynął na dłużnika aby zapłacił, bądź to sam do zapłaty się przygotował. Termin tygodniowy będzie w tym celu wystarczającym w najczęstszych wypadkach, gdyby stronom nie odpowiadał, mogą się umówić o inny termin, albo go nawet w zupełności uchylić. ART. 634. § 1. Jeżeli termin płatności długu nie jest oznaczony, albo gdy płatność długu zależy od wypowiedzenia, poręczyciel może żądać po upływie sześciu miesięcy od chwili poręczenia, a jeżeli poręczył za dług przyszły — od chwili powstania długu, aby wierzyciel wezwał dłużnika o zapłatę, bądź w najbliższym terminie wypowiedzenia dokonał. § 2. Jeżeli wierzyciel nie uczyni zadość temu żądaniu, poręczyciel będzie zwolniony od poręczenia. W przypadkach przewidzianych tym artykułem zobowiązanie z poręki mogłoby się ciągnąć w nieskończoność, gdyby wierzyciel wezwania lub wypowiedzenia nie uskutecznił. Dlatego nadaje k. z. poręczycielowi prawa żądania od wierzyciela, by wezwania względnie wypowiedzenia dokonał, niezastosowanie się do tego wezwania można uważać za zrzeczenie się prawa korzystania z poręki a zresztą rygor utraty prawa do poręczyciela jest koniecznym w celu zapewnienia się, iż wierzyciel tego wezwania dokona. § 1. Poręczycielowi służą przeciwko wie-ART. 635. rzycielowi wszystkie zarzuty, jakie mógł podnieść dłużnik. § 2. Poręczyciel nie traci prawa podniesienia zarzutów, chociażby dłużnik zrzekł się tego prawa wobec wierzyciela albo roszczenia wierzyciela uznał. BIBLIOGRAFIA Art. 635. Fenichel Zygmunt: Zrzsczenie sie prawa według k. z. Gł. Adw. r. 1935, str. 193. 44

Kodeks zobowiązań — Art. 635—637. ﻿690 § 3. W razie śmierci dłużnika poręczyciel nie może powoływać się na ograniczenie odpowiedzialności spadkobiercy, wynikające z prawa spadkowego. Poręczyciel może potrącić to, co wierzyciel winien jest dluż= nikowi głównemu, lecz dłużnik główny nie może potrącić tego, co wierzyciel winien jest poręczycielowi (art. 260). Z natury akcesoryjności poręki wynika, że poręczycielowi służą wszelkie środki cbrony, jakimi dłużnik główny zasłaniać się może, a więc zarzut częściowej lub całkowitej zapłaty, prolongaty terminu płatności, przedawnienia, exceptio doli itd. Wątpliwość mogłaby zajść tylko co do zarzutu kompensaty. Ze stanowiska czysto teoretycznego należałoby poręczycielowi tego zarzutu odmówić, bo jak długo dłużnik główny lub wierzyciel ze swego prawa potrącenia nie skorzysta, dług za umorzony poczytany być nie może i w pełni istnieje. Byłoby jednak niesłusznym odmawiać poręczycielowi korzystania z tego środka obrony, skoro warunki potrącenia zachodzą a brak tylko dobrej woli korzystania z tego środka. Dlatego k. z. w art. 260 nadaje to prawo poręczycielowi wyraźnie. Że obok zarzutów dłużnika służą poręczycielowi zarzuty własne rozumie się samo przez się i nie wymaga osobnego postanowienia. ART. 636. Gdy kilka osób udzieliło poręczenia, odpowiadają zarówno względem wierzyciela, jak i między sobą według przepisów o solidarności. O solidarności zob. art. 8, 13—18. ART. 637. Zobowiązanie poręczyciela przedawnia się z upływem roku od dnia wymagalności długu, za który poręczył. Przepis ten nie dotyczy poręczyciela, który zobowiązał się odpowiadać jako poręczyciel solidarny lub udzielił poręczenia za wynagrodzeniem. Krótszy czas przedawnienia poręki uzasadniony jest tym, że wierzycisl zwlekając dłużej z korzystaniem z poręki naraża poręczyciela na utratę praw regresowych od dłużnika głównego i tym samym przewala na niego wszelkie niebezpieczeństwa, jakie pociągnąć za sobą może pogorszenie się stosunków majątkowych tegoż ostatniego. Postanowienie to jest tym bardziej wskazane, że k. z. nie nakłada na wierzyciela obowiązku tzw. diligentia in exigendo, jak to czyni § 1364 k. c. a.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 638—639. Rozdział III. Zwrotne roszczenie. ART. 638. § 1. O ile poręczyciel zaspokoi wierzyciela, wierzytelność przechodzi na poręczyciela. § 2. Dłużnik może przeciwstawić poręczycielowi także te zarzuty, które mu służą przeciwko niemu osobiście. Zaspokojony wierzyciel obowiązany jest poręczycielowi wy= dać dokumenty, dotyczące wierzytelności oraz przedmioty słu= żące do jej zabezpieczenia (art. 180). Jeżeli wierzyciel został zaspokojony tylko w części, nie może to szkodzić jego prawom; może on w tym nrzypadku wykony^ wać swe prawa co do pozostałej należności z pierwszeństwem przed poręczycielem, od którego otrzymał tylko częściową za= płatę, chyba że zrzekl się tego pierwszeństwa (art. 181). Przeciw poręczycielowi, na którego przeszła wierzytelność, główny dłużnik może po myśli art. 174 k. z. podnieść zarzuty jakie były uzasadnione przeciw wierzycielowi w chwili zapłaty przez poręczyciela i tego powtarzać nie ma potrzeby. Natomiast mogłoby być wątpliwe, czy dłużnik może przeciwstawić poręczycielowi także te zarzuty, które mu służą na podstawie jego stosunku do poręczyciela, gdyż poręczyciel występuje tu przeciwko niemu jako następca wierzyciela, przeciw któremu zarzuty te dłużnikowi nie służyły. Ażeby tę wątpliwość usunąć k. z. wypowiada wyraźnie (podobnie jak k. c. n. § 774 zd. 3), że także i takie zarzuty służą dłużnikowi przeciw poręczycielowi, albowiem poręczyciel mimo przejścia na niego wierzytelności jest nadal wiązany stosunkiem swoim do dłużnika. ART. 639. § 1. Poręczyciel, zapozwany przez wierzyciela, może przypozwać dłużnika. § 2. Jeżeli dłużnik nie weźmie udziału w procesie, traci prawo podniesienia przeciwko poręczycielowi zarzutów, które mu służyły przeciwko wierzycielowi, a których poręczyciel nie podniósł z tego powodu, że o nich nie wiedział. O przypozwaniu zob. art. 80. BIBLIOGRAFIA Art. 638. Machalski Stanisław: Instytucja podstawienia według k. z. P. N. r. 1937, str. 92.

﻿Kodeks zobowiązań — Art. 639—641. 692 Przepis art. 635 § 1 k. z., dający poręczycielowi te same zarzuty przeciw wierzycielowi, które służą dłużnikowi, nie na wiele mu się przyda, jeżeli o tych zarzutach nie wie. Gdyby mimo istnienia tych zarzutów wierzycielowi zapłacił naraża się na bezskuteczność pretensji regresowej. O ile chodzi o zapłatę dobrowolną można wymagać od poręczyciela, ażeby nie płacił wierzycielowi nie porozumiawszy się poprzednio z dłużnikiem, w przeciwnym razie słusznie poniesie szkodę. Inaczej ma się rzecz, jeśli ręczyciel zostaje pozwany o zapłatę, gdyż w tym wypadku nie będzie mógł wstrzymać się z zapłatą tak długo, dopóki nie otrzyma wyjaśnień od dłużnika. Jedynym wyjściem dla niego jest wezwanie dłużnika o przystąpienie do sporu po jego stronie i w tym celu nakłada art. nin. na dłużnika odpowiedni obowiązek. Obowiązek ten ma więc na celu danie ręczycielowi sposobności, użycia środków obrony przeciwko roszczeniu wierzyciela, jakie służą dłużnikowi, a więc podniesienia zarzutów całkowitej lub częściowej zapłaty, potrącenia, przedawnienia itp. Gdy zaś interes poręczyciela jest w tym razie identyczny z interesem głównego dłużnika, wspólna obrona jest najzupełniej usprawiedliwiona. Gdyby dłużnik tego obowiązku nie miał a poręczyciel dług zmuszony byłby zapłacić, narażony byłby poręczyciel na zarzuty przy dochodzeniu pretensji regresowej. Gdy natomiast dłużnik ma obowiązek przystąpić do sporu a temu obowiązkowi zadość nie uczynił, słusznie traci możność podniesienia tych zarzutów przeciw pretensji regresowej poręczyciela. Poręczyciel powinien niezwłocznie ART. 640. § 1. zawiadomić dłużnika o dokonanej przez siebie zapłacie długu, za który poręczył. § 2. Gdyby tego nie uczynił, traci prawo żądania od dłużnika zwrotu tego, co zapłacił wierzycielowi, jeżeli dłużnik wykonał tymczasem zobowiązanie. ART. 641. § 1. Jeżeli poręczenia udzielono z wiedzą dłużnika, dłużnik, wykonywając zobowiązanie, powinien niezwłocznie zawiadomić o tym poręczyciela. § 2. Gdyby tego nie uczynił, poręczyciel, który tymczasem zaspokoił wierzyciela, ma prawo żądać od dłużnika zwrotu tego, co zapłacił wierzycielowi. Poręczyciel spłacając dług poręczony powinien to uczynić tylko za wiedzą dłużnika głównego, inaczej bowiem naraża się na utratę regresu, gdyby dłużnik główny nie wiedząc o tym spłacił wierzyciela. Podobnie rzecz się ma, gdy dłużnik główny bez powiadomienia poręczyciela spłaca wierzyciela. Sankcja, że w razie zaniechania zawiadomienia poręczyciel mimo to zachowuje regres do dłużnika głównego uzasadniona jest tym, że kondykcja przeciw wierzycielowi byłaby poręczycielowi utrudniona, gdyż dowód zapłaty przez dłużnika głównego znajduje się w rękach tego ostatniego.

Kodeks zobowiązań — Art. 642—643. ﻿693 Rozdział IV, Obowiązki wierzyciela, ART. 642. § 1. Jeżeli wierzyciel wyzbył się zabezpieczenia wierzytelności albo środków dowodowych, odpowiada za szkodę, jaką poręczyciel przez to ponosi. § 2. Przepis powyższy stosuje się również w przypadku, gdy zabezpieczenie lub środki dowodowe, których się wierzyciel wyzbył, powstały dopiero po udzieleniu poręczenia. Wierzyciel mając wiadomość o tym, że w razie zapłaty przez poręczyciela na tegoż przejdzie wierzytelność, nie ma prawa pozbywać się środków zabezpieczenia regresu poręczyciela ani środków dowodowych. Obowiązek ten wierzyciela uznają zarówno k. c. n. § 776 i k. N. art. 2037. Różnią się jednak co do sankcji. K. c. n. i k. N. uwalniają bowiem ręczyciela od poręki w razie przekroczenia tego przepisu, z czego wynika, że ręczyciel może korzystać z tego przepisu tylko w formie zarzutu a więc przed zapłaceniem długu poręczonego. Nie jest to praktyczne, albowiem z jednej strony ręczyciel może dopiero po zapłacie dowiedzieć się o zabezpieczeniach, których wierzyciel się pozbył, a w takim razie pozostałaby mu tylko kondykcja, z drugiej zaś strony dopiero przy dochodzeniu zwrotu od dłużnika okazuje się, że zabezpieczenia te były potrzebne. Z tych względów wydaje się praktyczniejszym postanowienie, które każę wierzycielowi odpowiadać za szkodę, wynikłą dla poręczyciela skutkiem pozbycia się zabezpieczeń lub środków dowodowych. ART. 643. Wierzyciel odpowiada za szkodę, którą poręczycielowi wyrządził przez to, że nie zgłosił swej wierzytelności do masy upadłości dłużnika. O zgłoszeniu wierzytelności do masy upadłości zob. art. 150 i nast. pr. upadł. Kwestia, czy wierzyciel długu poręczonego powinien mieć obowiązek zgłoszenia do konkursu dłużnika swej wierzytelności może być wątpliwa, ponieważ poręczyciel według przepisów konkursowych zwyczajnie ma, chociażby tylko warunkowe prawo zgłoszenia swej pretensji regresowej do konkursu i można by wymagać od niego, aby swego interesu sam pilnował. K. c. n. nie zawiera też podobnego postanowienia, natomiast k. z. przyjął je również z uwagi na to, że wierzyciel, rozporządzając środkami dowodowymi, łatwiej w konkursie swej pretensji dochodzić BIBLIOGRAFIA Art. 643. Konic Jan Stanisław: Zasady prawa upadłościowego w k. z. N. K. Z. r. 1935, str. 65. 73, 81.

Kodeks zobowiązań — Art. 643—645 ﻿694 może, wskutek czego jego pretensja do ręczyciela ograniczy się do nadwyżki, ponad kwotę konkursową, względnie gdyby poręczyciel całość wierzycielowi musiał zapłacić, prawo do tej dywidendy przejdzie na niego po myśli art. 638. PRZEPISY KOŃCOWE ART. 644. Wykonanie kodeksu niniejszego porucza się Ministrowi Sprawiedliwości. ART. 645. Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie z dniem 1 lipca 1934 r.

﻿ROZPORZĄDZENIE PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ z dnia 27 października 1933 r. (Dz. U. R. P. z dn. 28 października 1933 r. Nr 82, poz. 599). PRZEPISY WPROWADZAJĄCE KODEKS ZOBOWIĄZAŃ. Na podstawie art. 44 ust. 6 Konstytucji i ustawy z dnia 25 marca 1933 r. o upoważnieniu Prezydenta Rzeczypospolitej do wydawania rozporządzeń z mocą ustawy (Dz. U. R. P. Nr 29, poz. 249) postanawiam co następuje: Rozdział I. Przepisy ogólne. ART. I. Z dniem wejścia w życie kodeksu zobowiązań tracą moc przepisy dotychczas obowiązujących kodeksów cywilnych, ustaw wprowadzających je i ustaw szczególnych, dotyczące przedmiotów, unormowanych w kodeksie zobowiązań, o ile przepisy poniższe nie stanowią inaczej. ART. II. Pozostają w mocy przepisy ustaw szczególnych: dotyczące przedmiotów, co do których kodeks zobo-1) wiązań odwołuje się do przepisów ustawy; dotyczące zdolności zobowiązywania się; 2) dotyczące formy czynności prawnych; 3) 4) uznające za nieważne czynności prawne;

696 5) dotyczące pełnomocnictw szczególnego rodzaju; 6) nakładające odpowiedzialność za cudze czyny; dotyczące obowiązku naprawienia szkody; 7) przewidujące odpowiedzialność w charakterze spół-8) dłużnika lub poręczyciela; 9) wyłączające dopuszczalność ugód; 10) zabraniające przelewu wierzytelności lub ograniczające skutki przelewu; wyłączające wierzytelności od potrącenia; 11) 12) nakładające na wierzyciela obowiązek przyjmowania spłaty częściowej lub spłaty przed terminem płatności albo nadające wierzycielowi prawo żądania zapłaty przed termmem; 13) upoważniające do złożenia lub nakazujące złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego; 14) wprowadzające szczególne terminy przedawnienia i sposoby przerwania lub zawieszenia przedawnienia oraz szczególne terminy zawite; 15) dotyczące prawa odkupu i pierwokupu; 16) dotyczące wypowiadania i rozwiązywania umów o pracę. Istnienie ważnej przyczyny niezwłocznego rozwiązania umo= wy o pracę, zawartej przed wejściem w życie kodeksu zobowią= zań, a nie podpadającej pod przepisy ustaw szczególnych, należy ocenić według przeoisów tegoż kodeksu. (O. S. N. z 10. 3. 1936, II 2551/35; Zb. O. S. N. C. z r. 1936, poz. 399). C Zob. orzecznictwo umieszczone przy art. 446 k. z. ART. III. Pozostają nadto w mocy ustawy: o sprzedaży na raty;*) 1) 2) o licytacji dobrowolnej; 3) o ochronie lokatorów i zapewnieniu czasowych mieszkań i pomieszczeń dla zwolnionych robotników rolnych; 4) o wywłaszczeniu; •) Art. III I. 1 został uchylony przez art. III przep. wprow. k. h. O sprzedaży na raty zob. art. 555 i nast. k. h.

Przepisy wprowadzające k. z. — Art. III—IV. ﻿697 5) o wykupie gruntów zajętych przez dzierżawców pod budynki; 6) o przerachowaniu zobowiązań, o innych udogodnieniach w stosunkach kredytowych, o zniżeniu oprocentowania i zmianie okresów umorzenia pożyczek długoterminowych, o ulgach w spłacie pożyczek krótkoterminowych, pożyczkach na odbudowę budynków zniszczonych o wskutek działań wojennych; o upadłości, zapobieganiu upadłości oraz o zapobie-7) ganiu skutkom trudności płatniczych; 8) o umorzeniu (amortyzacji) dokumentów; 9) o dopuszczalnej wysokości odsetek umownych i o lichwie pieniężnej oraz o wysokości odsetek ustawowych; 10) o umowie o pracę szczególnych kategoryj pracowników, o pośrednictwie pracy i o ochronie pracy; 11) o załatwianiu zatargów zbiorowych między pewnymi kategoriami pracodawców i pracowników; 12) o urzędach rozjemczych do spraw majątkowych; 13) o prawie górniczym i o prawie dotyczącym nafty, innych minerałów żywicznych i gazów ziemnych; 14) o ubezpieczeniach; 15) o prawie autorskim, o ochronie wynalazków, wzorów i znaków towarowych i o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. ART. IV. Pozostają w mocy ustawy dotyczące ustroju rolnego, w szczególności ustawy o scalaniu gruntów, o zniesieniu służebności, o ochronie drobnych dzierżawców rolnych, o wykupie gruntów podlegających ustawie o ochronie drobnych dzierżawców rolnych, o likwidacji stosunków żelarskich na Spiszu, o wykonaniu reformy rolnej, o przymusowym wykupie na cele reformy rolnej nieruchomości ziem-BIBLIOGRAFIA Art. m p. 9. Moszyński Remigiusz: Odsetki ustawowe. Gł. S. r. 1935, str. 633. Art. IH p. 10. Fenichel Zygmunt: Przedawnienie roszczeń pracownika wedle k. z. Gł. Adw. r. 1934, str. 195.

skich osób nieobecnych, o powództwie cywilnym o odszkodowanie z tytułu wynagrodzenia za nieruchomość przymusowo wykupioną lub przejętą na rzecz Państwa, o likwidacji umów dzierżawnych, dotyczących gruntów parcelowanych, o uregulowaniu stanu hipotecznego nieruchomości, o ułatwieniu spłaty uciążliwych zobowiązań, obciążających gospodarstwa rolne, o rybołówstwie, o łowiectwie, o zagospodarowaniu lasów państwowych oraz ustawa wodna. ART. V. Pozostają w mocy przepisy z dziedziny pra wa handlowego, wekslowego i czekowego. ART. VI. Przepisy kodeksu zobowiązań nie naruszają postanowień umów międzynarodowych. ART. VII. Pozostają w mocy dotychczasowe przepisy, dotyczące: sposobu i chwili przejścia prawa własności i innych praw rzeczowych na podstawie zobowiązań; 2) sposobu ujawniania w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa odkupu, pierwokupu, najmu i dzierżawy, praw wynikających z umowy spółki i z umowy o dożywocie. ART. VIII. Aż do wydania ustawy szczególnej o umowie o pracę nauczycieli stosuje się do umów o pracę nauczycieli przepisy kodeksu zobowiązań z następującymi zmianami : Gdy czas trwania stosunku pracy nie jest w umowie 1) oznaczony, pracodawca może wypowiedzieć umowę o pracę nauczycielowi domowemu najpóźniej na trzy miesiące naprzód na koniec kwartału kalendarzowego. Powyższy termin w toku parcelacj tyle tylko, o ile zwyczaj nie ustala Art. VII pkt. 2. Piekarski Mieczysław: Skutki najmu i dzierżawy przy umownym zbyciu nieruchomości. N. K. Z. r. 1935, str. 121, 125.

Przepisy wprowadzające k. z. — Art. VIII—X. 699 W obu przypadkach stosuje się przepis art. 469 § 5 kodeksu zobowiązań. 2) W razie niemożności pełnienia pracy z ważnej przyczyny nauczyciel zatrudniony w zakładzie naukowym zachowuje prawo do wynagrodzenia. Jeżeli umowa nie zawiera korzystniejszych dla nauczyciela postanowień służy mu prawo do wynagrodzenia przez okres, ustalony zwyczajem, a w braku zwyczaju przez okres trzech miesięcy. Ustęp 2 art. VIII przep. wprow. k. z. stanowi o możności otrzymania przez nauczyciela w razie zwolnienia go z pracy pew= nego wynagrodzenia przez okres ustalony zwyczajem w tym je= dynie przypadku, gdy nastąpiła niemożność pełnienia pracy z ważnej przyczyny, a więc niezależnie od woli pracownika, nie zaś z powodu eksoiracji wiążącej strony umowy. (O. S. N. z 4. 11. 1956, C I 1749/56; N. K. Z. z r. 1957, str. 62). ART. IX. W przypadku, wymienionym w przepisie art. 445 § 3 kodeksu zobowiązań, termin wypowiedzenia układu zbiorowego, zawartego między pracodawcami a pracownikami rolnymi, wynosi trzy miesiące. ART. X. § 1. Przepisów art. 458, 459 kodeksu zobowiązań nie stosuje się do: 1) pracowników, objętych rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę robotników (Dz. U. R. P. Nr 35, poz. 324); 2) pracowników umysłowych, objętych rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych (Dz. U. R. P. Nr 35, poz. 323) ; 3) pracowników zatrudnionych na statkach morskich oraz robotników portowych w Gdyni. § 2. Przepisów artykułów wymienionych co do wynagrodzenia skutkiem choroby i wypadku nie stosuje się po-BIBLIOGRAFIA X. Art. Longchamps de Berier R.: K. z. a dotychczasowe prawo pracy. N. K. Z. r. str. 33. 1934, Wengierow J.: K. z. a ubezpieczenia społeczne. Warszawa, 1934. str. 38.

nadto do tych pracowników, którzy podlegają obowiązkowi ubezpieczenia, określonego ustawą z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym (Dz. U. R. P. Nr 51, poz. 396) oraz do pracowników, objętych układami zbiorowymi. Art. X Przepisów wprowadzających kodeks zobowiązań, stanowiący, że przepisów art. 458 i 459 kod. zob. nie stosuje się do robotników, może służyć za argument, że inne przepisy ko= deksu zobowiązań co do pracy należy do robotników stosować tylko w razie wątpliwości, zatem tam, gdzie nie ma wyraźnego przepisu, a więc argument ten nie może uchylić mocy wiążącej art. 446 kod. zob., wykluczającego co do robotników cały dział o pracy, o ile chodzi o wypowiedzenie umowy. (O. S. N. z 11. 5. 1956, C 11 265/56; Gł. Pr. z r. 1956, str. 21). ART. XI. § 1. Pozostają w mocy art. 721 i 722 kodeksu postępowania cywilnego. § 2. Uchyla się art. XXVI przepisów wprowadzających prawo o sądowym postępowaniu egzekucyjnym. § 3. Moc obowiązującą art. XIX przepisów wprowaobszar całego Państwa. czypospolitej z dnia 6 marca 1928 r. o opiece nad zabytkami (Dz. U. R. P. Nr 29, poz. 265) otrzymuje brzmienie następujące: „Skarbowi Państwa służy prawo pierwokupu co do sprzedawanego przez właściciela zabytku ruchomego, bądź nieruchomego/4 ART. XIII. Ustawą w rozumieniu kodeksu zobowiązań i niniejszych przepisów wprowadzających jest każdy przepis obowiązujący. ART. XIV. Jeżeli dotychczasowe przepisy, utrzymane w mocy, powołują się na uchylone przepisy kodeksów ART. XII. Bartz Antoni Władysław: Stosowalność przepisów k. z. 1 przepisów wprowadzających k. z. do umów najmu, zawartych przed dniem 1 lipca 1934 r. Gł. Pr. r 1936, str. 379.

﻿Przepisy wprowadzające k. z. — Art. XIV—XVII. 701 cywilnych lub ustaw szczególnych, bądź też ogólnie odsyłają do przepisów prawa cywilnego, dotyczących przedmiotów, unormowanych w kodeksie zobowiązań, stosuje się odpowiedni przepis tego kodeksu. Art. 157 Kod. Zob. przyznaje zawsze pełne odszkodowanie bez względu na stopień winy odpowiedzialnego i bez względu na to, czy odpowiada bez winy. Jeżeli ustawy szczególne, utrzymane w mocy art. 156 k. z. powołują się co do rozmiarów odszkodowania na przepisy prawa cywilnego stosować należy nie te przepisy które obowiązywały w chwili wydania ustawy szczególnej, lecz przepisy kodeksu zobowiązań w myśl art. XIV przeo. wprow. (O. S. N. z 51 grudnia 1956, C II 1925/56; Gł. Pr. z r. 1957, str. 79, poz. 1, P. P. A. z r. 1957, poz. 88). ART. XV. Przedstawicielem ustawowym osoby, ograniczonej w zdolności do działań prawnych, jest w rozumieniu kodeksu zobowiązań również kurator i doradca. Rozdział II. Przepisy szczególne dla obszaru mocy obowiązującej kodeksu Napoleona. ART. XVI. § 1. Uchyla się w tytule II księgi trzeciej kodeksu Napoleona art. 894, oraz dział IV o darowiznach między żyjącymi, czyli art. 931 — 966, z wyjątkiem art. 935, 937, 938, 942, 943, które nadal pozostają w mocy. XVI księgi § 2. Uchyla się tytuły III, IV oraz VI — trzeciej kodeksu Napoleona, czyli art. 1101 — 1386, 1582 2070, z wyjątkiem art. 1123, 1124, 1125 ustęp 1, 1138, 1141, 1166, 1251 p. 4, 1304 — 1312, 1314, 1340, 1583, 1595, 1686 — 1688, 1696 — 1698, które nadal pozostają w mocy. ART. XVII. Art. 900 kodeksu Napoleona otrzymuje brzmienie następujące: „W każdym rozporządzeniu testamentowym warunki niemożliwe, przeciwne prawu lub moralności poczytuje się za nienapisane“.

ART. XVIII. Przepisy tytułu XX księgi trzeciej kodeksu Napoleona o przedawnieniu oraz art. 1304 tegoż kodeksu tracą moc w zastosowaniu do zobowiązań. ART. XIX. § 1. Powództwo o nieważność lub o zerwanie umów, zdziałanych przez małoletnich i ubezwłasnowolnionych, przedawnia się z upływem lat dziesięciu. § 2. Bieg przedawnienia rozpoczyna się względem umów, zdziałanych przez małoletnich, od dnia pełnoletności, a względem umów, zdziałanych przez ubezwłasnowolnionych, od dnia zniesienia ubezwłasnowolnienia. ART. XX. Prawo zastawu, przewidziane w art. 386, 412 i 544 kodeksu zobowiązań wstępuje na miejsce przypoczytuje się za przywilej Tak samo poczytuje się za przywilej na szczególnej ruchomości (art. 7 prawa o przywilejach i hipotekach z r. 1825) prawo zastawu, przewidziane w art. 141 kodeksu zobowiązań; podlega ono co do pierwszeństwa przepisom art. 8 prawa o przywilejach i hipotekach. ART. XXI. Art. 602 kodeksu zobowiązań nie stosuje się aż do czasu wydania jednolitego prawa hipotecznego. Przepisy szczególne dla obszaru mocy obowiązującej kodeksu cywilnego austriackiego. ART. XXII. § 1. Uchyla się z oddziału pierwszego części drugiej kodeksu cywilnego austriackiego §§ 343 i 471. § 2. Uchyla się oddział drugi części drugiej oraz roz-BIBLIOGRAFIA Art. XX. Moszyński Remigiusz: Art. 796 k. p. c. w związku z przepisami k. z. i k. h. i przepisami o ubezpieczeniach. Gł. S. r. 1934, str. 133. Art. XXII. Steinberg Witold: Błąd w przep. wprow. k. z. Gł. Pr. r. 1933, nr 11.

Przepisy wprowadzające k. z. — Art. XXII—XXIV 703 działy I — III części trzeciej kodeksu cywilnego austriackiego, czyli §§ 859 — 1450, z wyjątkiem §§ 951, 952, 956, 1024, 1217 — 1266, 1278 — 1283, 1288 — 1292, 1368 1374, 1382, 1443 i 1446*), które nadal pozostają w mocy. § 3. Uchyla się §§ 131, 151 i 187 noweli III do kodeksu cywilnego austriackiego (rozporządzenie cesarskie z dnia 19 marca 1916, Dz. u. p. austr. Nr 69), jako też wszystkie przepisy tej noweli, odnoszące się do uchylonych obecnie przepisów kodeksu cywilnego austriackiego. ART. XXIII. Przepisy rozdziału IV części trzeciej kodeksu cywilnego austriackiego o przedawnieniu i zasiedzeniu tracą moc w zastosowaniu do zobowiązań. ART. XXIV. § 1. Uchyla się rozporządzenie cesarskie ﻿października 1914 o lichwie (Dz. u. p. austr. Nr 275). Uchyla się ordynację o zaskarżaniu czynności (zaczepną), wydaną rozporządzeniem cesarskim z dnia 10 grudnia 1914 (Dz. u. p. austr. Nr 337) z wyjątkiem § 20. § 3. Z ordynacji konkursowej, wydanej tym samym rozporządzeniem cesarskim, uchyla się §§ 9, 28, 29, 32, 34, 35, 36, 38, 39 ust. 2 i 3, § 40 i 42, oraz z ordynacji układowej, wydanej tym samym rozporządzeniem cesarskim, uchyla się § 9; zamiast uchylonych przepisów stosuje się przepisy kodeksu zobowiązań. A) W razie zaskarżenia po wejściu w życie k. z. czynności dłużnika zdziałanej ze szkodą wierzycieła, mają wyłącznie za= stosowanie przepisy art. 288 293 k. z. do wszelkich zobowią^ zań dłużnika bez względu na czas ich powstania. &) Fakt, że pretensja wierzyciela zaskarżającego czynność dłużnika, uległa egzekucyjnemu zajęciu na rzecz osoby trzeciej, mającej wykonalne roszczenie wobec wierzyciela, nie może być przeszkodą w dochodzeniu przez wierzyciela przeciw dłużnikowi *) W pierwotnym tekście zamiast cyfry „1446" znajdowała się cyfra „1466’' co zostało sprostowane obwieszczeniem Min. Sprawiedliwości z 12 czerwca 1934 r. (Dz. U. R. P. Nr 54 poz. 492).

roszczenia opartego na przepisach art. 288 — 293 k. z., gdyż roszczenie to nie jest czynnością zabronioną w rozumieniu art. 631 § 1 p. I k. p. c. (O. S. N. z 27. 8. 1936, C II 1400/36; P. P. A. z r. 1936, poz. 304). Zaskarżenie czynności prawnej dłużnika, zdziałanej przed dniem 1. VII. 1934 r. na szkodę wierzyciela, odbywa się na podstawie dawniejszych przepisów materialno-prawnych, a nie na podstawie Kodeksu Zobowiązań. (O. S. N. z 18. 2. 1936, C 11 2409/35; N. K. Z. z r. 1936, str. 97, P. P. A. z r. 1936, str. 304). Po dniu 1 lipca 1934 aż do dnia 1 lipca 1939 zaskarżać można według art. 288 i nast. kodeksu zobowiązań czynności prawne, dokonane przez dłużnika ze szkodą wierzycieli w czasie od dnia I lipca 1929 do dnia 1 lipca 1934, o ile termin dziesięcioletni do zaskarżenia tych czynności nie upłynął przed dniem 1 lipca 1939. O. S. (Orz. S. A. Poznań, 20. 11. 1935, II CZ 1189/35; P. 157/36). ART. XXV. Uchyla się: 1) art. XI p. 1 ustawy zaprowadzającej austr. procedurę cywilną z dnia 1 sierpnia 1895 (Dz. u. p. austr. Nr 112) oraz §§ 560, 568 i 569 austr. procedury cywilnej z 1 sierpnia 1895 (Dz. u. p. austr. Nr 113), utrzymane w mocy przez art. XXV przepisów wprowadzających kodeks postępowania cywilnego; 2) rozporządzenie austriackiego ministerstwa sprawiedliwości z dnia 21 lipca 1858 o przedawnieniu pretensyj, ustalonych wyrokiem, ugodą lub umową, będącą tytułem egze-3) dekret kancelarii nadwornej z dnia 10 kwietnia 1839 o przedawnieniu roszczeń czeladzi o wynagrodzenie (Zb. u. sąd. Nr 355); 4) § 13 ustawy z dnia 1 kwietnia 1875 o organizacji giełd (Dz. u. p. austr. Nr 67), utrzymany w mocy prze^§ 38 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 28 grudnia 1924 r. o organizacji giełd (Dz. U. R. P. z 1930 r. Nr 23, poz. 209); 5) dekrety nadworne z dnia 10 kwietnia 1837 (Zb. u. sąd. Nr 189) i z dnia 5 listopada 1819 (Zb. u. sąd. Nr 1621).

Przepisy wprowadzające k. z. — Art. XXVI—XXVIII. 705 ART. XXVI. Aż do wydania rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych w porozumieniu z Ministrem Sprawiedliwości, przewidzianego w art. 332 i 333 kodeksu zobowiązań, pozosta ą w mocy przepisy rozporządzenia austriackiego Ministra Sprawiedliwości w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa z dnia 10 listopada 1916 w sprawie okresów domniemania przy wadach zwierząt (Dz. u. p. austr. Nr 384)*). Rozdział IV. Przepisy szczególne dla obszaru mocy obowiązującej kodeksu cywilnego niemieckiego. ART. XXVII. § 1. Uchyla się z księgi pierwszej kodeksu cywilnego niemieckiego § 105 ustęp 2, 116 — 118, 125 — 134, 138 — 141, 145 — 155, 157 — 175, 177 180, 182 — 193, 227 — 231. Na miejsce przepisów, zawartych w tych paragrafach, wchodzą odpowiednie przepisy kodeksu zobowiązań. 124, 142 — 144, 181, 194 — § 2. Przepisy §§ 119 — 225 kodeksu cywilnego niemieckiego tracą moc w zastosowaniu do zobowiązań. § 3. Uchyla się księgę drugą kodeksu cywilnego niemieckiego, czyli §§ 241—853, z wyjątkiem §§ 313, 411, 456 — 458, 741 — 758, 794 ustęp 1, 797 zdanie drugie, 799, 800, 809 — 811, 828, 839 i 841, które nadal pozostają w mocy. § 4. Uchyla się z księgi trzeciej kodeksu cywilnego niemieckiego § 908. ART. XXVIII. § 312 ustęp 2 kodeksu cywilnego niemieckiego otrzymuje brzmienie następujące: ,,Umowa, jaką zawierają między sobą przyszli spadko- ♦) Wobec wydania rozporządzenia z dnia 1 lipca 1934 r. (Dz. U. R. P. Nr 57, poz. 505) o wadach głównych i terminach ich ujawnienia u zwierząt domowych—art. XXVI przen. wprow. k. z. przestał być aktualny. Rozporządzenie to zamieszczono przy art. 333 k. z. Kodeks zobowiązań

﻿706 Przepisy wprowadzające k. z. — Art. XXVIII—XXXIII. biercy ustawowi o ustawową część spadku lub o zachowek jednego z nich, powinna być pod nieważnością zawarta w formie aktu notarialnego". ART. XXIX. Pozostają w mocy dotychczasowe przepisy, określające odpowiedzialność Skarbu Państwa za urzędnika w przypadkach, przewidzianych w § 839 kodeksu cywilnego niemieckiego. ART. XXX. Z pruskiej ustawy wykonawczej do niemieckiego kodeksu cywilnego z dnia 20 września 1899 (Zbiór ustaw prusk. str. 177) uchyla się art. 10, 14, 15 §§ 2 — 10 oraz art. 88. ART. XXXI. Uchyla się ustawę o zaskarżaniu działań prawnych dłużnika poza postępowaniem upadłościowym z dnia 21 lipca 1879 (Dz. u. Rzeszy, 1879 r., str. 277) wraz ze zmianami, zawartymi w ustawie wprowadzającej ustawę w przedmiocie zmiany postępowania upadłościowego z dnia 17 maja 1898 (Dz. u. Rzeszy, 1898 r., str. 248), w redakcji obwieszczenia Kanclerza Rzeszy z dnia 20 maja 1898 (Dz. u. Rzeszy, 1898 r., str. 709), z wyjątkiem § 13, który utrzymuje się w mocy. ART. XXXII. W art. LIII przepisów wprowadzających prawo o sądowym postępowaniu egzekucyjnym skreśla się przytoczone w tymże artykule §§ 274 ust. 2, 322 ust. 3, 771 i 772 kodeksu cywilnego. ART. XXXIII. Aż do wydania rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych w porozumieniu z Ministrem Sprawiedliwości, przewidzianego w art. 332 i 333 kodeksu zobowiązań, pozostają w mocy przepisy rozporządzenia cesarskiego z dnia 27 marca 1899 o wadach głównych i okresach rękojmi w handlu bydłem (Dz. u. Rzeszy, 1899 r., str. 219)*). •) Wobec wydania rozporządzenia z dnia 1 lipca 1934 r. (Dz. U. R. P. Nr 57, poz. 505) o wadach głównych i terminach ich ujawnienia u zwierząt domowych art. XXXIII przep. wprow. k. z. przestał być aktualny. Rozporządzenie to zamieszczono przy art. 333 k. z.

﻿Przepisy wprowadzające k. z. — Art. XXXIV—XXXVII. 707 ART. XXXIV. Aż do czasu wejścia w życie na obszarze górnośląskiej części województwa śląskiego ustawy z dnia 16 maja 1922 r. o urlopach dla pracowników, zatrudnionych w przemyśle i handlu (Dz. U. R. P. Nr 40, poz. 334) w brzmieniu ustawy z dnia 22 marca 1933 r. (Dz. U. R. P. Nr 27, poz. 228) zawiesza się moc obowiązującą art. 465 kodeksu zobowiązań na tym obszarze. Rozdział V. Przepisy szczególne dla obszaru mocy obowiązującej tomu X cz. 1 Zwodu Praw. ART. XXXV. § 1. W tomie X cz. 1 Zwodu Praw uchyla się w szczególności: a) z księgi drugiej art. 568 — 572, 574, 644 — 681, 684 — 689, 700 — 703, 710, 909, 917, 919; b) z księgi trzeciej art. 973 — 977, uw. 2 do 1259, 1379, 1380, 1384, 1385, 1389, 1425 — 1428, 1464 1467, 1511, 1513 — 1521. § 2. Uchyla się księgę czwartą tomu X cz. 1 Zwodu Praw, czyli art. 1528 — 2334, z wyjątkiem art. 1554, 1587, 1627 — 1653, 1663 — 1678, 17051 z załącznikiem, 1711, 1712, 2199. Po wejściu w życie k. z. art. 135 prawa o notariacie może mieć zastosowanie tylko do tych umów i aktów, które nie zostały ure= gulowane przez k. z. i co do których nadal obowiązują przepisy t. X. cz. 1. Zw. Pr. względnie innych ustaw, wymagające zgłosze= nia danych umów i aktów do obiaty i przewidujące skutki niedokonania tego zgłoszenia. (O. S. N. w składzie Całej Izby z 25. 5. 1936, C. Prez. 15/35; O. S. P. z r. 1936, poz. 565). ART. XXXVI. Pozostaje w mocy rozporządzenie Komisarza Naczelnego Ziem Wołynia i Frontu Podolskiego z dnia 19 maja 1920 r. w przedmiocie uchylenia ograniczeń w rozporządzaniu dobrami nieruchomymi z tytułu ich charakteru rodowego (Dz. Urz. Z. W. i F. P. Nr 10, poz. 136). ART. XXXVII. Do czasu wejścia w życie rozporządzeń Rady Ministrów, przewidzianych art. 1 ust. 1 ustawy z dnia

Art. XXXVII—XXXIX. ﻿708 Przepisy wprowadzające k. 15 lutego 1933 r. o dostawach i robotach na rzecz Skarbu Państwa, samorządu oraz instytucyj prawa publicznego (Dz. U. R. P. Nr 19, poz. 127), pozostają w mocy z tomu X cz. 1 Zwodu Praw: art. 1563, 1576 i 1588, oraz ustawa o przedsiębiorstwach i dostawach dla Skarbu, wyd. r. 1900 i kontyn. r. 1912 i 1913. ART. XXXVIII. Przepisy o przedawnieniu, zawarte v tomie X cz. 1 Zwodu Praw, tracą moc w zastosowaniu do ART. XXXIX. Do zobowiązań, które powstały przed wejściem w życie kodeksu zobowiązań, stosuje się nadal prawo dotychczasowe, jeżeli przepisy poniższe nie stanowią inaczej. Dopuszczalność zaskarżenia czynności prawnej, zdziałanej na szkodę wierzyciełi przed wejściem w życie kodeksu zobowią* ocenić należy według prawa dawniejszego, chociażby pozew wniesiony został po dniu 1 lipca 1934. (O. S. N. 1937, poz. 81). prawnych, dokonanych przez dłużnika ze szkodą wierzycieli win Art. XXXIX. Bartz Antoni Władysław: Stosowalność przepisów k. z. i przepisów wprowadzających k. z. do umów najmu, zawartych przed dniem 1 lipca 1934 r. Gł. Pr. r. 1936, str. 379. Domański Ludwik: Zbieg ustaw według przepisów przejściowych do k. z. r. 1934, str. 629. Gł. S. Gidyński Józef Kazimierz: Wsteczna moc obowiązująca k. z. R. P. E. S. r. str. 134. 1935, Gwiazdomorski Jan: Kwestie wątpliwe z zakresu prawa międzyczasowego w przep. wprow. k. z. N. K. Z. r. 1934, str. 177. 181. Janik Edward: Stosowanie dawnego i nowego prawa materialnego w zaskarczynności dłużnika. N. K. Z. r. 1936, str. 53, 57. żeniu Longchamps de Berier R.: Zakres stosowania dotychczasowego prawa po ■wejściu w życie k. z. N. K. Z. r. 1934. str. 113. Waśkowski Eugeniusz: Moc wsteczna k. z. N. K. Z. r. 1934, str. 149, 153.

﻿Przepisy wprowadzające k. z. — Art. XXXIX—XL. 709 na nastąpić według prawa obowiązującego w czasie zdziałania tych czynności; przepisy art. 288 — 293 k. z. można stosować za= tern jedynie wtedy, jeżeli dłużnik przedsięwziął zaskarżoną czyn= ność po wejściu w życie k. z. (O. S. N. z 19. 12. 1936, C II 1877/36; Zb. O. S. N. C. z r. 1937 poz. 263). Zwalczanie czynności dłużnika, dokonanej na szkodę wie= rzyciełi przed wejściem w życie k. z. ocenić należy według prze= pisów dawniejszych. (O. S. P. z r. 1937, poz. 601). Kodeks zobowiązań nie ma zastosowania do roszczenia o od= szkodowanie, jeżeli niewykonanie spornego zobowiązania nastą= piło jeszcze przed wejściem w życie k. z. (O. S. N. z 6. 4. 1937, C II 3007/36; N. K. Z. z r. 1937, str. 123). Zob. O. S. N. z 27. 8. 1936, C II 1400136 przy art. XXIV. ART. XL. § 1. Do zobowiązań, które powstały przed wejściem w życie kodeksu zobowiązań, stosuje się przepisy tego kodeksu, jeżeli chodzi o ocenę skutków prawnych zdarzeń, zaszłych po wejściu w życie kodeksu, a nie związanych z istotą stosunku prawnego. § 2. W szczególności do tych zobowiązań stosuje się przepisy kodeksu zobowiązań o przejściu praw i obowiązków, o odnowieniu, o potrąceniu, o skutkach niemożliwości świadczenia, o wygaśnięciu lub zmianie zobowiązań ze względu na nadzwyczajne wypadki, jeżeli zdarzenie, powodujące tego BIBLIOGRAFIA Art. XL. Domański Ludwik: Zbieg ustaw według przepisów przejściowych do k. z. r. 1934, str. 629. Gł. S. Gidyński Józef Kazimierz: Wsteczna moc obowiązującą k. z. R. P. E. S. str. 134. r. 1935. Górski Józef: Ustawowe prawo zastawu a przejście stosunku najmu i dzierżawy pod rząd k. z. Cz. Adw. P. Z. r. 1935, str. 63. Gwiazdomorski Jan: Kwestie wątpliwe z zakresu prawa międzyczasowego w przep. wprow. k. z. N. K. Z. r. 1934, str. 177, 181. Janik Edward: Stosowanie dawnego i nowego prawa materialnego w zaskarczynności dłużnika. N. K. Z. r. 1936, str. 53, 57. żeniu Longchamps de Berier R.: Zakres stosowania dotychczasowego prawa po wejściu w życie k. z. N. K. Z. r. 1934, str. 113. Preminger I.: Terminy wypowiedzenia najmu. N. K. Z. r. 1935, str. 69. RosenblUth Ignacy: Wpływ moratorium rolniczego na zobowiązania kupiec-Gł. Pr. r. 1935, str. 673. twa. Waśkowski Eugeniusz: Moc wsteczna k. z. N. K. Z. r. 1934, str. 149, 153. Zauberman Alfred: Umowne poddanie zobowiązań nowemu kodeksowi. N. K. Z. r. 1934, str. 3.

Przepisy wprowadzające k. z. — Art. XL. ﻿710 rodzaju skutki, nastąpiło po wejściu w życie kodeksu zobo- § 3. Przepisy nowego kodeksu o skutkach niewykonania zobowiązań i o zwłoce wierzyciela stosuje się do zobowiązań, powstałych przed wejściem w życie kodeksu, jeżeli niewykonanie zobowiązania lub zwłoka wierzyciela nastąpiły po wejściu w życie tego kodeksu. Skutki zwłoki w dopełnieniu zobowiązania, choćby powsta* łego przed dniem 1 łipca 1934 r., ocenić nałeży według Kodeksu Zobowiązań, jeżełi termin płatności przypada na czas po wejściu w życie kodeksu zobowiązań. (O. S. N. z 25. 5. 1937, C II 93/37; N. K. Z. z r. 1937, str. 137). ^4rf. 269 k. z. nie ma zastosowania, jeżeli przyczyny mające uzasadnić obniżenie czynszu dzierżawnego za aptekę zaszły przed dniem 1 łipca 1934. (O. S. N. z 18. 5. 1936, C II 712/36; N. K. Z. z r. 1936, str. 169). A) Czas działania krzywdzącej wierzycieli czynności praw* nej, a nie czas w którym wierzyciel uzyskał możność wystąpienia z powództwem o ubezskutecznienie tej czynności, decyduje o tym, które przepisy o zaskarżeniu czynności prawnych dłużni* ka mają być stosowane. B) Okoliczność że obok dłużnika, który zdziałał zaskarżoną czynność prawną odpowiadają także i inne osoby w charakterze dłużników sołidarnych za wierzytełność powoda, nie ma dla oce* ny zasadności powództwa zaczepnego istotnego znaczenia wed* ług § 8 austr. ord. zaczepnej z r. 1914. (O. S. N. z 5. 2. 1937, C II 2262/36; P. P. A. z 1937, poz. 81). Niewdzięczność obdarowanego, uzasadniająca prawo odwo* łania darowizny jest zdarzeniem związanym z istotą stosunku prawnego, zaistniałego między stronami na skutek faktu zdzia* łania darowizny (Art. XL § 1 przep. wprow. kod. zob.), a za* tern ocena skutków prawnych niewdzięczności obdarowanego winna nastąpić wedte przepisów prawa dotychczasowego, o ile sama darowizna zdziałana została przed 1 lipca 1934 r. fO. 5. N. z 6 łutego 1937, C II 2319/36; Gł. Pr. z r. 1937, str. 192, poz. 8 i N. K. Z. z r. 1938, str. 24). Skutki prawne niewdzięczności obdarowanego, połegające na możności odwołania darowizny przez darującego, winny być ocenione, bez wzgłędu, iż fakt okazania niewdzięczności miał miejsce po wejściu w życie k. z., według przepisów kod. cyw. Nap., pod którego rządem została darowizna uczyniona. (O. S. N. z 15. 9. 1937, C 1 3403/36; N. K. Z. z r. 1938, str. 19).

i ﻿Przepisy wprowadzające k. z. — Art. XL—XLII. 7 1 1 Do potrącenia należy stosować przepisy k. z., jeśli zdarzenie prawne, które według tych przepisów powoduje potrącenie (oświadczenie dłużnika wierzycielowi o korzystaniu z prawa potrącenia) nastąpiło po jego wejściu w życie a przed tą datą nie nastąpiło zdarzenie prawne, które spowodowało potrącenie wed= ług przepisów kod. Nap. Skarb Państwa w zasadzie korzysta z prawa zgłoszenia zarzutu potrącenia należności podatkowych w sporze o zasądzenie od niego należności prywatnoprawnej, z zastosowaniem odpo= 11. 6. 1937, C I wiednich przepisów k. z. (O. S. N. z 28. 5. — 661/37; O. S. P. z r. 1937, poz. 689). Zob. O. S. N. z 19. 12. 1936, C II 1877/36 przy art. XXXIX. ART. XLL Na obszarach mocy obowiązującej kodeksu cywilnego austriackiego i kodeksu cywilnego niemieckiego do zobowiązań, które powstały przed wejściem w życie kodeksu zobowiązań, nie stosuje się przepisów, zawartych w artykułach Uli 223 tego kodeksu. ART. XLII. Przepisy kodeksu zobowiązań stosuje się do istniejących już zobowiązań: z umów najmu, dzierżawy i o pracę po upływie ro-1) ku od wejścia w życie kodeksu; 2) z umów spółki, jeżeli spółkę po wejściu w życie kodeksu wyraźnie lub milcząco przedłużono, albo jeżeli spólnicy BIBLIOGRAFIA Art. XLI. Bartz Antoni Władysław: Stosowalność przepisów k. z. i przepisów wprowadzających k. z. do umów najmu, zawartych przed dniem 1 lipca T. 1936. str. r. 1935. str. 273. Art. xin. Fisch Henryk: Położenie pracownika umysłowego w świetle i ustawodawstwa pracy. Gł. S. r. 1935. str. 38. Gidyński Józef Kazimierz: Wsteczna moc obowiązująca k. r. 1935, str. Górski Józef: Ustawowe prawo zastawu a przejście stosunku najmu 1 dzierpod rząd k. z. Cz. Adw. P. Z. r. 1935, str. 68. żawy Longchamps de Berier R.: Zakres stosowania dotychczasowego prawa po wejściu w życie k. z. N. K. Z. r. 1934, str. 113. P. E. S. k. z. na umowy najmu, zawarte przed 1. VII. 1934 r. Gł. Pr. r. 1935, str. 323. 445.

Przepisy wprowadzające k. z. — Art. XL11—XLI11. 7 I 2 podlegał odtąd kodeksowi zobowiązań, — począwszy od dnia przedłużenia spółki lub powzięcia uchwały. Przepis art. 473 Kod. Zob. stosuje się do roszczeń, wynikających z umowy o pracę, zawartej przed dniem 1 lipca 1934 r. tak wówczas a) gdy zakończenie stosunku pracy nastąpiło przed dniem 1 lipca 1934 r., jak i wówczas b) gdy nastąpiło ono w cza* sie między dniem 1 lipca 1934 r., a dniem 1 lipca 1935 r. lub c) po dniu 1 lipca 1935 r. Bieg terminu prekluzji liczy się w przypadkach, wymienionych pod a) od dnia 1 lipca 1934 r., o ile prawo dotychczasowe takiej prekluzji nie znało. Jeśli zaś prawo dotychczasowe znało taką prekluzję, lecz termin jej był krótszy od rocznego terminu z art. 473 k. z., stosuje się termin roczny z art. 473 k. z. a począ* łek biegu tego terminu ocenia się według prawa dotychczaso-W przypadkach pod b) i c) bieg terminu prekluzji z art. 473 k. z. liczy się od dnia zakończenia stosunku pracy. (Ó. S. N. z 11. 9. 1937, R. C. Prez. 3/36, Uchwala całej Izby Cywilnej, Gł. Sąd. z r. 1937, str. 833, Wil. Prz. Pr. z r. 1937, str. 311). W razie zajęcia przed dniem 1 lipca 1935 przez komornika dla zabezpieczenia czynszu najmu — rzeczy, wniesionych przez najemcę do najętego mieszkania, a wyniesionych następnie przed tymże dniem, wynajmujący nie traci ustawowego prawa za* stawu, służącego mu z § 1101 austr. u. c.; w razie zaś wyniesie* nia tychże rzeczy po 1 lipca 1935 wynajmujący traci to prawo bez względu na to, że przed tym dniem służyło mu ono z § 1101 u c., oraz że uzyskał na nich zajęcie z art. 581 k. p. c. (O. S. N. z 9. 2. 1937, C II 2415/36; Gł. Sąd. z r. 1937, str. 922). Przepisy k. z. dotyczące umowy o pracę, mają zastosowanie tylko do tych umów o pracę, zawartych przed dniem wejścia iv życie k. z., które 1 lipca 1934 trwały i nie były rozwiązane. (OS N. z 20. 10. 1936, C II 1257/36; Gł. Sąd. z r. 1937, str. 361 Wil. Prz. Pr. z r. 1936, str. 149). ART. XLIII. Do zobowiązań, powstałych przed wej-IBLIOGRAFIA art. XLIH Gł. S. r. 1937, str. 414. k. z. pełnionych przed wejściem w życie k. z. N. P. r. 1937, str. 542. Longchamps de Berier R.: Zakres stosowania dotychczasowego prawa po wejściu w życie k. z. N. K. Z. r. 1934, str. 113. Łomnicki Adam: Przedawnienie w świetle przepisów przejściowych k. z. N. P. r. 1935, str. 259

﻿713 Przepisy wprowadzające k. z. — Art. XLI1I. ściem w życie kodeksu zobowiązań, a w dniu tym według dotychczasowych przepisów jeszcze nie przedawnionych, stosuje się przepisy tego kodeksu o przedawnieniu, jednak z następującymi ograniczeniami: 1) początek, zawieszenie i przerwanie przedawnienia ocenia się według dotychczasowego prawa, o ile chodzi o czas przed wejściem w życie kodeksu zobowiązań; 2) jeżeli termin przedawnienia według kodeksu zobowiązań jest krótszy, niż według dotychczasowego prawa, bieg przedawnienia rozpoczyna się z chwilą wejścia w życie kodeksu; jeżeli jednak przedawnienie, rozpoczęte przed wejściem w życie kodeksu, nastąpiłoby przy uwzględnieniu terminu przedawnienia, określonego w prawie dotychczasowym, wcześniej, przedawnienie następuje z tym wcześniejszym terminem. W myśl art. XLIII p. 2 przep. wprow., jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed wejściem w życie kodeksu nastąpiłoby przy uwzględnieniu terminu przedawnienia, określonego w prawie dotychczasowym wcześniej, przedawnienie następuje z tym wcze* śniejszym terminem. Wypadek ten zachodzi. Czynsz byl płatny miesięcznie z góry każdego pierwszego dnia miesiąca, a więc czynsz za wrzesień 1951 dnia 1. IX. 1951. Przewidziany w § 1486 p. 4 austr. u. c. trzyłetni okres przedawnienia upłynął zatem z dniem 1. IX. 1954. Gdy pozew został wniesiony 50. IX. 1954, nie mógł już przerwać ukończonego poprzednio przedawnienia tej raty czynszowej, a tym mniej rat już poprzednio zapadłych. (O. S. N. z 12. 9. 1956, C II 1455/56; P. S. z r. 1957, poz. 1). Terminy przejściowe, wprowadzone w kod. zob., nie mają zastosowania do roszczeń, które w dniu 1. VII. 1954 r. już wy= gasły według dawniejszych przepisów o przedawnieniu. (O. S. N. z 16. 11. 1956, C II 1997/56; O. S. N. z 12. 9. 1956, C II 1455/56; N. K. Z. z r. 1957, str. 50, R. P. E. S. z r. 1957, str. 870). Przerwę przedawnienia wywołaną przez wniesienie pozwu przed wejściem w życie k. z., ocenić należy według przepisów dawniejszych, a nie według przepisów k. z. (O. S. N. z 25. 1. 1957, C II 2187/56; N. K. Z. z r. 1957, str. 75). Przepisy kodeksu zobowiązań, dotyczące umowy o pracę, mają zastosowanie tylko do tych umów o pracę, zawartych przed dniem wejścia w życie kodeksu zobowiązań, które w dniu 1 lip= ca 1954 r. trwały i nie były rozwiązane. (O. S. N. z 20. 10 1956,

C II 1257/36; Zb. O. S. N. C. z r. 1937, poz. 157, N. K. Z. z r. 1937, str. 7). ART. XLIV. Przepisy artykułu poprzedzającego stosuje się odpowiednio do terminów ustawowych, nie będących terminami przedawnienia. Zob. O. S. N. z 20. 10. 1936, C II 1257/36 przy art. XL11I. ART. XLV. Prawo odkupu, zastrzeżone zgodnie z dotychczas obowiązującym ustawodawstwem na czas dłuższy, niż to jest dopuszczalne według kodeksu zobowiązań, pozostaje w mocy aż do upływu umówionego czasu trwania. ﻿ART. XLVI razie wątpliwości, czy ma być stosO' wane prawo dotychczasowe, czy też kodeks zobowiązań, stosuje się kodeks zobowiązań. Rozdział VII, Zmiany w przepisach o opłatach stemplowych. ART. XLVII. W ustawie z dnia 1 lipca 1926 r. o opłatach stemplowych (Dz. U. R. P. z 1932 r. Nr 41, poz. 413), wprowadza się następujące zmiany: W art. 90 po słowach „z wyjątkiem dokumentów 1) przewozowych (art. 92 i 93)“ umieszcza się słowa „oraz pism, stwierdzających umowę o przechowanie (art. 95) lub depozyt nieprawidłowy (art. 118)“. 2) W art. 91 po p. 5 dodaje się ustęp: „Przez umowę w p. 1) wymienioną rozumie się umowę, Art. XLIV. 45. 49. Longchamps de Berier R.: Zakres stosowania dotychczasowego prawa wejściu w życie k. z. N. K. Z. r. 1934. str. 113. Art. XLVI. Domański Ludwik: Zbieg ustaw według przepisów przejściowych do k. Gł. S. r. 1934, str. 629. Moc wsteczna k. z. N. K. Z. r. 1934, str. 149, 153. Art. XLVU. wprowadzających k. z. N. K. Z. r. 1934, str. 53, 57. 61.

71 5 ﻿Przepisy wprowadzające k. z. — Art. XLVII. na mocy której pracownik podlega w czasie wykonywania umowy stałemu nadzorowi i kierownictwu służbodawcy”. 3) Nagłówek rozdziału siedemnastego otrzymuje brzmienie: „Pisma, stwierdzające umowę o przechowanie”. 4) W art. 95 słowa: „przyjęcie na skład” zastępuje się słowem: „przechowanie”. 5) W art. 105 ustęp pierwszy uzupełnia się zdaniem drugim: „Za kapitał zakładowy w rozumieniu artykułu niniejszego uważa się wkłady spólników z wyjątkiem polegających na wykonywaniu pracy, a co do spółek z ograniczoną odpowiedzialnością również dopłaty”. 6) W art. 115 w ustępach 1 i 2 wyrazy: „udzielenie pożyczki” zastępuje się wyrazem: „pożyczkę”. 7) W art. 116 zdanie pierwsze otrzymuje brzmienie na-...„Opłacie stemplowej w wysokości 0,3% od sumy zobowiązania podlegają obligi, stwierdzające pożyczkę, jeżeli daje ją gminna kasa pożyczkowo-oszczędnościowa lub instytucja drobnego kredytu”. 8) W art. 120 p. 3 otrzymuje brzmienie następujące: ,,3) obligi, stwierdzające pożyczkę w listach zastawnych lub obligacjach fundowanych, jeżeli pożyczkę daje instytucja emitująca te listy lub obligacje;”. 9) W art. 120 p. 6 otrzymuje brzmienie następujące: „6) Obligi, zawierające zobowiązanie do zwrotu stypendium zwrotnego lub pożyczki bezprocentowej w myśl ustawy z dnia 18 marca 1933 r. o państwowych stypendiach oraz innych formach pomocy dla młodzieży szkół wyższych (Dz. U. R. P. Nr 25, poz. 207);“. 10) W art. 120 ustęp ostatni otrzymuje brzmienie na- „Minister Skarbu może zwolnić od opłat obligi, stwierdzające pożyczkę pod zastaw przedmiotów już używanych, jeżeli pożyczkę daje zakład zastawniczy, na zysk nieobliczony, jak również stwierdzające pożyczkę nieoprocentowaną,

jeżeli ją daje zrzeszenie, którego działalność nie jest obliczona na zysk.“. ART. XLVIII. W rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 13 kwietnia 1927 r. o komunalnych kasach oszczędności (Dz. U. R. P. Nr 38, poz. 339) ustęp ostatni art. 28 otrzymuje brzmienie następujące: „Obligi, stwierdzające pożyczkę, którą daje komunalna kasa oszczędności, podlegają opłacie stemplowej w wysokości 0,3% od sumy zobowiązania/'. ozdział VIII Wykonanie rozporządzenia niniejszego ART. XLIX. porucza się Ministrowi Sprawiedliwości. ART. L. Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie dniem 1 lipca 1934 r.

﻿DEKRET WALUTOWY

O WIERZY BIBLIOGRAFIA ROZPORZĄDZENIA TELNOŚCIACH W WALUTACH ZAGRANICZNYCH Arkin B.: Prawo o wierzytelnościach w walutach zagranicznych. Warszawa Księgarnia Prawnicza, 1934. str. 52. Babiński Leon: Z jurysprudencji międzynarodowej o tzw. klauzuli złota. Gł. Pr. śl. r. 1937, nr 1. Bibrlng: Deflacja i jej wpływ na wykonanie zobowiązań prywatno-praw-P. S. r. 1934, nr 6. nych. Bossowski Franciszek: Die VO. des Pras, der Republik Polen vom 12 Juni uber Forderungen in auslandischer Wahrung. ZOst. r. 1935. nr 10. 1934 Esden Tempski Stanisław: Wpis hipoteki w złotych w zlocie. P. N. r. 1934, 385. S. Estryn Anatol: Wierzytelności wekslowe w walutach obcych a ograniczenia dewizowe. S. W. r. 1936, str. 483. Falkowski A.: Zabezpieczenie hipoteczne złotych w zlocie. Not. Hip. r. 1934, 163. Feinberg Natalia: Rozporządzenie o wierzytelnościach w walutach zagra-K. Z. r. 1934, str. 141, 145. Fenichel Zygmunt: Ważność klauzuli złotej według „dekretu dolarowego”.. Adw. r. 1935, str. 97. Fenichel Zygmunt: Wpis hipoteki sądowej w walucie zagranicznej. Gł. Adw. 1934 str. 153. Filipecki Stanisław: Luka w przepisach o wierzytelnościach w walutach zanicznych. Francji. Gł. S. r. 1937, str. 796. 1934. str. 468. Fruchs Henryk: Uwagi o dekrecie walutowym. Gł. Pr. r. Goldberg Wiad. P. r. 1934. nr. 10. Groeger w Polsce. rowe G. S. W. r. 1933, nr 27—28. orzecznictwa zagranicznego. Lwów. M. Bodek, 1937. str. nieniem wego. r. 1935, str. 654. Fryderyk: Klauzula złota w Niemczech. Gł. Pb. r. 1935, str. 524. Halpern Fryderyk: Opinia prawna Sadu Najwyższego we Wiedniu o klauzuli dolara w obligacjach pożyczek państwowych międzynarodowych. Gl. Pr. złotego str. 74. r. 1936. świadczenie zastępcze dłużnika walutowego. N. P. r.. 1936, r. 1937, 194. Tendencje dekretu o wierzytelnościach zagranicznych.. N. P. str. 251. Ćyw. r. Proc. 1935, nr 10. upadłościo-Proc. Cyw. wym. 1935. Hejmowski nr 18. Aleksander: O należnościach opiewających na dolarv. G. S. W. Jackowski 1934. nr 12—13 (to samo w odbitce: Warszawa. 1934, Druk. Dźwignia, str. 20). Jackowski Rudolf: Wierzytelności w walutach zagranicznych. P. N. r. 1934, 364. Koenigstein Jerzy: O wierzytelnościach dolarowych. Not. Hip. r. 1933, nr 22. Korzonek Jan: Kilka uwag o dekrecie walutowym. Gł. S. r. 1935. str. 264. Korzonek Jan: Wpisy hipoteczne w walutach zagranicznych. P. S. r. 1937, 33. str. 1. Kosieradzki Wł. :Zobowiązania w walutach zagranicznych. Warszawa, Biblioteka Polska, r. 1935 str. 123.

﻿Dekret walutowy. 720 Krell Leon: Refleksje na temat przerachowania dolarowych zobowiązań Krzyżanowski Adam.: Złoty w zlocie. P. N. r. 1935, str. 222. 467, 564. Wierzytelności w walutach zagranicznych. Warszawa. 1936. Edmund: Zobowiązania dolarowe. P. P. H. r. 1934, str. 22. Anzelm: Czy dekret walutowy obowiązuje w postępowaniu upadło-Pr. r. 1934. str. 774. ściowym. str. 394. Macholz A.: Dekret o wierzytelnościach w walutach zagranicznych. Cz 1934. nr 9. Osz. granicznych. N. P. r. 1935, str. 14. zagranicznych: N. P. r. 1936, str. 541. chodnich. P. N. r. 1934. str. 407. Ołeksyn Andrzej: Sprawa hipoteki w złotych w zlocie w oświetleniu odnren-P. N. r. 1934, str. 431. nym. Opinie na tle dekretu walutowego. (Z opinii prawnych Komitetu opiniodaw czego Konwersja zobowiązań dolarowych. Not. Hip. r. 1934, str. 163. Pawlak J.: Wierzytelności w walutach zagranicznych. Pol. Gosp. Edmund: nr 28. wa r. 1935, str. 476. lutowego. Benon: Klauzula dolarowa: G. S. W. r. 1935, nr 7. Benon: Odszkodowanie za zwlokę w związku ze spadkiem kursu do-Gł. S. r. 1935, str. 423. lara. Powody zawieszenia art. 211 i 437 k. z. i wydania rozp. z 12 czerwca 1934 r. wierzytelnościach w walutach zagranicznych. N. K. Z. r. 1934, str. 117. 121. Wpis Richter Maurycy: Hipoteki w złotych w zlocie wedle rozp. o wierzytelnościach wa Richter Maurycy: O wierzytelnościach w walutach zagranicznych. Lwów 96. Nowa Palestra. 1934, str. Richter Maurycy: Zobowiązania dolarowe. N. P. r. 1933. nr 6. Richter Maurycy: Zobowiązania dolarowe w świetle k. z. N. P. r. 1933. nr 11 Sztykgold Jerzy: Handel terminowy walutami w świetle rozp. o wierzytelwalutach obcych i k. z. Gł. S. r. 1934, str. 649. Antoni: Tempski Stanisław: Hipoteki w złotych w złocie w województwach zachód-N. r. 1935, nr 2. nich. Tempski St : Wnis hipoteki w złotych w złocie wobec art. 38 rozp. z 12. 6. S. r. 1934. nr 17. 1934 Topolnyćkyj Mykola: Jak kupuvaty-prodavaty. minjaty. najmaty, arenduvavatv. wvhodzuvaty, pozycaty hrosi u cuzy yaljuti. dohovorjuvatysja pro prąciu dilo (zamovljaty wykonannja roboty) vstanovljaty dożywottja, zahodżuvatysja rucyty za cnzi zoboyjazannia? Pidruenyk novoho zakonu pro zobovjazannja. Lviv Nova Biblioteka, str. 400. Ważność umownego zastrzeżenia o płatności wierzytelności frankami szwajcarskimi w złocie, według ściśle w umowie określonej relacji franka szwajcarskiego w złocie do czystego złota — w świetle art. 4 rozp. Prez. Rzplitej z 12. 6. 1934 r. o wierzytelnościach w walutach zagranicznych oraz uchwały szwajcarskiej Rady Związkowej z 27. 9. 1936 r. wprowadzającej (obniżony) kurs ustawowy franka szwajcarskiego. (Z opinii prawnych komitetu opiniodawczego „Głosu Prawa"). Gł. Pr. r. 1936. str. 393. W kwesrii dopuszczalności jednostronnego przerachowania przez wierzyciela (Kom. Kasę Oszczędn.) długu dolarowego na walutę zlotowa. (Z opinii prawnych komitetu opiniodawczego „Głosu Prawa”). Gł. Pr. r. 1937. str. 416. Wojciechowski Tadeusz: Obrót Pieniężny i hipoteka na tle rozporządzenia o wierzytelnościach w walutach zagranicznych. Not. Hip. r. 1934. str. 16t. Zauberman Alfred: Zwłoka dłużnika obcej, deprecjonującej się waluty. G. S. W. r. 1933, str. 759.

ROZPORZĄDZENIE PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ z dnia 12 czerwca 1934 r. (Dz. U. R. P. z dnia 7 lipca 1934 r. Nr 59, poz. 509). O WIERZYTELNOŚCIACH W WALUTACH ZAGRANICZNYCH. Na podstawie art. 44 ust. 6 Konstytucji i ustawy z dnia 15 marca 1934 r. o upoważnieniu Prezydenta Rzeczypospolitej do wydawania rozporządzeń z mocą ustawy (Dz. U. R. P. Nr 28, poz. 221) postanawiam co następuje: ﻿Rozdział I. Przepisy ogólne. ART. 1. (1) Wierzytelność, wyrażoną w walucie zagranicznej, dłużnik może zapłacić pieniędzmi polskimi, chyba że zapłata w pieniądzach zagranicznych była wyraźnie zastrzeżona. (2) Zastrzeżenie takie uważa się za nie istniejące, jeżeli wierzytelność płatna jest na obszarze Państwa Polskiego. (3) Wierzytelnością w rozumieniu rozporządzenia niniejszego jest każda należność bez względu na tytuł jej powstania. Dług zlotowy, co do którego zastrzeżono, że ma być spła= eony w pewnej umówionej relacji do dolara, jest długiem ,,wyra= żonym w walucie zagranicznej". (O. S. N. z 16. 11. 1936, C II 1565/36; Zb. O. S. N. C. z r. 1937, poz. 188). Wierzyciel nie może na zasadzie art. 1 (1) dekretu walu= towego przerachowywać na walutę polską swej wierzytelności, opiewającej według tytułu wykonawczego na walutę obcą, a w konsekwencji nie może się też domagać ze skutkiem działania wpisu prawa zastawu na podstawie tego tytułu uzyskanego Kodeks zobowiązań 46

Dekret walutowy — Art. I ﻿722 dla tej wierzytelności, przerachowanej na walutę polską. (O. S. N. z 26. 5. 1937, C II 211/37; P. P. A. z r. 1937, str. 534). Jeżeli dłużnik, który poszukiwał pożyczki w kwocie 100 do* łarów, otrzymał tytułem pożyczki 890 złotych, a przy zawieraniu umowy nie zastrzeżono, iż ma być ona zwrócona w walucie do* larowej, wierzyciel może dochodzić zwrotu pożyczki w kwocie 890 złotych. (O. S. N. z 31. 5. 1935, C II 333/35; R. P. E. S. z r. 1937, str. 871). Zwrotu pożyczki choćby udzielonej w walucie obcej, można dochodzić w walucie krajowej, jeżeli zwrot jej w walucie obcej nie był zastrzeżony. (O. S. N. z 20. 3. 1935, C II 2820/34; R. P. E. S. z r. 1936, str. 164, P. P. A. z r. 1936. poz. 201). Wierzyciel może dochodzić zapłaty swej należności w walu* cie krajowej, chociaż zobowiązanie dłużnika zaciągnięte zostało w walucie dolarowej. (O. S. N. z 22. 2. 1937, C II 2648/36; R. P. E. S. z r. 1937, str. 871). Wkładkę oszczędnościową należy uważać za opiewającą na walutę dolarową, jeżeli wierzyciel wkładkę wpłacił wprawdzie iv walucie zlotowej, ale sumę zlotową strony przeliczyły na sumę dolarową, która według zgodnej woli stron miała stanowić przed* miot wkładu i zwrotu. (O. S. N. z 30. 1. 1935, C II 2329/34; O. S. N. C. z r. 1936, poz. 95). Zb. Współdłużnik solidarny, który zapłacił za drugiego współ* dłużnika solidarnego wierzytelność dolarową w tejże walucie, drodze regresu żądać od współdłużnika zapłaty jedynie w dolarach. Dekret walutowy i dekret dewizowy nie przeszka* dzają wcale przysądzeniu pretensji w dolarach. (O. S. N. z 17. 12. 1936, C II 1682/36; N. P. z r. 1937, str. 85). Rozporządzenie z dnia 12 czerwca 1934 r. o wierzytelno* ściach w walutach zagranicznych (Dz. U. R. P. poz. 509) nie po* zbawiło dłużnika prawa zwolnienia się z długu, wyrażonego w walucie zagranicznej, przez zapłatę dłużnej sumy przede wszystkim w danej walucie obcej, wobec czego sąd, zasądzając wierzytelność, wyrażoną w walucie zagranicznej, winien przede wszystkim zasądzić ją w tej obcej walucie i tylko na przypadek, gdyby dłużnik, nie skorzystał z prawa dokonania zapłaty w ob* cej walucie, wskazać w wyroku równowartość jej w złotych obli* czerwca przepisów rozporządzenia dnia 12 czerwca 1934 r. (O. S. N. z 14. 2. 1936, C 1 1491/35; Gł. S. z r 1936, str. 908). A) Jeżeli dłużnik przy zaliczeniu mu pożyczki częścią w do* larach, a częścią w złotych, zobowiązał się pożyczkę tę ustaloną na pewną ilość dolarów złotych zwrócić do pewnego terminu według kursu dolara złotego z daty wypłacenia sumy pożyczko*

﻿Dekret walutowy — Art. I. 723 wej i na zabezpieczenie tego zobowiązania wręczył wierzycielowi weksel in blanco, ale pożyczki w umówionym terminie nie zwró= cii, wypełnienie przez wierzycieła wekslu tego na sumę w zlo= tych, stanowiącą równowartość dolarowej sumy pożyczkowej według kursu dolara złotego z daty zaciągnięcia pożyczki, nie jest niezgodne z wolą stron. B) Przepisy dekretu walutowego z 12. 6. 1934 nie mogą być stosowane w wypadku, gdyby ani w chwili wypełnienia wekslu pod 1), ani w chwili wydania wekslowego nakazu zapłaty, ani nawet w chwili wydania wyroku sądu I instancji przepisy te jeszcze nie obowiązywały. (O. S. N. z dnia 17. 3. 1936, Ć 11 2724/35; P. P. A. z r. 1936, poz. 310). Słusznie zarzuca skarga kasacyjna zaskarżonemu wyrokowi ze stanowiska podstawy z art. 426 p. 1 k. p. c. obrazę art. 100 ust. 5 prawa wekslowego przez to, że Sąd Apelacyjny mylnie uznał, iż powód niezgodnie z wolą zawiadowców pozwanej spół= ki wypełnił wręczony błankiet wekslowy zaopatrzony ich podpis sami pod firmą pozwanej spółki, wypisując sumę wekslową w złotych, jakkolwiek dotyczyła ona poborów służbowych powoda, ustalonych w dolarach amerykańskich. Jednostką mo= netową w Polsce jest zloty, który ma moc umarzania zobowiązań przez zapłatę bez ograniczenia kwoty, chyba że w myśl ustawy lub umowy zapłata została w inny sposób wyraźnie przewidzia= na (art. 3 Rozp. Prez. Rzplitej z 13. 10. 1927 o stabilizacji Dz. U. R. P. Nr 88, poz. 890, art. 10 Rozp. Prez. Rzpltej z 5. 11. 1927 r. w sprawie zmiany ustroju pieniężnego Dz. U. R. P. Nr 97, poz. 855 i art. 46 statutu Banku Polskiego — obwieszczenie Ministra Skarbu z 28. 11. 1927 r., Dz. U. R. P. Nr 113, poz. 966). Ponieważ w przypadku nie było twierdzenia, że pobory na zabezpieczenie których wręczono sporny weksel miał powód otrzymać w dolarach efektywnych, przeto nie było niezgodne z wolą osób, które dokument in blanco podpisały, że powód mógł żądać wypłaty swych dolarowych wierzytelności według równowartości obowiązującej w Polsce waluty zlotowej i w wa= łucie tej sumę wekslową wypisać. (O. S. N. z 8. 2. 1937, C 11 2399/36; Halpern: Klauzula dolarowa, strona 42). Kto przetrzymał bezprawnie i z własnej winy cudzy czek opiewający na dolary, przez okres w którym dolary miały wyż= szą wartość, zobowiązany jest do wynagrodzenia szkody po= wstałej wskutek spadku kursu dolara, mimo wejścia w życie rozp. z 12. 6. 1934. (O. S. N. z 5. 6. 1936, C III 1515/35; R. P. E. S. z r. 1936, str. 849). Skoro według ustaleń faktycznych Sądu Apelacyjnego

Dekret walutowy — Art. I—2. 724 przedmiotem pożyczki była suma dolarowa i weksel służący na pokrycie tej pożyczki opiewał na sumę dolarową, to wierzyciel nie może żądać zapłaty sumy zlotowej (w danym wypadku wed= ług kursu z dnia zaciągnięcia pożyczki), a sąd nie może zasą= dzić dłużnika na zapłatę choćby równowartości dłużnej sumy dolarowej w walucie zlotowej. (O. S. N. z 13. 11. 1936, ~ 1543/36; N. P. z r. 1937, str. 73). ART. 2. (1) Wysokość sumy, którą dłużnik płaci niędzmi polskimi, winna być obliczona według kursu wypłat ku) w danej walucie zagranicznej w dniu wymagalności wierzytelności. (2) Jeżeli dłużnik dopuścił się zwłoki, wierzyciel może żądać zapłaty, stosownie do swego wyboru, według kursu wypłat bądź w dniu wymagalności, bądź w dniu zapłaty. Obowiązujący jest przeciętny kurs (3) wypłat, notowany na giełdzie pieniężnej w Warszawie*). Postanowienie w umowie, że należy zapłacić 5000 dolarów, w każdym razie bez względu na kurs dnia płatności nie mniej jak 44.500 zł w złocie przedstawia zastrzeżenie zapłaty według zawartości złota w zagranicznej jednostce pieniężnej. Skoro więc art. 8 ust. 2 nie wyłącza zastosowania art. 2 i skoro klauzula złota w Stanach Zjedn. została uchylona, przeto na podstawie takiej umowy nie można żądać zaolaty według art. 2 ust. 2 i art. 3 ust. 3. (O. S. N. z 18. 5. 1936,' C III 857/35; R. P. E. S. z r. 1936, str. 849). Przy pr zer achów aniu sumy wekslowej dolarowej na walutę złotową decyduje według art. 40 pr. weksł. z 14. 11. 1924 jedynie kurs z dnia wymagalności. Dniem wymagalności jest dzień, w którym można domagać się zapłaty, a który schodzi się zwykłe z dniem płatności, chybaby ten dzień przypadał na niedzielę lub święto powszechne. (O. S. N. z 18. 4.—9. 5. 1935, C I 2810/34; Zb. O. S. N. C. z r. 1936, poz. 53). Jeżeli dłużnik wręczył weksle opiewające na walutę złotową wierzycielowi na pokrycie jego ówczesnego salda dolarowego, to przeliczenie roszczenia dolarowego na złote według kursu do= lara z dnia wręczenia weksli w roku 1930, to jest po Zł 8.90 na= stąpiło za zgodną wolą stron, gdyż tylko po tym kursie mógł wierzyciel wówczas przyjąć cd dłużnika na pokrycie swego rosz= *) Na podstawie art. 108 prawa wekslowego (Dz. U. R. P. z r. 1936, Nr 37, poz. 282) oraz art. 85 prawa czekowego (Dz. U. R. P. z r. 1936, Nr 37. poz. 283) art. 2 ust. (3) rozp. o wierzytelnościach w walutach zagranicznych utraci! moc w stosunku do weksli i czeków, wystawionych począwszy od dnia 1 lipca 1936 r.

﻿Dekret walutowy — Art. 2—4. 725 czenia dolarowego weksle na złote. (O. S. N. z 21. 1. 1936 C II 2064/35; P. P. A. z r. 1936, poz. 135). Gdy wierzyciel weksel in blanco, wręczony mu na pokrycie pożyczki dolarowej wystawił na sumę zlotową, odpowiadającą umówionemu kursowi w dolarach do złotego, to wystawienie wekslu nastąpiło zgodnie z wola dłużnika. (O. S N. z 6. 11. 1936, C II 1437136; P. P. A. z r. 1937, poz. 33, Z.b. O. S. N. C. z r. 1937, poz. 183). ART. 3. (1) Jeżeli zapłata następuje pieniędzmi zagranicznymi, dłużnik może dokonać jej każdym gatunkiem pieniędzy, mających obieg prawny w kraju, którego pieniędzmi płaci. (2) Jeżeli dłużnik, płacący pieniędzmi zagranicznymi, jest w zwłoce, wierzyciel może żądać wyrównania różnicy między kursami wypłat w dniu zapłaty i w dniu wymagalności. Przepis p. 1 art. 7 Rozp. z 12. 6. 1934 o wierzytelnościach w walutach zagranicznych (Dz. U. poz. 509), stanowiący, że do wierzytelności niewekslowych, powstałych przed dniem wejścia w życie tego rozporządzenia, nie stosuje się ust. 2 art. 3, nadającego wierzycielowi prawo żądania od dłużnika, płacącego pie= niędzmi zagranicznymi, a będącego w zwłoce, różnicy między kursami wypłat w dniu wymagalności, — stosuje się także w przypadku zwłoki z winy dłużnika. (O. S. N. z 22. 8. 1935, C l 1006/35; Gł. S. z r. 1936. str. 516). Zob. O. S. N. z 18. 5. 1936, C III 857/35 przy art. 2. ART. 4. (1) Ważność zastrzeżenia o płatności wierzytelności zagranicznymi monetami złotymi lub według równowartości złota w zagranicznej jednostce pieniężnej ocenia się podług prawa kraju, w którego walucie wyrażona jest wierzytelność. Sama umowa zachowuje ważność. (2) Rada Ministrów może w drodze rozporządzenia odmiennie uregulować ważność tego zastrzeżenia w zobowiązaniach, wyrażonych w walucie kraju, który normuje ważność tę bądź inaczej w stosunkach międzynarodowych niż wewnętrznych, bądź z uszczerbkiem dla interesów Państwa Polskiego lub jego obywateli. Zastrzeżenie płatności wierzytelności dolarowej według równowartości w walucie zlotowej, czyli według relacji kurso= wej dolara do obiegowego złotego z dnia oznaczenia obowiązku zapłaty, jest ważne, gdyż nie zawiera niedopuszczalnej klauzuli zlotowej. (O. S. N. z 23. 1. 1936, C II 2376/35; P. P. A. z r. 1936, poz. 134). W razie umówienia przy zaciąganiu pożyczki dolarowej pew=

﻿726 Dekret walutowy — Art. 4 ne/ relacji złotego do dolara, nie zachodzi wypełnienie wekslu danego dla zabezpieczenia pożyczki niezgodnie z wolą zobowią* zanych, jeżeli weksle wypełniono w złotych wedłe umówionej re= lacji. (O. S. N. z 6. 11. 1936, C II 1437/36; Zb. O. S. N. C. z r. 1937, poz. 183). 897/55; Cz. S. z r. 7955, sfr. 778) Zastrzeżenie zapłaty sumy pożyczkowej w dolarach złotych lub według równowartości dolara w stosunku do kruszcu w chwili zaciągnięcia pożyczki stanowi klauzulę dolara złotego. (O. S. N. z dnia 28. 4. 1936, C II 289/35; Zb. O. S. N. C. z r. 7956, poz. 475). Kwestia, jak należy rozumieć zastrzeżenie umowne stron co do sposobu zapłaty, w szczególności, czy zastrzeżenie to sta= nowi ,.klauzulę złota", uzasadnia podstawę pozwu ustalającego w myśl art. 3 k. p. c. ileże kwestia ta tworzy stosunek prawny, o jaki chodzi w danym sporze. (O. S. N. z 28. 1. 1936, C II 2061/35; Zb. O. S. N. C. z r. 7956, poz. 354). W myśl art. 4 rozporządzenia z dnia 12 czerwca 1934 r. o wierzytelnościach w walutach zagranicznych (Dz. U. R. P. poz. 509) i ze względu na wydany w Stanach Zj. Am. P. w dniu 5. czerwca 1933 tzw. bill Steagalda, znoszący skuteczność prawną klauzuli złota przy zobowiązaniach pieniężnych, zastrzeżenie co do zapłaty wierzytelności w dolarach złotych nie ma znaczenia. (O. S. N. z 18. 9. 1935, C 7 726/55; Wił. Prz. Pr. z r. 7956, str. 270). A) Zastrzeżenie w skrypcie dłużnym zapłaty dolarowej sumy pożyczkowej w dolarach złotych lub według równowartości do* lara w stosunku do kruszcu w chwili zaciągnięcia pożyczki, nie ma znaczenia prawnego. B) Natomiast zamieszczone w tym samym skrypcie dłużnym (alternatywne zastrzeżenie spłaty zaciągniętej pożyczki w złotych monetach polskich lub też w złotych w złocie jest ważne i obo= wiązuje strony, gdyż nie zostało pozbawione skutków prawnych przepisem art. 4 dekr. wał. (O. S. N. z 28. 4. 1936, C II 2893/35; Cz. 5. z r. 7956, sfr. 328). Zastrzeżenie zapłaty długu w Polsce w dolarach złotych według ich relacji do złota w dniu zawarcia umowy ałbo w do= łarach obiegowych z wyrównaniem różnicy kursu w dniu za= płaty pomiędzy tymi dolarami a dołarami złotymi, będącymi

Dekret walutowy — Art. 4—5. 72 7 w obiegu w dniu zawarcia umowy, podpada pod pojęcie klauzuli złota. Według bowiem umowy między stronami, miernikiem równowartości dolarów z dnia zaciągnięcia zobowiązania ma być nie stosunek kursu dolara do waluty polskiej obiegowej, lecz stosunek kursu dolara obiegowego do dolara złotego, zawiera; jącego z góry oznaczoną ilość czystego złota. (O. S. N. z 19. 11 1935, C II 1686/35; Zb. O. S. N. C. z r. 1936, poz. 93). Pod przepis art. 4 rozp. o wierzytelnościach iv walutach za= granicznych podpada w zupełności warunek umowy co do wy; równania wierzycielowi przez dłużnika w razie zmniejszenia war; tości giełdowej banknotów dolarowych lub dewaluacji dolara złotego, całkowitej powstałej różnicy między kursem ich w dniu zawarcia umowy a dolara złotego iv dniu zapłaty. (O. S. N. C I 2517/35; P. N. z r. 1937, nr 3-4). Zobowiązanie się dłużnika do zapłacenia dłużnej sumy do; larowej inną walutą według parytetu dolara złotego z dnia wy; stawienia skryptu dłużnego jest nieważne. (O. S. N. z 15. 4. 1937, C II 3044/36; P. P. A. z r. 1937, str. 535). Wyrażenie zawarte w umowie z r. 1932, że pożyczka za; ciągnięta w walucie dolarowej spłacona być ma w walucie zlo; towej po kursie 1 dolar—8.90 zł lub w walucie szwajcarskiej po kursie 1 dolar = pięć franków szwajcarskich, 14 centów, nie mie; ści w sobie zastrzeżenia spłaty pożyczki według równowartości złota. (O. S. N. z 22. 2. 1937, C II 2629/36; R. P. E. S. z r. 1937, str. 871). Wobec tego, że według prawa St. Zjedn. Am. Póln. zapłata monetami złotymi lub według równowartości złota została uchy; łona, zobowiązanie się do płacenia czynszu określonego w dola; rach w nrzeliczeniu na złote wedle ,,parytetu złota' stało się bez; przedmiotowe. (O. S. N. z 16. 3. 1936, Ć III 1124/34; R. P. E. S. z r. 1936, str. 642). Zob. O. S. N. z 18. 5. 1936, C III 857/35 przy art. 2. ART. 5. (1) Jeżeli zastrzeżenie o płatności wierzytelności zagranicznymi monetami złotymi lub według równowartości złota w zagranicznej jednostce pieniężnej jest ważne (art. 4), a wierzytelność ta jest płatna na obszarze Państwa Polskiego, dłużnik — może zapłacić ją pieniędzmi polskimi według kursu kruszcu złotego w dniu wymagalności zapłaty. (2) Art. 2 ust. (2) stosuje się analogicznie. Dłużnik obowiązany tv myśl umowy do spłaty sumy dłuż; nej w złotych monetach dolarowych lub według wartości złota zawartej w jednostce złotego dolara nie zwalnia się w całości ze

Dekret walutowy — Art. 5 ﻿728 swego długu przez zapłatę dokonaną przed wejściem w życie rozp. o wierzytelnościach w walutach zagranicznych, bankno= tarni dolarowymi w nominalnej kwocie długu. (O. S. Ń. z 14. 5. 1935, C II 2913/34; R. P. E. S. z r. 7936, str. 164). ART. 6. (1) W razie sprzedaży w drodze egzekucji rzeczy, na której ustanowiono zastaw lub hipotekę dla wierzytelności w walutach zagranicznych, opis i obwieszczenia powinny podawać te wierzytelności bez przerachowania na walutę polską. (2) W dalszym postępowaniu egzekucyjnym należy obliczać wierzytelności te według kursów wypłat (art. 2) lub kruszcu złotego (art. 5) z dnia poprzedzającego sprzedaż rzeczy. Przy podziale ceny kupna uzyskanej za licytacyjnie sprze= daną nieruchomość, wierzytelności hipoteczne obciążające tę nie= ruchomość a opiewające na walutę dolarową, należy przeliczyć według kursu dolara z dnia poprzedzającego licytację. (O. S. N. z 1. 5. 1935, C II 132/35; R. P. E. S. z r. 1936, str. 375). Przepis art. 6 rozp. Pr. Rz. z 12. 6. 1934 o wierzytelnościach w walutach zagranicznych nie ma na względzie takich tylko wie= czytelności w walucie zagranicznej, dla których ustanowiono hi= potekę w tejże walucie, lecz obejmuje również przypadek, gdy dla tej wierzytelności tv walucie zagranicznej ustanowiono lupo? tekę w walucie krajowej. (O. S. N. z 29. 4. 1937. C I 2480/36; O. S. P. z r. 1937, poz. 567). ART. 7. Przepisy art. 1 — 6 stosuje się do wierzytelności, powstałych zarówno przed dniem, jak i po dniu wejścia w życie rozporządzenia niniejszego, nie wyłączając wierzytelności prawowyjątkami następującymi do wierzytelności niewekslowych, powstałych przed tym *) dniem, zamiast art. 2 ust. (1) i (2) stosuje się zasadę, wierzytelność może uiszczona pieniędzmi polski' mi według kursu wypłat łub kruszcu złotego z przedednia zapłaty, oraz nie stosuje się art. 3 ust. (2); przepis ten stosuje się również do tych wierzytelności z weksli niezaprotestowanych, które należą do zakresu właściwości urzędów rozjemczych, powołanych ustawą z dnia 28 marca 1933 r. (Dz. U. R. P. Nr 29, poz. 253), choćby wierzytelności te powstały po dniu 1 grudnia 1931 r.; do wierzytelności z wekslów nie stosuje się przepisów art. 2 ust. (2) i art. 3 ust. (2)*); Pkt. 2) utracił na podstawie art. 108 prawa wekslowego (Dz. U. R. P. z r. 1936, Nr 37, poz. 282) moc w stosunku do weksli, wystawionych począwszy od dnia 1 lipca 1936 r.

Dekret walutowy — Art. 7—8. ﻿729 3) do wierzytelności z tytułu kupna-sprzedaży lub zamiany efektywnych pieniędzy zagranicznych nie stosuje się przepisu art. 1 ust. (2). Przepis p. 1 art. 7 Rozp. z 12. 6. 1934 r. o wierzytelnościach w walutach zagranicznych (Dz. U. poz. 509), stanowiący, że do wierzytelności niewekslowych, powstałych przed dniem wejścia w życie tego rozporządzenia, nie stosuje się ust. 2 art. 3, nadają* cego wierzycielowi prawo żądania od dłużnika, płacącego pieniędzmi zagranicznymi, a będącego w zwłoce, różnicy między kursami wypłat w dniu wymagalności, — stosuje się także w przypadku zwłoki z winy dłużnika. (O. S. N. z 22. 8. 1935, C I 1006/35. Gł. S. z r. 19'36, str. 516). ART. 8. (1) Spłaty należności z tytułu wierzytelności, wyrażonych w walutach zagranicznych, dokonane przed wejściem w życie rozporządzenia niniejszego, uważane będą za uskutecznione w należytej wysokości, choćby nastąpiły na zasadach innych, niż wskazane w art. 4. Rozporządzenie niniejsze nie narusza zawartych przed (2) jego wejściem w życie układów, dotyczących uregulowania wierzytelności, wyrażonych w walutach zagranicznych. Przepis ten nie stanowi jednakże przeszkody do zastosowania art. 4 do wierzytelności, ustalonych w tych układach. (3) Poręczyciel, który uiścił za dłużnika głównego dług, wyrażony w walucie zagranicznej, ma prawo żądać, aby dłużnik zwrócił mu również różnicę kursów, choćby zwrot następował w pieniądzach zagranicznych. Wyegzekwowanie nałeżności na mocy wyroku Sądu I in* stancji, opatrzonego rygorem natychmiastowej wykonałności, nie może być uważane za spłatę należności w rozumieniu ust. 1 art 8, ponieważ wykonanie wyroku opatrzonego rygorem, nie stanowi ostatecznego uregulowania stosunku stron i dokonana zaplata ma z natury rzeczy charakter warunkowy, podlegając cofnięciu w razie uchylenia wyroku I instancji przez wyższa instancję. (O. S. N. z 18. 9. 1935, C I 126/35; R. P. E. S. z r. 1936, str. 164, Wil. Prz. Pr. z r. 1936, str. 270). Przez „układy", o których mówi art. 8 ust. 2 nie można ro= zumieć wszelkich umów, zawierających warunki spłaty długu, zaciągniętego w wałucie zagranicznej, lecz jedynie takie umowy, które mają za przedmiot określenie (,.uregulowanie") sposobu spłaty już przedtem powstałych wierzytełności w walutach za-

Dekret walutowy — Art. 8- ﻿730 18. 5. 1936, C III 857/35 przy art. 2 Przepisy ograniczające zaciąganie zobowiązań w walutach zagranicznych. ART. 9. (1) Wpisy do ksiąg hipotecznych mogą być wnoszone tylko w walucie polskiej. Nie dotyczy to jednak czynności hipotecznych, dokonywanych w zakresie wpisów już ujawnionych w walutach zagranicznych choćby przez zastrzeżenie, wpisów wnoszonych w myśl ust. (2) pkt. 1), jako też czynności hipotecznych dokonywanych na podstawie aktów sądowych i notarialnych zdziałanych przed wejściem w życie rozporządzenia niniejszego. Rozporządzenia Ministrów Skarbu i Sprawiedliwości (2) 1) przypadki, w których wpisy będą mogły być wnoszone w walucie zagranicznej; 2) warunki i zasady przerachowania wszelkiego rodzaju wierzytelności i zabezpieczeń hipotecznych, wyrażonych w walutach zagranicznych, nie wyłączając ujawnionych przez zastrzeżenie, zakres uprawnień stron przy dokony- — kazie hipotecznym bez zgody niższych wierzycieli. Z przepisu art. 9 dekretu walutowego, który dotyczy wy= łącznie dopuszczalności wpisów w księgach hipotecznych dla sum w obcych walutach, nie wynika wcale, by sądy nie mogły zasądzić dłużnika na zapłatę sumy w walucie zagranicznej. O. S. N. z 8. 11. 1936, C II 1543/36; P. P. A. z r. 1937, poz. 109). Przepis art. 9 ust. 1 Dekretu walutowego ma zastosowanie także, jeżeli idzie o wpis do ksiąg hipotecznych na podstawie wy= roku stanowiącego tytuł wykonawczy. (O. S. N. z 1. 2. 1937, C II 2308/36; P. P. A. z r. 1937, poz. 96). Klauzula wykonalności na ugodzie zawartej przed wejściem w życie rozp. o wierzyt. w wal. zagr. winna była być uzyskana przed wejściem w życie tego rozp., aby razem z tytu= łem egzekucyjnym stała się tytułem wykonawczym (art. 526 kpc.) a gdy to nie nastąpiło niedopuszczalny jest wpis hipo= teczny w walucie obcej na podstawie ugody, nie zawierającej ustanowienia prawa zastawu, a zaopatrzonej klauzulą wykonab ności po wejściu w życie rzeczonego rozporządzenia. (O. S. N. z 10. 11. 1936, C II 1501/36; P. N. z r. 1937, nr 3-4, P. S. z r. Zob. rozporządzenie na str. 743.

﻿Dekret walutowy — Art. 9. 731 1937, poz. 306, O. S. P. z r. 1957, poz. 503; podobnie O. S. N. z 14. 1. 1936, C II 1438/35; P. P. A. z r. 1937, poz. 47). Dokonanie pr zer achów ania wierzytelności dolarowe} na wie* rzytelność wyrażoną w złotych w postępowaniu hipotecznym jest niedopuszczalne (por. § 47 p. 1 Rozp. Prez. Rzplitej z 14. 5. 1924 r., o przerachowaniu wierzytelności (Dz. U. R. P. Ńr 50, poz. 213), a tym mniej mogło ono nastąpić przy sposobności nadania klauzuli wykonalności, polegającej na samym tylko stwierdzę* niu, że tytuł egzekucyjny może być wykonany w drodze przy* musowej. (O. S. N. z 14. 1. 1936, C 11 2524/35; Zb. O. S. N. C. z r. 1936, poz. 323). Zmiana hipoteki, zapisanej w złotych obiegowych na złote w zlocie, stanowi pogorszenie — conajmniej potencjonalne — po* łożenia wierzycieli hipotecznych ze stopniem niższym, wymaga więc ich zezwolenia. (O. Sądu Apel, w Poznaniu z 27. 6. 1936, II CZ/X/495/56;P. N. z r. 1956, str. 495). Można wpisać prawo zastawu dla wierzytelności w walucie polskiej ze stopniem, służącym kaucji hipotecznej, opiewającej na dolary, jeżeli odnośny dokument hipoteczny wykazuje, że wpisać się mająca suma w złotych mieści się w granicach hipo* teki kaucyjnej. (O. S. N. z 8. 11. 1936, C II 8402/36; P. P. A. z r. 1937, poz. 86). Kaucja hipoteczna, zabezpieczona w dolarach, przy zamia* nie jej na czysty wpis sumy w złotych należnej na zasadzie pra* womocnej klauzuli egzekucyjnej, winna być przeliczona na złote według kursu z dnia, kiedy zapisane zostało w wykazie hipo* tecznym w kolumnie zlewkowej ostrzeżenie dla powyższej su* my, zasądzonej nieprawomocną wówczas jeszcze klauzulą. (O. S. N. z 20. 12. 1935, C I 1822/35; Not. Hip. z r. 1936, str. 216). Układ o przerachowaniu zawarty przed wejściem w życie rozp. o wierzyt. w wal. zagr., jest wobec niższych wierzycieli hi* potecznych tylko wówczas skuteczny, gdy wpis hipoteczny o tym układzie został już przed powyższym terminem ujawniony w księdze hiootecznej w walucie zagranicznej, choćby tylko przez prenotację. (O. S. N. z 19. 6. 1935, C II 490/35; R. P. E. S. z r. 1936, str. 375). Ponieważ tytuł wykonawczy, opiewający na walutę zagra* niczną, na obszarze obowiązywania ustawodawstwa poniemiec* kiego przed dniem 7 lipca 1934 r. nie stanowił podstawy do wpi* su hipotecznego, zabezpieczającego wierzytelność w tej walucie, przeto nie może jej stanowić również w oparciu o art. 9 rozp. o wierz, w wal. zagr. (O. S. Apel. Pozn. z 14. 11. 1956, II CZ/X/885/56; P. N. z r. 1957, str. 19). Mimo braku ograniczeń w art. XVII przep. wprow. pr. o

﻿732 Dekret walutowy — Art. 9sąd. post. egz. tylko tytuły, stwierdzające obowiązek zapłaty ,,pewnej oznaczonej sumy pieniężnej", mogą stanowić podstawę do wpisu do hipoteki sądowej. ,,pieniężny mi", przeto tytuły wykonawcze, opiewające na wa lutę zagraniczną, są — w braku odmiennego co do nich uregu lowania — tytułami do hipoteki sądowej. Wierzyciel, zgłaszając wniosek o wpis do hipoteki sądo* wej na podstawie tytułu wykonawczego, opiewającego na wa* lutę zagraniczną, winien sam w podaniu dokonać przeliczenia swej wierzytelności na pieniądze polskie wedle kursu waluty za* granicznej z dnia wymagalności wierzytelności. Tytuł wykonawczy, stwierdzający wyrażoną w walucie za* granicznej niewekslową wierzytelność, powstałą przed dniem lipca 1934 r., jest tytułem do wpisu hipoteki sądowej maksymal* nej, o najwyższej granicy odpowiedzialności rzeczowej (w walu* cie polskiej), obliczonej wedle kursu waluty zagranicznej z dnia złożenia podania o wpis hipoteki sądowej. W razie obniżenia się kursu waluty zagranicznej w czasie od zgłoszenia podania o wpis hipoteki do chwili zarządzenia wpisu, ten ostatni kurs będzie miarodajny dla ustalenia wysokości Ponieważ P. z r. 1937, poz. 513). ART. 10. (1) Instytucje kredytowe, z wyjątkiem Banku Polskiego, II państwowych instytucyj kredytowych, przedsiębiorstw bankowych, wymienionych w art. 2, 3’ i 119 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 17 marca 1928 r. o prawie bankowym (Dz. U. R. P. Nr 34, poz. 321), towarzystw kredytu długoterminowego oraz instytucyj, oznaczonych rozporządzeniami Ministra Skarbu, mogą dokonywać nowych operacyj kredytowych czynnych i biernych jedynie w walucie polskiej. (2) Ograniczenie to nie dotyczy operacyj, dokonywanych w związku z już istniejącymi aktywami lub pasywami, wyrażonymi w walucie zagranicznej. uskutecznione z przekroczeniem przepisów (3) Operacje, artykułu niniejszego, będą uważane za dokonane w walucie polskiej w kwocie, która wypadnie z przeliczenia waluty zagranicznej według kursu wypłat z dnia uskutecznienia operacji.

733 Dekret walutowy — Art. 1 1 —15. wymienione w art. 10 ust. (1) ART. 11. (1) Instytucje, pkt. 2) i 3), mogą przyjmować nowe wkłady na książeczki wkład* jedynie w walucie polskiej. kowe imienne i na okaziciela (2) Przepis art. 10 ust. (3) stosuje się analogicznie. ART. 12. (1) Umowy ubezpieczeń bezpośrednich mogą być zawierane tylko w walucie polskiej. Przepis ten nie ogranicza prawa zawierania umów przewidujących świadczenia w naturze. (2) Minister Skarbu może w drodze wyjątku określić przypadki, w których umowy ubezpieczeń będą mogły być zawierane w walucie zagranicznej. Rozdział III. Przepisy szczególne dla instytucyj kredytu długoterminowego. ART. 13. Instytucjami kredytu długoterminowego w rozumieniu rozporządzenia niniejszego są: Bank Gospodarstwa Krajowego, Państwowy Bank Rolny, towarzystwa kredytowe ziemskie, miejskie i przemysłowe, banki hipoteczne i Wileński Bank Ziemski, Sp. Akc. w Wilnie. ART. 14. (1) Jeżeli wierzytelność instytucji kredytu długoterminowego wyrażona jest w walucie zagranicznej, dłużnik może zapłacić należności z jej tytułu pieniędzmi polskimi: wedw razie zapłaty w terminie lub przedterminowo — ług kursu wypłat lub kruszcu złotego z przedednia zapłaty; według kursu wypłat lub w razie opóźnienia zapłaty — 2) ﻿złotego, stosownie do wyboru instytucji, bądź z dnia wymagalności należności, bądź z przedednia jej zapłaty, bądź z dnia płatności walorów, na których uiszczenie należność była przeznaczona zgodnie z planem umorzenia, jeżeli termin tej płatności już upłynął. Jeżeli zapłata opóźniona następuje pieniędzmi zagra- (2) instytucja może żądać, aby dłużnik zapłacił różnice kurnicznymi, sowe według zasad, wyłuszczonych w ust. (1) pkt. 2). Jeżeli wierzytelność instytucji jest wyrażona w więcej (3) niż jednej walucie zagranicznej, wybór waluty, w której lub według której ma nastąpić zapłata, służy instytucji. ART. 15. Opłaty administracyjne i dopłaty z tytułu szczególnych zobowiązań instytucji kredytu długoterminowego, pobierane przez tę instytucję przy ratach lub przedterminowej spłacie od wierzytelności hipotecznych, wyrażonych w walucie lub kilku walutach zagranicznych, mogą być obliczane i ściągane w pienią-

Dekret walutowy — Art. 15—19. 734 dzach polskich — stosownie do wyboru instytucji jednej z tych walut, bądź z dnia 1 lipca 1931 r., bądź z dnia wymagalności tych opłat administracyjnych lub dopłat, bądź z przedednia ich zapłaty. ART. 16. Przy dokonywaniu — na podstawie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. o pierwszeństwie hipotecznym i konwersji zaległości od pożyczek instytucyj kredytu długoterminowego (Dz. U. R. P. Nr 94, poz. konwersji zaległości, wyrażonych w walucie lub w walu-810) tach zagranicznych, instytucja kredytu długoterminowego ma prawo przerachować te zaległości na walutę polską i żądać ujawnienia ich w wykazie hipotecznym z pierwszeństwem i na zasadach, przewidzianych w powyższym rozporządzeniu, stosownie do swego wyboru według kursu jednej z tych walut w dacie wymagalności odpowiednich zaległości, ustalonej w akcie pożyczki. ART. 17. Przepisy rozporządzenia niniejszego mają zastosowanie przy wszelkich obliczeniach należności instytucyj kredytu długoterminowego w postępowaniu egzekucyjnym z tym, że instyrównież prawo: tucja ma przerachowywać walutę zagraniczna na polską z przedednia sprzedaży rzeczy; wyznaczyć w walucie polskiej rękojmie (wadia) 2) wywołania (sumy, od których rozpoczynają się daże); przed rozpoczęciem sprzedaży, przez oświadzmieniać 3) — wysokość tych rękojmi i cen wyczenie do protokółu wołania w związku z kształtowaniem się kursów walut zagranicznych. ART. 18. Instytucje kredytu długoterminowego mają prawo stosować przepisy rozporządzenia niniejszego także do należności, powstałych przed jego wejściem w życie, a w szczególności do wszelkich rozrachunków wpłat, dokonanych przez dłużników. ART. 19. (1) Instytucje kredytu długoterminowego obowiązane będą wykazywać oddzielnie w bilansach straty i zyski na kursach walutowych w związku z operacjami kredytu długoterminowego. (2) Minister Skarbu określać będzie w drodze rozporządzeń, kiedy i w jaki sposób instytucje kredytu długoterminowego obowiązane będą zwracać swym dłużnikom ewentualne zyski z powyższego tytułu.

﻿735 Dekret walutowy — Art. 20—22. ART. 20. Jeżeli przed wejściem w życie rozporządzenia niniejszego instytucja kredytu długoterminowego pobierała i wypłacała według kursu kruszcu złotego kwoty, należne z tytułu zobowiązań długoterminowych, opiewających na walutę dolarową z zastrzeżeniami, wymienionymi w art. 5, — wówczas: wpłaty te i wypłaty (z wyjątkiem wymienionych w pkt. 2) 4) ) uważane będą za uskutecznione w należytej wysokości; dotyczy to również spłat przedterminowych; w ten sam sposób pobrane będą opóźnione w zapłacie raty od wierzytelności wcześniejsze niż biegnąca, jak również w ten sam sposób wypłacane będą kupony, na których zapłatę pobierane są powyższe raty; rata biegnąca i następna, jak również odpowiadające tym 3) ratom kupony, płatne będą z uwzględnieniem nieważności w zobowiązaniach dolarowych zastrzeżeń wymienionych w art. 5; 4) będą zarachowane na inne lub przyszłe nich Dla zastosowania art. 20 rozp. z dnia 12. 6. 1934 r., jak to wynika z jego brzmienia, nie dość, by tytuł danego zobowiązać nia instytucji kredytu długoterminowego lub zobowiązania na rzecz takiej instytucji opiewał na złote dolary lub przewidywał zapłatę według równowartości złota w dolarze, lecz trzeba, by wypłaty były przez instytucję kredytu długoterminowego fak= tycznie według kursu kruszca złotego dokonywane łub Dobiera* ne. (O. S. N. z 18. 9. 1935, C I 126/35; R. P. E. S. z r. 1936, str. 165). ART. 21. Przepisy art. 14 — 20 mają zastosowanie jedynie do wierzytelności instytucyj kredytu długoterminowego: 1) zabezpieczonych hipotecznie, z terminem zapłaty nie krótszym niż 7 i pół lat, zabezpieczających listy zastawne lub obligacje. Rozdział IV. o przerachowaniu na walutę polską listów zastawnych i obligacyj, wypuszczonych przez instytucje kredytu długoterminowego, oraz zabezpieczających je wierzytelności. ART. 22. Wszelkie postanowienia o walutach zagranicznych, zawarte w listach zastawnych i obligacjach instytucyj kredytu długoterminowego, wyrażonych jednocześnie w walucie polskiej

736 i w jednej lub kilku walutach zagranicznych, jak również postanowienia te, zawarte w aktach bądź innych dokumentach i wpisach hipotecznych wierzytelności, zabezpieczających listy i obligacje,— uważa się za nieistniejące. ART. 23. (1) Listy zastawne i obligacje instytucyj kredytu długoterminowego, wyrażone w jednej lub kilku walutach zagrazania wyrażone w walucie polskiej. art. 4, według przeciętnego kursu wypłat lub kruszcu złotego w miesiącach kwietniu i maju 1934 r., notowanych na giełdzie pieniężnej w Warszawie. (3) Dla podlegających przerachowaniu zobowiązań, wyrażonych w dolarach Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, zarówno opatrzonych jak i nieopatrzonych zastrzeżeniami, wymienionymi w art. 5, kurs ten ustala się na dolara. na ART. 24. Listy zastawne Poznańskiego Ziemstwa Kredytowego w Poznaniu dawniej 8% serii z roku 1930, skonwertowane na 41/2% serii K z roku 1933, wyrażone w dolarach Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej w zlocie wagi i próby z dnia 1 stycznia 1930 r., oraz w ich równowartości w złotych w zlocie, jak również wierzytelności hipoteczne wraz z hipotekami kaucyjnymi, zabezpieczające te listy a wyrażone w dolarach w zlocie, przerazlocie, w stosunku jeden dolar w zlocie równa się 8,9141 złotych w zlocie. ART. 25. Konwersja, przewidziana w art. 22, 23 i 24, następuje z mocy samego prawa na dzień, od którego liczy się rata wierzytelności, biegnąca w dniu wejścia w życie rozporządzenia niniejszego, choćby termin jej wymagalności już nastąpił. ART. 26. Konwersja, przewidziana w art. 22 i 23, nie obejmuje listów zastawnych i obligacyj, wypuszczonych w drodze emisji publicznej na rynkach zagranicznych a notowanych na giełdach zagranicznych, jak również wierzytelności, zabezpieczające te listy i obligacje; 8% dolarowych listów zastawnych Towarzystwa Kredy- (2) towego Ziemskiego w Warszawie serii z roku 1924, poręczonych przez Skarb Państwa, oraz odpowiedniej

3) 4) Dekret walutowy — Art. 26—27. ﻿737 części wierzytelności hipotecznych, zabezpieczających te listy a określonych w sposób wskazany w § 2 rozporządzenia Ministra Skarbu z dnia 6 lutego 1933 r. (Dz. U. R. P. Nr 7, poz. 48); 7% i 8% listów zastawnych Towarzystwa Kredytowego Przemysłu Polskiego, wyrażonych w funtach szterlingach; 8% gwarantowanych złotych obligacyj komunalnych Banku Gospodarstwa Krajowego w Polsce z 1925 r. (Guaranteed and Municipally Secured 8% Sinking Fund Gold Bonds of the National Economic Bank Poland, 1925), wyrażonych w dolarach w zlocie Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, oraz gwarantowanych i zabezpieczonych 8% amortyzowanych złotych obligacyj Banku Gospodarstwa Krajowego w Polsce 1926 r. (National Economic Bank, Poland, Guaranteed and Secured 8% Sinking Fund Gold Bonds, 1926), wyrażonych w dolarach w zlocie Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, jak również wierzytelności zabezpieczające te obligacje; 7% listów zastawnych Banku Gospodarstwa Krajowego 5) emisji II. P. Z./l, wyrażonych w dolarach Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej; części emisji II 7% listów zastawnych Banku Gospodar-6) stwa Krajowego w zlocie, opiewających na złote w zlocie względnie ich równowartości w dolarach Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej w zlocie, w funtach szterlingach, w guldenach holenderskich w złocie i we frankach szwajcarskich, na sumę 4.457.000 złotych w złocie oraz części emisji II 7% obligacyj komunalnych Banku Gospodarstwa Krajowego w złocie, opiewających na złote w złocie względnie ich równowartości w dolarach Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej w złocie, w funtach szterlingach, w guldenach holenderskich w złocie i we frankach szwajcarskich, na sumę 4.100.000 złotych w złocie. Rozporządzenie Ministra Skarbu oznaczy numery listów zastawnych i obligacyj, wymienionych w niniejszym punkcie, jako wyłączonych spod konwersji. ART. 27. (1) Instytucja kredytu długoterminowego ma prawo połączyć w jedną lub kilka seryj listy zastawne lub obligacje już wypuszczone oraz przyszłe, których oprocentowanie, okres upo morzenia, waluta i klauzule monetarne oraz zabezpieczenia — okażą się zastosowaniu przepisów rozporządzenia niniejszego 47 Kodeks zobowiązań

Dekret walutowy — Art. 27- ﻿738 jednakowe. W tym celu instytucja ma prawo ustalić odpowiednie wzory listów zastawnych lub obligacyj. (2) Łącząc w nową bądź w nowe serie listy zastawne lub obligacje, instytucja może pominąć lub zmienić zawarte w nich zastrzeżenia nie dotyczące przedmiotów, wymienionych w zdaniu pierwszym ust. (1). W szczególności instytucja może zaniechać tworzenia funduszów gwarancyjnych i zarządzić zarachowywanie kwot, zebranych na te fundusze na należności od dłużników. Łączenie poszczególnych seryj może być dokonane tylko za zgodą Ministra Skarbu. ART. 28. (1) Konwersje, przewidziane 1) w rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. o pierwszeństwie hipotecznym i konwersji zaległości od pożyczek instytucyj kredytu długoterminowego (Dz. U. R. P. Nr 94, poz. 810), w ustawie z dnia 20 grudnia 1932 r. o obniżeniu oprocen-2) towania i przedłużeniu okresów umorzenia wierzytelności zastawne długoterminowych, zabezpieczających listy i obligacje, oraz wydanych na podstawie tych wierzytelności listów zastawnych i obligacyj (Dz. U. R. P. Nr 115, i poz. 950) w rozporządzeniu niniejszym, 3) — mogą być ujawnione w wykazach hipotecznych bądź w drodze wpisów oddzielnych, bądź wspólnych, obejmujących wszystkie dokonywane zmiany, bez zgody dłużnika i niższych wierzycieli na kredytu długoterminomocy jednostronnego wniosku instytucyj wego. Oświadczenia instytucyj we wniosku o konwersję będą miały dla sądu (wydziałów hipotecznych) moc urzędową. (2) Żadne przeszkody, wynikające z obowiązujących przepisów, treści księgi hipotecznej oraz statutu instytucji, nie tamują ujawnienia konwersji powyższych w wykazie hipotecznym czystym wpisem. Na obszarze mocy obowiązującej kodeksu cywilnego z 1896 r. zapisanie przewidzianych w ust. (1) konwersyj lub ich stopnia pierwszeństwa nastąpi bez przedstawienia listów hipotecznych wydanych co do praw rzeczowych, wpisanych już do księgi gruntowej. Jeżeli list hipoteczny zostanie przedłożony później, urząd ksiąg gruntowych powinien na nim zaznaczyć wpis. (4) Sporządzenie lub sprostowanie listu hipotecznego na wierzytelności określone w ust. (1) następuje na jednostronny wniosek instytucji.

Dekret walutowy — Art. 29—31. ﻿739 ART. 29. (1) Instytucje kredytu długoterminowego obowiązane są przedstawić Ministrowi Skarbu do zatwierdzenia plany konwersji zaległości, dokonywanej na podstawie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. o pierwszeństwie hipotecznym i konwersji zaległości od pożyczek instytucyj kredytu długoterminowego (Dz. U. R. P. Nr 94, poz. 810). Minister Skarbu może, (2) uwzględniając stan finansowy instytucji, żądać zmian w przedstawionym planie. ART. 30. (1) Minister Skarbu ustali w drodze rozporządzenia termin wymiany listów zastawnych i obligacyj na konwersyjne. Minister Skarbu może zezwolić instytucji kredytu długoterminowego na przesteir.plowanie zamiast wymiany oznaczonych seryj listów zastawnych lub obligacyj, podlegających konwersji. Instytucja kredytu długoterminowego ma prawo: wymienić listy zastawne lub obligacje na konwersyjne 1) w innych odcinkach; wypowiadać zamiast losowania — za zapłatą wartości no-2) minalnej — zastawnych lub odcinki listów obligacyj, opiewające na kwoty poniżej zł 100. dłużników. Koszty konwersji obciążają (4) ART. 31. (1) Postępowanie i wpisy hipoteczne, mające na celu dokonanie konwersyj, przewidzianych w rozporządzeniu niniejszym, są wolne od opłat sądowych (hipotecznych). prawo pobierać za wniosek Pisarze hipoteczni mają o dokonanie konwersji w zakresie wszystkich wierzytelności obciążających daną nieruchomość i na podstawie wszystkich przepisów, wymienionych w art. 28, za wniesienie odpowiednich treści do wykazu hipotecznego i za wydanie instytucji kredytu długoterminowego świadectwa o dokonanych wpisach — jedynie opłatę stałą w kwocie zł 20. Pismo instytucji kredytu długoterminowego, którym ona (3) na mocy art. 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. o pierwszeństwie hipotecznym i konwersji zaległości od pożyczek instytucyj kredytu długoterminowego (Dz. U. R. P. Nr 94, poz. 810), dokonywa konwersji na pożyczkę dodatkową w gotowiźnie, podlega opłacie stemplowej w wysokości 0,2% od tej części pożyczki konwersyjnej, która pokrywa należności uboczne (odsetki, opłaty administracyjne itd.), wymienione w art. 1 powołanego rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej. Według tej samej zasady podlegają opłacie stemplowej listy zastawne i innego rodzaju obligacje, emitowane na mocy zdania dru-

Dekret walutowy — Art. 3 I — ﻿740 giego art. 2 powołanego rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej. Do uiszczenia opłat jest obowiązana instytucja kredytowa, która może żądać od dłużnika zwrotu uiszczonej opłaty, albo wpłacenia z góry odpowiedniej kwoty. ART. 32. (1) Nieujawnienie w wykazie hipotecznym konwersyj, przewidzianych w rozporządzeniu niniejszym, nie stanowi przeszkody ani do wszczęcia, ani do prowadzenia postępowania sądowego, egzekucji sądowej lub egzekucji we własnym zakresie instytucyj kredytu długoterminowego. (2) Zmiany w stanie wierzytelności, wynikające z powyższych nieujawnionych hipotecznie konwersyj, powinny być zgłoszone do protokółu licytacji. Przepisy o przerachowaniu na walutę polską zobowiązań z tytułu umów ubezpieczeń, zawartych przez zakłady, podlegające nadzorowi Ministra Skarbu. Wszelkie zobowiązania z umów ubezpieczeń, ART. 33. (1) wyrażonych w walutach zagranicznych bez zastrzeżeń, wymienionych w art. 5, podlegają przerachowaniu na walutę polską według przeciętnego kursu wypłat w miesiącach kwietniu i maju 1934 r., notowanych na giełdzie pieniężnej w Warszawie. wyra- (2) Dla podlegających przerachowaniu zobowiązań, żonych w dolarach Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, kurs ten ustala się na zł 5.40 za jednego dolara. umów art. 55 i 34 rozn. Prez. Rznlt. z dnia 12. 6. 1934 wynikające z pobrania zaliczek i pożyczek, udzielonych pod zastaw polis. (Uchwala całej Izby cywilnej Sadu Najwyższego z 30. 3. 1935, C. Prez. 61/34; P. P. A. z r. 1936, poz. 50). ART. 34. Wszelkie zobowiązania z umów ubezpieczeń, opiewające na waluty zagraniczne z zastrzeżeniami, wymienionymi bez względu na to, czy zastrzeżenia te sa ważne w myśl podlegają przerachowaniu na złote w zlocie według stosunku zawartości czystego złota w jednostce pieniężnej danej wa luty zagranicznej oraz waluty polskiej w dniu 1 lipca 1931 r. ART. 35. Przerachowanie, przewidziane w art. 33 i 34, na stępuje z mocy samego prawa na dzień 1 sierpnia 1934 r.

741 ﻿Dekret walutowy — Art. 36—38. Rozdział VI. Ustalanie kursu kruszcu złotego. ART. 36. (1) Za kurs (równowartość) kruszcu złotego w rozumieniu rozporządzenia niniejszego oraz art. 16 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 5 listopada 1927 r. w sprawie zmiany ustroju pieniężnego (Dz. U. R. P. Nr 97, poz. 855) uważa się wartość złota, ogłaszaną przez Ministra Skarbu w Monitorze Polskim. (2) Minister Skarbu obliczać będzie wartość tę na podstawie cen czystego złota na giełdzie zagranicznej, którą oznaczy rozporządzeniem, oraz na podstawie przeciętnego kursu na giełdzie wypłaty na siedzibę powyższej giełdy zagraw Warszawie, — nicznej*). (3) Przepisy art. 6 i 17 stosuje się analogicznie do wierzytelności, wyrażonych w złotych w zlocie. Rozdział VII. Przepisy końcowe. ART. 37. Wykonanie rozporządzenia niniejszego porucza się Ministrom Skarbu i Sprawiedliwości. Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie ART. 38. (1) z dniem ogłoszenia. (2) Równocześnie tracą moc obowiązującą rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dn. 27 kwietnia 1924 r. o wierzytelnościach w walutach obcych i w złotych w złocie, hipotecznie zabezpieczanych (Dz. U. R. P. Nr 36, poz. 385), ustawa z dnia 18 marca 1931 r. (Dz. U. R. P. Nr 36, poz. 273) i wszystkie przepisy sprzeczne z rozporządzeniem niniejszym. Moc obowiązującą art. 211 i 437 kodeksu zobowiązań (3) zawiesza się. Dłużnik, obowiązany w myśl umowy do spłaty sumy dłuż* nej w złotych monetach dolarowych lub według wartości złota w jednostce jednego złotego dolara St. Zj., nie zwalnia się w ca= łości ze swego długu przez zapłatę dokonaną przed wejściem w życie rozporządzenia z 12. 6. 1934 r. banknotami dolarowymi w nominalnej kwocie długu. (O. S. N. z 14. 5. 1935, C II 2913/54; R. P. E. S. z r. 1936, str. 164). A) Jeżeli dłużnik przy zaliczeniu mu pożyczki częścią w do= larach, a częścią w złotych, zobowiązał się pożyczkę tę ustaloną ») Zob. rozporządzenie na str. 742.

﻿742 Dekret walutowy — Art. 38. na pewną ilość dolarów złotych zwrócić do pewnego terminu według kursu dolara złotego z daty wypłacenia sumy pożyczko* wej i na zabezpieczenie tego zobowiązania wręczył wierzycielowi weksel in blanco, ale pożyczki w umówionym terminie nie zwró* cii wypełnienie przez wierzyciela wekslu tego na sumę w zło* tych stanowiącą równowartość dolarowej sumy pożyczkowej według kursu dolara złotego z daty zaciągnięcia pożyczki, nie jest niezgodne z wolą stron. B) Przepisy dekretu walutowego z 12. 6. 1934 nie mogą być stosowane w wypadku, gdy ani w chwili wypełnienia wekslu pod A), ani w chwili wydania wekslowego nakazu zapłaty, ani nawet w chwili wydania wyroku sądu I instancji przepisy te jeszcze nie obowiązywały. (O. S. N. z 17. 3. 1936, C 11 2724/35; P. P. A. z r. 1936, poz. 310). ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SKARBU z dnia 3 sierpnia 1934 r. (Dz. U. R. P. Nr 72, poz. 694) W SPRAWIE OBLICZANIA I OGŁASZANIA WARTOŚCI ZŁOTA. Na podstawie art. 36 i 37 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 12 czerwca 1934 r. o wierzytelnościach w walutach zagranicznych (Dz. U. R. P. Nr 59, poz. 509) zarządzam co następuje: Wartość złota obliczana będzie na podstawie cen czy- § 1. stego złota na giełdzie w Londynie i przeciętnego kursu wypłaty na Londyn na giełdzie w Warszawie. Wartość jednego grama czystego złota, obliczona § 2. (1) zgodnie z § 1 rozporządzenia niniejszego, będzie ogłaszana w formie obwieszczeń Ministra Skarbu w Monitorze Polskim z końcem każdego miesiąca na miesiąc następny. (2 ) W razie zmiany wartości jednego grama czystego złota w ciągu miesiąca, wartość ta będzie ustalona oddzielnym obwieszczeniem. § 3. (1) Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie z dniem ogłoszenia. (2) Równocześnie traci moc obowiązującą rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 28 listopada 1927 r. w sprawie ustalenia trybu ogłaszania wartości złota (Dz. U. R. P. Nr 109, poz. 932).

﻿743 Dekret walutowy. ROZPORZĄDZENIE MINISTRÓW: SKARBU 1 SPRAWIEDLIWOŚCI z dnia 31 stycznia 1936 r. (Dz. U. R. P. Nr 9, poz. 91) W SPRAWIE WNOSZENIA DO KSIĄG HIPOTECZNYCH WPISÓW W WALUTACH ZAGRANICZNYCH. Na podstawie art. 9 ust. (2) pkt. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 12 czerwca 1934 r. o wierzytelnościach w walutach zagranicznych (Dz. U. R. P. Nr 59, poz. 509) zarządza się co następuje: § 1. Wpisy do ksiąg hipotecznych mogą być wnoszone w walutach zagranicznych w przypadkach następujących: jeżeli wpis ma zabezpieczać listy zastawne lub obligacje, 3) wypuszczone w walucie zagranicznej w drodze emisji publicznej na rynkach zagranicznych i miejsce płatności tych listów i obligacyj oraz ich kuponów znajduje się poza obszarem Państwa Polskiego i Wolnego Miasta Gdańska; jeżeli wpis ma zabezpieczać wierzytelności z tytułu poży-2) czek, udzielonych przez instytucje lub firmy zagraniczne w walucie zagranicznej i miejsce płatności tych wierzytelności znajduje się poza obszarem Państwa Polskiego i Wolnego Miasta Gdańska; za specjalnym zezwoleniem w innych przypadkach — Ministra Skarbu. § 2. Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie z dniem -ogłoszenia.

﻿BIBLIOGRAFIA DEKRETU DEWIZOWEGO. Blei I.: Handel zagranicznymi środkami płatniczymi 1 złotem. N. P. r. str. 146. 41. Blei I.: Rachunki zagraniczne. P. S. r. Blei I.: Rok reglamentacji dewizowej. N. P. Dziedzic Bolesław: Dekret dewizowy a dolarowa wierzytelność hipoteczna. r. 1938. str. 40. Cz. S. Eimer Alfred: Prawo dewizowe w praktyce sądowej. Gł. S. r. 1937, str. 582. Estryn Anatol: Wierzytelności wekslowe w walutach obcych a ograniczenia dewizowe 1 notarialnej. (Wykładnia prawa dewizowego). P. N. r. 1936, str. 370, 414, 520; Księgarnia Powszechna, Kraków 1937. W obronie dopuszczalności następczego zezwolenia destr. 649. wizowego. G. S. W. r. 1937, Wykładnia prawa dewizowego. Przelew wierzytelności nr 23. zagranicznej. P. N. r. 1936, Dekret „dewizowy” a problemy prawno-prywatne. Gł. Fenichel Zygmunt: Adw. r. 1936, str. 448. Do wykładni pojęcia krajowca 1 cudzoziemca w prawie str. 482. dewizowe. Moc obowiązująca przepisów dewizowych ze stanowiska P. r. 1936, str. 434. obowiązującego. prawa Wymóg zezwolenia dewizowego w postępowaniu sądostr. 483. Proc. Cyw. r. 1936. wym. Zapłata wierzytelności pieniężnej cudzoziemca, podlegającej ograniczeniom dewizowym. N. P. r. 1936, str. 393. Zezwolenie dewizowe jako wymóg powództwa N. P. r. Halpern Fryderyk: str. 530. Korzonek Jan: Wpisy hipoteczne w walutach zagranicznych. P. S. r. 1937, 1. 33. Mantel Adam. Mateckl Bronisław. Bielobradek Tadeusz: Polskie ustawodawstwo dewizowe. Warszawa. Bank Spółdzielczy Skarbowców 1937, str. VI-ł-613. Przepisy dewizowe. Nowe przepisy eksportowe 1 Importowe. Lwów, 1936. Księgarnia Ewer. str. 160. Radwański Marian: Pojęcie „środków płatniczych" w prawie dewizowym. r. 1937, str. 530. Przepisy dewizowe w praktyce notarialnej. P. N. kontroli obrotu towarowego. Warszawa o Sas Wisłocki Juliusz: Przepisy 1 Ekonomistów str. 182. Tow. Wyd. Młod. Prawn. Szabłowski E.: Ograniczenia dewizowe w praktyce notarialnej. Not. Hip. r. 134. Jakub: Jeszcze w kwestii zezwolenia dewizowego w postępowa-59. niu sądowym. N. P. r. 1937. str. i Blei Izraei: Kwestia zezwolenia dewizowego w postępowaniu sądowym. Proc. Cyw. r. 1936, str. 562. Blei I.: Reglamentacja dewizowa 1 towarowa. Komentarz, Vogelfanger J. 1 teksty ustaw, dekretów, rozporządzeń wykonawczych, przepisów związkowych wraz i wyczerpującymi wskazówkami praktycznymi. Lwów z dokładnymi wyjaśnieniami 1937. Księgarnia Lwowska. Str. XVH4-806. (Ponadto wychodzą w nieregularnych odstępach czasu suplementy). Zadrowski Feliks: Weksle w walucie zagranicznej a prawo dewizowe. G. S. W. r. 1936, str. 634.

﻿DEKRET PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ z dnia 26 kwietnia 1936 (Dz. U. R. P. z 27. 4. 1936 r., Nr 32, poz. 249) W SPRAWIE OBROTU PIENIĘŻNEGO Z ZAGRANICĄ ORAZ OBROTU ZAGRANICZNYMI I KRAJOWYMI ŚRODKAMI PŁATNICZYMI. ust. (DEKRET DEWIZOWY) czypospolitej do wydawania dekretów (Dz. U. R. P. Nr 23, poz. 186) postanawiam co następuje: ART. 1. (1) Środkami płatniczymi w rozumieniu dekretu niniejszego są pieniądze (monety, banknoty oraz wszelkie znaki pieniężne papierowe), tudzież weksle, czeki, asygnaty kasowe, akredytywy, polecenia wypłat i przekazy. Pieniądze, nie mające w kraju obiegu ustawowego (pieniądze zagraniczne), oraz weksle, czeki, asygnaty kasowe, akredytywy, polecenia wypłat i przekazy, opiewające na waluty zagraniczne i płatne za granicą (dewizy), stanowią środki płatnicze zagraniczne. (2) Przez wyrażenie „handel zagranicznymi środkami płatniczymi“ rozumie się zawieranie lub wykonywanie umów kupna* sprzedaży, zamiany, pożyczki, przelewu oraz zastawu, których przedmiotem są zagraniczne środki płatnicze. (3) Cudzoziemcem w rozumieniu dekretu niniejszego jest osoba fizyczna lub prawna, mająca miejsce zamieszkania lub siedzibę za granicą, nie wyłączając zagranicznych oddziałów (filij, agentur, przedstawicielstw) przedsiębiorstw i instytucyj krajowych. (4) Jako osoby, mające miejsce zamieszkania lub siedzibę w kraju, uważa się również położone na terytorium Polski przedsiębiorstwa i zakłady przemysłowe, handlowe itp., których zarzą-

﻿749 Dekret dewizowy — Art. 1—2. dy lub właściciele mają miejsce zamieszkania lub siedzibę za granicą, oraz znajdujące się w Polsce oddziały (filie, agentury, przedstawicielstwa) przedsiębiorstw i instytucyj zagranicznych. (5) Przepisy dekretu niniejszego oraz wydanych na jego podstawie rozporządzeń wykonawczych stosuje się do obszaru W. M. Gdańska analogicznie jak do terytorium zagranicznego. Dekret Prez. Rzpltej z 26. 4. 1956 o obrocie pieniężnym z za granicą, nie ogranicza pojęcia dewizy do jej zasadniczej postaci, tj. weksla ciągnionego, płatnego za granicą ani też czeku, wystawionego na bank zagraniczny, lecz ujmuje je w jak nap szerszym znaczeniu, bez względu na to, czy dewizy mogą słu= żyć jako surogat pieniądza w handlu międzynarodowym i czy mo= gą być przedmiotem transakcyj handlowych, mieszczą się zatem w tym pojęciu wszelkie formy przekazu bez względu na cha= rakter osoby, która przekaz uskuteczniła. Przepis ust. 2 art. 1 pow. dekretu uznaje jako handel zagra= nicznymi środkami płatniczymi nie tylko dewizy, ale także pie= niądze zagraniczne, znajdujące się za granicą. (O. S. N. z 22. 2. 1957, 5 K 2456/56; O. S. P. z r. 1957, poz. 655). W myśl art. 1 pkt. 1 dekretu Prez. Rzpltej z 26 kwietnia 1956 r. (Dz. U. R. P. poz. 249) w sprawie obrotu pieniężnego z za granicą, wszelkie kategorie weksli są środkami płatniczymi, o ile zachowują samodzielne znaczenie, wynlywające z prawa wekslowego. Natomiast tytuły wykonawcze, jako nie wymienio= ne w art. 1 dekretu, nie mogą być uznane jako środki płatnicze w rozumieniu prawa dewizowego. (O. S. N. z 21. 12. 1956, 5 K 1767/56; Zb. O. S. N. K. z r.'1957, poz. 161). A) Rozporządzenie Prez. Rzplitej z 26 kwietnia 1956 r. (Dz. U. R. P. poz. 249) w sprawie obrotu pieniężnego z za granicą, zagraża karą za sam fakt uchylenia się przed kontrolą dewizową bez względu na konkretne szkody dla chronionej przez rozpo= rządzenie waluty. B) Czek, opiewający na walutę zagraniczną, wystawiony i płatny za granicą, podlega ograniczeniom dewizowym pow. rozporządzenia. (O. S. N. z 7. 1. 1957, 5 K 2055/56; ‘Z.b. O. S. N. K. z r. 1957, poz. 168). ART. 2.(1) Wszelkie zakazy i ograniczenia, zawarte w dekrecie niniejszym oraz w wydanych na jego podstawie rozporządzeniach wykonawczych, nie mają zastosowania do Banku Polskiego. (2) Podlegają jednak zakazom i ograniczeniom, zawartym w dekrecie niniejszym oraz w wydanych na jego podstawie roz-

﻿750 Dekret dewizowy — Art. 2—6. porządzeniach wykonawczych, obroty dokonywane na prowadzonych przez Bank Polski rachunkach cudzoziemców*). Jako organ wykonywający przepisy dekretu ART. 3. (1) niniejszego w zakresie, ustalonym w rozporządzeniach wykonawczych, powołaną zostaje Komisja Dewizowa. Liczbę członków Komisji Dewizowej oraz sposób ich powoływania określi rozporządzenie wykonawcze z tym, że przewodniczącego Komisji mianuje Minister Skarbu. (2) Komisja Dewizowa w ramach swych uprawnień decyduje na podstawie swobodnego uznania bez obowiązku podania powodów. Orzeczenia i decyzje tej Komisji mogą być bądź to ogólne, bądź dotyczące poszczególnych spraw. (3) Komisja dewizowa jest uprawniona do pobierania opłat manipulacyjnych od poszczególnych swoich czynności urzędowych w oznaczonej przez siebie wysokości. (4) Podania i zgłoszenia, wnoszone do Komisji Dewizowej, oraz udzielane przez nią zezwolenia, jak również wszelka z tą Komisją korespondencja, wolne są od opłat stemplowych. ART. 4. Jeżeli w dekrecie niniejszym lub w wydanych na jego podstawie rozporządzeniach wykonawczych jest mowa o zeile z brzmienia lub treści danego zwoleniu, rozumieć należy, o zezwolenie Komisji Dewizowej. przepisu inaczej nie wynika, zagranicznymi środkami płatniczy-Handel ART. 5. (1) mi, o ile jedną ze stron, zawierających umowę, nie jest Bank Polski lub przedsiębiorstwo bankowe, które uzyskało od Ministra Skarbu odpowiednie uprawnienia (uprawnienia dewizowe), jest zabroniony. warunki i zakres udzielanych (2) Minister Skarbu ustala uprawnień dewizowych i może je na podstawie swobodnego uznania, bez obowiązku podania powodów, ograniczyć, zawiesić lub (3) Listę przedsiębiorstw bankowych, uprawnionych do handlu zagranicznymi środkami płatniczymi, oraz jej zmiany ogłasza Minister Skarbu w dziale urzędowym „Monitora Polskiego". Handel złotem, przywóz jego z zagranicy ART. 6. (1) oraz wywóz złota za granicę są bez zezwolenia zabronione. Przez handel złotem rozumie się zawieranie lub wykonywanie umów kupna-sprzedaży, zamiany, pożyczki, przelewu oraz zastawu, których przedmiotem jest złoto.

Dekret dewizowy — Art. 6—9. ﻿751 (2) Przepis ustępu poprzedzającego ma zastosowanie do złota w monetach, zarówno stanowiących w jakimkolwiek kraju ustawowy środek płatniczy (art. 1) jak i nie mających nigdzie obiegu ustawowego, tudzież w sztabach, w postaci odlewów i przedmiotów, nie posiadających znamion gotowego do użytku wyrobu, oraz w stanie nieprzerobionym we wszelkiej postaci. ART. 7. Nabywanie zagranicznych papierów procentowych i dywidendowych oraz kuponów od takich papierów, sprowadzanie tych walorów z zagranicy, jak również nabywanie od cudzoziemców oraz sprowadzanie z zagranicy polskich papierów procentowych i dywidendowych oraz kuponów od takichże papierów jest bez zezwolenia zabronione. wysyłanie i wywóz za gra-ART. 8. (1) Przekazywanie, nicę środków płatniczych bez względu na walutę, na jaką one opie- (2) Stawianie do dyspozycji cudzoziemców wszelkich środków płatniczych, uskutecznianie przekazów, przelewów i wpłat, bez względu na ich formę i walutę, na rachunki cudzoziemców, prowadzone w krajowych przedsiębiorstwach bankowych, oraz uskutecznianie jakichkolwiek wypłat w kraju z polecenia cudzosą bez zezwolenia zabronione. ziemców (3) Wysyłanie i wywóz za granicę papierów procentowych i dywidendowych, kuponów od takich papierów oraz książeczek oszczędnościowych — artykułu ni- (4) Z zachowaniem przepisów ust. (1) i (3) niejszego wysyłanie za granicę pocztą środków płatniczych, książeczek oszczędnościowych, wszelkich papierów procentowych i dywidendowych oraz kuponów od takich papierów może odbywać się wyłącznie w listach lub paczkach wartościowych oraz w listach poleconych, nadawanych na pocztę w stanie otwartym. Dekret Prez. Rzpltej z 26 kwietnia 1936 r. w sprawie obrotu pieniężnego z za granicą, nie przewiduje przestępstwa „zanied= bania obowiązku" ścisłego deklarowania wysokości wywożonej kwoty; obowiązek ten wprowadza dopiero rozp. Min. Skarbu z 24 lipca 1936 r. (Dz. U. R. P. poz. 419). (O. S. N. z 22. 2. 1937, 3 K 2438/36; Zb. O. S. N. K. z r. 1937, poz. 253). Zob. O. S. N. z 7. 1. 1937, 3 K 2033/36 przy art. 1. ART. 9. (1) Udzielanie kredytu cudzoziemcom lub poręki za spłatę takich kredytów przez osoby fizyczne i prawne, mające miejsce zamieszkania lub siedzibę w kraju, jest bez zezwolenia zabronione.

Dekret dewizowy — Art. 9- ﻿752 (2) Uzyskanie kredytu od cudzoziemca oraz udzielenie poręki za spłatę takiego kredytu przez osobę fizyczną lub prawną, mającą miejsce zamieszkania lub siedzibę w kraju, wymaga zgłoszenia w Banku Polskim. Przepis ustępu poprzedzającego nie dotyczy kredytów, (3) udzielanych nabywcom przez sprzedawców w postaci towaru (tzw. „kredyty towarowe"). ART. 10. (1) Osoby fizyczne i prawne, mające miejsce zamieszkania lub siedzibę w kraju, są obowiązane zgłosić do Banku Polskiego i zaofiarować temuż Bankowi lub uprawnionym przedsiębiorstwom bankowym (art. 5) do skupu należności od zagranicy z wszelkich tytułów, w szczególności za sprzedane za granicę towary, za papiery procentowe i dywidendowe oraz kupony od świadczenia i usługi. czytuje się za istniejący w takim zakresie i w odniesieniu do tych kategoryj osób oraz należności, jak to określać będą rozporządzenia wykonawcze. Zob. O. S. N. z 7. 1. 1937, 3 K 2033/36 przy art. 1. ART. 11. Każde przedsiębiorstwo bankowe i instytucja kredytowa, nie wyłączając przedsiębiorstw i instytucyj spółdzielczych, oraz te przedsiębiorstwa handlowe i przemysłowe, które prowadzą z za granicą interesy handlowe albo swoją działalnością poważnie — oddziaływują na obrót pieniężny z za granicą, mogą być poddawane nadzorowi specjalnych komisarzy rządowych, wyznaczanych przez Ministra Skarbu na koszt danego przedsiębiorstwa lub instytucji. ART. 12. (1) We wszystkich przypadkach, w których spełnienie świadczenia pieniężnego wymaga zezwolenia stosownie do przepisów dekretu niniejszego lub wydanych na jego podstawie rozporządzeń wykonawczych, dłużnikowi służy prawo na żądanie wierzyciela wpłacenia równowartości takiego świadczenia w walucie krajowej do Banku Polskiego lub do banku, posiadającego odpowiednie uprawnienia dewizowe, na rachunek wierzyciela. (2) Zasądzone oraz wyegzekwowane od dłużnika po dniu wejścia w życie dekretu niniejszego świadczenia, wymagające zezwolenia w myśl tego dekretu lub wydanych na jego podstawie rozporządzeń wykonawczych, winny być na wniosek wierzyciela przez dłużnika lub organy egzekucyjne w równowartości tych walucie krajowej wpłacone do Banku Polskiego

753 ﻿Dekret dewizowy — Art. 12—16. lub do banku, posiadającego odpowiednie uprawnienia dewizowe, na rachunek wierzyciela. Warunki dysponowania przez wierzyciela sumami, (3) wpłaconymi na jego rachunek na zasadzie artykułu niniejszego, ustali rozporządzenie wykonawcze. ART. 13. (1) Dla wszelkich obrotów i rozrachunków w zagranicznych środkach płatniczych obowiązują kursy banknotów zagranicznych lub dewiz, notowane w cedule urzędowej Giełdy Pieniężnej w Warszawie (dla pieniędzy zagranicznych — kursy, podawane w rubryce ceduły „Bilety bankowe", dla dewiz zaś kursy w rubryce „Czeki i wpłaty"). W razie braku notowań w cedule urzędowej wymienionej giełdy, obowiązuje kurs zagranicznych środków płatniczych, ustalany oraz ogłaszany przez Bank Polski w dziale urzędowym „Monitora Polskiego". Zanotowane w cedule giełdowej kursy dewiz są obo- (2) wiązujące również dla banknotów zagranicznych, nie mających w danym dniu notowania giełdowego lub kursu, ogłoszonego przez Bank Polski. (3) Do obrotów i rozrachunków w zagranicznych środkach płatniczych, których kursy nie są ogłoszone ani w urzędowej cedule giełdowej, ani przez Bank Polski, mogą być stosowane odnośne kursy zagraniczne. ART. 14. Poza kursami, notowanymi w cedule urzędowej Giełdy Pieniężnej w Warszawie oraz ustalanymi i ogłaszanymi przez Bank Polski na zasadzie art. 13, ogłaszanie innych kursów krajowych lub zagranicznych, określających stosunek zagranicznych środków płatniczych lub złota do złotego, jest zakazane. Zakaz ten nie stosuje się jednakże do Banku Polskiego, któremu wolno ogłaszać również kursy zagraniczne złotego, oraz nie dotyczy ustalania i ogłaszania stosunku zagranicznych środków płatniczych lub złota do złotego przez właściwe władze państwowe w przypadkach ustawowo przewidzianych. ART. 15. Minister Skarbu władny jest w drodze rozporządzeń, pod warunkami przez siebie ustalanymi, zezwalać na wykonywanie czynności, dekretem niniejszym zakazanych lub ograniczonych, oraz zwalniać od ustanowionych w tym dekrecie obowiązków. ART. 16. (1). Winni przekroczenia przepisów, zawartych w art. 5 ust. (1), art. 6, 7, 8 i 12 oraz rozporządzeń, wydanych w wykonaniu tych artykułów, jak również winni umyślnego złożenia nieprawdziwych danych lub przedstawienia fałszywych do-Kodeks zobowiązań

﻿Dekret dewizowy — Art. 1 6. 754 w od ów w celu uzyskania pozwolenia na zakup i wywóz za granicę środków płatniczych lub osiągnięcia korzyści z tych czynności, ulegają karze więzienia do lat 5-ciu i grzywny do 200.000 złotych. (2) Jeżeli sprawca działa nieumyślnie i bez chęci zysku, ulega karze aresztu do 2 miesięcy oraz grzywny nieprzekraczającej 10.000 złotych; w razie ustalenia przez sąd okoliczności, stanowiących podstawę do nadzwyczajnego złagodzenia kary, może być ona ograniczona tylko do grzywny. (3) Jeżeli czynności, stanowiące przestępstwo, uprawiane są zawodowo, to nie może być wymierzona kara niższa niż 3 lata więzienia i 100.000 złotych grzywny, przy czym grzywna może być nadto w tym przypadku zwiększona do potrójnej wysokości sumy, stanowiącej przedmiot przestępstwa, lub wartości innego przedmiotu przestępstwa. (4) Przy nieuprawnionym wywozie za granicę złota, zagranicznych i krajowych środków płatniczych oraz innych walorów (przemytnictwa) może być grzywna zwiększona do wysokości potrójnej wartości wywożonych przedmiotów, chociażby przestępstwo nie było popełnione zawodowo. (5) Przy przestępstwach, przewidzianych w ust. (1), (3} i (4), winien być ponadto wyrokiem sądowym orzeczony przepadek będących przedmiotem przestępstwa sum pieniężnych w gotowiźnie, złota oraz papierów wartościowych, bez względu na to, czyją stanowią własność. Poza gotowizną, inne środki płatnicze (art. 1), przepadkowi nie ulegają. (6) Za winnego przestępstwa, popełnionego przez przedsiębiorstwo bankowe lub instytucję kredytową, jak również przez jakiekolwiek przedsiębiorstwo handlowe lub przemysłowe, uważa się zarówno bezpośrednich wykonawców czynności, stanowiącej przestępstwo, jak i wszystkich tych przełożonych, którzy wydali polecenie wykonania takiej czynności lub wykonaną już czynność taką akceptowali. Kierownicy wyżej wymienionych przedsiębiorstw lub instytucyj, o ile nie wiedzieli o wykonaniu stanowiącej przestępstwo czynności przez kierowane przez nich przedsiębiorstwa lub instytucje, uważani są za winnych niedozoru i ulegają karze w najwyższym wymiarze, przewidzianym w ust. (2). A) Odpowiedzialność za winę nieumyślną kierowników przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 16 pkt. 6 zdanie drugie dekretu Prez. Rzpltej z 26. 4. 1936 r. w sprawie obrotu pieniężnego odbiega od konstrukcji winy nieumyślnej z § 2 art. 14 k. k., przyjmując z góry, że w każdym takim przypadku kierownik przedsiębiorstwa przy dołożeniu należytej staranności może i powinien przewidzieć nastąpienie skutku przestępczego.

Dekret dewizowy — Art. 16—22. ﻿755 B) Z treści art. 16 pkt. 6 zdanie drugie cyt. dekr. wynika, że przepis ten przewiduje tylko jedną wyłączną karę, mianowi* cie maximum kary ustanowionej w pkt. 2 art. 16, przepis zatem art. 54 k. k. nie ma tu zastosowania. C) Treść art. 16 pkt. 6 pow. dekr. nie daje podstawy do ta* kiego ograniczającego rozumienia tego przepisu, jakoby przed* siębiorstwo lub instytucje odpowiadały tylko za przestępstwo dewizowe, dokonane w ramach tej działalności dla której przed* siębiorstwo lub instytucja zostały powołane i do której są upraw* nione. D) Okołiczność, czy przedsiębiorstwo popełnia przestępstwo we własnym interesie łub przez uprzejmość dła osób trzecich jest obojętna z punktu widzenia istoty czynu i odpowiedzialności karnej. (O. S. N. z 20 5. 1937, 3 K 173/37; Zb. O. S. N. z r. 1937, poz. 298). Zob. O. S. N. z 22. 2. 1937, 3 K 2438/36 przy art. 8. ART. 17. Winni ogłoszenia kursów krajowych lub zagranicznych, których ogłaszanie jest zabronione przepisami art. 14 oraz winni przekroczenia przepisów art. 9 i 10 oraz rozporządzeń, wydanych w wykonaniu tych artykułów, ulegają karze aresztu do 1 roku i grzywny do 100.000 złotych. Jeżeli sprawca działa nieumyślnie, stosuje się kary, przewidziane w art. 16 ust. (2). ART. 18. Winni zawierania transakcyj i dokonywania rozrachunków po kursie wyższym od obowiązującego w myśl art. 13 ulegają karom, przewidzianym w art. 16. ART. 19. Osoby, skazane na karę, przewidzianą w art. 16 ust. (1), (3) i (4) oraz w art. 18, można wyrokiem sądowym pozbawić na przeciąg czasu do lat 5 prawa prowadzenia handlu lub zarządzania przedsiębiorstwem handlowym, lub zajmowania się pośrednictwem handlowym. ART. 20. Przestępstwa, wymienione w art. 16—18, należą do właściwości sądów okręgowych. ART. 21. (1) W przypadkach przemytnictwa (art. 16 ust. (4)) należy zarządzić tymczasowe zaaresztowanie oskarżonego. (2) Sędzia śledczy może złagodzić lub uchylić środek zapobiegawczy jedynie na wniosek prokuratora. ART. 22. Wykonanie dekretu niniejszego porucza się: w części, objętej art. 16 — 21 Ministrowi Sprawiedliwości, w odniesieniu do art. 12 — Ministrowi Skarbu w porozumieniu z Mi-

﻿756 Dekret dewizowy — Art. 22 Ministrowi Skarbu. ART. 23. (1) Dekret niniejszy wchodzi w życie z dniem ogłoszenia. (2) Jednocześnie traci moc obowiązującą rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 15 lutego 1928 r. w sprawie wywozu za granicę złota (Dz. U. R. P. Nr 18, poz. 156). ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SKARBU z dnia 24 lipca 1936 (Dz. U. R. P. z dnia 27 lipca 1936 r., Nr 57, poz. 419) obrocie pieniężnym z za granicą oraz o obrocie zagranicznymi i krajowymi środkami płatniczymi. Na podstawie art. 22 dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 26 kwietnia 1936 r. w sprawie obrotu pieniężnego z za granicą oraz obrotu zagranicznymi i krajowymi środkami płatniczymi (Dz. U. R. P. Nr 32, poz. 249) zarządza się co następuje: Przedsiębiorstwa bankowe, uprawnione przez Mi- § 1. (1) nistra Skarbu do zajmowania się handlem zagranicznymi środkami płatniczymi, otrzymują nazwę banków dewizowych lub agentów dewizowych, zależnie od zakresu udzielonych im uprawnień. Uprawnienia banku lub agenta dewizowego są udzielane indywidualnie w formie pisemnych dekretów. (2) Uzyskanie uprawnień banku dewizowego pociąga za sobą dla przedsiębiorstwa bankowego obowiązek odprzedawania posiadanych zagranicznych środków płatniczych Bankowi Polskiemu na jego żądanie. (3) Uprawnienia banku dewizowego, o ile dekret o udzieleniu rzeczonych uprawnień żadnych w tym względzie ograniczeń nie zawiera, obejmują: dokonywanie wszelkich transakcyj zagranicznymi środkami płatniczymi z Bankiem Polskim i z innymi banprzy zachowaniu właściwych środków płatniczych, jak również — zleceń, wchodzących w zakres obrotu pieniężnego z za granicą. (4) Agenci dewizowi są uprawnieni tylko do skupu w kraju

﻿Dekret dewizowy. 757 pieniędzy zagranicznych z obowiązkiem odprzedaży ich Bankowi Polskiemu lub bankom dewizowym w terminie ustalonym przez Bank Polski. § 2. (1) Komisja Dewizowa składa się z przewodniczącego, dwóch członków oraz dwóch zastępców członków. Przewodniczącego oraz jednego członka i jednego zastępcę członka mianuje Minister Skarbu. Prezes Banku Polskiego mianuje jednego członka i jednego zastępcę członka, przy czym członek mianowany przez Prezesa Banku Polskiego jest zastępcą przewodniczącego. W miarę potrzeby zarządzeniami Ministra Skarbu może być powyższa liczba członków i ich zastępców zwiększona, jak również mogą być tworzone ekspozytury Komisji w składzie, ustalanym tymiż zarządzeniami. (2) Szczegółowy zakres działania Komisji Dewizowej, tryb urzędowania oraz charakter jej decyzyj określi osobny regulamin, zatwierdzony przez Ministra Skarbu. (3) We wszystkich przypadkach, w których Komisja Dewizowa jest uprawniona do udzielania zezwoleń na wykonywanie czynności zakazanych lub ograniczonych, zezwolenia rzeczone mogą być przez Komisję udzielane również generalnie zarówno w odrodzajów czynności. II. Kupno i sprzedaż zagranicznych walorów i § 3. Osoby fizyczne i prawne, nie posiadające uprawnień banku łub agenta dewizowego, mogą kupować pieniądze zagraniczne oraz dewizy dla celów i w granicach przewidzianych w rozporządzeniu niniejszym, wyłącznie w bankach dewizowych. Sprzedawać posiadane dewizy mogą te osoby tylko bankom dewizobankom dewizowym lub agenwym, pieniądze zaś zagraniczne — tom. dewizowym. § 4. Do wysokości kwot, dozwolonych do wywozu za granicę na zasadzie przepisów § 12, bankom dewizowym wolno sprzedawać osobom, do takiego wywozu uprawnionym, pieniądze zagraniczne i dewizy na koszty podróży za granicę przy zanotowaniu sprzedanej kwoty na paszporcie zagranicznym lub innym dowodzie osobistym, uprawniającym do przekroczenia granicy. § 5. Za zgodą Banku Polskiego bankom dewizowym wolno sprzedaży posiana rachunek własny zamieniać drogą kupna — dane za granicą zagraniczne środki płatnicze na inne środki płatnicze zagraniczne lub krajowe (operacje arbitrażowe). § 6. (1) Przekazywanie sum pieniężnych za granicę jest

Dekret dewizowy. 758 dozwolone tylko za pośrednictwem banków dewizowych i poczty z zachowaniem przepisów, zawartych w paragrafie niniejszym. (2) Banki dewizowe mogą przekazywać pieniądze za granicę bez zezwolenia tylko w kwotach i na warunkach, ustalonych przez Komisję Dewizową. (3) Przyjmując zlecenie przekazania sumy pieniężnej za granicę, bank dewizowy jest obowiązany odebrać od zleceniodawcy dokumenty, udowadniające cel przekazu i postąpić z nimi w myśl dyspozycyj, udzielonych przez Komisję Dewizową. (4) Na równi z przekazywaniem sum pieniężnych za granicę traktuje się sprzedaż dewiz. Sprzedanych przez siebie dewiz banki dewizowe nie mogą wydawać do rąk nabywców, nie posiadających uprawnień banku dewizowego, z wyjątkiem wypadków sprzedaży dewiz na koszty podróży za granicę na podstawie § 12. (5) Przekazywanie sum pieniężnych za średnictwem poczty wymaga zezwolenia Komisji Dewizowej. § 7. Stawianie do dyspozycji cudzoziemców wszelkich środków płatniczych oraz uskutecznianie jakichkolwiek wypłat w kraju z polecenia cudzoziemców uważa się za równoznaczne z przekazywaniem sum pieniężnych za granicę i jest dozwolone tylko za pośrednictwem banków dewizowych z zachowaniem przepisów § 6 ust. (2) i ust. (3). Przepis ten nie dotyczy wypłat z polecenia cudzoziemców z ich rachunków, prowadzonych na zasadzie przepisów § 15. § 8. (1) Bankom dewizowym i agentom dewizowym wolno kupować w kraju złoto w postaci sztab oraz monet, zarówno stanowiących w jakimkolwiek kraju ustawowy środek płatniczy, jak i nie mających nigdzie obiegu ustawowego. Sprzedawać posiadane złoto w powyższych postaciach mogą banki i agenci dewizowi wyłącznie Bankowi Polskiemu oraz za jego zezwoleniem na cele przetwórcze. (2) Wywóz złota za granicę oraz przywóz jego z zagranicy w postaci monet, sztab, odlewów i przedmiotów, nie posiadających znamion gotowego do użytku wyrobu oraz w stanie nieprzerobionym we wszelkiej postaci — wymaga zezwolenia. § 9. Wykonywanie dyspozycyj cudzoziemców co do papierów procentowych i dywidendowych oraz kuponów od takich papierów, złożonych przez nich na przechowanie u osób fizycznych i prawnych, mających miejsce zamieszkania lub siedzibę w kraju jest bez zezwolenia zabronione.

﻿Dekret dewizowy. 759 III. Wysyłanie za granicę środków płatniczych, walorów i książeczek oszczędnościowych za pośrednictwem poczty. Wysyłanie pocztą za granicę krajowych i zagra- § 10. (1) nicznych środków płatniczych, papierów procentowych i dywidendowych, kuponów od takich papierów oraz książeczek oszczędnościowych jest dozwolone tylko za zezwoleniem Komisji Dewizowej w listach (paczkach) wartościowych i poleconych, nadawanych na pocztę do wysłania w stanie otwartym. (2) Banki dewizowe mogą bez specjalnego zezwolenia wysyłać pocztą za granicę zagraniczne środki płatnicze, a w ramach generalnych lub specjalnych zezwoleń Komisji Dewizowej także krajowe środki płatnicze, papiery procentowe i dywidendowe, kupony od takich papierów oraz książeczki oszczędnościowe — bez obowiązku okazywania zawartości takich przesyłek przy nadawaniu ich na pocztę. Weksle i czeki, wysyłane za granicę na podstawie § 11. (1) generalnego lub specjalnego zezwolenia Komisji Dewizowej, powinny być przed wysłaniem opatrzone przez bank dewizowy przewidzianą w zezwoleniu na wysłanie adnotacją, pod którą umieścić należy stempel firmowy banku. (2) Przepis ustępu (1) nie ma zastosowania do zwracanych za granicę weksli i czeków, które były nadesłane do kraju w celu zainkasowania. IV. Wywóz za granicę środków płatniczych, walorów i książeczek oszczędnościowych. (1) Wywóz za granicę § 12. krajowych i zagranicznych środków płatniczych jest dozwolony bez specjalnego zezwolenia do wysokości równowartości 200 zł na każdą osobę, legitymującą się osobnym paszportem zagranicznym, lub na jeden paszport zagraniczny. Jeżeli osoba, wyjeżdżająca za granicę, posiada w paszporcie wizę, uprawniającą do wielokrotnego przejścia granicy, wówczas nie może ona wywieźć w ciągu jednego miesiąca kalendarzowego więcej jak równowartość 200 zł. Zasady powyższe nie mają zastosowania w wypadkach, kiedy Komisja Dewizowa ustanowiła normy odrębne, określające zarówno rodzaje, jak i wysokość kwoty środków płatniczych, dozwolonych do wywozu bez specjalnego zezwolenia przy wyjeździe do określonych krajów. (2) Osoby, przekraczające granicę na podstawie przepustek granicznych, kart cyrkulacyjnych itp., mają prawo przenieść każdorazowo za granicę sumę, odpowiadającą równowartości 10 zł. (3) Osoby uprawnione do przekroczenia granicy na podstawie legitymacyj członkowskich związków turystycznych mają pra-

Dekret dewizowy. ﻿760 wo przenieść każdorazowo za granicę sumę, odpowiadającą równowartości 50 zł, łącznie jednak w ciągu miesiąca kalendarzowego nie więcej jak równowartość 100 zł. (4) Z uprawnień przewidzianych w ustępach poprzedzających mogą korzystać tylko osoby fizyczne, nie będące cudzoziemcami, jeżeli przekraczają granicę w miejscach do tego przeznaczonych i zgłaszają całkowitą wywożoną kwotę środków płatniczych organom celnym lub granicznej kontroli skarbowej, pełniącym służbę w miejscach do przekraczania granicy przeznaczonych. (5) Do wywozu środków płatniczych na kwoty wyższe, niż dozwolone na podstawie ustępów (1), (2) i (3), jak również do wywozu papierów procentowych i dywidendowych, kuponów od takich papierów oraz książeczek oszczędnościowych jest wymagane zezwolenie Komisji Dewizowej. Osoba fizyczna, nie będąca cudzoziemcem, o ile posiada takie zezwolenie, może jednocześnie wywieźć oprócz śrcdków płatniczych, walorów i książeczek oszczędnościowych wymienionych w zezwoleniu, również kwotę dozwoloną do wywozu w myśl ustępów (1), (2) i (3), jeżeli w zezwoleniu inaczej nie zastrzeżono. (6) Przy udzielaniu przez Komisję Dewizową zezwoleń na wywóz za granicę weksli i czeków, stosuje się analogicznie przepis § 11 ust. (1). Osoby, przekraczające granicę, są obowiązane zgłosić (7) organom celnym, a na granicy polsko-gdańskiej granicznej koncałkowitą kwotę wywotroli skarbowej: przy wyjeździe z kraju — żonych środków płatniczych, jak również złota, papierów procentowych i dywidendowych, kuponów od takich papierów oraz ksią- — żeczek oszczędnościowych, a przy wjeździe do kraju złota, papierów procentowych i dywidendowych oraz kuponów od takich papierów przywożonych do Polski. § 13. Cudzoziemiec może wywieźć bez specjalnego zezwolenia środki płatnicze i książeczki oszczędnościowe zgłoszone przy wjeździe do Polski i uwidocznione na imiennym zaświadczeniu właściwego urzędu celnego lub placówek granicznej kontroli skarbowej, stwierdzającym poprzedni przywóz tych wartości do kraju. Zaświadczenie takie w terminie czteromiesięcznym od daty jego wystawienia uprawnia do wywozu tych samych wartości, na które opiewa, przez wszystkie urzędy celne, a na granicy polsko-gdańskiej przez wszystkie placówki granicznej kontroli skarbowej. V. Obrót z za granicą walutą polską. § 14. (1) Cudzoziemcy mogą posiadać rachunki tylko w bankach dewizowych oraz za zezwoleniem w innych instytu-

﻿Dekret dewizowy. 761 cjach. Rachunki cudzoziemców noszą nazwę rachunków zagranicznych i mogą być: 1) wolne, 2) zablokowane i 3) inne o specjalnym charakterze na warunkach określonych przez Komisję Dewizową (specjalne). Prowadzenie tych rachunków w walucie obcej jest bez zezwolenia Komisji Dewizowej zabronione. (2) Przepis ustępu poprzedzającego nie dotyczy rachunków, jakie inne osoby fizyczne i prawne w kraju prowadzą dla cudzoziemców, z którymi mają rozliczenia pieniężne z obrotów towarowych lub innych tytułów. Prowadzenie tych rachunków nie uwalnia od obowiązku uzyskania wymaganego zezwolenia na same czynności, będące treścią księgowania jak wpłaty, wypłaty, przelewy, przeliczenia itp. Księgowanie nie może prowadzić do kompensaty należności wzajemnych, jeżeli na ich skompensowanie nie uzyskano zezwolenia. § 15. Obroty na zagranicznych rachunkach wolnych mogą się odbywać tylko zgodnie z następującymi przepisami: wpłaty osób fizycznych i prawnych, mających miejsce zamieszkania lub siedzibę w kraju, powinny być traktowane na równi z przekazywaniem sum pieniężnych za granicę i mogą być przyjmowane tylko z zachowaniem przepisów § 6 ust. (2) i ust. (3); wpłaty cudzoziemców (przesyłki banknotów z zagranicy) b) wymagają zezwolenia; zagranicznych środków kredytowanie równowartością a) płatniczych nabytych za granicą od posiadacza rachunku (§ 17), jest dozwolone; kredytowanie z tytułu inkasa nadesłanego z zagranicy d) wekslu lub czeku jest dozwolone, o ile uprawnienie to wynika z adnotacji umieszczonej na wekslu lub czeku zgodnie z § 11 ust. (1) ; w braku takiej adnotacji zakredytowanie rachunku z powyższego tytułu jest dopuszczalne wyłącznie za zezwoleniem; w granicach znajdującego się na rachunku pokrycia są e) dozwolone wypłaty na rzecz osób, mających miejsce zamieszkania lub siedzibę w kraju, oraz przelewy na inne rachunki zagraniczne wolne, prowadzone w tej samej lub innej instytucji; kupno dewiz na ciężar rachunku wymaga zezwolenia Kof) misji Dewizowej. § 16. Wpłaty na rzecz cudzoziemców nie odpowiadające przepisom § 15 mogą być przez banki dewizowe przyjmowane wyłącznie na rachunki zagraniczne zablokowane, z których wszelka dyspozycja wymaga zezwolenia, chyba że na warunkach określo-

Dekret dewizowy. ﻿762 nych przez Komisję Dewizową jest dozwolone przyjęcie ich na rachunek zagraniczny specjalny. § 17. (1) Sprzedaż za granicę wypłat na Polskę w jakiejkolwiek bądź formie jest dozwolona tylko Bankowi Polskiemu i za jego zgodą bankom dewizowym. (2) Przez pojęcie sprzedaży za granicę wypłaty na Polskę rozumie się zarówno efektywną wypłatę w złotych z polecenia cudzoziemca, jak i wszelkie postawienie sumy pieniężnej w walucie polskiej do dyspozycji cudzoziemca w zamian za otrzymaną od niego do dyspozycji za granicą równowartość w walucie zagranicznej. § 18. Zapłata w walucie polskiej długu osobie trzeciej z polecenia wierzyciela — cudzoziemca jest bez zezwolenia zabroniona. Zakaz ten nie dotyczy wypłat z polecenia cudzoziemców z ich rachunków, prowadzonych na zasadzie § 15. VI. Obowiązek zaofiarowania należności zagranicznych. § 19. (1) Eksporterzy są obowiązani zaofiarować do skupu Bankowi Polskiemu lub bankowi dewizowemu bezzwłocznie po otrzymaniu całkowitą należność, przypadającą im za sprzedane za granicę towary bądź zaliczkę otrzymaną na poczet tej należności, podług kursu odnośnej dewizy w dniu wypłaty lub wykazać się otrzymaniem tej należności z rachunku zagranicznego wolnego. — do składa- (2) Eksporterzy są obowiązani — na żądanie nia Bankowi Polskiemu sprawozdań, które powinny obejmować rodzaj i cenę jednostkową towarów, sprzedanych przez eksporterów za granicę, sumy należności zagranicznych za te towary oraz stwierdzenie, kiedy i jakiemu bankowi dewizowemu rzeczone należności zostały lub zostaną zaofiarowane do skupu. (3) Bankowi Polskiemu służy prawo rewidowania ksiąg eksporterów celem stwierdzenia, czy eksporterzy wywiązali się z obowiązków, ustanowionych w paragrafie niniejszym. § 20. Przepis § 19 ust. (1) odnosi się w równej mierze do należności, przypadających za sprzedane lub zastawione za granicą wszelkie papiery procentowe i dywidendowe oraz za kupony od tych papierów. § 21. Uzyskane od cudzoziemców kredyty oraz udzielona poręka za spłatę takich kredytów podlegają zgłoszeniu w Banku Polskim w terminie dni 7 od dnia uzyskania kredytu lub udzielenia poręki.

﻿Dekret dewizowy. 763 VII. Wykonanie rozporządzenia i nadzór nad wykonaniem. § 22. Nadzór nad wykonaniem przepisów rozporządzenia niniejszego sprawują wyznaczone przez Ministra Skarbu władze, urzędy i instytucje. W stosunku do banków i agentów dewizowych niezależnie od powierzenia nadnadzór sprawuje Bank Polski — zoru innym władzom, bankom i instytucjom. § 23. Przedsiębiorstwa bankowe są obowiązane stosować się do instrukcyj, wydawanych w ramach rozporządzenia niniejszego przez Komisję Dewizową i Bank Polski. Przedsiębiorstwa te są obowiązane na każde żądanie Komisji Dewizowej, Banku Polskiego oraz władz, urzędów i instytucyj, przewidzianych w § 22, dostarczyć wszelkich danych, wyjaśnień i wykazów, odnoszących się do transakcyj zagranicznymi środkami płatniczymi oraz obrotu pieniężnego z zagranicą. 24. Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie z dniem 1 § sierpnia 1936 r. Równocześnie traci moc obowiązującą rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 26 kwietnia 1936 r. o obrocie pieniężnym z zagranicą oraz o obrocie zagranicznymi i krajowymi środkami płatniczymi (Dz. U. R. P. Nr 32, poz. 250) oraz § 1 rozporządzenia Ministra Skarbu z dnia 14 maja 1936 r. o obowiązku zgłoszenia i zaofiarowania do skupu należności za sprzedane za granicę towary (Dz. U. R. P. Nr 39, poz. 296). ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SKARBU z dnia 8 listopada 1937 r. (Dz. U. R. P. z dnia 19. 11. 1937 r. Nr 79, poz. 576) w sprawie pożyczek zaciąganych za granicą w zagranicznych środkach płatniczych. Na podstawie art. 15 dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 26 kwietnia 1936 r. w sprawie obrotu pieniężnego z za granicą oraz obrotu zagranicznymi i krajowymi środkami płatniczymi (Dz. U. R. P. Nr 32, poz. 249) w brzmieniu ustalonym dekretem Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 29 sierpnia 1936 r. (Dz. U. R. P. Nr 67, poz. 488) zarządzam co następuje: Nie wymaga zezwolenia, przewidzianego w art. 8 ust. § 1. dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 26 kwietnia (1) 1936 r. w sprawie obrotu pieniężnego z za granicą oraz obrotu zagranicznymi i krajowymi środkami płatniczymi (Dz. U. R. P. Nr 32, poz. 249) w brzmieniu ustalonym dekretem Prezydenta

﻿764 Dekret dewizowy. Rzeczypospolitej z dnia 29 sierpnia 1936 r. (Dz. U. R. P. Nr 67, poz. 488), przekazywanie za granicę środków płatniczych, jeżeli następuje za pośrednictwem Banku Polskiego lub banku dewizowego : tytułem zwrotu pożyczek, otrzymanych po dniu wejścia 1) w życie rozporządzenia niniejszego przez osoby, mające miejsce zamieszkania lub siedzibę w kraju, od cudzoziemców, bądź też 2) tytułem zapłaty odsetek od takich pożyczek. pod warunkiem, że: 1) oprocentowanie otrzymanej pożyczki i pospolitej sowanej w dniu zawarcia umowy o pożyczkę stopy dyskontowej Banku Polskiego dla dyskonta weksli, opiewających na złote, a odsetki są obliczane nie częściej niż raz na trzy miesiące, 2) suma pożyczki wpłynęła do kraju z zagranicy w zagranicznych środkach płatniczych, które w terminie dni 7 od otrzymania zostały przez biorącego pożyczkę odprzedane Bankowi Polskiemu lub bankowi dewizowemu, cego na nim z mocy art. 9 ust. (2) dekretu Prezydenta Rzeczynego z za granicą oraz obrotu zagranicznymi i krajowymi środka- — mi płatniczymi przy odprzedawaniu Bankowi Polskiemu lub bankowi dewizowemu otrzymanych z tej pożyczki zagranicznych środków płatniczych zgłosił tejże instytucji wszystkie warunki pożyczki i jej oprocentowania, a ponadto w przypadkach, gdy termin zwrotu pożyczki nie został z góry określony, lecz uzależniony jest od wypowiedzenia, niezwłocznie po wypowiedzeniu zgłosił powyższej instytucji termin zwrotu pożyczki, oraz 4) zwrot pożyczki w całości łub w części bądź zapłata odsetek następuje zgodnie z warunkami zgłoszonymi w myśl ustępu poprzedzającego. § 3. Zagraniczne środki płatnicze, przekazywane za granicę na zasadzie § 1, opiewać mogą tylko na tę walutę, w jakiej suma pożyczki odprzedana została w myśl § 2 ust. 2). Przekazanie nie może nastąpić wcześniej niż na 7 dni przed terminem zwrotu pożyczki, bądź wymagalności odsetek. Terminy te ustala się na podstawie warunków pożyczki, zgłoszonych w myśl § 2 ust. 3). § 4. Komisja Dewizowa jest upoważniona do wykonywania kontroli nad stosowaniem przepisów rozporządzenia niniejszego. § 5. Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.

﻿BIBLIOGRAFIA USTAWY O MORATORIUM HIPOTECZNYM. Asterblum Mieczysław: O utracie dobrodziejstwa moratorium hipotecznego. G. S. W. r. 1936, str. 145. Bartz Antoni Władysław: W sprawie wykładni ustawy z dnia 29 marca 1933 o ulgach w zakresie oprocentowania i terminów spłaty wierzytelności hipotecz-Cz. Adw. P. r. 1933. nr 10—12. Buczkowski Mieczysław: Ulgi w spłatach wierzytelności. G. S. W. r. 1933, 34. Ettinger Stanisław: O stosowaniu moratorium dla wierzytelności hipotecz-S. W. r. 1935, str. 621. nych. G. Howorka Michał: Wpływ zwłoki dłużnika na moratorium hipoteczne. P. S. 6. r. 1935, Nadel Leon: Do wykładni „wierzytelności hipotecznej” w rozumieniu ustawy o moratorium hipotecznym. N. P. r. 1935, str. 219. Najem mieszkania na odsetki udzielonej pożyczki na tle moratorium hipotecznego oraz przepisów o odsetkach prawnych i lichwie pieniężnej. (Z opinii Komitetu Opiniodawczego Gł. Pr.) Gł. Pr. r. 1935, str. 751. Egzekucja wierzytelności hipotecznych wobec morato-Radwiński Jerzy: (kilka kwestii). G. S. W. r. 1935. str. 685. rium Richter Maurycy: Moratorium długów hipotecznych. N. P. r. 1933 nr 4. W kwestii stosowania ustawy o moratorium hipotecznym do hipoteki umownej, ale opartej też na egzekucyjnym „ostrzeżeniu hipotecznym", gdy sama wierzylipca 1932 r. (Z opinii prawnych 1 po telność powoda powstała przed, a hipoteka Komitetu Opiniodawczego Gł Pr.) Gł. Pr. r. 1935, str. 332. 1937, str. 67. Wilf M.: Odsetki zwłoki a moratorium hipoteczne. N. P. r. Zauberman Alfred: Nowe moratorium a odsetki skapitalizowane. G. S. W. r. 1933, nr 36.

﻿USTAWA z dnia 29 marca 1933 r. (Dz. U. R. P. z dnia 10. 4. 1933 r. Nr 25 poz. 213) O ULGACH W ZAKRESIE OPROCENTOWANIA I TERMINÓW SPŁATY WIERZYTELNOŚCI HIPOTECZNYCH. ART. 1. (1) Odsetki od wierzytelności hipotecznych, istniejących w dniu wejścia w życie ustawy niniejszej, należne za czas od dnia 1 kwietnia 1933 r. choćby już zasądzone, obniża się do 6% w stosunku rocznym. (2) Przepis powyższy dotyczy wierzytelności, zabezpieczonych hipoteką umowną (umownym prawem zastawu), oraz długów gruntowych, bez względu na to, czy zabezpieczenie jest ujawnione w wykazie hipotecznym czystym wpisem (intabulacją), czy przez zastrzeżenie ( prenotację ). (3) Wierzytelności, zabezpieczone kaucją hipoteczną (hipoteką zabezpieczającą), nie są wierzytelnościami hipotecznymi w rozumieniu niniejszej ustawy. Ustawa ta wyłączyła możność żądania przez wierzycieła spłaty i egzekwowania kapitałów hipotecznych przed określo? nytn w niej terminem oraz obniżyła stopę odsetek od tych kapi= tałów za czas po 1. 4. 1933 r., lecz nie usunęła przewidzianych w umowie pod postacią kary wadialnej skutków uchybienia przez dłużnika terminu płatności długu i nie pozbawiła wierzy^ cielą w przypadku, gdy termin umowny upłynął jeszcze przed wejściem w życie ustawy z 29. 3. 1933 r., już nabytego prawa dochodzenia kary wadialnej. (O. S. N. z 3. 4. 1935, Ć I 1728/34; R. P. E. S. z r. 1935, str. 933). Ważna jest umowa, zawarta po wejściu w życie ustawy z 29 marca 1933 o moratorium hipotecznym, w przedmiocie okre= ślenia stopy odsetek od istniejącej w momencie wejścia w życie

﻿769 Moratorium hipoteczne 1 — Art. I—2. tej ustawy wierzytelności hipotecznej w wysokości ponad 6 od sta. (O. S. N. z 2. 4. 1937, C I 1246/36; O. S. P. z r. 1937, poz. 559). A) Zasady uczciwego obrotu przy wykonywaniu zobowiązań i względy słuszności przemawiają przeciw pełnej waloryzacji wierzytelności, jeżeli wierzyciel pretensję tę przeniósł na osobę trzecią celem pokrzywdzenia swych wierzycieli. B) Moratorium hipoteczne nie może mieć wpływu na miarę przerachowania danej wierzytelności hipotecznie zabezpieczonej. (O. S. N. z 6. 2. 1937, C II 2370/36; P. P. A. z r. 1937, poz. 202). Obniżenie odsetek przewidziane tą ustawą nie odnosi się do odsetek przypadających od hipotek sądowych (wierzytelno: ści zabezpieczonych przymusowo ustanowionym prawem zasta= wu). (O. S. N. z 18. 9. 1935, C II 896/35; R. P. E. S. z r. 1936, str. 846). ugody sądowej poprzednio już wpisanej kaucji hipotecznej, ulgi, przewi: powyższej. (O. S. N. z 9'. 1. 1934. Ć 11 R. wierzytelności przenowionej z wekslowej na hipoteczną 1 lipca 1932 r., nie można zastosować ustawy z dnia 29 o ulgach w zakresie oprocentowania i terminów spłaty wierzytelności hipot. (O. S. N. z 26. 2. 1935, C II 2995/34; Zb: O. S. N. C. z r. 1935, zeszyt IX). Rozp. Prez. Rzplitej z dnia 24 października 1934 r. o kon= wersji i uporządkowaniu długów rolniczych (Dz. U. R. P. Nr 94, poz. 841) ma zastosowanie również do długów podpadają: cych pod przepisy ustawy z dnia 29 marca 1933 r. o ulgach w zakresie oprocentowania i terminów spłaty wierzytelności hi: potecznych. Okoliczność, że rolniczy dług hipetekowany utracił prawo korzystania z moratorium, ustanowionego przez ustawę z dnia 29. 3. 1933 r. ze względu na zaleganie dłużnika z zapłatą przewidzianych w art. 8 tej ustawy odsetek za czas po 1 kwietnia 1933 r. nie jest powodem do uznania danego długu rolniczego za niepcdlegający działaniu przepisów rozp. z dnia 24. 10. 1934 r. (Dz. U. R. P. Nr 94. noz. 841). (O. S. N. z 6. 3. 1936, C I 1524/35; Zb. O. S. N. C. z r. 1937, poz. 9). ART. 2. Spłata kapitału wierzytelności, zabezpieczonych hipoteką umowną (umownym prawem zastawu), oraz spłata kapitałów długów gruntowych nie może być wymagana w terminie przed dniem 1 października 1934 r. Kodeks zobowiązań 49

﻿770 Moratorium hipoteczne 1 — Art. 2. Zawarte w akcie pożyczki zastrzeżenie co do przedtermi* nowej wymagalności kapitału na przypadek sprzedaży nierucho* mości nie może stać na przeszkodzie zastosowaniu do wierzytelności przepisu art. 2 ustawy moratoryjnej z 29. 3. 7933 r. (O. S. N. z 6. 3. 2. 4. 1937, C I 1518/36; R. P. E. S. z r. 1937, str. 865). Gdy zachodzą warunki stosowania moratorium przy egze* kucji z nieruchomości, zmierzającej do wyegzekwowania kapi* talu, zabezpieczonego hipoteką umowną, komornik powinien je stosować z urzędu. (O. S. N. z 8. 4. 1936, C I 2104/35; R. P. E. S. z r. 1937, str. 625). Zastosowania ulg w zakresie terminów spłaty nie wyłącza okoliczność, że celem ściągnięcia wierzytelności wszczęta została egzekucja przed wejściem w życie tej ustawy. (O. S. N. z 18. 5. 1934, C 11 752/34 i z 27. 9. 1935, C II 1238/35; R. P. E. S. z r. 7936, str. 846). Z ulg korzystają tylko długi zabezpieczone hipoteką umów* długi gruntowe. Dlatego nie dotyczą te ulgi części wierzy* telności osobistych pr zer achów anych ponad zabezpieczenie rze* czowe w części przekraczającej to zabezpieczenie. (O. S. N. z 7. 9. 1936, C III 361/35; R. P. E. S. z r. 1937, str. 175). Oświadczenie wierzycieli, iż wobec nie dojścia do skutku drugiej licytacji zatrzymują majątek na własność, należy przy* równać pod względem jego znaczenia do nabycia nieruchoiności na licytacji i dlatego z chwilą złożenia takiego oświadczenia dłuż* nik jest pozbawiony prawa spłaty kapitału, a tym samym nie ma możności korzystania z przepisów ustawy z dnia 29 marca 1933 r. (Dz. U. R. P. Nr 25, poz. 213), jako dotyczącej ulg przy spła* cie. (O. S. N. z 31. 10. 1935, C I 1286/35; Gł. S. z r. 1936, str. 731). W razie zamiany kaucji na czysty wpis przed dniem wejścia w życie ustawy o moratorium hipotecznym, ujawniona w wyka* zie hipotecznym wierzytelność korzysta z ulg, przewidzianych w art. 2 i 3, bez względu, czy powyższa zamiana kaucji na czysty wpis dokonana została przez wyrok sądowy, czy też przez urno* wę stron. (O. S. N. z 29. 5. 1936, C I 2551/35; R. P. E. S. z r. 1937, str. 175). Warunek umowy pożyczki hipotecznej, przewidujący przed* terminową spłatę kapitału przez dłużnika w razie niewykonania przezeń zobowiązania co do wykończenia budowli, pozo* staje w mocy i pociąga za sobą skutki pomimo wejścia w życie ustawy z dnia 29 marca 1933 r., która tego rodzaju zastrzeżeń umownych nie uchyliła. (O. S. N. z 24. 5. 1935, C I 2618/34; Gł. S. z r. 7936, str. 172).

Moratorium hipoteczne 1 — Art. 2—5. 771 Wprowadzone przez ustawę z 29. 3. 1933 r. odroczenie wy= magalności spłaty kapitału winno być przez Sąd przy wyroku zastosowane, chociażby strona pozwana na powyższą ustawę się nie powoływała. (O. S. N. z 14. 3. 1935, C I 1410/35; R. P. E. S. z r. 1935, str. 933). Zob. O. S. N. z 6. 3. 1936, C 1 1524/35 przy art. 1. października ART. 3. Niedopuszczalna jest do dnia 1 1934 r. egzekucja kapitału wierzytelności, wymienionych w art. 2; egzekucja odsetek i kosztów jest dopuszczalna. Gdy przedmiotem egz. są oprócz kapitału hipotecznego też załegłe odsetki i koszty, wyłączone spod działania moratorium, zgłoszony przez dłużnika do komornika wniosek o wstrzymanie egzekucji na zasadzie art. 3 ustawy moratoryjnej z 29. 3. 1933 r. nie podlega uwzględnieniu, o ile dłużnik przy tym nie uregulo= wał powyższych odsetek i kosztów. (O. S. N. z 7. 1. 1937, C I 421/36; R. P. E. S. z r. 1937, str. 865). Ustawa o ulgach w zakresie oprocentowania i terminów spłaty wierzytelności hipotecznych nie zawiera żadnego zastrzec żenią, iżby nie miała zastosowania do wierzytelności, o których zasądzenie wytoczone już zostało powództwo, a nawet z treści jej art. 3 wynika okoliczność przeciwna, gdyż artykuł ten roz= ciąga moratorium na sumy już zasądzone będące przedmiotem egzekucji. (O. S. N. z 28. 2. 1936, C I 2761/35; Zb. O. S. N. C. z r. 1937, poz. 8, P. S. z r. 1937, poz. 259, Gł. S. z r. 1936, str. 906). Wypowiedzenie kapitału wierzytelności hipotecznej nie staje się bezskuteczne wskutek wydania ustawy moratoryjnej, lecz je= dynie wynikający z niego termin płatności zostaje przesunięty do wymienionego w powyższej ustawie terminu. (O. S. N. z 1. 3. 1935, C III 610/34; Gł. S. z r. 1936 str. 90). ART. 4. Dłużnik nie ma prawa korzystać z przepisów art. 2 i 3 w takim zakresie, w jakim może lub będzie mogło być dokonane potrącenie wzajemnych należności między nim a wierzycielem. ART. 5. (1) Nieważne są postanowienia umowy, zawartej przed wejściem w życie niniejszej ustawy, w myśl których w razie ustawowego obniżenia odsetek: 1) dłużnik obowiązany jest zrzec się korzyści, wynikających dla niego z tytułu tego obniżenia; 2) wierzytelność staje się wymagalna lub może być przedterminowo wypowiedziana.

Moratorium hipoteczne I — ﻿772 (2) Nieważność powyższych postanowień umowy nie po ciąga za sobą nieważności innych jej postanowień. ART. 6. Wierzycielowi służy prawo domagania się wcze śniejszej spłaty kapitału, jeżeli zmniejszenie się wartości zabezpieczenia rzeczowego było spowodowane czynem dłużnika. Obniżenie się wartości nieruchomości skutkiem ogólnych warunków go spodarczych nie może być powodem wypowiedzenia wierzytelnosc:. Art. 6 ust. z 29. 3. 1933 r. obejmuje i takie przypadki, gdy dłużnik samorzutnie zmienił formę zabezpieczenia i przez to, chociaż ogólna wartość przedmiotu, będącego zabezpieczeniem wierzytelności hipotecznej, cyfrowo się nie zmniejszyła lub na= wet zwiększyła, lecz utrudniona została wierzycielowi realizacja jego pretensji. (O. S. N. z 11. 6. 1937, C I 3070/36; G. S. W. z r. 1937, str. 633). ART. 7. (1) Jeżeli dłużnik zapłacił odsetki należne za czas od dnia 1 kwietnia 1933 r. ponad miarę, określoną w ustawie niniejszej, ma prawo zarachować nadpłacone odsetki na najbliższe raty procentowe od wierzytelności. (2) Dłużnik ma prawo żądać, aby wpłacone przez niego dobrowolnie odsetki były przede wszystkim zarachowywane na odsetki należne za czas od 1 kwietnia 1933 r., choćby nie były jeszcze zapłacone odsetki za czas przed tym terminem. ART. 8. Wierzyciel należności, której zapłata ulega odroczeniu z mocy niniejszej ustawy, może wypowiedzieć przedterminowo kapitał wierzytelności, jeżeli dłużnik zalega z zaplata odsetek, należnych za czas od dnia 1 kwietnia 1933 r. dłużej niż 3 miesiące A) Dłużnik ma prawe do ulg z ustawy w zakresie oprocem towania i terminów spłat wierzytelności hipotecznych, choćby powództwo przeciw niemu wytoczył wierzyciel w czasie, gdy ta ustawa jeszcze nie istniała. B) Przepisy tej ustawy nie zabraniają wierzycielowi żądać zasądzenia dłużnika na zwrot dłużnej sumy tj. orzeczenia, że wierzycielowi przysługuje wobec dłużnika pretensja. C) Jeżeli zaistniały wymogi przedterminowego wypowiedzeń nia kapitału wierzytelności (art. 8) a w żądaniu skargi mieści się żądanie zapłaty odsetek i kapitału, to skargę i jej podtrzy= manie uważać należy za przedterminowe wypowiedzenie kanitalu wierzytelności. (O. S. Ń. z 5. 7. 1935, C II 605/35; P. P. A. z r. 1936, poz. 51).

﻿773 Moratorium hipoteczne 1 — Art. 8. Żądanie zapłaty długu jest równoznaczne z jego wypowie* dzeniem. (O. S. N. z 15. 6. 1957, C II 295/57; P. S. z r. 1957, poz. 652). Wierzyciel sumy, korzystającej z ulg, przewidzianych w u* stawie o ulgach w zakresie oprocentowania i terminów spłaty wierzytelności hipotecznych, może w razie zalegania przez dłuż* nika z zapłatą odsetek dłużej niż za trzy miesiące, wystąpić wprost z pozwem o zapłatę kapitału bez potrzeby uprzedniego wypowiedzenia. (O. S. N. z 27. 1. 1956. C II 2252/55; Zb. O. S. N. C. z r. 1956, poz. 555). Nie może być powodem oddalenia powództwa o kapitał hi* poteczny w przypadku zalegania dłużnika z zapłatą odsetek za okres czasu, wskazany w art. 8, brak uprzedniego wypowiedzenia przez wierzyciela kapitału, gdyż samo wytoczenie powództwa o kapitał winno być uważane za dokonanie przez powoda prze* widzianego w powyższym artykule wypowiedzenia z chwilą do* ręczenia pozwanemu odpisu pozwu. Zapłata przez dłużnika odsetek za czas po 1 kwietnia 1955 już po wystąpieniu wierzyciela z żądaniem spłaty kapitału nie może usunąć przewidzianych w art. 8 skutków dopuszczonej przez dłużnika zwłoki i przywrócić mu utraconego prawa ko* rzystania z moratorium hipotecznego. (O. S. N. z 5. 1. 1956, C I 1152/55; R. P. E. S. z r.’ 1956, str. 642). Wypowiedzenie przedterminowe wierzytelności hipotecz* nych, przewidziane w art. 8 ustawy z dnia 29 marca 1955 r. o ulgach w zakresie oprocentowania i terminów spłaty wierzy* telności hipotecznych (Dz. U. R. P. Nr. 25, poz. 215) winno być uskutecznione zgodnie z przepisem art. 459 k. z., a nie może być zastąpione wdrożeniem egzekucji. (O. S. N. z 27. 5. 1956, C 11 572/56; Zb. O. S. N. C. z r. 1957, poz. 105). Sam tylko fakt wejścia w życie ustawy z dnia 29 marca 1955 r. o ulgach w zakresie oprocentowania i terminów spłaty wierzytelności hipotecznych (Dz. U. R. P. Nr 25, poz. 215) nie jest zdarzeniem, na podstawie którego dłużnik mógłby żądać umorzenia egzekucji; zdarzeniem takim mogłoby być jedynie istnienie przesłanek w tej sprawie przewidzianych, od których zależy bezwarunkowe przesunięcie terminów płatności samego kapitału, a mianowicie niezaleganie z zapłatą odsetek od 1 kwiet* nia 1955 r. dłużej niż 5 miesiące, stwierdzone dowodem na pi* śmie, dołączonym do pozwu. (O. S. N. z 5. 2. 1957 C II 2550/56; Wił. Prz. Pr. z r. 1957, str. 511). Popieranie po dniu 1 kwietnia 1955 r. powództwa o zaspo* kojenie pretensji hipotecznej, wytoczonego przed dniem 1 kwiet* nia 1955 r. należy uważać za wypowiedzenie hipoteki, zgodne

﻿774 Moratorium hipoteczne I — Art. 8—9. z przepisem art. 8 ustawy z dnia 29 marca 1933 r. (Dz. U. R. P. poz. 213), o ile dłużnik w czasie popierania powództwa zalega z zapłatą odsetek za okres czasu wskazany w tymże artykule. (O. S. N. z 5. 2. 1937, C III 330/35; Zb. O. S. N. C. z r. 1937, poz. 471) Jeżeli odsetki płatne są miesięcznie, warunkiem dopuszczał: ności wypowiedzenia kapitału na podstawie art. 8 jest zaleganie choćby z jedną ratą miesięczną odsetek ponad 3 miesiące, nie zaś zaleganie z zapłatą odsetek co najmniej za 3 miesiące. (O. S. N. z 27. 11. 1936, C III 1908/36; Gł. S. z r. 1937, str. 924). Skuteczność wypowiedzenia, o którym mówi art. 8 nie jest zależna od tego, czy wskazana w nim suma należności została prawidłowo wyliczona, jeżeli tylko widoczne jest jakiego kapi* talu to wypowiedzenie dotyczy. (O. S. N. z 31. 12. 1935, C I 1547/35; Gł. S. z r. 1937, str. 170). Dla uniknięcia skutków zwłoki w zapłacie odsetek wie: rzytelności hipot, za okres dłuższy, niż 3 miesiące, tj. dła zapo: bieżenia wypowiedzeniu przez wierzyciela kapitału wierzytelno: ści wystarczy, jeżeli dłużnik najdalej w ostatnim dniu okresu trzymiesięcznego prześle wierzycielowi pocztą sumę pieniężną, odpowiadającą 3:miesięcznej zaległości w odsetkach. (O. S. N. z 25. 5. 1937, C II 93/37; Cz. S. z r. 1938, str. 50). Do wierzytelności hipotecznych, obciążających nierucho: mości, należące do związków komunalnych, art. 8 nie ma zasto: sowania, ponieważ kwestię odroczenia spłaty długów hipotecz: nych związków samorządowych regulują przepisy specjalnego i późniejszego prawa — rozp. Prez. z 24. 10. 1934 r. o poprawie gospodarki i finansów związków samorządowych, które nie za: wiera analogicznego do art. 8 przepisu. (O. S. N. z 6. 3. 1936, C I. 2556/35; R. P. E. S. z r. 1936, str. 846). W razie zalegania dłużnika hipotecznego z zapłatą odsetek dłużej niż za 3 miesiące, wypowiedzenie całego długu hipotecznego przez wierzyciela nie wymaga żadnej specjalnej formy. (O. S. N. z 18. 1. 1937, C II 2398/36; Zb. O. S. N. C. z r. 1937, poz. 333). Zob. O. S. N. z 6. 3. 1936, C I 1524/35 przy art. 1. ART. 9. Jeżeli strony umówiły się, że w razie niezapłacenia w terminie odsetek, biec będą odsetki wyższe, to w razie niezapłacenia odsetek, przypadających za czas od dnia 1 kwietnia 1933 r., rygor ten pozostaje w mocy z tym zastrzeżeniem, że umówione odsetki wyższe nie mogą przekraczać 8% w stosunku rocznym.

﻿775 Moratorium hipoteczne 1 — Art. 10—12. ART. 10. (1) Z ulg, przewidzianych ustawą niniejszą, korzystają również dłużnicy osobiście odpowiedzialni za wierzytelność hipoteczną. Zabezpieczenie hipoteczne odsetek wygasa dla tej ich (2) części, o którą zostały obniżone. (3) Ulgi w zakresie oprocentowania i terminów spłaty ustanowione ustawą niniejszą, osiągają skutek z mocy samego prawa wobec stron i osób trzecich nawet bez ujawnienia ich w wykazie hipotecznym (w księdze gruntowej). ART. 11. (1) Jeżeli zdolność płatnicza i możliwości gospodarcze dłużnika pozwalają mu na spłacenie kapitału wierzytelności, którego spłata została odroczona ustawą niniejszą, wierzyciel ma prawo żądać uchylenia odroczenia spłaty, przewidzianego w art. 2. (2) Ciężar dowodu co do zdolności płatniczej i możliwości gospodarczych dłużnika spoczywa na wierzycielu. Spłata kapitału może być rozłożona na raty. (3) Do orzekania powołane są sądy według zasad kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli chodzi o wierzytelność, zabezpieczoną na nieruchomości, stanowiącej gospodarstwo wiejskie, do orzekania powołane są właściwe urzędy rozjemcze. Z przepisu art. 11 nie wynika, ażeby warunkiem uchylenia odroczenia spłaty jednego długu była możliwość spłacenia wszystkich zobowiązań dłużnika, gdyż ustawa mówi tylko o jednym kapitale wierzytelności, a nie o całym zadłużeniu zobowiązanego. (O. S. N. C 11 2960/36; P. N. z r. 1937, nr 13—14). ART. 12. Postanowienia ustawy niniejszej nie dotyczą: wierzytelności instytucyj kredytu długoterminowego, za-1) bezpieczonych w listach zastawnych, obligacjach lub gotowiżnie, oraz wierzytelności, zabezpieczających obligacje własne (częściowe zapisy długu) instytucji przemysłowych i fundacyj; 2) wierzytelności banków państwowych, przedsiębiorstw bankowych, wymienionych w art. 2, 3 i 119 rozp. Prez. Rzplitej z dnia 17 marca 1928 r. o prawie bankowym (Dz. U. R. P. Nr 34, poz. 321), spółdzielni kredytowych, należących do tych związków rewizyjnych, których listę ustali Minister Skarbu, Centralnej Kasy Spółek Rolniczych, Krajowej Kasy Pożyczkowej w Poznaniu, Pomorskiej Kasy Pożyczkowej w Toruniu, komunalnych kas oszczędności, Galicyjskiej Kasy Oszczędności, gminnych kas pożyczkowo-oszczędnościowych, wierzytelności instytucyj ubezpieczeniowych, mających siedzibę w kraju, instytucyj finansowych i ubezpieczeniowych, mających siedzibę za granicą, oraz zakładów ubezpieczeń społecznych; 3) wierzytelności powstałych po dniu 1 lipca 1932 r.

﻿776 Moratorium hipoteczne 1 — Art. I 2 Spółka z ogr. odp., której celem jest ,.zawiadywanie fundu* szami emerytalnymi" pewnego banku, nie jest żadną instytucją ubezpieczeniową. Chociażby spółce takiej przyznać należało cha= rakter społeczny, nie można by jej już dla tego samego zaliczyć do jednostek wymienionych w art. 12, gdyż charakter społeczny nie jest przesłanką stosowania art. 12. Jako odrębna osoba praw= na nie może też spółka taka być uważana za własność banku i z tego punktu widzenia być podciągnięta pod instytucje wymieć nione w art. 12. (O. S. N. z 21. 8. 1936, C III 721/35; R. P. E. S. z r. 1937, str. 175). Spod działania ustawy nie są wyłączone wierzytelności, co do których umówiono hipoteczne prawo zastawu przed dniem 1 lipca 1932, chociażby wpis prawa zastawu nastąpił dopiero po tym dniu; natomiast ustawa nie odnosi się do wierzytelności oso* bistych, powstałych przed 1 lipca 1932, jeżeli one na podstawie umowy, zawartej dopiero po tym dniu, zostały hipotecznie za= bezpieczone. (O. S. N. z 7. 11. 1935, C II 1584/35; R. P. E. S. z r. 1936, str. 847, P. P. A. z r. 1936, poz. 55). Ustawa niniejsza nie odnosi się do wierzytelności, które nie były zabezpieczone hipoteką umowną w czasie wejścia jej w ży= cie. Wskazana w punkcie 3 art. 12 tej ustawy data I łipca 1932 r. odnosi się do momentu powstania wierzytelności jako takiej, tj. do chwili kiedy zawiązany został stosunek zobowiązaniowy mię? dzy dłużnikiem a wierzycielem, nie zaś do momentu zabezpieczeń nia już dawniej istniejącej wierzytelności na hiootece. (O. S. N. z 13. 12. 1935. C 1 1474/35; R. P. E. S. z r. 1936, str. 847, Gł. S. z r. 1937, str. 170). Do zastosowania ulg, przewidzianych tą ustawą jest ko* nieczne, aby wierzytelność powstała przed dniem 1 łipca 1932 r., tudzież, aby ona w dniu wejścia w życie ustawy, tj. dnia 10 kwietnia 1933 r. istniała jako hipotecznie zabezpieczona, chociaż^ by zabeznieczenie to nastanilo dopiero no dniu 1 (O. S. Ń. II 75/35; R. P. E. S. z r. 1936, str. 375). nia i terminów spłaty wierzytelności hipotecznych (Dz. U. R. P. Nr 25/213) ma zastosowanie do wierzytelności powstałych przed 1 łipca 1932, chociażby ich zabezpieczenie hipoteczne na= stąpiło po 1 łipca 1932, byleby przed dniem wejścia w życie po* wołanej ustawy, tj. przed 10 kwietnia 1933. (Zasada prawna, wpisana do księgi zasad prawnych, powzięta w składzie siedmiu sędziów z 4. 9. 1937 r. C II 1863/36; O S. P. z r. 1937, poz. 583, R. P. E. S. z r. 1937, str. 865).

﻿Moratorium hipoteczne I — Art. 12—14. 777 Rozp. Prez. Rzpltej z dnia 24 października 1934 r. o kon= wersji i uporządkowaniu długów rolniczych (Dz. U. R. P. Nr 94, poz. 841) ma zastosowanie również do długów podpadając cych pod przepisy ustawy z dnia 29 marca 1933 r. o ulgach w zakresie oprocentowania i terminów spłaty wierzytelności hi= potecznych. Okoliczność, że rolniczy dług hipotekowany utracił prawo korzystania z moratorium, ustanowionego przez ustawę z dnia 29. 3. 1933 r. ze względu na zaleganie dłużnika z zapłatą przewidzianych w art. 8 tej ustawy odsetek za czas po 1 kwiete nia 1933 r. nie jest powodem do uznania danego długu rolnicze? go za niepodlegający działaniu przepisów rozp. z dnia 24. 10. 1934 r. (Dz. U. R. P. Nr 94, poz. 841). (O. S. N. z 6. 3. 1936, C I 1524/35; Zb. O. S. N. C. z r. 1937, poz. 9). ART. 13. Wykonanie ustawy niniejszej porucza się Ministrom Sprawiedliwości i Skarbu. ART. 14. Ustawa niniejsza wchodzi w życie z dniem ogłoszenia. Z chwilą wejścia w życie ustawy moratoryjnej, dłużnik prze* stał być w zwłoce, powinien więc opłacać odsetki tyłko w wy= sokości umownej. Żądanie w procesie zapłaty odsetek i kapitału ma znaczenie upomnienia się o zapłatę i wypowiedzenia kapitału. (O. S. N. z 22. 2. 1937, C III 386/35; R. P. E. S. z r. 1938, str. 176).

﻿USTAWA z dnia 5 lutego 1938 r. (Dz. U. R. P. z dnia 15. 2. 1938 r., Nr 9, poz. 54) O SPŁACIE NIEKTÓRYCH WIERZYTELNOŚCI HIPOTECZNYCH. ART. 1. (1) Przepisy ustawy niniejszej dotyczą wierzytelności hipotecznych, objętych ustawą z dnia 29 marca 1933 r. o ulgach w zakresie oprocentowania i terminów spłaty wierzytelności hipotecznych (Dz. U. R. P. Nr 25, poz. 213), w stosunku do których z dniem 1 stycznia 1938 r. upłynął termin odroczenia zapłaty w tej ustawie określony. (2) Przepisy ustawy niniejszej nie dotyczą długów rolniczych w rozumieniu art. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. o konwersji i uporządkowaniu długów rolniczych (Dz. U. R. P. z 1936 r. Nr 5, poz. 59). Rozporządzenie Rady Ministrów może jednak określić zakres działania przepisów ustawy niniejszej w stosunku do długów rolniczych, objętych ustawą z dnia 29 marca 1933 r., powołaną w ustępie poprzedzającym. ART. 2. Egzekucja kapitału wierzytelności hipotecznych jest niedopuszczalna do dnia 1 czerwca 1938 r. ART. 3. (1) W sprawach o zapłatę wierzytelności hipotecznych sąd na wniosek dłużnika może udzielić ulgi w spłacie długu przez odroczenie terminu zapłaty długu w całości na okres nie dłuższy niż do dnia 31 grudnia 1939 r., lub z rozłożeniem na raty na okres nie dłuższy niż do dnia 31 grudnia 1943 r. (2) Orzekając o przyznaniu ulgi, sąd uwzględni stosunki gospodarcze dłużnika i wierzyciela, w szczególności sąd odmówi przyznania ulgi, jeżeli zdolność płatnicza i możliwości gospodarcze dłużnika pozwalają mu na zapłacenie długu. Sąd może również odmówić ulgi, jeżeli stwierdzi, że dłużnik w sposób złośliwy

﻿779 Moratorium hipoteczne II — Art. 3—4. uchylał się od wykonania swoich zobowiązań, lub jeżeli czynem swoim spowodował zmniejszenie się wartości zabezpieczenia rzeczowego, albo też gdy wierzytelność uległa przerachowaniu na podstawie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 14 maja 1924 r. o przerachowaniu zobowiązań prywatnoprawnych (Dz. U. R. P. z 1925 r. Nr 30, poz. 213) w skali niższej od 100%. Orzeczenie co do odroczenia terminu zapłaty wierzytel- (3) ności i rozłożenia jej na raty wydaje sąd w trybie postępowania niespornego (incydentalnego), jeżeli dla tej wierzytelności istnieje już tytuł egzekucyjny. Na obszarze mocy obowiązującej ustawy z dnia 17 maja 1898 r. w sprawach sądownictwa niespornego (Dz. U. Rzeszy z 1898 r., str. 339, 771) przeciw orzeczeniu wydanemu w tych sprawach służy zażalenie natychmiastowe. W postępowaniu niespornym (incydentalnym) nie ma środka odwoławczego do Sądu Najwyższego. Jeżeli wierzyciel przed dniem 31 grudnia ART. 4. (1) 1939 r. zażąda zapłaty długu, służy dłużnikowi prawo spłaty kanie wyłączając wierzytelności pitału wierzytelności hipotecznej — — listami zastawnymi. Prawo spłaty w walutach zagranicznych listami zastawnymi wygasa, jeżeli spłata nie nastąpi do dnia 31 grudnia 1939 r. (2) Prawo powyższe nie służy dłużnikowi, jeżeli: sąd rozłożył spłatę długu na raty, a) b) dług nie był oprocentowany, dłużnik nabył nieruchomość w drodze kupna po 1 lipca c) r. 1932 W przypadku, gdy wierzytelność uległa przerachowaniu na podstawie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 14 maja 1924 r. o przerachowaniu zobowiązań prywatnoprawnych (Dz. U. R. P. z 1925 r. Nr 30, poz. 213) w skali niższej od 100%, prawo spłaty długu hipotecznego listami zastawnymi może być uchylone przez sąd na wniosek wierzyciela, jeżeli sąd, uwzględniając położenie majątkowe zarówno dłużnika, jak i wierzyciela, uzna, że zdolność płatnicza i możliwości gospodarcze dłużnika pozwalają mu uiścić dług gotowizną. Art. 3 ust. (3) ma odpowiednie zastosowanie. (4) Warunki i zasady spłaty listami zastawnymi ustali Minister Skarbu w drodze rozporządzeń. Rozporządzenia te ustalą w szczególności, jakimi listami zastawnymi będzie można dokonywać spłat oraz po jakim kursie wierzyciele będą obowiązani przyjmować listy zastawne. Kurs ten jednak nie może być ustalony tak, aby strata kursowa wierzyciela przekroczyła 25% spłacanej wierzytelności.

Moratorium hipoteczne II — Art. 5 ﻿780 ART. 5. (1) W razie trzymiesięcznej zwłoki dłużnika w uiszczeniu odsetek, należnych po dniu 1 stycznia 1938 r., dłużnik traci prawo do ulg, przewidzianych niniejszą ustawą. (2) Sąd, rozkładając dług na raty, może zarazem orzec rygory na przypadek nieuiszczenia rat w oznaczonych terminach. ART. 6. Z ulg, przewidzianych ustawą niniejszą, korzystają również dłużnicy osobiście odpowiedzialni za wierzytelność hipoteczną. ART. 7. Cudzoziemcy korzystają z dobrodziejstwa ustawy niniejszej, jeżeli w odnośnym państwie obcym obywatele polscy są pod tym względem postawieni na równi z obywatelami własnymi. ART. 8. Wykonanie ustawy niniejszej porucza się Ministrom Sprawiedliwości i Skarbu, każdemu we właściwym zakresie działania. ART. 9. Ustawa niniejsza wchodzi w życie z dniem ogłoszema.

WYKAZ AUTORÓW CYTOWANYCH W BIBLIOGRAFII *) Allerhand Maurycy 62, 114, 161, 288 Altschiller Rudolf 386 Altstaedter Edmund og., 269 Apfelbaum Ignacy 49, 55, I 18 Arkin B. wal. Arnold Szymon 476 Asterblum Mieczysław mor. Austern Aleksander 382, 383, 388, 389, 392, 442, 445, 446, 460, 469 ﻿B. Babiński Leon wal. Baczyński Eugeniusz og., 49, 56, 60, 107, 108, 189, 354 Bagiński W. 445 Balken-Neuman J. og., 284, 286, 473 Barabolak Nykola 419, 430, 523, 599 Bartz Antoni Władysław og., 77, 91, 123, 124, 134, 212, 254, 373, 386, 388, 625, XII, XXXIX. XL1, mor. Basseches J. og. Baudoin de Courtenay Świętosław og. Bazilewicz B. 1 13, 352, 353 Bąkowski Stanisław 196, 198, 440 Bekerman Józef 183, 188, 294, 430 Bergman L. og., 546 Berman 37, 306 Bib ring J. wal., og. Bieler J. 288 Bielobradek Tadeusz dew. ♦) Cyfra arabska obok nazwiska oznacza artykuły kodeksu zobowiązań, cyfra rzymska zaś artykuły przep. wprow. kodeks zobowiązań. Skrót ,.og.” oznacza dział ogólny bibliografii do kodeksu zobowiązań (dział ten zamieszczono na str. 17). skrót (zamieszczoną na str. 719), „wal.” oznacza bibliografię do dekretu walutowego skrót „dew.” oznacza bibliografię do dekretu dewizowego (zamieszczoną na str. o ulgach w zakresie oprodo ustawy oznacza bibliografię 747), skrót „mor." centowania i terminów spłaty wierzytelności hipotecznych (zamieszczoną na str. 767).

﻿Wykaz autorów. 782 Bloch Józef 441 Blok Adolf 114, 304, 430 Bossowski Franciszek og., 31, 33, 34, 35, 36, 37, 39, 4| 288, Buczkowski Mieczysław mor. Bylica Jerzy 294 Capitant Henri og. Chlamtacz Marceli og., 88, 131, 157, 159, 160, 215 218 263, 265, 355, 610, 625 Chmielewski St. 93 Chmielnicki I. 123 Czerwiński Adolf 279 Czerwiński Jerzy 523 Danek Kazimierz 62, 192, 201, 269, 411, 457, 468, 605 Dąbrowski Włodzimierz og. Db. 393 Dnistriański Stanisław og. Domański Ludwik og., 36, 37, 55, 56, 76, 110, 111, 129 215, 225, 250, 446, XXXIX, XL, XLVI Dorożała Tadeusz 50, 63, 98, 100, 109, 113, 441 110, 131, 355, 610, XL1I1 Dyzenhaus T. og., 109, Dziedzic Bolesław dew. Ehrlich Markus Józef og., 188 Eichenwald Saul og., 269 Eimer Alfred dew. Elżanowski Janusz og. Ertel Tadeusz 50, 51, 63 Esden Tempski Stanisław wal. Estryn Anatol wal., dew. Ettinger Stanisław 134, 168, 212, 250, dew., mor. Falkowski A. 95, 98, wal. Feinberg N. 211, 437, XLIV, wal. Feli Józef 1 42 Fenichel Zygmunt 2, 7, 11, 16,31, 32, 36, 37, 38, 39, 42, 49, 50, 55, 56, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 66, 68, 71, 72, 74, 84 85, 86, 89, 90, 93, 94, 95, 96, 97, 104, 106, 107, 109, 1 10

﻿Wykaz autorów. 785 111, 117, 130, 131, 132, 134, 135, 141, 142, 144, 145, 152, 155, 181, 184, 188, 189, 200, 202, 203, 215, 218, 222 224, 226, 240, 241, 245, 248, 254, 264, 269, 270, 272, 273, 274, 279, 284, 287, 298, 308, 313, 314, 328, 334, 338, 355, 358, 360, 365, 368, 369, 376, 386, 389, 390, 404, 410, 412, 413, 431, 432, 441, 442, 443, 445, 451, 454, 460, 461, 469, 470, 473, 474, 475, 477, 478, 481, 530, 534, 535, 546, 566, 567, 568, 570, 573, 576, 578, Fiema Józef 288, 608 Filipecki Stanisław wal. Fisch Henryk og., 29, 109, 112, 288, 370', 430, 445, 448, 452, Fischler Alfred og., 168 FI. 43, 441, 458, 459, 465, 469, 478 Florek Tadeusz 445, 476 Freudenheim Oskar 54, 57, 60, 62, 109, 114, 134, 358, 600 587, 600, Fruchs Henryk og., 43, 55, 109, 110, 111, 404, 431, 545, 550, G. G. A. 441 Gans Jakub 1 38 Geldwerth Jan 50, 55, 73, 110, 129, 170, 386, 399, 403, 614 Gidyński Józef Kazimierz XXXIX, XL, XL1I Glassman Eugeniusz og. Glasner Artur og. Gliwa-Gliwiński K. 46, 52, 58, 62, 76, 78, 339, 346, 592, 599 Goldberg Łazarz wal. Goldberger Stanisław 91, 92, 104, 105, 106, 107, 108, 218 Gołąb Stanisław og., 29, 30, 31, 32, 134, 149 Górski Józef 386, XL, XL1I Graf Henryk 441 Groeger Gustaw wal. Grzybowski Stefan 8, 56, 93, 94, 294, 370, 376, 382, 388, 468 470, 498, 499, 517, 547 Guzikowski Stefan 294 Gwiazdomorski Jan 62, XXXIX, XL

﻿784 Wykaz autorów. H. Hahn Zygmunt 141, 544 Halpern Fryderyk 62, wal., dew. Hejmowski K. wal. Hilarowicz Tadeusz og. Horowski Jerzy 168 Horszowski Józef 113, 114 Howorka Michał 243, mor. J. Jackowski Aleksander wal. Jackowski Rudolf og., wal. Jaglarz Fr. 498 Janik Edward 288, 293, XXXIX, XL Janik Stefan 232, 234 Jarra Eugeniusz og., 157 K. K. 211, 437 Kahane Józef 1 1 4 Kapustij Borys 102, 202, 447, 480, 503 Kędzierski T. 138, 142, 143, 153 Koenigstein Jerzy 402, wal. Kolasa Fr. og., 15 7, 161 Kolisko Witosław 52 Kon Adam og. Konic Henryk og., 476 Konic Stanisław Jan og., 18, 184, 201, 216, 225, 279, 280, 288, 312, 432, 438, 570, 582, 591, 617, 630, 643 Konic L. 254 Korkis I. og. Kornreich M. 370 Korzonek Jan og., 254, 288, 345, wal., dew. Kos. 373 Kosieradzki Wł. wal. Koschembahr-Łyskowski Ignacy og. Kostórkiewicz Tadeusz 599 Kotarski St. og. Kowalewski Michał 389, 402 Kraus A. 3 Krell Leon wal. 294 Kurman Marian og., Kurpiszówna Wanda 303 Krzyżanowski Adam wal.

Wykaz autorów. 785 Kurzer Fryderyk 30, 36, 37, 46, 54, 55, 57, 62, 76, 93, 101, 1 10, 115, 177, 178, 252, 253, 288, 431, 499, 512 L. 153 Lampl 441 Landau Edmund 2 1 0, wal. Landau Marian 62, 93, 498 Lehr E. 42, 43, 56, 58 Lentz Wiktor 538 Lewandowski Ludomir og. Libman Otto 469 Liebeskind Adolf 86, 193, 248, 256, 269, 340 Lifschiitz Zygmunt XLIII Lipiński Stefan 8, 29 Lisowski Zygmunt og. I 1 Litauer Jan Jakub Longchamps de Berier R. og., 88, 123, 128, 134, 168, 254, 446, 458, 459, X, XXXIX, XL, XLH, XLII1, XL1V Lutwak Anzelm wal. Łazowski Jan og. Łomnicki Adam og., XL1I1 Łuczakowski G. 441 M. Machalski Jan Stanisław og., 93, 168, 177, 182, 183, 184, 188, 218, 288, 613, 638 Macholz. A. 93, 168, 273, 430, 625, wal. Malczewski Jerzy 109, 1 10 Mantel Adam dew. Marc J. 382, 383, 388, 389, 390 Mardkowicz A. 352, 353 Matakiewicz Antoni 599 Matecki Bronisław dew. Mazeaud Henri og., 1 34 Medyński Henryk og., 34, 35, 288, 567 Medyński Władysław Jan og., 59, 60, 61, 85, 143, 149, 162, 254, 258, 269, 288, 297, 448, 524, 605 Mianowski Stanisław 62 Michałek Stefan 288 Mieser Józef 111, 187, 191, 223, 373, XL1I Miszewski Wacław 231, 237 Kodeks zobowiązań

﻿Wykaz autorów. 786 Moldauer Izydor 153 Moszyński Remigiusz 86, 134, 141, 386, 412, 544, 592, 599, III XX Nadel Leon 56, 60, 62, 109, 114, 134, 157, 165, 178, 218, 240 358, 600, XLII Neumark-Bądkowski Antoni 288, 354, wal., mor. Nieduszyński Czesław wal. Nowakowski Zygmunt Konrad I 82 59, 297, 599 Ohanowicz Alfred 32, 53, Ołeksyj Andrzej wal. Onoszko A. 113, 402. 404 Ottman Stanisław 6 I P. P. 168, 299, wal. Pawlak J. wal. Peiper Leon og. Pcrehiniec Antoni wal. Perl "Tadeusz 506, 514 Piekarski Mieczysław 399, 401, 403, VII Pinczewski Juliusz 279 Pizio Kazimierz I 68 Pogoda Benon 123, 234, 279, 437, 505, wal. Poznański Jerzy 430 Premingei I. 390, XL Presser W. og. Przedborski Mieczysław 441 Przysuski Wit. 370 B. Radajewski Wacław 153 Radwański Marian 55, 56, dew. Radwiński Jerzy mor. Rakower A. 95 Reinhold J. og. Richter Maurycy 211, 269, 437, wal., mor. Rittman Maksymilian og., 1 34 Rosenbliith Ignacy og., 8. 13, 36, 37, 39, 43, 44, 45, 51, 55, 60 107, 183, 189, 269, 288, 370, 386, 390, 402, 412, 430 441, 445, 517, 622, XL

Wykaz autorów. Rosengarten Filip 523 Rosenkranz Achilles 370, XLV1I Rosmarin Stefan 445 Rotbard Natan 279 Rotter Tadeusz 93 Rukser og. Rundstein Jerzy 34, 35, 288, 291, 292, 293 Rynkiewicz Zofia 441, 546 Rzepecki 1 1 4 ﻿S. Salkowski Wacław 1 68 Samolewicz St. og. Sas Wisłocki Juliusz dew. Sasorski Stanisław 498 Schubert J. 370 Schweitzer L. 446 Sell Franciszek 1 09 Sieńko Z. 113, 114, 404 Sieradzki W. 31, 138 Silberman Józef og. Sioda P. 1 53, 239 Sissle Eugeniusz 441, 498 Sitnicki T. og. S. J. 288, 430 Słoński Tadeusz 145 Somerstein Natan og., 54, 57, 60, 62, 131, 218, 240, 355 Steczkowski Stefan og. Steinberg Witold XXII Stelmachowski Bronisław 43, 95, 96, 97, 109, 110, 178, 431 621, 622 Stępczyński M. 441 Strumpf Karol 1 1 0 Sumorok Leon og. Superson Michał og. Swoboda Ernst og., 11, 116, 119, 121, 127, 132, 133, 141, 143 269, 294, 366, 498, 500 Szabłowski E. dew. Szarowski Ludwik 469 Szczygielski Adam Daniel og. Szer Seweryn 399 Szonert J. 354 787

﻿Wykaz autorów. 788 Szpunar Adam 613 Szreter Jerzy 243 Sztejnman Albin 1 I 0 Sztykgold Jerzy wal. Sztykgold M. 441, 611 Szymorowski Stefan og. Ś. 62, 284, 354, 473 Tauber J. 387 Tempski Stanisław wal. Tewu og. Till Ernest og. Topolnyćkyj Mykola og., wal. Trammer Henryk 1 1 3 Trampler Wojciech 93 Vogelfanger Jakub dew. W. Wachholz L. 138 Wajda Ludomir 294 Waldman Maurycy 156 Warkałło Witold og. Waśkowski E. og., 2, XXXIX, XL, XLVI 1, Wasilkowski J. og., 1 48 Wasowski W. Weber Jakub 92. 173, 182, 183, 188 Wechsler M. 354, 358 Wechsler W. 144, 145, 148, 150, 152, 157, 202, 208, 239, 241 250, 306 Weiss Robert 273, 386 470, 471 Wilf M. mor. Wojciechowski Tadeusz wal. Wolny Konstanty 113, 114 Wolski Ryszard 50, 62, 63 Wróblewski Stanisław 71, 441 Wyszogród Stanisław 279

﻿Wykaz autorów. Z. Zabłocki H. og. Zadrowski Feliks dew. Zarwincer P. 86, 1 34, 248 Zauberman Alfred 2 1 0, XL, wal., mor. Zdrohecki E. og. ,,Zen“ 231 Zetes og., 109 Zylber Wacław 162, 165, 166 Żuromski Kazimierz I 88 789

﻿KODEKS ZOBOWIĄZAŃ, Artykuł Sygnatura Data 307, 323 2733/33 C 1 2890/33 254 III 811/34 3 86 Cz. V 2426/34 Sąd Okr. XXXV 15/35 Prez. 126/35 234 669/35 96, 437 1935 C 1 CZ. II 1189/35 Sąd Apel. Poznań 269 1757/35 934 1786/35 156 2038/35 936 498 234, 2097/35 111 2220/35 168 2391/35 936 288, 2409/35 1 2446/35 107 470 935 /36 110, 431 402 2694/35 470 2767/35 2831/35 473, XL1I 3/36 1937 107 20/36 21/36 936 74/36 ) Orzeczenia podano w porządku chronologicznym sygnatury.

16. ﻿791 Skorowidz orzeczeń. Artykuł Sygnatura 93 Czd 11 125/36 Sad. Apel- Poznań 42 31. 150/36 164 161, 210/36 II. 263/36 323 237, 281/36 190 354/36 555 356/36 439 372/36 165 443/36 478 497/36 446 30. 211 157, 386 581/36 Sąd Apel. Poznań 384 Ca VI 2 625/36 S. O. Warsz. 517 628/36 55, 712 712/36 288 734/36 306 820/36 150 1001/36 188 936 107 55, 60, 237 11. 366 1209/36 1247/36 441, 473, XL1V 1257/36 469 1325/36 1348/36 111 92 1352/36 1400/36 XXIV, XXXIX 288, 1438/36 22 390 1452/36 1453/36 II 269, 1476/36 135, 239, 152, 336 324, 306, 1514/36 162 21. 1565/36 1667/36 1723/36 CZ 28 1749/36 VIII II 1751/36 446, 476 1 778/36 446, 469 C 11 1805/36 134, 145, 146

﻿792 Data 149 7, 11 /36 166, II. 9. 1 10. 1936 15 538 5 288 2. 6. 3. 1937 7. 8.—10. 9 3. 1937 12. 4. 1937 Skorowidz orzeczeń, Sygnatura 11 1836/36 1853/36 30 1923/36 1927/36 1934/36 1944/36 1970/36 1979/36 1. 1980/36 1997/36 1988/36 1999/36 2012/36 2073/36 2086/36 2097/36 2122/36 2187/36 2198/36 VIII 2255/36 2262/36 11 2265/36 2314/36 NC 2315/36 2319/36 2330/36 2354/36 2381/36 2415/36 2424/36 2504/36 2761/36 2788/36 2840/36 2920/36 2929/36 2963/36 2995/36 3000/36 3007/36 II 288, XXIV, XXXIX 148, 109, 469 XL 263 169 441, 498 189 XLIII 254, 259 470, 471 68, 323 366, 367, XL 324 387, XL1I 174 134 288, 256 144 389 15 166 XXXIX 528

Data 4. 19 2. 4. 19 8. 22. 4. 1937 19. 4. 19 25. . 26. 9. 1937 13. 10. 1937 12. 14. 30. 15. 5. 1937 5. 24. 3. 1937 27. 10. 8. 1937 -11. 17. 7. 1937 5. 28. . 10. 1937 1. Skorowidz orzeczeń. Sygnatura 3043/36 3054/36 3059/36 3080/36 C I 3112/36 3127/36 3152/36 3169/36 II 3175/36 3180/36 3194/36 3228/36 3330/36 NC 3376/36 3403/36 5. 3517/36 13/37 6. 56/37 83/37 93/37 114/37 K 2 133/37 148/37 — 173/37 37 37 291/37 295/37 309/37 310/37 CZ II 313/37 6. 37 386 Cl 408/37 443/37 37 534/37 661/37 924/37 1015/37 1273/37 134, Sąd Apel. Poznań 19 370, 101, 157, 441, 254, 110, „ 793 Artykuł 123 621 469 288 148 29 113 476 101 135 269 162 545 74 134 165 62 439 37 388 281 55 478 393 71 402 XL 431 156 157

﻿794 Data 5 193 936 5 -19. 93 936 11 1935 1936 936 935 6 111 936 936 Skorowidz orzeczeń. Sygnatura 1695/37 2978/37 DEKRET WALUTOWY. Prez. 61/34 III 1124/34 2329/34 2820/34 2810/34 2913/34 126/35 132/35 289/35 333/35 490/35 891/35 1006/35 1438/35 1491/35 C III 1515/35 1822/35 1683/35 II 2061/35 C II 2064/35 2399/35 2376/35 2517/35 2524/35 2724/35 lii 211/36 CZ Il/X/495/36 Sąd Apel. Poznań 627/36 CZ II/X/883/36 Sąd Apel. Poznań 1402/36 1437/36 1501/36 1543/36 1565/36 C II 1682/36 Artykuł 206 269 4, 8, 20 193

22. 15. 25. 10 18. 30 24. 26. 21. 14 13. 31. 29. 6 28. 27. Data 1. 1937 4. 1935 6. 1/35 1934 12. 8. 1410/35 10. 11. . 1936 4. 1937 3.-2. 4. 1937 Skorowidz orzeczeń. Sygnatura 2308/36 2480/36 2629/36 2648/36 CZ II/L/1 1 /3 7 Sąd Apel. Poznań MORATORIUM HIPOTECZNE. 752/34 1728/34 2618/34 2995/34 75/35 330/35 36 III /35 605/35 II 96 113 /35 5. /35 /35 3. 2 14. 2232/35 /34 2551/35 2556/35 2761/35 2927/35 372/36 421/36 1246/36 1518/36 3, 1, 2, 8, ﻿795 Artykuł 9 4 4 10 7

﻿796 11 Data 1936 Skorowidz orzeczeń. Sygnatura 1863/36 III 1908/36 2350/36 2370/36 2960/36 I 3070/36 II 93/37 295/37 Artykuł

﻿SKOROWIDZ ALFABETYCZNY*). Administracyjne opłaty str. 733, str. 739 Ajent handlowy 522 akordowe wynagrodzenie 451, 456 akt notarialny zob. notarialny akt alimenty 162, 259, 364, 365, 608 aporty 559 autorskie prawo 106, 111. B. Bank dewizowy str. 750, str. 752 Gospodarstwa Krajowego str. 733, str. 737 Bank Polski str. 732, str. 749, str. 752 Rolny Państwowy str. 733 Wileński Ziemski str. 733 banki hipoteczne str. 733 bankowe prawo str. 732 przedsiębiorstwo str. 732 Bilans 454, str. 734 bilansowe 453 bliskie osoby 162, 166, 188, 288, 519 błąd 36—40, 43, 44, 622 budynek 151, 336, 383, 408, 488 bydło 332 C. Cena kupna 294, 296—298, 337, 338 cena rynkowa 160, 211, 235, 296, 61 cenniki 73 cesja 168—176 ciała uszkodzenie 1 61 — 1 67 cudze imię 45, 93, 101 Cyfry arabskie oznaczają artykuły kodeksu zobowiązań, cyfry rzymskie artykuły przepisów wprowadzających kodeks zobowiązań, cyfry zaś poprzedzostronice niniejszej książki. ne skrótem „str.” —

﻿798 Skorowidz rzeczowy. cudze sprawy, załatwianie bez zlecenia 1 01 cudzoziemcy str. 748, str. 751 czci obraza 1 65 czek 265 czekowe prawo V 1, 2, 13, 247 czyn niedozwolony 1 34—1 67 niegodziwy 1 3 1 odpowiedzialność za cudzy, 1 42— 1 34odpowiedzialność za własny, wyłączenie odpowiedzialności 1 38zabroniony 1 32 czynność prawna 11 ,34, 35, 131, 132, 173, 499, 622, 632 czynsz zob. najem, dzierżawa Ćwiczenia wojskowe 458, 460 Danie 2 darowizna 95, 354—369, XVI forma 35 7, 358 obowiązki darczyńcy 359—361 odwołanie 364—369 przedmiot 354—356 śmierć obdarowanego 367 unieważnienie 369 depozyt nieprawidłowy 545 sądowy 5, 175, 220, 222, 228, 232—236, 11 dewizowe przepisy str. 748—764 dług majątku zbytego 1 88 nieruchomości 183 objęcie 1 83, 1 84 odnowienie 263—266 potrącenie 254—262 przedawnienie 6, 15, 19, 62, 273,287 przedsiębiorstwa zbytego 1 88 spółdłużnik 4, 7, 8, 10, 13, 14, 16—18, II wielość długów 2 1 2—2 1 4 wymagalność 175 zmiana dłużnika 182—188 zwolnienie 270—272 dłużnika zmiana 182—188 dobra wiara 35, 48, 107, 135, 189, 205, 269, 470, 521, 623

﻿Skorowidz rzeczowy. 799 dobre obyczaje 49, 55, 56, 118, 132, 448 dobro 121, 139 dodatkowe należności 224, 264 dodatkowe zastrzeżenia umowne 74—90 dokument 99, 169, 180, 187, 222, 223, 264, 302, 474 umorzenie 229, 111 autentyczność 227 nieważność 226 umorzenie 229 zarzuty 227 zezwolenie władzy 226 dolar str. 736, str. 737, str. domniemanie 7, II, 18, 21, 740 109, 188, 200, 222, 224, 264, 288, 334, 394, 547, 566, 587 doradca XV dozorca rzeczy 232 dożywocie 599—609, VII dzieło I 06, p. także umowa o dzieło dzień wymagalności str. 725 zapłaty str. 725 dzierżawa 402—4 I 8, VII, XL1I czynsz 282, 402, 410, 411, 417 forma zawarcia 404 inwentarz 406, 407, 409, 415 naprawy 408 obowiązki dzierżawcy 407—409, 415 obowiązki wydzierżawiającego 406—408 oszacowanie inwentarza 4 1 5 poddzierżawa 4 1 8 pożytki 402 prawo zatrzymania 2 1 8 przedmiot 402 wypowiedzenia termin 41 3 zakończenie 4 1 3—4 1 7 zastaw 41 2 E. Efektywny pieniądz zagraniczny str. 729 egzekucja 279, 444, 574, str. 728 egzekucyjne postępowanie str. 734, str. 739 elektryczność 152, 381 ewikcja zob. sprzedaż

Skorowidz rzeczowy, ﻿800 Falsus procurator 1 01 fizyczne cierpienia 1 65 fundusze publiczne funty szterlingi str. Gaz 152, 381 gazy ziemne III giełda 612, XXV zagraniczna str. 737, str. ' 538—544 goście hotelowi 285, górnicze prawo 111 gra 610—612 gratyfikacja 453 groźba bezprawna 41, 43 guldeny holenderskie str. 737 gwałt I 65 Handlowe prawo V hipoteczne dokumenty str. 735 księgi str. 730 opłaty str. 739 pierwszeństwo str. 734 wpisy str. 736, str. 739 hipoteczne prawo XX, XXI hipoteczne wierzytelności zob. moratorium hipoteczne hipoteka 299, str. 728 hotele 285, 538—544 prawo zastawu 544 przechowanie kosztowności 542 Instytucje kredytu długoterminowego str. 732, str. 739 interpretacja oświadczeń woli 107, 108 inwentarz 406, 407, 409, 412, 415. Jadłodajnia 285 Kapitalizacja odsetek 249, 287 renty 1 64

﻿Skorowidz rzeczowy. kapitalizacja zaległych świadczeń okresowych 287 karne postanowienia dewizowe str. 754, str. 755 kąpielowe zakłady 543 klęska żywiołowa 269, 41 kobieta 1 65 Komisja Dewizowa str. 750 konie 332 konkurs 104—106 kontramarka 230 konwersja str. 734, str. 738, str. 739 kosztowności 542 koszty 2 I 2 koza 332 kredyt 629, 630, str. 751 kruszec złoty str. 727, str. 733 krytyczne położenie 1 65 krzywda moralna 157, 165—167 książeczki wkładkowe str. 733 księga gruntowa 299, 343, 399, 401, VII księgi pracodawcy 452 kupony str. 735 kurator XV kurs giełdowy 211, 296. kurs wypłat str. 724, str. 733, str. 740 L. Leczenie 161, 162 lekkomyślność 42, 43 lichwa pieniężna 42, 43, III licytacja dobrowolna III likwidacja majątku spółki 5 75, 5 79—591 losowanie 612. M. Małoletni 53, 54, 165, XIX 153, 154, 1 mechaniczne środki komunikacji międzynarodowe umowy VI minerały żywiczne III monety złote str. 725 moralna krzywda 157, 165, 166. moratorium hipoteczne str. 768—780 N. Nabycie przedsiębiorstwa 1 88 nadużycie stosunku zależności 1 65 Kodeks zobowiązań 801

﻿Skorowidz rzeczowy, 802 nadzór 142, 143, 148 nadzwyczajne wypadki 269, XL naftowe prawo III nagroda 104—106 341 -401, XLII 282, 370, 372, 375, 383—385, 388, 401 naprawy 373, 374, 380 obowiązki najemcy 380—388 obowiązki wynajmującego 373—379 podnajem 398 prawo zastawu 386 prawo zatrzymania 2 1 8 przedmiot 370 skarga possesoryjna najemcy 379 wady przedmiotu 375, 376 wypowiedzenie 389—393, 399, 400 zakończenie 389—397 zbycie przedmiotu 399—401 zwrot przedmiotu 394—397 nakłady 119, 121, 126, 317, 328, 341, 425, 429, 508, 509, 512 530 naprawienie szkody p. szkoda nauczyciele VIII nauka 477 niebezpieczeństwo 121, 122, 140, 151, 153, 191 nieczynienie 2, 247 niedbalstwo 121, 135, 160, 240, 360, 541 niedołęstwo 42, 43 niedoświadczenie 42, 43 niemożliwość świadczenia zob. świadczenie nienależne świadczenie zob. świadczenie niepiśmienny 1 1 3 niepodzielne zobowiązanie 3—7 nieprzytomność 3 nieruchomości 95, 141, 183 dożywocie na, 599—609 najem 371, 372 sprzedaż 299, 305, 311, 319, 320, 327, 346 nierządny czyn 165 niesłuszne zbogacenie 123—127, 133, 363, 368 niewdzięczność rażąca 366, 367

Skorowidz rzeczowy. 803 niewypłacalność 18, 184, 201, 216, 432, 591 notarialny akt 96, 1 14, 178, 358, 600, str. 730 notariusz 113, 293, 358 Oberwanie się części budynku 1 5 1 objęcie długu 183, 184, 187 zapłaty 1 82 obliczanie terminów 194—200 obligacje str. 735, str. 736, str. 739 obraza czci 165 obrona konieczna 139 ochrona lokatorów 111 ochrona wynalazków 111 odkupu prawo 340—344, 11, XLV cena 341 czas trwania 340 odnowienie 16, 263—266, 610 odroczenie zapłaty 206, 256 odsetki 86—90, 170, 212, 224, 248, 249, 328, 338, 360, 434, 440, 452, 507, III, str. 739 od zaległych odsetek 249 przedawnienie 282 stopa 86, 90 zwrot 88, 89, I 1 7 odstąpienia prawo umowne 76—79, 81, 111 odstąpienie od umowy 251 przy sprzedaży 309, 315, 317, 325—336 odstępne 80, 81 odszkodowanie p. szkoda oferta 63, 66—70, 73 70 odpowiedź na, 64, 65, odwołanie 64, 65 śmierć oferenta 66 śmierć przyjmującego 66 ogłoszenia 73 okres próbny pracy 467 okresowe świadczenia 224, 282, 286, 287 opieka nad zabytkami XII opłaty stemplowe XLV1I opóźnienie zob. zwłoka ordynacja konkursowa XXIV ordynacja zaczepna XXIV

﻿804 Skorowidz rzeczowy. osobowe prawo 32 osoby prawne 32 oświadczenie woli 1, 29forma 109—114 osób niezdolnych do działań 54 pozorne 34 przez przedstawiciela 93—103 tłumaczenie 107—108 uchylenie się od skutków 42, 43 wady 3 1 —45 zniekształcenie 44 owce 332 str. 751 para I 5 pieniądz polski str. 727 348, 360, 363, 365, 370, 402, 430, 431, 435, 545, 565, 592 zagraniczne 211, 437, str. 721 pierwokupu prawo 345—351, II, VII, XII płody 285, 41 2 pobudka błędna 36, 39 pod dzierżawa 41 8 podnajem 394, 398 podstęp 39, 40, 43, 54, 165 podwładny I 45 pokoje umeblowane 285 pokwitowanie 213, 220—224 forma 220, 223 koszt 220 należności i dodatkowych 224 poręczenie 186, 260, 266, 625—643, II, str. 729 obowiązki poręczyciela 632—637 obowiązki wierzyciela 642, 643 odwołanie 628 poręczyciel I 86 prawo potrącenia 260 zwrotne roszczenie 638—641 porządek domowy 380, 382 porządek publiczny 49, 55, 56, 1 18

Skorowidz rzeczowy. 805 posłaniec 44 pośrednictwo 5 1 7—522 potrącenie 185, 254—262, 279, 280, 561, 568, 569, 11 powództwo 9, 95, 249, 280, 288,361, 639, XIX pożyczka 95, 1 78, 430—440 forma zawarcia umowy 431 obowiązki stron 432—440 przedmiot 430, 438 zwrot 435—440 pożyczka zagraniczna str. 763 praca 372, 497, 547, 556, 563, 588, zob. także umowa o pracę prawomocny wyrok str. 728 prawo zastawu zob. zastawu prawo prawo zatrzymania 2 1 8—2 1 9 prowizja 452 przechowanie 523-—545 niemożność potrącenia rzeczy przechowanej 259 obowiązki stron 525—533 przedmiot 523 rzeczy sprzedanej 329 zakończenie 534—537 zwrot wydatków 530 bieg 276—280 przedłużenie 274 przerwa biegu 6, 15, 19, 279, 280 roszczenia o odebranie pożyczki 434 roszczenia o zwrot pożyczki 433 skrócenie 274 terminy 62, 281—287, 433, 434, II uwzględnienie z urzędu 273 zawieszenie biegu 6, 15, 19, 277, 278, 280, XL1II zrzeczenie się 274 przedmiot zobowiązania 208—2 1 przedsiębiorstwo 12, 44, 144, 152, 156, 188, 191 przedstawicielstwo 53, 93—10'3, 237, 241, XV czas trwania 98— 1 00 forma udzielenia 96 przekroczenie zakresu 1 01, 204 substytucja I 02 ustawowe 369

﻿806 Skorowidz rzeczowy. przedstawicielstwo, zakres działania 94, 95 zdolność 97 przejęcie długu 183'—188 przejście praw i obowiązków 168—188 przekaz 613—620 przelew wierzytelności 168—176 forma 171, 172 skutek 169, 170, 173 zarzuty dłużnika 1 74 przemysłowcy, przedawnienie roszczeń 285 przemytnictwo str. 754, str. 755 przerachowanie zobowiązań 111 przerachowanie zobowiązań z ubezpieczeń str. 740 przestępstwo 283, 366 przetarg publiczny 235 przymus 1 3 przymusowe położenie 42, 43 639 przypozwanie 279, 280, 314, przyrzeczenie publiczne 104—106 przywileje XX przywrócenie do pierwotnego stanu 119, 159, 541 Radio 381 ratalna sprzedaż 111 raty 206, 2 1 2 regulamin 7 reklamy 73 renta 161 — 164, 592—598 dożywotnia 595, 605 restitutio in integrum 159 rękojmia zob. sprzedaż za zmienione świadczenie 207 robotnicy X rokowania 61, 73 rolnicze ustawy IV rozwiązanie umowy zob. umowy różnica kursu str. 725 ryczałtowe wynagrodzenie 490 Sad 297, 411, 452, 524, 578, 585

Skorowidz rzeczowy. sąd polubowny 95, 279 siła wyższa 1 50, 152, 277, 415 siły przyrody 152, 153 skarga possessoryjna najemcy 379 słowa 29 słuszność 60, 61, 143, 149, 162, 524. służba państwowa 392 solidarna odpowiedzialność p. zobowiązania solidarne spadkobiercy 165, 362, 363, 367, 497, 514, 571, 635 spadnięcie 1 5 0 spóldłużnik 4, 7, 8, 10, 13, 14, 16—18, 567, II spółka 546—591, XLII aporty 559 forma zawarcia 550, 551 likwidacja 579—591 podział majątku 549, 563, 564, 575 prawa i obowiązki spólników 552—565 prowadzenie spraw 552, 554 przedmiot 546 rozwiązanie 564, 5 76—5 78, 581 stosunek do osób trzecich 566—569 stosunki wewnętrzne 552—565 upadłość spólnika 582, 591 ustąpienie spólnika 5 70—575 wierzyciele 568, 5 74 wkład 546—548, 560, 588 wypowiedzenie udziału 5 72 spółwierzyciele 5—7, 9, 1 9—2 spór 61, 105, 110, 175, 237, 280, 621 sprzedaż 294—352 cena 294, 296, 297, 298, 337, 338, 341, 349 korzyści i ciężary 304—305 na próbę 339 niebezpieczeństwo 304—305 nieruchomości 299, 311, 319, 320, 327 nieważność 298 obniżenie ceny 310, 325 obowiązki kupującego 337, 338 obowiązki sprzedawcy 299—303 odpowiedzialność sprzedawcy za szkodę 301, 317 odstąpienie od umowy 309, 325, 326, 336 papierów wartościowych 3 1 2 prawo odkupu 340—344, U, XLV ﻿807

﻿808 Skorowidz rzeczowy. sprzedaż, prawo pierwokupu 345 przedmiot 295 rękojmia 306—336 treść umowy 294 wady budynku 336 wady fizyczne 306, 320wady prawne 306, 311wady zwierząt 332—336 warunkowa 305, 339, 347 wedle wzoru 321 wierzytelności 3 I 2 wydanie przedmiotu 300—303, zbadanie przedmiotu 337 staranność 115, 208, 240, 301, 324, 329, 380-, 423 448 502 505, 528, 538 stosunek prawny 50, 71, 98, 254, 621 sublokator 398 substytucja 102, 503 szkoda 35, 74, 79, 84, 91, 118, 122, 135—167 odpowiedzialność za, 1 4 darczyńcy 360, 361 najemcy 380 naprawienie 27, 54, 57, 62, 73, 79, 84, 91 — 160, 268, 342, 513, 531, 540, 541, II 1 39 obrona konieczna pomocników I 36, I 45 przechowawcy 529 przez kilka osób wyrządzona 137, 146 przyjmującego zlecenie 501 przy poręce 642, 643 sprzedawcy 301, 317 wyłączenie odpowiedzialności 138—141 wyrządzona w stanie niedorozwoju 138 za pojazdy mechaniczne i inne siły 152 za własne czyny 134—141 za zwierzęta i rzeczy 141, 148—151 szkody naprawienie, przedawnienie 283 umowne 74, 82—85 za koszty leczenia 161, 162 za koszty pogrzebu 1 62 z powodu obrazy czci 1 65

﻿Skorowidz rzeczowy. 809 szkody naprawienie, z powodu pozbawienia życia 161 —167 powodu pozbawienia wolności 165 powodu uszkodzenia ciała 161 —167 powodu niewykonania zobowiązania 239 komunikacyjne 153, 154, 156 przewóz z grzeczności 1 5 4 zderzenie się 154 środki płatnicze str. 748, str. 751, str. 75 7 czas 243 dodatkowe 348 na rzecz trzeciego 92 niemożliwość 26, 27, 267, 268, XL nienależne 128—133 niepodzielne 4, 6, 7, 12 nieważność 203 okazicielowi dokumentu 225—230 okresowe 224 osobiste 202 osoby trzecie 9 1 podzielne 3, 250 przedawnienie obowiązku 273—287 przedmiot 246—248 skutki niewykonania 239—253 229, 354, 360, 640 wartość 42 wymagalność 206, 214 wzajemne 12, 42, 190, 215—217 zakaz władzy 228 zwrot 78—79, 130, 131—133 świadczenia w naturze str. 733 świadectwo pracy 474 świadek I10 świąteczny dzień 1 99. Ś. Tantiemy 452, 453 telefon 63, 357, 381 terminów obliczanie 194—200 testament XVII tłumaczenie oświadczeń woli i umów 107,

Skorowidz rzeczowy. ﻿810 Ubezpieczenie 462, III, X, str. 733, str. 740 ubezpieczenia zakłady 598, 609 ubezwłasnowolniony XIX ugoda 95, 610, układ zbiorowy 442, 445, IX, X układy str. 729 59 bezskuteczność czas trwania 70 forma 62, 109—114 miejsce zawarcia 70 następstwa 60 niewykonanie 74 oferta 63—69, 70, 73 powstanie 50 przedmiot 50 przedwstępna 62 rokowania 61, 73 rozwiązanie 2 1 9 treść 55, 56 typowa 72 ważność 56, 97, 100 wypowiedzenie 71 wzajemna 51, 112 zawarcie 61—73, umowa na rzecz osób trzecich 362 umowa o dzieło 106, 478—497 kosztorys 49 materiał 481—483, 493 naprawy 486 obowiązki przyjmującego zamówienie 480—488 obowiązki zamawiającego 489—495 przedmiot 478 rękojmia za wady 486—488 rozwiązanie 496, 497 wynagrodzenie 479, 489—493, 496 umowa o naukę 477 umowa o pracę 441—477, akordowa 456 choroba pracownika 462—463 ćwiczenia wojskowe 460 forma zawarcia 443, 445

﻿Skorowidz rzeczowy. umowa o pracę, gratyfikacja 453 nauczycieli VIII obowiązki pracodawcy 449, 450, 452—465 obowiązki pracownika 447, 448 pracowników umysłowych X próbna 467 przedawnienie roszczeń 284, 473 przedmiot 441 robotników X świadectwo pracy 474 tantiemy 452 ubezpieczenie X układ zbiorowy 442, 445 urlopy XXXIV ustawy szczególne 446 wynagrodzenie 441, 442, 444, 450, 451—460, 467, 471 wypowiedzenie 445, 469—471, II zakończenie 466—475, II zbycie przedsiębiorstwa 476 umowa o spadek 58, XXVIII umowne zastrzeżenia dodatkowe odsetki 86—90 odstępne 80, 81 odszkodowanie umowne 74, zadatek 74, 75, 81 upadłość 570, 582, 617, 643, 111 upoważnienie sądowe 151, 247, 557 urząd rozjemczy 111 usług świadczenie 441—545 ustalanie kursu kruszcu złotego str. 741, str. 742 utrzymujący hotele, zajazdy itp. 538—544 uznanie długu 13, 610, 635 użyczenie 419—429 koszty 425 niemożność potrącenia rzeczy użyczonej 259 obowiązki stron 420—426 prawo zatrzymania. 2 I 6 przedmiot 41 9 sposób używania. 422 wady rzeczy 42 zakończenie 427—429 użyteczne nakłady zob. nakłady. 81

Skorowidz rzeczowy. ﻿812 W. Wady fizyczne 306, 307, 320—336, 361, 375, 376, 421, 486 —488 prawne 306, 307, 311—319, 361 zwierząt 334—336, XXVI, XXXIII wagony sypialne 543 waloryzacja III walutowe przepisy str. 721—743 warunek 46—49, 305, XVII nieziszczenie 48 zawieszający 339, 346 ziszczenie się 46, 47, 49 weksel 265, str. 729 wekslowa ustawa V wierzyciela, spłacenie przez trzeciego 177, 179 wstąpienie w prawa 170, 177—181 zamieszkanie 1 91 zmiana 168—181 wierzytelność, dokumenty 1 80 potrącenie przedawnionej 256 przelew 168—176, 506, II solidarna 9, 19—21, 261 sprzedaż 3 1 2 zajęcie 258, 259 wina 37, 134, 137, 142, 145, 147, 148, 423, 458, 503 poszkodowanego 150, 152, 158 w wyborze 1 44 wkładkowe książeczki str. 733 wkłady spólników p. spółka władza gminna 1 1 3 własność 12, 106, 234, 300^ 304, 430, 547, 599, 601 woda 152 wodna ustawa IV wojna 269 wolne zawody, przedawnienie roszczeń 282 wolności pozbawienie 1 65 wstąpienie w prawa wierzyciela 177—181 wszczęcie egzekucji, przerwa przedawnienia 279 wybuchowe materiały 1 5 2 wydatki konieczne 212, 218 wydatki użyteczne 117, 218 wygaśnięcie zobowiązań 189—287

813 ﻿Skorowidz rzeczowy. wykonanie zobowiązań 189—253 czas 192, 193, 201 koszt 1 9 miejsce 1 90 niebezpieczeństwo 1 9 przedmiot 206—211 sposób 189 wylanie z pomieszczenia 150 wymiar 599—609 wymowa 5'99—609 wynagrodzenie 78, 259, zob. także umowa (o pracę, dzieło, itp.) wypowiedzenie długu 90, 634 wyrok 17, 62, 161, 163, 165, 287, 576 wyrok prawomocny str. 728 wyrzucenie z pomieszczenia 1 5 0 występek 283 wywłaszczenie III wywóz środków płatniczych str. 751, str. 759 wyzysk 42, 43 wzajemne świadczenia 12, 42, 190 wykonanie 2 1 5—21 7. Z. Zabezpieczenie renty 1 63 szkody wyrządzonej przez zwierzę 141 wierzytelności 180, 186, 201, 214 wydatków 218, 219 zabytek XII zachowanie rzeczy 233—236 zadatek 74—75, 81 zadośćuczynienie 15 7, 165, 166 zajazd 538—544 zajęcie wierzytelności 258, 259 zakład 61 0—61 2 zakłócenie czynności psychicznej 31, 138, 142 165 zamiana 352, 353 zamknięcie rachunku 287 zapłata 18, 21, 178, 363 objęcie I 82 odroczenie 526 zarachowanie 212—214, 257 zaprzestanie 2, 247 zarachowanie odsetek 88

Skorowidz rzeczowy, zarachowanie zadatku 75 zapłaty 212—214, 257 zaraza 269 zarządca rzeczy 232 zarzuty 17, 92, 174, 185, 227, 279, 280, 288, 319, 336, 400 614, 635, 638, 639 zasiedzenie XXIII zaskarżanie czynności dłużników 288—293, XXXI zastaw str. 728 zastawu prawo 141, 186, 266, 275, XX utrzymującego hotele 544 wydzierżawiającego 412 wynajmującego 386, 387 zatarg zbiorowy III zatrzymania prawo 218, 219 zawalenie się budynku 1 5 zawarcie umowy zob. umowa zawieszenie biegu przedawnienia zob. przedawnienie zawieszenie wymiaru spiawiedliwości 277 zbrodnia 283 zdarzenie zdolność do działań prawnych 32, 53, 54, 66, 97, 237, 277, 278 369, 626, II zdolność do pracy 161 zepsucie rzeczy 235 zezwolenie władzy 226 zlecenie 116, 120, 498—516 obowiązki stron 501, 502, 51 przedmiot 498 substytucja 503 wygaśnięcie 5 1 2 wynagrodzenie 500, 505, 510, 512 zwrot wydatków 5 1 2 zła wiara 127, 347, 368 złote monety str. 725 złoto str. 727, str. 733, str. 740, str. 741, str. 750 złożenie do depozytu zob. depozyt sądowy zły zamiar 135, 160, 240, 360, 528, 541 zmiana dłużnika 182—188 znaki 29 znak legitymacyjny 230 zniekształcenie oświadczenia woli 44

Skorowidz rzeczowy. 815 zniszczenie rzeczy I 40 znoszenie 2, 247 zobowiązanie, bezterminowe 272 dokument 222, 223 istota 2 niemożliwość spełnienia 26 zobowiązanie, niepodzielne 3—7 nieważność 1 30 podzielne 3, 12, 250 poręczenie 625—643 powstanie 1, 29—167 przedawnienie 6, 15, 19, 62, 273—287 przedmiot 208—211, 246—248 przemienne 22—28 przedsiębiorstwa zbytego 1 88 przerachowanie III skutki niewykonania 239—253 solidarne 4, 8, 10—18, 137, 146, 183, 188, 426 476 511, 527, 533, 637 spółdłużnik 4, 7, 8, 10, 13, 14, 16, 17, 18, 11 wekslowe 95 wygaśnięcie 1 8 9—2 8 7 wykonanie 1 89—2 5 3 wypowiedzenie 272 wzajemne 12, 42, 190, 215—217, 250—253 zmiana 6, 20 zmiana dłużnika 182—188 zwolnienie dłużnika 6, 16, 20 zwalczanie nieuczciwej konkurencji III związek pracodawców i pracowników 445 zwierzę 140, 141, 148, 149, 332—336, XXVI, XXXIII zwłoka dłużnika 6, 13, 19, 243—249, 437 zwłoka wierzyciela 16, 231—238 zwyczaj 60, 61, 68, 71, 74, 86, 107, 131, 189, 249, 272, 355, 384, 389, 410, 442, 448, 451, 453, 454, 481, 518, 521, 524, 525, 599, VIII Ź, Ż. Życia pozbawienie 165. 1. ^ODO^

﻿r Biblioteka Narodowa Warszawa 30001013897916