R. Longchamps de Berier, Wstęp do nauki prawa cywilnego, Lublin 1922
author: Longchamps de Berier, Roman
source date: 1922
availability: non indiqué

Nejmyższcga WSTĘP DO BABKI PRAWI [YWILWiO. Sw 1

ota Nr. 4. Prof. Dr. ROMAN LONGCHAMPS de BER1ER WSTĘP DO HADKI PiAIH CYWILNEGO wa i LUBLIN Nakładem Uniwersytetu Lubelskiego 1922

﻿PROF. DR. ROMO LONGCHAMPS DE BERIER WSTĘP DO NAUKI PRAWA CYWILNEGO ZE SZCZEGÓLNEM UWZGLĘDNIENIEM KODEKSÓW, OBOWIĄZUJĄCYCH W B. KRÓLESTWIE KONGRĘSO-WEM, W MAŁOPOLSCE I W. KS. POZNAŃSKIEM Ok-LUBLIN Nakładem Uniwersytetu Lubelskiego 1922

﻿Mtjne prace lepi autora: Studja nad istotą osoby prawniczej, Lwów 1911 VII i 268. str. Pierwsza i druga nowela do ustawy cywilnej, Lwów 1916 str. 68. Rękojmią z powodu wad i braków a obowiązek świadczenia, Lwów, 1916 str. 87. Polska bibliografja prawnicza 1911—1912, Lwów 1917 str. 90.

﻿PRZEDMOWA. Prawo cywilne Państwa Polskiego przedstawia obecnie obraz partykularyzmu: w każdej dzielnicy obowiązuje inne prawo, pozostałe w mocy z czasu zaborów. Stan ten potrwa aż do ułożenia nowego kodeksu cywilnego polskiego i zanim to nastąpi, muszą studenci prawa na uniwersytetach polskich obznajmiać się nietylko z prawem jednej dzielnicy lecz także, przynajmniej w najogólniejszych zarysach, z prawami innych dzielnic. Kwestja, czy prawo innych dzielnic ma być wykładane porównawczo łącznie z wykładem prawa tej dzielnicy, w której uniwersytet się znajduje, czy też ma stanowić przedmiot osobnych uzupełniających wykładów, nie została dotychczas załatwiona w sposób ogólnie obowiązujący, wobec czego rozstrzyga na każdym -uniwersytecie uznanie profesora lub rady wydziałowej. Wykładając prawo cywilne na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie a nadto od roku 1920 także na Uniwersytecie lubelskim, postępuję w ten sposób, że za podstawę wykładu części szczegółowej (prawa rzeczowego, spadkowego it. p.) biorę pozytywne ustawodawstwo danej dzielnicy, uwzględniając przytem porównawczo i w mniejszym zakresie prawo innych dzielnic, natomiast część ogólną traktuję jako wstęp, mający dać studentom teoretyczne podstawy, niezbędne do zrozumienia kodeksów cywilnych,

﻿n obowiązujących w b. Królestwie Kongresowem, w Poznańskiem i w Małopolsce, Odzie zasady tych kodeksów są zgodne, podają syntezę, powołując się jedynie na źródła prawa, gdzie się rozchodzą, przedstawiam oddzielnie prawo każdej dzielnicy, jako przykład rozwiązania pewnych problemów w różny sposób- Powstał w ten sposób zarys ogólnych zasad prawa cywilnego, którem się rządzi obecnie nietylko przeważna część narodu polskiego lecz także większość narodów europejskich o kulturze zachodniej i z którego zapewne w znacznej mierze czerpać będzie przyszły kodeks cywilny polski. Zarys ten ogłaszam obecnie drukiem. Na wydanie tej książki zdecydowałem się po gruntownym namyśle i nie bez pewnej walki z sobą samym, Czuję dobrze, że to, co dla ucznia jest wstępem, dla nauczyciela powinno być niejednokrotnie, a zwłaszcza w tym wypadku, zakończeniem jego badań naukowych i że niedość wszechstronne opanowanie prawa pozytywnego poszczególnych dzielnic mogło się nieraz odbić niekorzystnie na wartości naukowej książki. Jednak przeważył wzgląd inny. Z jednej strony Państwo Polskie potrzebuje obecnie wielkiej liczby prawników wykształconych celem zorganizowania administracji i sądownictwa na tych obszarach, na których one były dotychczas w rękach cudzoziemców. Produkcja wydziałów prawa na naszych uniwersytetach musi być. tedy wzmożona, przytem jedne dzielnice muszą zasilać inne. Z drugiej strony młodzież uniwersytecka, straciwszy wiele lat nauki wskutek wojny, pragnie jak najprędzej ukończyć studja, znajdując się jednak przeważnie w ciężkiem położeniu materjalnem, musi je często łączyć z pracą zarobkową. W tych warunkach wzmaga się znaczenie podręczników, bez których uniwersytet nie może spełnić swego zadania: brak ich powoduje bowiem albo niezłożenie egzaminów przez znaczną ilość kandydatów albo obniżę-

﻿III nie wymogów egzaminowych. Istniejące podręczniki polskie, poświęcone części ogólnej prawa cywilnego, jakoto znakomite dzieła systematyczne Tilla (Prawo prywatne austrjackie, część ogólna, 1911) i Z olla (Austrjackie prawo prywatne, część ogólna, 1909), jak również najnowsze „Zarysy4 Zolla i Ohanowicza opierają się przeważnie lub wyłącznie na pózytywnem ustawodawstwie jednej dzielnicy a to Małopolski lub Poznańskiego. ?rac, uwzględniających w podobny sposób prawo b. Król. Kongresowego a nieprzestarźałych niema wcale, jak również niema pracy, uwzględniającej równomiernie zasady ogólne prawa wszystkich trzech dzielnic. Obszerne dzieło porównawcze, rozpoczęte przez prof. Jaworskiego p. t: Prawo Cywilne na ziemiach polskich, ma objąć część ogólną dopiero w ostatnim tomie, po przedstawieniu całej części szczegółowej, a ogłoszone dotychczas opracowania tej ostatniej nie wyszły poza prawo familijne i wstęp do prawa rzeczowego i z natury rzeczy ukazywać się mogą tylko w znaczniejszych odstępach czasu. Uważałem przeto za swój obowiązek dostarczyć młodzieży naszej podręcznika, któryby mógł na najbliższe lata zapełnić lukę i choć w części uczynić zadość najpilniejszym potrzebom egzaminowym. Służąc w ten sposób w pierwszej linii młodzieży uniwersyteckiej pragnę zarazem ułatwić ogółowi naszych prawników zapoznanie się z prawami innych dzielnic Polski i temsamem uczynić krok naprzód na drodze, wiodącej do prawdziwego zjednoczenia prawnictwa polskiego.

﻿ROZDZIAŁ 1. O PRAWIE CYWILNEM W ZNACZENIU PRZEDMIOTO-WEM W OGÓLNOŚCI. Pojęcie i źródła prawa w znaczeniu przedmiotowem. — Kategorje norm prawnych. — Prawo publiczne i prywatne. — Prawo prywatne a ustrój socjalny i gospodarstwo społeczne. V W każdem społeczeństwie ludzkiem, jeżeli ma w niem panować porządek i jeżeli ono ma być zdoinem do wytworzenia i rozwijania kultury,- muszą istnieć normy, określające, co każdemu ze względu na innych członków społeczeństwa czynić wolno, czego czynić nie wolno lub co czynić należy i posiadające dzięki swemu autorytetowi lub pewnym sankcjom posłuch u członków społeczeństwa. Wśród norm tych odróżniamy trzy kategorje. Jedne wypływają z wierzeń religijnych, mają za sobą autorytet bóstwa i sankcję kar wiecznych. To są normy religijne. Drugie są konsekwencją logiczną zapatrywań przeważających' w'społeczeństwie na to, co w postępowaniu ludzkiem jest dobre lub złe, autorytetem ich jest sumienie każdego osobnika a sankcją opinja publiczna. To są normy etyczne, ćpacie wreszcie są wydane przez społeczeństwo w celu umożliwienia zgodnego spółżycia, przeprowadzenia sprawiedliwego rozdziału dóbr społecznych i spożytkowania pracy jednostek dla dobra ogółu, autorytet ich stanowi wola ogółu a sankcję egzekucja sądowa, odmowa pewnych, korzyści lub kara, przez organa społeczeństwa wymierzana.

﻿2 To są normy prawne. Normy prawne mogą się odnosić swą treścią bądź do ogółu, bądź do pewnych grup społecznych, bądź nawet do jednostek (przywileje, o czem niżej) ale zawsze obowiązują wszystkich do ich szanowania, są ogólnie obowiązujące. Są one sformułowane abstrakcyjnie i wchodzą w zastosowanie zawsze, ilekroć przewidziany niemi konkretny wypadek zajdzie. Ze względu na treść dzielą się normy prawne na dozwolenia, nakazy i zakazy'. I tak porządek prawny dozwala używać własności w dowolny sposób, nakazuje zapłacić dług, zakazuje niszczyć rzecz cudzą. Dozwolenia tern różnią się od nakazów i zakazów, że nie wymagają sankcji, bo dla społeczeństwa obojętnem jest, czy ktoś z dozwolenia korzysta; w przeciwnym razie wydałoby nakaz, np> obowiązek wykonywania władzy ojcowskiej. Niektórzy odmawiają nawet dozwoleniem charakteru normy prawnej, starając się sprowadzić wszystkie normy do nakazów lub zakazów. Jednak błogie skutki dozwoleń, nietylko ze względu na wewnętrzne uspokojenie, jakie dają działającemu, lecz także ze względu na wpływ, jaki wywierają na sposób zachowania się innych osób, nie dadzą się zaprzeczyć. Dozwolenia mają moc normatywną, której sam fakt nieistnienia zakazu nie zastąpi. Że dozwolenia nie można utożsamiać z brakiem zakazu okazuje się już z tego, iż podczas, gdy brak zakazu i zakaz w jednej i tej samej ustawie nie dadzą się pomyśleć, bo zakaz z logiczną koniecznością wyklucza przyjęcie jego braku, to moźliwem jest, że w jednej i tej samej ustawie znajdzie się i dozwolenie i zakaz tej samej czynności i nie można twierdzić, że zakaz wyklucza dozwolenie. Mamy wówczas do czynienia z t. zw. antynomią, t. j. istnieniem dwóch norm sprzecznych i jest rzeczą interpretacji ustalenie, która z tych norm obowiązuje. Normy prawne, określające i regulujące pewne typowe stosunki członków społeczeństwa, stanowią instytucje

﻿3 prawne. N. p. normy, odnoszące się do odpłatnego zbycia rzeczy drugiemu stanowią instytucję kupna - sprzedaży, normy, odnoszące się do przelewu wierzytelności instytucję ustępstwa czyli cesji itp. Ogół norm prawnych stanowi prawo w znaczeniu przedmiotowem. Wola społeczeństwa, wydania normy prawnej może się objawić w dwojaki sposób. Albo pośrednio, przez to, że normy wydaje organ, do tego przez społeczeństwo przeznaczony (organ ustawodawczy) a takie prawo nazywa się stanowionem czyli ustawowem, albo bezpośrednio przez to, że społeczeństwo samo stosuje w praktyce pewną normę, w żadnej zresztą ustawie nie zawartą, a takie prawo nazywa się zwyczajowem. Ustawa i zwyczaj są to dwa główne źródła prawa, a prawo, z tych źródeł płynące i w pewnem społeczeństwie obowiązujące, nazywamy prawem pozytywnem tego społeczeństwa. Niekiedy zaliczają do źródeł prawa także naukę prawa, orzecznictwo sądowe i t. zw. prawo natury. Obaczymy niżej w rozdziale trzecim, czy to zapatrywanie jest słuszne. Mówiąc wyżej o źródłach prawa, rozumieliśmy przez to zdarzenie, wyrażające stanowczo wolę społeczeństwa, by pewien stosunek był tak a tak unormowany. Wyrazu źródło prawa używa się jednak nieraz w innem znaczeniu a to bądź w znaczeniu siły, powołującej do życia normy prawne—w tern znaczeniu powiemy, że źródłem prawa jest wola społeczeństwa--bądź w znaczeniu pomnika, źródła wiadomości o prawie—w tern znaczeniu powiemy, że źródłami prawa są zbiory ustaw, akta sądowe, dzieła naukowe i t. p. II. Normy prawa przedmiotowego dzielimy na kategorje zależnie od ich rozciągłości pod względem terytorjalnym lub przedmiotowym, albo od stopnia, w którym porządek prawny, normując stosunki, pozostawia przytem pewien zakres działania woli stron zainteresowanych lub ocenie sędziowskiej.

﻿4 1. . Ze względu na rozciągłość norm prawnych odróżniamy: a) Prawo pospolite i prawo partykularne. Prawo, obowiązujące na pewnej tylko częśei większego terytorjum jest prawem partykularnem w porównaniu z prawem, obowiązującem na tem większem terytorjum, które w stosunku do tamtego nazywa się pospolitem. N. p. ustawy obowiązujące tylko w b. Królestwie Polskiem lub tylko w Poznańskiem, są prawem partykularnem, podczas gdy ustawy, obowiązujące w całej Polsce (n. p. ustawa o spółdzielniach) są prawem pospolitem. b) Prawo powszechne (jus commune) i prawo szczególne (jus speeiale). Prawo, wydane tylko dla pewnych klas, zawodów, rzeczy pewnego gatunku i t. d. (ale w każdym razie obowiązujące każdego, kto się w takiej grupie znajdzie), jest prawem szczególnem w stosunku do prawa wydanego dla wszystkich osób i rzeczy, któreby zatem objęło i te grupy osób i rzeczy, dla których istnieje prawo szczególne, gdyby tego prawa nie było (n. p. prawo handlowe, morskie, górnicze,- przepisy kodeksu o testamentach uprzywilejowanych, statuty osób prawnych itp.) Natomiast jeżeli norma odnosi się nie do pewnej, jedynie przez podanie gatunkowych znamion określonej grupy lecz do pewnego indywiduum, natenczas nie jest prawem szczególnem, lecz przywilejem, egzemcją, wyjęciem jednostki z pod ogólnego porządku prawnego. Przywileje może nadawać nietylko prawodawca ale i władza administracyjna. c) Prawo regularne i prawo wyjątkowe (jus singulare). Prawo wyjątkowe pozostaje do regularnego w stosunku wyjątku do reguły, podyktowanego pewnemi szczególnemi względami. N. p. prawo regularne stanowi, że każdemu wolno dziedziczyć, wyjątkowe zabrania dziedziczyć temu, kto spadkodawcę zabił i L p.

﻿5 2. Ze względu na wpływ woli stron przy ukształtowaniu konkretnego stosunku prawnego odróżniamy normy rozkazujące i upoważniające. Prawo albo samo normuje w pewien sposób stosunek jakiś, albo upoważnia jednostki do współdziałania przy tern unormowaniu przez zawarcie aktu prawrtego. Jest to tak zw. autonomia stron, która jednak nie jest źródłem prawa przedmiotowego ogólnie obowiązującego lecz tylko umożliwia wysnucie z normy upoważniającej norm konkretnych tj. dozwolenia, nakazu lub zakazu. W wypadku, gdy prawo upoważnia strony do unormowania swego konkretnego stosunku, może ono mimo to, samo ten stosunek unormować na wypadek, gdyby strony unormowały stosunek niejasno lub wcale go nie unormowały. Wówczas są to albo normy wykładające, interpretacyjne albo normy uzupełniające (n. p. o rękojmi). I jedne, i drugie wchodzą w zastosowanie o tyle tylko, o ile z aktu nie da się wyinterpretować odmienna wola stron. Normy wyjaśniające i uzupełniające nazywają siędyspozytywnemi w przeciwieństwie do norm, któremi ustawa reguluje stosunek bez względu na wolę stron, czyli norm bezwględnie obowiązujących. Takie przepisy bezwzględnie obowiązujące ma na myśli art. 6 k. c. p. stanowiąc, że nie można przez prywatne umowy ubliżać prawom, które do porządku publicznego i dobrych oby/ czajów zmierzają. 3. Ze względu na wpływ ocenienia sędziowskiego na ukształtowanie stosunku prawnego odróżniamy prawo ścisłe (jus strictum) i p r a w o słuszne (jus aeąuum). W pierwszym wypadku porządek prawny rozstrzyga bezwzględnie, ściśle określając skutki prawne danego stanu faktycznego, w drugim pozostawia pewną swobodę sędziemu, polecając mu, aby,w granicach, prawem zakreślonych, ukształtował stosu-

﻿6 nek prawny wedle swego sumiennego ocenienia (n. p. ustawa nakazuje uszkodzicielowi wynagrodzić szkodę, ale porucza sędziemu ustalenie rodzaju i wysokości wynagrodzenia). III; Prawo przedmiotowe dzielimy co do' treści na dwie grupy: prawo publiczne i prawo prywatne. Określenie różnicy między jedną a drugą grupą jest niezmiernie trudne. Według definicji prawnika rzymskiego Ulpiana prawo publiczne ma na celu interes państwa, prawo prywatne interes jednoslek (Dig. I 1 tr 1 § 2). Jednak państwo nie jest celem samo w sobiepa dalej oprócz państwa są Irinę jeszcze związki, które odgrywają w mniejszym zakresie w prawie publicznem podobną rolę, jak państwo, białego wydaje się trafniejszem zapatrywanie, że nie interes państwa lecz interes ogółu (możliwie lecz niekoniecznie reprezentowanego przez związek państwowy lub gminny) jest drogowskazem dla prawodawcy w prawie publicznem, a zatem, że ono reguluje stosunki między członkami społeczeństwa z punktu widzenia interesów ogółu, podczas gdy prawo prywatne wychodzi z punktu widzenia interesów jednostek. Stąd płyną dwie charakterystyczne konsekwencje: L W stosunku uregulowanym prawem publicznem występuje podporządkowanie interesu jednostki interesowi ogółu, skutkiem czego organ, reprezentujący interes ogółu, staje się stroną stosunku prawnego, jednak stroną, posiadającą nad intieml stronami przewagę (n. p. władza podatkowa i podatnik, sąd i strony spór wiodące); natomiast w prawie prywatnem mamy do czynienia z równor.zędnością interesów, a organ publiczny albo pózośtaje poza stosunkiem prawnym albo uczestniczy w nim jako reprezentant osoby prawnej prawa publicznego, na równych z innemi stronami prawiich i obowiązkach (np. Prokuratorja generalna jako zastępca skarbu Państwa w stosuńkach kontraktowych i t. p.) 2. Normy prawa publicznego stanowią jus cogens, bo interes pu-

bliczny musi być zaspokojony; pewne tylko złagodzenie tej zasady istnieje wówczas, gdy prawo pozostawia organowi publicznemu ocenę, czy i w jakim rozmiarze wykonanie przepisu prawnego ma nastąpić. Natomiast normy prawa prywatnego są normami juris dispositivi, strony, których stosunek jest przez prawo prywatne uregulowany, mogą zgodną wolą przepis prawny w odniesieniu do siebie uchylić i uregulować swój stosunek inaczej. ró-Mimo istniejącej niewątpliwie, powyżej opisanej, nie żnicy istoty, dziedziny prawa prywatnego i publicznego zudadzą się ani w prawodawstwie, ani w nauce ściśle i pełnie oddzielić. Dwa są tego zjawiska powody: Po pierwsze stosunki w społeczeństwie ludzkiem tak skomplikowane, tak ze sobą wzajemnie powiązane lub tak się krzyżujące, że zanalizowanie ich na poszczególne pierwiastki i przydzielenie następnie każdego z nich do jednej z powyższych dwóch grup, choćby zresztą dało się pomyśleć teoretycznie, w praktyce nie da się zrealizować; ustawodawca musi pewne kompleksy stosunków, integralnie ze sobą złączonych jednolicie unormować, tak jak lekarz musi leczyć człowieka a nie jeden, specjalnie chorobą dotknięty organ. Powtóre sąd o tern, gdzie wchodzą w grę tylko interesy prywatne, a gdzie chodzi o interes publiczny, zmie? nia się z biegiem lat pod wpływem zmiany kultury, stosunków ekonomicznych i struktury społecznej.- Wskutek tego w ciągu wieków materje, należące do prawa prywatnego przechodzą do prawa publicznego (np. prawo przemysłówe) i odwrotnie (wychowanie dzieci w Sparcie, testament w Rzymie). Ale zanim to wydzielenie nastąpi istnieje okres przeobrażania się, w którym prawo publiczne powoli przenika materję, tkwiącą zresztą w prawie prywątnem (por. przepisy juris cogentis w kontrakcie najmu mieszkań lub pracy).'

﻿8 Dlatego, chcąc odpowiedzieć na pytanie, jakie konkretne materje prawne należą w danej chwili do prawa publicznego lub prywatnego musimy się zadowolić zbadaniem, która z wyżej wymienionych cech przeważa wdanym kompleksie norm prawnych i musimy się liczyć z tern, co się historycznie wytworzyło i w umysłach ludzkich utrwaliło, dopóki proces przeniknięcia pierwiastkami innego działu prawa nie zajdzie tak daleko, iż dotychczasowa klasyfikacja dalej utrzymać się nie da (np. dawniejsza klasyfikacja, zaliczająca procedurę cywilną do prawa prywatnego). I tak do prawa publicznego zaliczamy dziś: prawo międzynarodowe, państwowe, administracyjne, karne m aterialne i formalne i procedurę cywilną, do prawa prywatnego zaś resztę materyj prawnych. W ściślejszem znaczeniu oznacza prawo prywatne tylko normy zawarte w kodeksach cywilnych i ustawach dodatkowych, zmieniających lub uzupełniających prawo kodeksu; natomiast nie należą tu normy prawa handlowego, wekslowego, konkursowego, górniczego i prawa, dotyczącego ochrony własności przemysłowej i literackiej, jak prawo patentowe, autorskie i Ł d., które opierają się na osobnych ustawach i w nowszych czasach stały się przedmiotem osobnych dyscyplin- Dla powyższego, ściślejszego pojęcia prawa prywatnego utarła się w nowszych czasach nazwa prawo cywilne, którą pierwotnie Rzymianie oznaczali swoje narodowe prawo (jus civilę)> tak pry watne jak i publiczne w odróżnieniu odpraw obcych, a która po upadku Rzymu używana była na oznaczenie tego, co z prawa rzymskiego pozostało aktualnem t. j. rzymskiego prawa prywatnego. IV. Prawo prywatne jako część prawa pozytywnego jest produktem życia społecznego i jako takie, pozostaje podobnie jak i prawo publiczne, w ścisłym związku z jednej strony z ustrojem socjalnym tego społeczeństwa, z drugiej z jego główną funkcją życiową tj. gospodarstwem społecznem.

9 Ustrój socjalny, będący Wypadkową każdorazowego układu sił w społeczeństwie, oddziaływa na prawo prywatne, będący emanacją woli tego społeczeństwa a z każdej, wastroju socjalnym drogą ewolucji czy rewolucji dokonanej Umiany prawo prędzej czy później musi wyciągnąć ^nsejcwencje. Przykładów tego dostarcza nam w wielkiej liczbie historjąj prawa. Charakttrystytznerui cechami ustroju socjalnego u Rzymian za czasów republiki były między innemi: instytucja niewolnictwa, patrjarchalny charakter rodziny i ekskluzywflość wobec cudzoziemców. 1 prawo rzymskie wykazuje też ęały szereg instytucyj, dowodzących, jak bardzo liczyło się z temi zjawiskami. Prawny stosunek pana do niewolnika został wykształcony do najdrobniejszych szczegółów, a we wszystkich działach prawa cywilnego instytucja ta odgrywa ogromną rolę. W prawie famiiijnem spotykamy się z nieograniczoną władzą ojca nietylko nad dziećmi, ale i nad ich potomstwem, nad żoną i nad żonami potomstwa. Wreszcie widzimy, że pełnię praw cywilnych (zdolność prawną) mieli tylko obywatele rzymscy. Cudzoziemcy żyli wprawdzie pod ochroną prawa narodów (jus gentium) ale od dobrodziejstw juriś civili&, od instytucyj prawnych czysto rzymskich byli wyłączeni. W miarę, jak w tych wszystkich kierunkach stosunki społeczne ulegały zmianie, zmieniało się i prawo cywilne, tak, iż za późnego cesarstwa rzymskiego pozostające w związku instytucje prawne przedstawiają już całkiem inny bbr’az. Różnica między obywatelami a cudzoziemcami niknie, władza ojcowska słabnie a prawo dotyczące niewolników, o ile wogóle ma Jeszcze aktualne znaczenie, staje się znacznie łagodniejsze n. p. pod względem wyzwolenia i jego skutków. Ustrój społeczny wieków średnich, wywarł też bardzo silne piętno na prawie cywilnem. Ustrój feu da In y, tworzący całą hierarchję ludzi, poddanych jedni drugim, przy-2 Wstęp do nauki prawa cywilnego.

niósł ze sobą w zakresie prawa prywatnego szereg ograniczeń prawa własności a nadto wytworzył instytucję t zw. własności podzielonej między lennodawcę i lennika czyli t. zw. głównej i użytkowej, zastosowanej następnie w stosunku do chłopów. Ustrój stanowy, który zajął miejsce feudalizmu, wywołał odmienne prawa cywiłne dla wsi i dla miast, szereg ograniczeń zdolności prawnej w odniesieniu do stanów niższych a wreszcie szereg instytucyj, słhżących do podtrzymania świetności rodów (fideikomisy, ograniczenia kobiet w dziedziczeniu i t. p.) Upośledzenie kobiety w dziedzinie życia publicznego i jej podrzędna rola w życiu społecznem wogóle wywołały w prawie cywilnem instytucję opieki nad kobietami W tych wszystkich kierunkach następuje w ustawodawstwie cywilnem zasadnicza zmiana u schyłku XVIII i w ciągu XIX stulecia, głównie dzięki rewolucji francuskiej i głoszonym przez nią hasłom wolności, równości i braterstwa. Socjalna idea wolności, która MjwHwej zdołała wniknąć w społeczeństwo, wycisnęła silne piętno na kodeksie napoleońskim przedewszystkiem, ale także na innych kodyfikacjach, z owego czasu pochodzących. W kodeksie napoleońskim (1804) idea wolności jednostki przejawia się w sekularyzacji małżeństwa i dopuszczalności rozwodów, w dążeniu do uwolnienia własności od wszelkich ograniczeń, (możliwość wykupna rent gruntowych, zakaz substytucyj powierniczych). Tak w kodeksie napoleońskim, jak w równocześnie niemal powstałych kodyfikacjach niemieckich (Landrecht pruski 1794, kodeks austrjacki 1811) spotykamy: wolność umawiania sięT ograniczoną tylko względami etycznemi lub pubUczno-prawnemi, jak zakaz umów niemoralnych lub pewne przepisy wiążące co do alimentacyj, wolność wykonywania swego prawa, choćby ze szkodą drugiego, odpowiedzialność z reguły tylko za szkodę zrządzoną z winy i t. d.

﻿11 Zasada równości zaznaczyła się na razie tylko zniesieniem przywilejów stanowych w kodeksie napoleońskim. Pozatem zrównanie wszystkich ludzi pod względem praw cywilnych nie mogło nawet we Francji odrazu nastąpić, bo nie dokonało się jeszcze w samem społeczeństwie. W ^szczególności ani stosunki edukacyjne ani stosunki ekonomiczne nie pozwalały np. na zupełne zrównanie praw kobiet z prawami mężczyzn, ani na zrównanie praw dzieci nieślubnych z prawami dzieci ślubnych. Dopiero trzeba było pracy całego wieku XIX i początków XX, aby, jeżeli nie całkowita równość, to przynajmniej znaczne zbliżenie jednych do drugich mogło nastąpić, jak tego jesteśmy świadkami w ustawodawstwie spółczesnem wszystkich państw europejskich, w ich rzędzie i Polski, która ustawą z d. 1 lipca 1921 r. zniosła liczne ograniczenia praw kobiet, istniejące dotychczas w b. Królestwie Kongresowem. Liberalizm, cechujący ustawodawstwo cywilne XIX w. wywołał jednak, w związku z niebywałym rozwojem produkcji przemysłowej prądy socjalne, idące w kierunku wprost przeciwnym t. j. w kierunku ograniczenia wolności jednostki. Wielki przemysł stworzył rzesze robotników, pozbawionych własności, zmęczonych pracą i głodnych» którzy podjęli walkę przeciw kapitalizmowi. Zrzeszenia robotnicze dokonały dzieła nowego ugrupowania sił społecznych a zatem poszło w prawie cywilnem nowe 'aregu-slowanie kontraktu pracy, polegające przedewązystkiem na nałożeniu na przedsiębiorcę całego szeregu obowiązków, dotąd tylko dobrej jego woli pozostawionych. Ekspansja kapitalizmu zaczęła też grozić podcięciem bytu jednostek słabszych ekonomicznie. I oto widzimy, że ustawodawstwo bierze w ochror.ę słabszego i nakłada na silniejszych ograniczenia i ciężary, nieraz o charakterze bezwzględnie obowiązującym Właściciel nieruchomości, używając jej, musi się li-

﻿12 — Czyć z interesem sąsiadów (zakaz t. zw. immisyj pośrednich t. j. czynności, połączonych z hałasem, odorami, dymem i t. p. ponad pewną miarę). Wierzyciel, mający dalsze miejsce w hipotece, musi pozwolić dłużnikowi, który wierzycielowi, mającemu lepsze miejsce, dług zapłacił, aby sobie na to lepsze miejsce zaciągnął tańszą pożyczkę, przedsiębiorstwo kolejowe fub właściciel automobilu odpowiadają za szkodę, spowodowaną koleją lub automobilem, nawet w braku czyjejkolwiek winy, nikomu nie wolno wykonywać praw dla szykany tylko drugiego, a w każdym razie nie bez odszkodowania, lokatórowie doznają ochrony wobec właścicieli kamienic i t. d. i t. d. Jednem słowem każdy musi zrezygnować ze swej wolności i pełnego wykonania praw swoich ze względu na żywotne interesy drugiego, Możnaby w tern dopatrzyć się urzeczywistnienia w prawie cywilnem trzeciej, przez rewolucję francuską w świat rzuconej idei, idei braterstwa. Ślady jej w prawie cywilnem zaczynają się objawiać dopiero z chwilą, gdy układ sił społecznych, forytujący dotychczas jednostki silniejsze, przesunął się, zwłaszcza dzięki orga-' nizacjorn zawodowym, na korzyść jednostek słabszych. inaczej nieco, niż w stosunku do ustroju społecznego, zachowuje się prawo cywilne w stosunku do gospodarstwa społecznego. Prawo prywatne i działalność gospodarcza to są dwie dziedziny zjawisk społecznych, które wzajemnie się warunkują i na siebie w wysokiej mierze oddziaływają, Z jednej strony działalność ekonomiczna jednostek może się odbywać tylko wgranicach prawem zakreślonych i może się posługiwać formami obrotu, jakie znajduje w prawie prywatnem, tak cywilnem jak handlowem, wekslowem i t. p. Od tego, czy te formy odpowiadają potrzebom danego ustroju ekonomicznego, względnie, czy prawo cywilne stawia zapory niezdrowym kierunkom działalności ekonomicznej, zależy rozwój dobrobytu społecznego.

Z drugiej strony własne cele prawa będą spełnione tylko wtedy, jeżeli stan ekonomiczny kraju na ich zrealizowanie pozwala. Np. utrzymanie ładu w księgach gruntowych, należyte przestrzeganie wymaganej formy przy ^zawieraniu aktów prawnych, akuratne dopełnianie umów lub świadczenie wynagrodzenia szkody w rozmiarach, przez prawo za słuszne uznanych, zależy od tego>, czy stan ekonomiczny ludności pozwala na łożenie kosztów, z tern połączonych. Potrzeby rozwoju gospodarczego wywołują też konieczność zmian w prawie cywilnem, stwarzania nowych form obrotu i t p. (n. p. w zakresie prawa hipotecznego). Z tych względów i ustawodawca i sędzia muszą się liczyć tak z warunkami, jak i z potrzebami ekonomicznemi społeczeństwa, w którem działają.

﻿ROZDZIAŁ IL O PRAWIE STANOWIONEM. O ustawie w ogólności. Ustawa i rozporządzenie. — Kodyfikacja. — Statuty. Prawem stanowionem czyli ustawą w materjal-I. nem ihaczeniu jest każda norma, ogólnie obowiązująca, wydana przez organ państwowy, konstytucją do wydawania norm takich upoważniony. To pojęcie ustawy jest obszerniejsze od pojęcia ustawy w zn. formalnem i materjalnem zarazem t. j. normy prawnej ogólnie obowiązującej, wydanej przez właściwą w państwie władzę prawodawczą przy zachowaniu procederu przepisanego konstytucją ćo do uchwalania i ogłaszania ustaw. Akty władzy prawodawczej, wydane z zachowaniem wspomnianego procederu ale nie zawierające normy prawnej ogólnie obowiązującej, są ustawami tylko w formalnem tego słowa znaczeniu. Natomiast akty innych władz państwowych, zawierające normy ogólnie obowiązujące, a więc będące ustawami w materjalnem znaczeniu, nazywają się forrtialnie rozporządzeniami. Jaki czynnik jest w państwie do wydawania ustaw powołany i pod jakimi warunkami inne czynnflH mogą normy prawne (rozporządzenia) wydawać, to zależy od konstytucji. Wedle konstytucji Rzeczypospolitej polskiej władza prawodawcza należy do sejmu i senatu (art. 2),

﻿15 Inne czynniki w państwie (organa władzy wykonawczej) mogą wydawać normy prawne (rozporządzenia) w granicach swej kompetencji tylko z upoważnienia ustawy i z powołaniem się na nią (art. 3 ust. 5, art. 44). Zmiana ustroju państwowego nie pozbawia mocy normy prawnej, wydanej przez czynnik, przedtem t. j. w chwiii wydania jej do tego powołany. Obowiązujące dziś we Francji, Austrji lub Polsce kodeksy cywilne są aktami ciał prawodawczych lub innych organów władzy państwowej, które już dziś na obszarze tych państw nie istnieją. 11. Specjalnym,-niejako wyższym rodzajem ustawy jest kodeks, t j. księga, zawierająca Cały systematycznie ułożony kompleks norm,' wyczerpujący pewną dziedzinę prawa, jak prawo cywilne. handlowe, karne i t. p. Skodyfikowanie prawa jest dobrodziejstwem dla ludności, bo ułatwia poznanie i stosowanie prawa oraz wykrycie pewnych podstawowymi myśli systemu prawnego. Zarzut, że kodyfikacja tamuje rozwój prawa, jest niesłuszny, bo ten może postępować za pośrednictwem judykattiry, nauki i nowel tj. ustaw, zmieniających przestarzałe lub uzupełniających niewystarczające postanowienia kodeksu. Niewątpliwie jednak wydanie kodeksu przez pewien okres czasu utrudnia swobodny rozwój prawa, gdyż wtedy i judykatura i nauka mają skłondo uważania go za niewzruszoną podstawę i trzeba dopiero wielkiego nacisku stosunków faktycznych, aby je do szukania nowych dróg a nawet do walki z kodeksem pobudzić: Dlatego powinno być staraniem układających kodeks, aby ta, bądź co bądź ujemna cecha kodyfikacji występowała jak najsłabiej. Przyczynić się do tego może unikanie kazui styki i pozostawienie możliwie wielkiej swobody sędzferhu. Reszty może dokonać samo społeczeństwo przez staranie się o wysoki poziom sądownictwa i pielęgnowanie ^auki prawa na uniwersytetach i poza nimi,

﻿16 III, Obok ustawy drugiem źródłem prawa stanowionego mogą byś statuty związków, nie będących państwem a wyposażonych w L zw. autonomję. Do takich związków należały dawniej: rodzina panującego a w Niemczech także niektóre rody książąt zmedjatyzowanych. Obecnie te związki już nie istnieją albo nie mają prawa wydawania norm pralnych. Można zaś i dziś do tej grupy zaliczyć statuty osób prawnych t. j. korporacyj i fundacyj, o czeni niżej. Natura tych statutów jest zresztą bardzo sporna. W każdym razie mają one moc normatywną drugorzędną, opierającą się na ustawie, która tym związkom prawo wydąwania norm przyznaje. O ustawodawstwie cywilnem w Polsce po rozbiorach w ogólności. Dawne prawo polskie obowiązywało jeszcze przez pewien czas po rozbiorach. I tak w częściach Polski, które w r. 1772, 179ji 1795 dostały się do Prus, obowiązywało prawo polskie ‘do roku 1797, w którym zaprowadzono tam Landrecht pruski. W częściach Polski, przyłączonych w r. 1772 i 1795 do Austrji, obowiązywało prawo polskie w t zw. Galicji wschodniej tylko do roku 1787, w którym wprowadzono tam kodeks Józefiński, zaś w t. zw. Galicji zachodniej (obejmującej wówczas i Lubelskie) do roku 1797, w którym wprowadzono tam kodeks zachodnio galicyjski. Słowem, na całym obecnym obszarze b. Król. Polsk., Poznańskiego i Małopolski obowiązywało już od roku 1797 prawo pruskie i austrjackie. Po utworzeniu Księstwa Warszawskiego wprowadzono w niem w r. 1808 kodeks napoleoński w miejsce praw pruskich a gdy traktat Wiedeński przyłączył do tego Księstwa w roku 1809 pewne części zaboru austrjackiegd (t. zw. Galicję

﻿17 zachodnią i powiat Zamojski) rozszerzono na nie moc obowiązującą kodeksu napoleońskiego w r. 1810 w miej- 'sce praw aUStrjackich. Z utworzeniem Królestwa Kongresowego nastąpiła znowu zmiana stanu prawnego. Powiat Poznański i Bydgoski, które powróciły do Prus, weszły znowu pod panowanie Landrechtu. Kraków z obwodem został wolnem miastem, ale zachował prawo francuskie aż do r. 1852, w którym wprowadzono tam kodeks austrjacki z r. 1811. Powiaty Podgórze i Wieliczka przeszły pod ustawodawstwo austfjackie. W Królestwie Kongresowem pozostał w mocy nadal kodeks napoleoński. W częściach Polski, które w r. 1772, 1793 i 1795 dostały się do Rosji, obowiązywał na Litwie i Rusi przez dłuższy czas statut litewski, 'dopóki go nie zastąpiono zbiorem praw cywilnych cesarstwa rosyjskiego. Z chwilą odrodzenia się Polski obowiązywały na obszarach jej i obowiązują dotychczas następujące kodeksy: W b. Król. Kongresowem Kodeks napoleoński (ze zmianami, o których niżej), w reszcie dawnego zaboru rosyjskiego kodeks rosyjski (Tom X zwodu zakonów), w Wiel- ^opolscey kodeks niemiecki z r. 1896, w Małopolsce i na Siąsku Cieszyńskim kodeks austrjacki z r. 1811, na Spiszu f Orawie nieskodyfikowane prawo cywilne węgierskie. Kodeksy te nie wyczerpują jednak całości prawa cywilnego, które rozrzucone jest ponadto po wielu drobniejszych,ustawach, poświęconych bądź specjalnym zagadnieniom z prawa cywilnego (ustawy hipoteczne, o prawie budowli, o szkodach automobilowych, kolejowych i t p.), bądź prawu publicznemu (ustawa wodna, drogowa, lasowa i t. p.). Nad ujednostajnieniem całego ustawodawstwa cywilnego a w szczególności nad ułożeniem kodeksu cywilnego polskiego pracuje Komisja Kodyfikacyjna Rzeczypospolitej Polskiej, powołana do życia ustawą z 3 czerwca 1919 r. Nr. 44 poz. 315 dz. p.

﻿18 Niezależnie od tej, na dłuższą metę obliczonej pracy, ustawodawstwo polskie bądźto stara się usunąć zbyt rażące różnice przez nowele do praw dzielnicowych (zmiana wieku pełnoletności w kodeksie austrjąękim, uchylenie ograniczeń kobiet w kodeksie napoleońskim) bądźto reguluje pewne specjalne materje prywatno-prawne jednolicie dla całego państwa. Tu należą dekrety z dn. 4 lutego 1919 r. Nr. 13 dz. p. o patentach na wynalazki, o ochronie wzorów rysunkowych i modeli i o ochronie znaków towarowych, ustawa z 29 października 1920 r. Nr. 111 dz. u. o wspófdzielniach i t. p. Historja kodeksu Na‘poleona. Okres prawa zwyczajowego i prace kodyfikacyjne przedwstępne, — — Kodyfikacja napoleońska. Wprowadzenie kodeksu do Polski i zmiany późniejsze. We Francji przed wydaniem kodeksu obowiązywało na południu prawo rzymskie Ł zw. pisane a to zrazu nie justyniańskie lecz klasyczne z III w. po Chr. i kodeks Teodozjusza, na północy prawo zwyczajowe partykularne, które powstało z dawnych praw szczepowych germańskich i rozwinęło się drogą praktyki. W XV i XVI w. zostały te prawa zwyczajowe spisane (n. p. ia coutume de Paris etc.). Także kraje prawa pisanego (t j. rzymskiego) miały swoje zwyczaje, jednak w mniejszym zakresie. Powyższa różnolitość prawa wytworzyła dążenie do unifikacji. Objawiają się one w ordynacjach (ordonnances) królewskich, wydawanych w różnych inaterjach dla całego państwa, począwszy od XVI w. Naj sażniejsze pochodzą z połowy XVIII stulecia (o darowiznach* testamentach i t. p.), dzieła kanclerza d’Aguesseau. Także nauk a w osobach Dumoulin’a, Loisefa a zwłaszcza Pothiera

﻿19 dążyła do ujęcia praw francuskich w jednolity obraz przez wydobywanie cech spóinych. Pothier opracował całokształt prawa cywilnego francuskiego w szeregu specjalnych traktatów. Z tego dzieła czerpali w znacznej mierze redaktorowie kodeksu Napoleona. Z chwilą wybuchu rewolucji w r. 1789 występuje jeszcze Silniej dążenie do kodyfikacji. Zaczęło się od ustaw specjalnych, które miały na celu usunąć lub zreformować pewne instytucje stosownie do propagowanych idei wolności i równości. I tak zniesiono ciężary patrymonialne i podział na własność główną i użytkową, oparto system dziedziczenia ustawowego na zasadzie rowftego podziału, zniesiono substytucje, władzę ojcowską nad pełnoletnimi, ustalono pełnoletność na 21 lat, wprowadzono księgi stanu cywilnego i rozwód oraz instytucję przysposobienia (Konstytuanta i Zgromadzenie prawodawcze, 1789— 1792). Konwent wydał ważną ustawę o spadkach i ustawę o hipotekach (1794, 1795) a na jego polecenie C a raacćres przedłożył w r. 1793 w przeciągu jednego miesiąca ułożony i tylko 695 artykułów zawierający projekt kodeksu cywilnego, którego jednak Konwent nie przyjął, bo go uważał za mało postępowy. W roku 1794 przedłożył Cambaceres Konwentowi drugi projekt, jeszcze krótszy (297 art.), z którego tylko kilka artykułów uchwalono. Dyrekjorjat najpierw usunął i zmodyfikował niektóre zbyf rewphicjne akty prawodawcze Zgromadzenia Narodowego i Konwentu, wydał kilka ustaw, dotyczących obrotu nieruchomościami i nfiał się zająć dyskusją nad trzecim projektem Cainbacćresa, przedłożonym w r. 1796, jednak już nie miał czasu. Również nie miał powodzenia opracowany już po upadku Dyrektorjatu projekt Jacąueminot’a. 11. Pomyślne warunki dla opracowania kodeksu nastały dopiero z chwilą objęcia rządów przez Bonapartegó#

﻿20 zrazu w charakterze pierwszego konsula a następnie cesarza. W roku 1800 powołał on do życia komisję z Czterech i poruczył jej ułożenie projektu Najwybitniejszymi członkami komisji byli Tronchet i Portałis. W przeciągu 4 miesięcy projekt był gotów, poczem rozesłano go do zaopinjowania sądom, a po nadejściu ich opinij poddano z górą dwa lata trwającym obradom Rady stanu. Rada stanu, po przeprowadzeniu dyskusji, przedkładała projekt w ostateczpęj redakcji częściami Ciału ustawodawczemu do uchwały, Zrazu nastrój w Ciele Ustawodawczem był nieprzychylny dla projektu, głównie pod wpływem Trybunatu, który opiniował dla Ciała Ustawodawczego projekty ustaw. Aby ten nastrój znrienić, Napoleon usunął w roku 1802, za pomocą uległego mu Senatu, niewygodnych członków Ciała Ustawodawczego i Trybunatu a nadto, aby uniknąć wszelkich możliwych trudności, polecił uchwalone części projektu najpierw komunikować Trybunatowi w drodze poufnej (communication officieuse) i dopiero po wzajemnej wymianie zdań i osiągnięciu zupełnej zgody przedkładać je Ciału Ustawodawczemu, które teraz już urzędowo (communication officielle) podawało projekt do wiadomości Trybunatowi, co jednak było już tylko czczą formalnością. Napoleon brał udział w obradach Rady •Stanu, przewodniczył znakomicie i nieraz zabierał głos w kwestjach jurydycznych a nawet przyczynił się do wprowadzenia do kodeksu kilku instytucyj, na których mu ze względów politycznych zależało (rozwód, adopcja). Sam projekt był dziełem nie jego, lecz prawników, należących do Komisji i Rady Stanu, którzy zespolili obowiązujące dotychczas prawo rzymskie i zwyczajowe w jedną całość, przetworzywszy je przedtem w myśl zasad spółszesnej filozofji prawa natury oraz potrzeb swego społeczeństwa. Zasługą Napoleona było to jednak, że zwycięstwami swemi Stworzył warunki, odpowiednie dla pracy kodyfikacyjnej,

że dobrał trafnie ludzi do tej pracy, że osobiście kierując obradami, doprowadził je szybko do końca a wynikom ich zapewnił przyjęcie u organów ustawodawczych. Ciało ustawodawcze uchwalało cały projekt kodeksu sukcessywnie jako 36 odrębnych praw od marca 1803 do marca 1804 r. a wreszcie ustawą z d. 21 marca 1804 roku złączyło te wszystkie prawa w jeden „Kodeks cywilny francuski" z 2281 artykułów złożony. Zbiór prac przygotowawczych (projektów i dyskusji w ciałach prawodawczych) wydali: Fenet, Recueil complet des travaux próparatoires, 1827—1828, 15 tomów i Locró, Legislation civil etc., 1827 — 1832, 31 tomów, z których pierwsze (16 tomów) odnoszą się do kodeksu cywilnego a dalsze do kodeksu handlowego i karnego. Mallerille wydał „Analyse raisonnee de la discussion du codę cml*, 3 wyd. 1822 a wnuk Portalis’a, tegoż: „Discours, rapports et travfaux inódits sur le codę civil“, 1845. Wreszcie są wydane protokoły obrad Rady Stanu w latach 1802 —1804 (X-X1I), 5 tomów in 4°. Pierwotne brzmienie kodeksu uległo pewnej zmianie wskutek ponownego wydania urzędowego w roku 1807. Wówczas, wskutek zmiany formy rządu, zmieniono w całym kodeksie wyrazy: konsul, Rzeczpospolita, naród, na: cesarz, cesarstwo, państwo; ze względu na zarzucenie rewolucyjnej rachuby czasu zmieniono brzmienie artykułu 2261; wreszcie do art. 896 dodano drugi ustęp, do ty* Czący majoratów. W roku 1816 wydano kodeks po raz trzeci, wprowadzając słowa: król, królestwa, prokurator królewski i t. p. Nazwę napoleońskiego nadano kodekso* wi oficjalnie w roku 1807 obecnie jednak używa się we Francji nazwy: codę ciyil. 111. Napoleon, dyktując Księstwu Warszawskięmu konstytucję w r. 1807, umieścił w niej postanowienie, że prawem cywilnem Księstwa ma być kodeks ńapole*

﻿22 oński. Pomimo oporu znacznej części społeczeństwa polskiego, które chciato zatrzymać dawne prawo polskie oraz pomimo ogromnych trudności technicznych, związanych z wprowadzeniem kodeksu do Jrraju o odmiennej strukturze społecznej i odmiennych urządzeniach administracyjnych, życzeniu Napoleona stało się zadość. Dekret króla saskiego i ks. warszawskiego z 27 stycznia 1808 (dz, pr. Ks. Warszawskiego I 46) wprowadził kodeks Napoleona w brzmieniu z 3 września 1807 w Księstwie Warszawskiem z ważnością od 1 maja 1808 w miejsce dawniejszych praw pruskich. Postanowienia przechodnie zawarte są w dekrecie z 10 października 1809, dz. pr. Ks. Warsz. 11 84 i wynika z nich między innemi, że tekstem autentycznym w Polsce był i jest tekst francuski, bo zapowiedziane autentyczne tłumaczenie nie zostało ogłoszone. Wprowadzenia kodeksu Napoleona do 4 departamentów przyłączonych do Ks. Warszawskiego traktatem Wiedeńskim dotyczy dekret z 9 czerwca 1810 dz. pr. Ks. Warsz. II 220 i ustawa przechodnia z 16 stycznia 1811 dz. pr. Ks. Warsz. III 157. Zasady konstytucji Królestwa Kongresowego utrzymały kodeks napoleoński w mocy w temże Królestwie i do zamierzonego wówczas zastąpienia kodeksu Napoleona własnym polskim kodeksem, mimo prowadzonych w tym celu prac, nie przyszło. Brzmienie kodeksu uległo jednak w Polsce pewnym, dość znacznym zmianom. W miejsce tytułu XVIII księgi HI, traktującego o przywilejach i hipotekach, weszły: uchwalone w r. 1818 prawo o ustaleniu własności dóbr nieruchomych o przywilejach i hipotekach (dz. pr. Kr. P. V 295) i uchwalone w r. 1825 prawo o przywilejach i hipotekach (dz. pr. Kr. P. IX 355). W miejsce całej księgi I i .tytułu V księgi 111, traktujących o stosunkach i prawach osobistych i familijnych oraz o umowie przedślubnej, wszedł t. z w. kodeks cywilny Królestwa Polskiego z 1-go

﻿23 •czerwca 1825. Wreszcie już po upadku powstania listopadowego w miejsce szeregu artykułów kodeksu cyw. Król. Polskiego weszło prawo o małżeństwie z 12 czerwca 1836, dz. pr. XVIII 57—297. Autorem projektu ustawy hipotecznej oraz kodeksu cywilnego Królestwa Polskiego był Antoni Wyczechowski. On też przygotował projekt II księgi kodeksu, jednak Sejm projektu tego nie uchwalił. Prawo o małżeństwie z r. 1836 ułożone została przez Komitet petersburski', utworzony przez rząd rosyjski w r. 1833 w celu zbliżenia praw Królestwa Polskiego z prawami rosyjskiemi. Materjały ustawodawcze do kodeksu cywilnego Król. Polskiego wydał Mścisław Godlewski p. t: Powody urzędowe do księgi pierwszej kodeksu cywilnego Królestwa Polskiego z roku 1825 na podstawie Djarjusza senatu z roku 1825. Warszawa 1875 str. 647. Tensam wydał też Zbiór prac przygotowawczych do ustaw hipotecznych, Warszawa 1876 str. 392. Materjały do prawa •o małżeństwie wydał Hćnryk Konic p. t.: Dzieje, prawa małżeńskiego, Warszawa 1903. Po roku 1836 kodeks cywilny w Królestwie nie doznał już zmian zasadniczych. Wprawdzie Komitet petersburski wypracował jeszcze (t. j. prócz prawa o małżeństwie) projekt kodeksu cywilnego dla Królestwa Polskiego, jednak dzięki oporowi społeczeństwa polskiego, które widziało w tej akcji dążenie do ściślejszego zespolenia Królestwa Polskiego z Rosją, projekt ten nigdy nie stał się ustawą. Niektóre jednak materje prywatnó-prawne zostały później uregulowane ustawami rosyjskiemi a od r. 1918 polskiemi, przyczero wyraźnie lub milcząco uchylono odmienne artykuły kodeksu. Tu należą z ważniejszych: ukaz o majoratach z r. 1835; ros. procedura cywilna z r. 1864, wprowadzona w r. 1876 (por. art. 1524 p. c.); ustawa •o wynagrodzeniu robotników, poszkodowanych nieszczęść-

﻿24 wymi wypadkami z 2/6 1903; ust. z 13/5 1913 o polepszeniu losu dzieci nieślubnych; ust. z 12/6 1914 o prawach osobistych i majątkowych mężatek, ustawa z 1 łjpca 1921 dz. pr, nr. 64 w przedmiocie zmiany niektórych przepisów, obowiązujących w b. Królestwie Polskietth dotyczących praw kobiet (tą ostatnią wyraźnie uchylono lub zmieniono cały szereg przepisów k. c. p., k. N. i pr. m.). Pewne materje prawa cywilnego, kodeksem nieobjęte, unormowane zostały przez ustawodawstwo rosyjskie w osobnych ustawach poza kodeksem (n. p. ustawa o pr. autorskiem 1911). Ustawy te ogłaszane były także w Dzienniku praw Królestwa Polskiego, a od roku 1871 w Zbiorze praw i rozporządzeń rządowych. Najlepszem wydaniem kodeksu w języku polskim, wraz z ustawami dodatkowemi i judykaturą, jest opracowane w r. 1914 przez Towarzystwo prawnicze w Warszawie: Prawo cywilne, obowiązujące w Królestwie Polskiem. W r. 1916 wydano w Warszawie sam tekst kodeksu cywilnego, bez ustaw dodatkowych i judykatury, a z dodaniem prawa handlowego, p. t: Prawo cywilne obowiązujące w b. Królestwie polskiem. Z dawniejszych wydań, kodeksu najbardziej rozpowszechnione było Zawadzkiego Prawo cywilne, obow. w Król. Polskiem, 1861, obejmujące w trzech tomach kodeks cywilny, procedurę i prawo handlowe. Historja kodeksu austrjackiego. Okres do połowy XVIII w. — Prace kodyfikacyjne. — Po wydaniu kodeksu. I. Do XII w. obowiązywało w krajach austriackich prawo niemieckie szczepowe, bawarskie, lotrgobardzkie i alemańskie a w częściach, zamieszkałych przez ludność Słowiańską, jak Czechy, Karyntja i t p. słowiaA-

﻿25 skie. Ludność pochodzenia romańskiego, południowy Tyrol i Kościół rządziły się prawem rzymskie m. Po wyjściu z ożycia praw szczepowych zapanowało prawo zwyczajowe, opierające się na zwierciedlę szwabskiem i w wieku 13 i 14 spisywane w prywatnych księga prawt zw. „RechtSbiicher" (np. das ósterreichische Landrecht i t. p.). Także szereg miast miał swoje prawo miejskie (Wiedeń r. 1221) również prywatnie spisywane a prowincje i miasta włoskie miały swoje statuta. W Czechach ob^ wiązywało prawo czeskie, krajowe i miejskie' (Praskie). W XV wieku zaczęto, podobnie jak w Niemczech, posiłkować się prawem rzymskiem, równocześnie jednak ukazują się ustawy, przez cesarzy sankcjonowane, jak np wypracowany w r 1657 tracfątus de juribus incorpóralibus lub porządek dziedziczenia beztestamentowego z r. 1720. Cze-.cfiom nadal cesarz Ferdynand U ordynację krajową z roku 1627. w miastach zaś czeskich uzyskało najmiększą wziętość prawo miejskie, ułożone w r. 1569 przez Koldyna. Był to obraz niesłychanie pstry, utrudniający rządowi centralistycznie nastrojonemu, unifikację z tylu różnych elementów złożonego państwa. Powstała zatem myśl wydania jednego kodeksu cywilnego dla całego państwa, a prace nad nim zapoczątkowała cesarzowa Marja Teresa, powołując w r. 1851 komisję kompilacyjną do ułożenia projektu kodeksu. Owocem prac tej komisji, zakończonych w r. 1766, był t. zw. kodeks terezjański, projekt kodeksu bardzo obszerny i przesiąknięty prawem rzymśkiem, który też głównie z tych powodów nie uzyskał sankcji. W dalszym ciągu prac kodyfikacyjnych, prowafl dzonych z polecenia Marji Teresy a później Józefa II, Leopolda II i Franciszka I pojawiły się: projekt Hortena z r. 1772^, będący skróconą przeróbką kodeksu Terezjańskiego, częściowo nawet opublikowany w r. 1786 jako kodeks Józefiński oraz jeszcze krótszy projekt Martinie-Wstęp du nauki prawa cywilnego. 3

﻿26 go, przedyskutowany w latach 1793—1796 przez komisję prawodawczą i wprowadzony w roku 1797 „na próbę" w Galicji, jako t. zw. kodeks zachodnto-gaiicyjski. Kodeks zachodnio-galicyjski poddano następnie jako t. zw. projekt pierwotny, trzem czytaniom komisji kodyfikacyjnej, której referentem byt v. Zeiller. Narady trwały od roku 1801—1810 i były bardzo wyczerpujące. Uwzględniono opinje, nadesłane przez uniwersytety oraz komisje, ustanowione przy sądach apelacyjnych i ziemskich i przerobiono projekt pierwotny, grzeszący jeszczfe nieraz rozwlekłością, brakiem jasnych konstrukcyj i kazuistyką, na księgę praw cywilnych, wolną od tych wad, a przytem utrzymaną konsekwenlnie w duchu szczytnych haseł spółczesnego prawa natury i dostosowaną do potrzeb i zapatrywań swojego społeczeństwa. Kodeks ten, obejmujący 1502 §§, publikowany został przez cesarza Franciszka I w r. 1811 pod nazwą; „Powszechna księga ustaw cywilnych" z mocą wiążącą od 1 stycznia 1812 r. Projekty; terezjański, Hortena i Martiniego wraz ze Streszczeniem obrad nad niemi ogłosił drukiem v. Harrassowsky p. t.: Der .Kodex Theiesianus und seine Umarbeitungen, Wiedeń 1883/6. Protokóły wszystkich trzech czytań projektu pierwotnego wydal Ofner p. Ł: Urentwurf und Berathungsprotokolle des bsterr. ABGB, Wiedeń 1889. Nadto Stupecky opublikował dwa później odnalezione protokóły w wiedeńskiej Zeitschrift fiir Notariat, 1901 (przedruk w Przeglądzie prawa i administracji r. XXVII 1902) a Till protokóły obrad komisji apelacyjnej wschodniogaticyjskiej i komisji ziemskiej Tarnowskiej nad kodeksem z roku 1797 w Przeglądzie prawa i adm. r. 1 04 i 1909. W pracach nad kodeksem po roku 1790 brali udział z polaków: Lewiński, Nikorowicz, Grzemski i Stojowśki. III. Kodeks z r. 1811 obowiązuje obecnie w brzmieniu, zmienionem najpierw najrozmailszemi dekretami a od

﻿27 czasów konstytucyjnych ustawami austrjackiemi, następnie trzema nowelami do kodeksu cywilnego (rozporządzenia ces. z 12/10 1914, 22/7 1915 i 19/3 1916) i ordynacją o pozbawieniu własnowolności z 28/6 1916, a wreszcie ustawami polskiemi (ńp. ustawą o wieku pełnoletności z 21/10 1919 r.). Nowele z r. 1914—1916 były owocem prac dziesięcioletnich i udało im się, nie naruszając fundamentów i zasadniczych linij architektury kodeksu, postawiał go na wyżynie nowoczesnego prawa cywilnego. Bardzo pouczające materjały kodyfikacyjne, dotyczące tych nowel, są ogłoszone drukiem a mianowicie: 1. Projekt rządowy z r. 1907 z motywami. 2. Projekt subkomitetu izby panów bez motywów, 1909. 3. Projekt komisji prawniczej izby panów z r. 1912 z obszernemi motywami referenta v. Schey’a. 4. Niemal identyczny z poprzednim projekt ustawy uchwalonej przez Izbę Panów w r. 1912. 5. Objaśnienia rządowe do trzech nowel (na które rząd podzielił poprzedni jednolity projekt) w dzienniku rozporządzeń ministerstwa sprawiedliwości a to: nr. XXVII z roku 1914 str. 548 nast. (I nowela); nr. XV z r. 1915 str. 261 nast. (II nowela); nr. VI z roku 1916 str. 105 nast. (III nowela). Obok kodeksu szereg ustaw normuje kwestje prawa prywatnego, w kodeksie nieporuszone, bądźto ex professo (prawo ksiąg gruntowych z r. 1871, procedura cyw. 1895, 1896, ustawa konkursowa 1914, autorska 1895 i t. p.), bądź w związku z prawem publicznem (ustawa wodna, lasowa, drogowa i t. p.). Cały ten materjał pozakodeksowy zawarty jest: do roku 1848-go w zbiorze ustaw sądowych i zbiorze ustaw politycznych, od roku 1849-go do 1/XI 1918 w dzienniku praw państwa (austr.), od 1/X11918 w zbiorze rozporządzeń T. K. R. względnie P. K. L. oraz w dzienniku praw p. polsk. względnie dzienniku ustaw Rzp. polskiej. Indeks systematyczny: n. G1 o bo cni k, Wiedeń 1893.

﻿28 Z wydań kodeksu austriackiego w obecnem brzmieniu najlepsze jest wydatnie Schey’a w języku niemieckim, uwzględniające wszystkie dodatkowe ustawy austrjackiei judykaturę (Das allg. biirgerl. Gesetzbuch1, Wiedeń 1916, Manz) oraz podobnie dokładne jednak w większym formacie Wróblewskiego w języku polskim (Kodeks cywilny austrjacki, t. 1 1914, t. II 1916 z suplementami do tomu I ze względu na nowele, Kraków, Frommer). Historja kodeksu niemieckiego. Stan prawny przed wydaniem Kodeksu. — Praee kodyfikacyjne. Po wydaniu kodeksu. W Niemczech panowało zrazu prawo szczepowe a od XI w. terytorialne zwyczajowe prawo krajowe i lenne. W XIH i XIV w. pojawiają się prywatne zbiory tego prawa (Rechtsbucherj, z których największą wziętość uzyskało zwierciadło saskie, a na południu szwabskie. W miastach wytworzyło się drogą autonomji miejskiej i zwyczaju odrębne prawo miejskie. W wieku XV nastąpiła t. zw. recepcja prawa rzymskiego. Przygotował ją zwyczaj studjowartia prawa w Bolonii, Padwie i Bourges w szkołach glossatorów i postglossatorów a usankcjonował fakt utworzenia najwyższego sądu Rzeszy w roku 1495-ym, któremu polecono orzekać podług praw państwowych i pospolitych t. j. rzymskich. Przedmiotem recepcji było justypiańskie corpus juris ćiyilis glossowane (ąuidguid non agnoscit glossa, non agnóseit forum) z dodatkiem t. zw. authenticae Fridericianae i libri feudorum. Także prawo kanoniczne (corpus juris canonici) zostało recypowane i na podstawie

prawa rzymskiego, kanonicznego i niemieckiego praktyka niemiecka w XVII i XVIII w. wytworzyła sili geneńs prawo -zwyczajowe, tak zw. usus modernus pandectarum. Ustawodawstwo państwowe nie grało w zakresie prawa cywilnego do końca XVIII w. wybitniejszej roli, natomiast zbierano prawo partykularne, przedstawiając je w porównaniu z prawem rzymskiem i wydawano osobne prawa miejskie (Stadtrechte, Reformationen) lub krajowe (Landrecbte, n. p. Codex Maximilianeus bavaricus 1756), z końcem zaś XVIII w. spotykamy się w kilku silniejszych państwach niemieckich z kodyfikacją prawa cywilnego w pełnieni tego słowa znaczeniu. Tą kodyfikacją był w Prusiech t. zw. Landrecht pruski. Zaczęto go opracowywać w r. 1746, pierwszy projekt złożył Cocceji, drugi Karol Gottlieb Svarez. Kodeks ten, bardzo rozwlekły, obejmował przeważnie ówczesne prawo rzymskie, jednak silnie przesiąknięte zasadami prawa niemieckiego. II. Dopiero w pierwszej połowie XIX w. a mianowicie od wystąpienia Thibaufa z żądaniem kodyfikacji w r. 1814, zaczęły się starania o wydanie dla całych Niemiec jednolitego kodeksu. Przeciw Thibaufowi wystąpił jednak Savigny, który odmawiał spółczesnemu społeczeństwu zdolności do kodyfikacji i sprawa została na dłuższy czas pogrzebana. W połowie XIX w. wypracowano kilka projektów kodeksów partykularnych (najważniejszy z nich bawarski z r. 1858) a nawet w Saksonji opublikowano kodeks saski z r. 1863. Pierwszy krok na drodze ujednostajnienia prawa cywilnego w całych Niemczech uczynił Związek niemiecki, powołując w Dreźnie komisję do ułożenia prawa obligacyjnego. W roku 1866 odnośny projekt był gotów, ale wskutek rozpadnięcia się Związku nie uzyskał sankcji, Nowa, ostateczna faza w historji kodeksu niemieckiego rozpoczęła się z utworzeniem nowego cesarstwa niemiec-

kiego w r. 1871.' W r. 1874 powołano do życia komisję z pięciu (Goldschmidt, Kubel, Meyer względnie jego następca v. Schelling, Neumayr, Weber), która ułożyła plan i metodę kodeksu, poczem obszerniejsza, t zw. pierwsza komisja złożona z 11 członków (z profesorów brali w niej udział Windscheid i Roth) wygotowała na podstawie pięciu projektów częściowych t zw. I projekt i opublikowała go wraz z motywami w r. 1888. Nad projektem rozwinęła się olbrzymia literatura krytyczna, ukazało się około 600 pism a Bekker i Fischer wydali cały zbiór tych artykułów. Wszystkie projekty poprawek zebrano w 6-ciu tomach, wydanych przez Reichsjustizamt i polecono drugiej komisji, złożonej z 10 stałych i 12 niestałych członków, opracowanie projektu 11, który zrazu częściami, następnie zaś w całości został ogłoszony drukiem jako przedłożenie Rady związkowej (Bundesratsvorlage). Głównym referentem był Planck. Z pewnemi zmianami przedłożono ten projekt, jako projekt III, w r. 1896 Parlamentowi (t. zw. przedłożenie Parlamentu, Reichstagsvorlage) a komisja parlamentarna z 21 członków przyjęła projekt z pewnemi zmianami i Parlament uchwalił go 222 głosami przeciw 48. Publikacja nastąpiła 18/8 1896 r» a moc wiążąca zaczęła się 1/1 1900. Kodeks niemiecki obejmuje 2385 paragrafów. Urzędowo wydane zostały następujące materjały do kodeksu: I projekt z motywami 1883; II projekt, najpierw w częściach a następnie w całości (Bundesratsvorlage), 1895; III projekt (Reichstagsvorlage) 1896. Zusammenstellung der gutachtlichen Ausserungen zum Entwurf eines BG. gefertigt im Reichsjustizamt, 5 tomów i 1 tom dodatkowy 1890/91; Protokoły obrad II komisji, 7-m tomów w opracowaniu Achillesa, Gebharda i Spahna 1897—1899; Dęnkschrift do projektu III, wydana u Guttentaga i Liebmanna; Sprawozdanie komisji

﻿31 Parlamentu z roku 1895—96, wydane także w osobnej książce nakładem Heymanns’a i Guttentaga; wreszcie urzędowe Protokoły posiedzeń plenarnych. Zbiór pry walny wszystkich materiałów sporządził Mu gdan, Die gesamnrteń Materialien, 5 tomów 1899 i tom dodatkowy Stegemanna, dotyczący przepisów wykonawczych. III. Niektóre przepisy kodeksu niemieckiego zostały już zmienione; i tak § 72, dotyczący stowarzyszeń ustawą z 19)4 1908 o stów., § 833 ustawą z 30/5 1908 o odpowiedzialności trzymającego zwierzęta i §§ 573, 574, 1123 i 1124 ustawą z 8/6 1915. Inne materje cywilne, nieobjęte kodeksem, normuje szereg ustaw z czasu przed i po wydaniu kodeksu jakoto: ustawa o księgach gruntowych z 24/3 18ę57, procedura cywilna z prawem konkursowem z 17 maja 1898, prawo autorskie z 19/6 1901 i 9/1 1907, ustawa nakładowa z roku 1901, ustawa o nieuczciwej konkurencji 7/6 1909 i w. L Z wydań kodeksu najbardziej używane jest niemieckie Achillesa, ostatnie wydanie 1920, Berlin, Guttentag i polskie Z borowskiego, 1899, Poznań. Stosowanie prawa stanowionego. Początek i koniec mocy obowiązuj^iej ustawy. — Działanie wsteczne Badanie ważności, ustalenie tekstu — ustawy. — juris ignorantia. i interpretacja ustawy, V Ustawa zaczyna obowiązywać dopiera po jej należytym ogłoszeniu. Niektóre prawodawstwa przewidują oprócz faktu ogłoszenia osobny akt ogłoszenia (akt promulgacji) ustawy, w którym władza prawodawcza (krój lub sejnl) lub władza wykonawcza (prezydent republiki) stwierdza, że ustawa jest prawem, i zarządza jej opublikowanie i wykonanie. W innych krajach (także w Polsce) polecenie wykonania zawarte jest już w samym tekście ustawy, resztę treści tego aktu promulgacji zastępuje podpis

﻿32 organu, powołanego do ogłaszania ustaw i kóntrasygnatura odpowiednich ministrów. Organem, uprawnionym do podpisywania ustaw, był wedle uchwały sejmowej z 20-go lutego 1919 r. Nr. 19 poz. 226 dz. p., marszałek sejmu, zaś wedle art. 44 Konstytucji Rz. P. jest nim Prezydent Rzeczypospolitej. Ogłoszenie ustawy następuje w państwach nowożytnych przez wydrukowanie jej w dzienniku urzędowym, do tego przeznaczonym. Na ziemiach polskich służyły do tego celu w epoce rozbiorów u schyłku XIX i z początkiem XX w. dzienniki praw państw zaborczych. Po odrodzeniu się Polski ogłaszano ustajsy zrazu w dzienniku praw Król. Polskiego, następnie zmieniono jego nazwę na: dziennik praw państwa polskiego a wreszcie, w myśl ustawy z d. 31 lipca 1919 Nr. 66 poz. 400 na: dziennik ustaw Rzeczypospolitej polskiej. Ponadto ogłasza się ustawy i rozporządzenia w gazecie urzędowej; Monitor Polski i w dziennikach urzędowych ministerstw. Dniem ogłoszenia jest dzień wydania odnośnego numeru dziennika ustaw, podany zawsze na 1 fetr. numeru. Z dniem tym uważa się ustawę za ogłoszoną w całem państwie i obo jętnem jest, kiedy ten numer faktycznie nadejdzie do każdej miejscowości, nawet wówczas, gdyby temu nadejściu przeszkodziła siła wyższa (wojna, odcięcie z powodu zarazy i t. p.). Ustawa nie zaczyna jednak z reguły obowiązywać natychmiast z dniem ogłoszenia, gdyż trzeba pozostawić ludności pewien czas do zapoznania się z prawem. Możliwy tu jest dwojaki system. Albo moc obowiązująca rozpoczyna się dla każdej części państwa w innym momencie, zależnym od nadejścia tamże dziennika ustaw (Francja, Rosja), albo rozpoczyna się wszędzie w jednym momencie,1 po upływie pewnego, z góry określonego czasu (Austrja, Niemcy). W Polsce przyjęto drugi system. Ustawa

uchwalona przeż Sejm zyskuje moc obowiązującą w czasie przez nią samą określonym (art. 3 Konstytucji Rz. p.) Może to być jakiś c?as po ogłoszeniu, jakiś dzień, z góry kalendarzową, oznaczony albo wreszcie może to być dzień ogłoszenia. Jeżeli zaś ustawa w tym Względzie niczego nie postanawia, wchodzi ona w życie z upływem 14 dni od jej ogtosżenia (ust. z 31/7 1919 poz. 400 dz. u. Rz. p.) Ustawa przęst a.je obowiązywać z reguły przez zniesienie (abrogatio), które może być bądź wyraźne (§ 9 k. c. a, art. 4 polskiej ustawy przechodniej do Kod. Nap.) bądź milczące (derogatio tacita, § 9 k. c. a.), polegające na wydaniu nowej ustawy, sprzecznej z poprzednią (lex pośterjor derogat priori). Kwestja, czy lex posterior generalis derogat legi priori speciali, czy przeciwnie (jak sądzili Rzymianie), jest kwestją interpretacji nowej ustawy. Ustawa przestaje nadto obowiązywać przez upływ czasu, na który od początku była ograniczona (n. p. moratorium, ustawy wydane na czas pewnej wojny i t. p.) lub przez to, że s to s u n- ki, dla których ustawa została wydana znikną na zawsze lub okaże się, że nigdy nie istniały (cessante ratione legis cessat lex ipsa). lk Ustawa, która uzyskała moc obowiązującą, reguluje wyłącznie wszystkie stosunki prawne, powstające po jej wejściu w życie a ustające przed jej uchyleniem,. Ze Względu jednak na ciągłość stosunków prąWnfch oraz związek pomiędzy pewnem zdarzeniem a śkufkami jego przez dłuższy czas się objawiającymi powstaje pytanie, jak się zachowuje nowa ustawa wobec faktów i stosunków, które zaszły wzgl. powstały przed jej wydaniem. Zasadą jest, żę nowa ustawa nie działa wstecz, § 5 ust. 1 k. c. a., art. 2 k. c. Kr. P. Wynika stąd, że nawet pod panowaniem nowej ustawy ważność aktów poprzednio zawartych oraz skutki prawne dawniejszych zdarzeń, o ile chodzi o czas, przed wejściem w życie no-

﻿34 wej ustawy (es tunć), mają być ©ceniące według dawnej ustawy (n. p. kwestja, kto jest powołany do spadku reguluje się według ustawy, obowiązującej w chwili otwarcia się spadku). Największą jednak trudność sprawia odpowiedź na pytanie, czy nowa ustawa ma bezwzględnie normować ex nunc, t. j. o ile chodzi o czas po wejściu jej w życie, skutki prawne zdarzeń poprzednich i treść stosunków wzgl. stanów prawnie doniosłych. łjuż przedtem istniejących, czy też są wypadki, w których zastosowanie nowej ustawy ex nunc przecież byłoby pewnego rodzaju działaniem wstecz. Z jednej strony wzgląd na moc obowiązującą ustawy od chwili jej wejścia w życie oraz na zamiar prawodawczy, by w taki a nie w poprzednio przyjęty sposób stosunki prawne były regulowane, wymaga potwierdzenia pierwszego pytania. Z drugiej jednak strony ludność ma w tern silny i uzasadniony interes, aby istniejące stosunki prawne nie były narażone na wstrząśnięcia wskutek wydania nowych ustaw i by nie potrzeba było możliwej zmiany ustawy brać zawsze w rachubę przy urządzaniu tych stosunków życiowych, których uregulowanie od woli stron zależy. Wynika z tego, że odpowiedź nię może uwzględniać bezwzględnie jednego lub drugiego stanowiska, lecz trzeba podzielić materjal faktyczny na dwie grupy i do każdej odmienne a jej naturze i dobru społecznemu bardziej odpowiadające zastosować prawidło. Jako kryterjum podziału używała dawniejsza teoija pojęcia praw dobrze mabytych, do których zasadniczo nowej ustawy nawet ex nunc nie należało stosować. Jednak bliższe określenie tego pojęcia nie udało się i zamiast kwestji, postawionej jak wyżej, powstała kwestja, co można uważać za prawo dobrze nabyte. Natomiast judykaiura i praktyka ustaw przejściowych, wyliczających imiennie, do jakich stosunków, już dawniej istniejących, nowa ustawa i na przyszłość nie ma zastosowania, usta-

35 — liły szereg konkretnych zasad. I tak nowa ustawa wchadzi bezwzględnie w zastosowanie, gdy chodzTo wymogi zdolności prawnej lub zdolności do działań prawnych lub o warunki, uzasadniające dla kogoś m o ż l iwo_ś ć nabycia pewnych praw. Możliwe jest zatem, że wskutek wydania nowych przepisów o wieku pełnoletności, osoby, które według dawnej ustawy miały nadzieję uzyskać własnowolność wcześniej, uzyskają ją później, albo że zasiedzenie, za panowania poprzedniej ustawy jeszcze nie ukończone, musi uczynić zadość nowym wymogom, aby za panowania nowej ustawy doprowadzić do nabycia prawa. O' ile chodzi o treść dłużej trwającego stosunku prawnego albo o skutki prawne dawniejszego zdarzenia, to zasadniczo regulują się one również wedle nowego prawa tak, iż istniejące stosunki doznają zmiany, np. gdy nowa ustawa zmienia treść prawa własności, wprowadza zasadę, odszkodowania pieniężnego zamiast w naturze, wprowadza nowe zakazy pozbywania i t. p. Ma to miejsce w tych wszystkich wypadkach, gdy zdarzenie, zaistniałe pod panowaniem dawniejszej ustawy, jest wprawdzie przyczyną powstania stosunku prawnego lub zaistnienia pewnych skutków prawnych, jednak zresztą nie wpływa na sposób unormowania tego stosunku lub tych skutków. Natomiast w tych wypadkach, w których ustawa nie reguluje jakiegoś stosunku autorytatywnie, lecz bierze przytem wzgląd na okoliczności towarzyszące jego powstaniu, w szczególności na wolę stron kontraktujących, ich doferą wiarę, winę i t p., nowa ustawa nie ma zastosowania nawet ex nunc, bo to byłoby już do, pewnego stopnia działaniem wstecznem, nowa ustawa zmieniłaby prawną doniosłość zdarzenia dawniejszego. I tak nowa ustawa, zmieniająca wzajemne prawa i obowiązki kontraktowe lub rozmiar odszkodowania nie stosuje się do umów, poprzednio zawartych lub roszczeń odszkodowawczych, wynikłych z daw-

﻿36 niejszego uszkodzenia. W tym duchu też należy (scieśniająco) interpretować wyrażenie o „prawach poprzednio nabytych" w § 5 k. c. a. Okazuje się z tego, że zasada, iż ustawa nie działa wstecz, ma znaczenie w dwóch kierunkach: 1. nowa ustawa pozostawia nietkniętym poprzedni stan prawny aż do jej ogłoszenia; 2 nowa ustawa i po. swojem ogłoszeniu nie stosuje się do tych stosunków, dawniej powstałych, których sposób uregHiowania zależy od konkretnych stanów faktycznych, towarzyszących ich powstaniu. Od tej zasady mogą być wyjątki w dwóch kierunkach. Z jednej strony ustawa może się uważać za tak doniosłą dla dobra ogółu, że przyzjiaLpe. s-o-b-ie- wyraźnie moc wsteczną, n. p. stanowi, że prawo pewnych osób powołanych dopiero przez nią do dziedziczenia, może być wykonane nawet odnośnie do spadków, przed wydaniem ustawy otwartych (działanie wsteczne ex tunc), albo stanowi, że obowiązki służbodawcy, przez nią wprowadzone, od jej ogłoszenia wchodzą w zastosowanie także odnośnie do kontraktów służbowych poprzednio zawartych (działanie wsteczne ex nunc). Dalej stosowanie ustawy z mocą wsteczną wskazane jest wówczas, gdy ona jest tylko formalnie nowym przepisem, materjalnie zaś zawiera jedynie autenłyczną interpretację poprzedniej niejasnej lub dwuznacznej ustawy, albo wreszcie, gdy powodem jej wydania były względy porządku publicznego lub etyczne. Z drugiej strony ustawa może ze względów praktycznych i ze względu na możliwą szkodę osób trzecich ograniczyć swe działanie nawet w tych wypadkach których ono nie byłoby działaniem z mocą wsteczną. N- P- czas przedawnienia lub zasiedzenia krótszy od wymaganego poprzednią ustawą, upłynąć musi w całości od -chwili wejścia w życie nowej ustawy. Ale można się też powołać na upływ przedawnienia wedle dawnej ustawy,

﻿37 jeżeli on kończy się wcześniej (§ 6 patentu, wprowadzającego k. c. a.). Nowe przepisy o obowiązkach ojca nieślubnego wchodzą w zastosowanie tylko wówczas, gdy dziecko urodziło się po wejściu w życie nowej ustawy (§ 14 uśt. I pierwszej noweli do k. c. a,) IU» 0 ije ustawa obowiązuje i do danego wypadku w myśl wywodów pod II ma zastosowanie, obojętnem jest, czy osoby, których konkretny stosunek reguluje, znały ją lub nie. Nieznajomością ustawy nikt zasłaniać się nie może, § 2 k. c. a. Wyjątek od tej zasady zachodziwówczas, gdy nieznajomość ustawy wpłynęła na wewnętrzną motywację osoby w jej działaniu, a ta motywacją odgrywa w prawie znaczenie. Kodeks austrjacki wylicza nawet kilka wypadków, w których: „error jUris non nocet“-1 tak posiadanie bezprawne może być wskutek błędu co do prawa posiadaniem w dobrej wierze, § 326. Kto uiścił się z nieistniejącego długu skutkiem błędu co do prawa, może żądać zwrotu (condictio indebitij, § 1431. Rozporządzenie na wypadek śmierci jest nieważne, jeżeli błąd co do prawa był jedyną pobudką działania, § 571. O Wypadku, gdy błąd co do prawa zaistniał przy zawarciu aktu prawnego między żyjącymi np. przy zawarciu umowy, kodeks austrjacki nie wspomipa i praktyka skłania się do stosowania § 2, sądzę jednak, że akt taki może być unieważniony, jeżeli istnieją inne wymogi unieważnienia aktu z powodu błędu, bo zachódżj tu takasama niezgodność woli z oświadczeniem, jjąk przy błędzie co do faktu a § 2 odnosi się do wypadków, gdy przepis prawny wypowiada pewne normy bezpośrednio (n. p. przedawnienie) a nie za pośrednictwem woli stron, objawionej w akcie prawnym. Tesame zasady co do skutków nieznajomości ustawy, jako wynikające z istoty rzeczy, obowiązują' także i w odniesieniu do innych kodeksów, jakkolwiek tam nie są wyraźnie wypowiedziane.

﻿38 JV. Pierwszą czynnością sędziego, zanim zastosuje ustaw^jest stwierdzenie, czy ona już wzgl. jeszcze obowiązuje, a to stosownie do zasad, wyłożonych wyżej pod I. O ile chodzi o ustawę w formalnem tego słowa znaczeniu, me ma sędzia prawa dalszego badania, czy ustawa, prawidłowo ogłoszona, ważnie przyszła do skutku (art 81 konstytucji). Natomiast możeń powinien badać ważność rozporządzeń, n. p. ze względu na wymóg upoważnienia ustawowego, kompetencję władz i t. p. Następną czynnością jest ustalenie poprawnego tekstu ustawy. Dziś czynność ta nie przedstawia trudności wobec systemu ogłaszania ustaw w dzienniku ustaw, wydawanym przez organa państwowe. A jednak od czasu do czasu w tekście publikowanym znajduje się pomyłka redakcyjna lub błąd drukarski, co można poznać po braku logicznego uzasadnienia, rażącej sprzeczności z innymi przepisami ustawy a zarazem po łatwości korektory przez zmianę jednego słowa lub szyku słów. N. p. § 290 k. c. a. Zwykle pomyłki takie bywają po pewnym czasie urzędownie sprostowane. Tłumaczenie ustawy jest czynnością umysłową, której zadaniem jest ustalenie’ znaczenia ustaw 'wydobycie wszystkich konsekwencyj. jakie z, tego znaczenia ustawy wynikają dla rozstrzygania konkretnych wypadków, w ustawie żresztą_ wyraźnie nie. rozstrzygniętych. Interpretować ustawę musi tak uczony, jak i sędzia, jednak uczony, nie mając konkretnych wypadków przed sobą, rozumuje bardziej abstrakcyjnie i skutkiem tego narażony jest na niebezpieczeństwo, że oddali się od drogi wskazanej potrzebami społeczeństwa. Sędzia natomiast, który interpretuje ustawę ze względu na jeden konkretny wypadek, narażony jest na niebezpieczeństwo, że będzie interpretował ikstawę pod ciasnym kątem widzenia odnośnej sytuacji faktycznej, nie uwzględniając całokształtu problemu socjalnego, z którym ta sytuacja pozostaje w związku i dla którego prze-

pis wydany został. Dlatego tylko połączenie tych dwóch funkcyj, uczonego i Sędziego, cżyli teorji i praktyki zapewnia rzeczywiście trafną i płodną interpretację ustawy. Jeżeli chodzi o ustalenie znaczenia przepisu, należy w pierwszym rzędzie kierować się znaczeniem wyrazów ustawy w ich związku gramatycznym i logicznym (interpretacja słowna).- Wyrazy, mogące mieć więcej znaczeń należy brać w ich znaczeniu codziennem, chyba, że ustawodawca stale używa pewnych wyrazów w szczególnem, technicznem znaczeniu albo, że konieczność użycia ich w innem znaczeniu wynika z innych okoliczności, które wykładający powinien uwzględnić. Temi innemi okolicznościami są momenty, wskazujące bezpośrednio, t. j. niezależnie od użytych wyrazów, na wolę prawo dawcy, n. p. umieszczenie przepisu systematyczne, materjaiy prawodawcze, bezpośrednia przyczyna wydania ustawy (occasio legis) i t. p. Ustawa nie jest sztuką dla sztuki, jest zawsze środkiem do celu, narzędziem do wprowadzenia i utrzymania porządku w społeczeństwie. Stąd każdy przepis ma swe przeznaczenie (ratio legis), i z tego przeznaczenia przepisu można też znaczenie jego i doniosłość ustalić. Ze wszystkich postanowień ustawy zaś można przy pomocy nauki ■wysnuwać pewne przewodnie myśli, pewne zasadnicze zapatrywania i Używać ich następnie jako korektora przy ustalaniu znaczenia poszczególnych przepisów (ratio juris). Ponieważ ustawodawca wydaje ustawę nie dla siebie lecz dla społeczeństwa, przeto przyjąć należy, iż nie będzie sprzeczne z jego wolą takie tłumaczenie ustawy które najwięcej celom tego społeczeństwa, jego zapatrywaniom etycznym oraz potrzebom socjalnym i gospodarczym odpowiada. O ile więc takie znaczenie w brzmieniu ustawy się mieści, należy mu dać w] każdym razie pierwszeństwo przed znaczeniem, które może pierwotnie miał

﻿40 prawodawca na oku, które jednak już nie odpowiada zmienionym stosunkom. Natomiast zbyt daleko idą zapatrywania (Wach), że ustawa zawsze odrywa się od woli prawodawcy j tylko sama z siebie a nie z woli prawodawcy ma być interpretowana. Interpretując ustawę wyżej podaną metodą, dojdzie się często do odmiennego znaczenia, niż wynikałoby z samej słownej interpretacji. Mówimy wówczas o interpretacji ścieśniającej lub rozszerzającej albo nawet wprost zmieniającej gramatyczne znaczenie ustawy. Interpretator nie może jednak poprzestać na stwierdzeniu właściwego znaczenia przepisu, on musi też wydobyć z niego konsekwencje, wydobyć rozstrzygnięcia, w ustawie nie wypowiedziane ale z niej logicznie wynikające. Może to nastąpić drogą operacyj logicznych, jak np. arg. a maiore ad minus, a minore ad maius, a contr ario. Może dalej interpretator uwzględniając cel przepisu lub zasadnicze myśli ustawy, stosować przepis do wypadków, nim nieobjętych, drogą analogji, jeżeli nie przeszkadza temu stwierdzenie, że przepis ten jest tylko wyjątkiem od reguły, którego analogicznie stosować nie można. Zasada, że wyjątków analogicznie stosować nie można, tylko z ograniczeniem jest słuszna: analogja z przepisu wyjątkowego jest możliwa, jeżeli w danym do rozstrzygnięcia wypadku spełnione są tesame warunki, które wywołały wydanie przepisu wyjątkowego tak, iż analogiczne zastosowanie prawa pozostanie w obrębie tejsamej ratio jufjs. która spowodowała wydanie przepisu wyjątkowego. N. p. przepis § 542 k. c. a., że nie może dziedziczyć ten, kto spadkodawcę zmusił do zrobienia testamentu lub jego testament zniszczył, jest przepisem wyjątkowym, można go jednak zastosować analogicznie do wypadku, gdy ktoś testament podrobił.

Kodeks austriacki wypowiada niektóre zasady interpretacji ustaw w § 6 i 7. Jednak sposobu interpretacji ustawodawca przepisywać nie może, takie przepisy pozbawione są treści wiążącej (z wyjątkiem przepisu, poruczającego sędziemu wyszukanie odpowiedniej nowej normy dla konkretnego wypadku, co jednak nie jest tłumaczeniem prawa, leci poszukiwaniem prawa przez sędziego i o czem będzie mowa niżej). Dlatego słusznie kodeksy niemiecki i napoleoński takich reguł nie zawierają, pozostawiając je nauce. Interpretacja autentyczna, wiążąca sądy na przyszłość, jest wyłącznie rzeczą prawodawcy (lub zwyczaju) i jest często formą nowego przepisu prawnego, wyposażonego w moc wsteczną. Wstęp do nauki prawa cywilnego.

﻿ROZDZIAŁ 1IL O ŹRÓDŁACH PRAWA NIESTANOWIONEGO. Prawo zwyczajowe. Zwyczaje jako źródło prawa, — Zwyczaje jako środek interpretacji woli stron. Ł Prawem zwyczajowym nazywamy normy, których źródtEm nie jest ustawa, które zatem nie byty nigdy jako norma powszechnie obowiązująca ogłoszone ale które przejawiają się w stałym sposobie zachowania się ludności. Naukowe- określenie istoty prawa zwyczajowego nie jest łatwe. Szkoła historyczna z Savigny’m i Puchtą na czele upatrywała jego istotę i źródło mocy obowiązującej w przeświadczeniu ogółu ludności, że tak być powinno. Nowsza nauka niemiecka, wychodząc z założenia, że każda norma prawna pochodzi z woli ludności, upatruje w zwyczaju objaw woli ludności, by pewne zachowanie się było obligatoryjnem. Inni wreszcie, za wzorem prawników rzymskich, upatrują w zwyczaju milczące ogólne uznanie czegoś za obowiązującą normę (tacitus consensus populi) albo nawet uznanie ze strony tegp, kto mając władzę prawodawczą, zwyczaj toleruje (tacitus consensus priticipis). Drugiem źródłem sporów naukowych jest Westja ustalenia z n a m i o n, z których można poznać, czy pewien praktykowany sposób zachowania się jest objawem prawa zwycza-

﻿43 jowego. Szkota niemiecka ustaliła cały szereg takich znamion, jak: powszechność zwyczaju, jednolitość, trwałość, stosowanie się do niego z wolą urzeczywistnienia normy prawnej, świadomość L j. brak błędu co do prawa, wreszcie zgodność zwyczaju z postulatami rozumu, dobrych obyczajów f porządku państwowego. Inni, zdając sobie sprawę z trudności uchwycenia każdego z tych znamion w praktycznem życiu, wolą upatrywać prawo zwyczajowe tylko w zachowaniu się tego czynnika, który w państwie właśnie do urzeczywistniania prawa ciągle i bez przerwy jest powołany t j. sądu i przyjmują prawo zwyczajowe wówczas, gdy sądy stale rozstrzygają pewien wypadek według normy, która w żadnej ustawie nie jest wypowiedziana. Pamiętać jednak należy, że w tej kwestji stała praktyka sądów może mieć dwojakie znaczenie: albo praktyka sądowa, nie będąc sama źródłem prawa, jest tylko pomnikiem, zewnętrznem znamieniem prawa zwyczajowego istniejącego wśród ludności; to ma miejsce wówczas, gdy sąd w orzeczeniach swych stale powołuje się na istnienie prawa zwyczajowego; albo praktyka sądowa jako taka jest przejawem prawa zwyczajowego (usus fori), jeżeli sądy rozstrzygają stale pewien wypadek w sposób, który sędzia uważa w danym wypadku za najlepszy i stosąje dlatego, bo ustawodawstwo zawiera lukę. O tem źródle prawa p. niżej. Znaczenie zwyczaju jako źródła prawą, dawniej bardzo doniosłe Wobec szczupłości ustawodawstwa i słabej władzy królewskiej, zmalało w nowszych czasach z powodu wzmocnienia się potęgi państwa wobec jednostki, z powoda skomplikowania się stosunków życia a wreszcie z powodu istnienia stale funkcjonujących urządzeń do wydawania ustaw w myśl życzeń ludności, jak sejmy czy parlamenty. Niektóre kodeksy, jak np. kodeks austrjacki w § 10, wyraźnie zabraniają uwzględniania zwyczajów z wy-

﻿44 jątkiem wypadków, w których ustawa sama się na zwyczaj powołuje, np. w kwestji terminu wypowiadania umów najmu i t. p. Kodeks szwajcarski przeciwnie pozwala powoływać się na prawo zwyczajowe w braku normy ustawowej (art. 1)1 Kodeksy niemiecki i francuski milczą o zwyczajach. Niemiecki, jak wynika z materjałów kodyfikacyjnych, zwłaszcza z protokółów II komisji, wyszedł z zapatrywania, że zwyczaj jest taksamo objawem woli społeczeństwa, jak ustawa i że ma siłę uchylenia dawniejszej ustawy a zatem i przepisu kodeksu, któryby wykluczał zwyczajowe prawo. Francuski, jak można sądzić z nastrojów i potrzeb, istniejących w chwili jego układania, nie uznawał zwyczaju w ogóle za źródło prawa, uważał zaś, że w wypadku, gdy się ustawa sama na pewien zwyczaj powołuje, siła, normatywna płynie z ustawy, nie ze zwyczaju. II, Natomiast i dziś w pewnym zakresie zwyczaj ma donfrtSłe znaczenie w prawie jako środek interpretowania umów. Tu należą zwłaszcza t zw. usance handlowe. Starano się upatrywać różnicę między tęmi zwyczajami a zwyczajami, rodzącerni prawo zwyczajowe, w braku woli urzeczywistnienia normy ogólnie obowiązującej. Jednak ta różnica jest tak nieuchwytną w życiu praktycznem, że nie może stanowić dostatecznej podstawy dla utworzenia dwóch oddzielnych grup zwyczajów prawnych. Raczej należy poprzestać na stwierdzeniu, że w ogólnej grupie zwyczajów prawnych dadzą się odróżnić takie, które dotyczą sposobu zawierania umów i kształtowania stosunku prawnego ipiędzy umawiającymi Się; te zwyczaje, choćby w danym wypadku nie uzasadniały istnienia prawa zwyczajowego (lokalny charakter i t pj, mogą być uwzględniane jako środek objaśnienia woli Stron, przy zawarciu aktu prawnego nie dość jasno i wyczerpująco wyrażonej (por. §§ 863 i 914 k. c. a., art. 1135 i 1159 k. N., § 157 k. c. n.).

Nauka prawa. W Ogólności. — Literatura francuska, odnosząca się do kodeksu Napoleona. — Literatura polska tegoż kodeksu. — Literatura kodeksu austriackiego. — Literatura kodeksu niemieckiego. — Literatura prawa cywilnego trzech dzielnic. Zadaniem nauki prawa, jak pięknie wyraża się Ti 11 w swoim podręczniku prawa prywatnego, tom I str. 77, jest: wyjaśniać istotę i funkcję prawa we wszystkich kierunkach, badać jego początki i rozwój w dziejach ludzkości rozwijać jego zasady kierujące i wysnuwać ich konsekwencję; w zastosowaniu zaś do danego prawa pozytywnego badać zasady jego pod względem ich powstania, rozwoju i wewnętrznej ich łączności, porządkować je podług pewnych punktów widzenia? wykrywać myśli zasadnicze i przedstawiać je w formie abstrakcyjnej, wreszcie oceniać je krytycznie i wyprowadzać wnioski o tem, co prawem być powinno. Działalność naukowa idzie więc w trojakim kierunku: filozoficznym, historycznym i dogmatycznym. Jeżeli nauka dojdzie w zakresie dogmatyki do zgodnych rezultatów, a mianowicie do ustalenia pewnych norm jako obowiązujących, jakkolwiek one wyraźnie w ustawie lub prawie zwyezajowem nie są wypowiedziane, natenczas możnaby upatrywać w tem funkcję prawotwórczą, bo wówczas zapewne i sądy i ludność będą te normy stosować. Ale mimo to przyznawanie nauce prawa funkcji bezpośredniego tworzenia prawa nie wydaje się słusznem, bo po pierwsze, jeżeliby nawet zdanie nauki uzyskało posłuch, to siłę wiążącą będą czerpać odnośne normy nie z doktryny jako takiej, lecz z prawa pozytywnego, które nauka w tym wypadku wykryła wzgl. wyjaśniła a powtóre zdanie nauki jako takiej, nikogo nie wiąże i zdarza się, że nieraz sądy rozstrzygają wbrew communis opinio doctorum. I tak np.

﻿46 w nauce prawa austrjackiego zgoda panuje co do tego, że dziedzic, o ile spadku nie odrzucił, może go przyjąć jeszcze zawsze aż do chwili przedawnienia prawa spadkowego, które następuje po 30 latach, natomiast praktyka rozstrzyga, że dziedzic, który wezwany do oświadczenia się przez sąd, tego oświadczenia nie składa, traci jako milcząco się zrzekający, prawo przyjęcia spadku. Natomiast nie da się zaprzeczyć olbrzymi wpływ nauki prawa, kształtującej już na uniwersytecie umysły prawników praktycznych, na legislatywę i jurysprudencję. Nauka prawa cywilnego, obowiązującego w Polsce, z natury rzeczy dzieli się na odłamy według ustawodawstw, które były jej podłożem. Ponieważ ustawodawstwa te są pochodzenia obcego, przeto i literatura odnośna jest przeważnie obcą, istnieje jednak poważna literatura polska w zakresie kodeksu austrjackiego i napoleońskiego, obejmująca nietylko cenne rozprawy i monografje, ale także opracowania całokształtu prawa cywilnego. Opracowania całokształtu prawa cywilnego rozpadają się na dwie kategorje: jedne idą porządkiem artykułów wżgl. paragrafów kodeksu i objaśniają każdy z nich wyczerpująco, drugie przedstawiają raaterjał prawny w sposób naukowy, zbierając razem pojęcia, do siebie należące i wiążąc wszystko w harmonijnie zbudowany system. Pierwsze nazywamy komentarzami, drugie systemami. II. Literatura francuska kodeksu Napoleona. Komentarze pisane w pierwszej połowie XIX wieku są już dziś przestarzałe, natomiast trwałą wartość naukową posiada systematyczne dzieło niemca Zachariae’go, Handbuch des franzósischen Civilrechts, wydane po raz pierwszy w r. 1808 a po raz ostatni, w opracowaniu Cromego, w r; 1894/5. Na język polski przełożono komentarze Malleyilla (tylko w rękopisie) i Delsola (1874^

﻿— 47 - Bibljoteka umiejętności prawnych) oraz dwukrotnie system Zachariae’go (Cukrowicz 1845, Kraków i Ostapowicz, 1867 Dzielą systematyczne francuskie, idące jednak przeważnie porządkiem kodeksu, pochodzą z drugiej potowy XIX wieku. Do najcelniejszych należą: Demolombe, Cours de codę Napoleon, 31 tomów, stanowiących szereg oddzielnych traktatów, z których traktat o spadkach został przełażony na język polski przez Nowakowskiego, w roku 1900; Baudry-Lacanti nerie, Traitć theorique et pratique de droit ciwil, 29 tomów, dzieło zbiorowe, którego poszczególne części, stanowiące dla siebie zamkniętą całość, opracowali najwybitniejsi profesorowie prawa; tegoż, Preci de droit civil, systematyczny podręcznik w trzech tomach; Aubry et Rau, Cours de droit civil, podręcznik ułożony na wzór systemu Zachariae’go; Planiol, Traite elćmentaire de droit civil, siódme wydanie 1915 1919, dzieło pierwszorzędnej wartości i dziś bardzo rozpowszechnione/ Wreszcie Capitant, Introduction a Tetude de droit civil, 1912, 1 tom, zawierający systemem niemieckim opracow m . część ogólną prawa cywilnego. Ponadto istnieją we Francji t. zw. słowniki, 1 eksy kony prawa cywilnego, w których" zebrane są w porządku alfabetycznym artykuły całego szeregu spółpracowników przedstawiające, najnowszy stan nauki i jddykatury w każdej kwestji prawą cywilnego. Największem takiem dziełem jest Dalio z Jurjsprudehce generał (Dalloz alphabćtiąue), drugie wydanie w 44 tomach in 4° pod nazwą: Repertoire mćthodique, 1869 i Suplement, 19 tomów 1887—1897. Z czasopism prawniczych francuskich najważniejsze sąr Revue critiąue de Ićgisl ation et dejurisprudence, powstała z połączenia się Revue de Legislation et de jurisprudence i z Revue critique de jurisprudence w roku 1853; Revue pratique de droit francais; Revue

48 gśn&ral du droit, de la legislation .et de la jurisprudence; Revue trimestrielle de droit civil od roku 1902; La Revue de droit International priye od roku 1905 i Le Journal de droit international prive. Bibliografję podają: Dramard, BibJiographie raisonnee du droit civil, 1879 oraz perjodycznie ukazująca się Bibliographie generał de livreś de droit et de jurlsprudence. III. Literatura kodeksu napoleońskiego w Polsce. W pierwszych latach po wprowadzeniu kodeksu Napoleona do Polski literatura jego polska ograniczała się do tłumaczeń (wydanie rządowe z r. 1807 i 1808’ Szaniawski 1810, Bohusz 1810* w trzech językach Szaniawski 1813, anonimowe 1829) słowniczków (Laube 1808, Stawiąrski 1811) oraz krytycznych uwag nad kodeksem francuskim, zdążających do reformy i rzeczywiście częściowo uwieńczonych rezultatem (Węgrzęcki, Uwagi nad I księgą Kod. Nap. 1821, Hubę Romuald, Uwagi nad systemem kodeksu cyw. francuskiego, 1829, Stawiarski, Komentarz do ordyhacji hipotecznej pruskiej, 1808; .Pliszka, Rzecz o sukcesji, 1827 i i.). Ponadto są nieliczne monografje (np. K a m i eń s ki, o przedawitiemu). W związku z projektowaną reformą kodeksu, wydał Grabowski: Pogody do projektu tytułu II i III księgi drugiej fol. str. 107 i 66, Min as o w ic z|, Uwagi nad rozdziałem 1 tytułu III księgi III projektu kodeksu cywilnego. Dopiero w II połowie w. XIX, kiedy myśl rewizji kocadeksu upadła całkowicie, spotykamy opracowania łości, przeważnie systemem komentarzy francuskich. Tu należą: Wołowski, Kurs kodeksu cywilńqjo» 2 tomy 1868, O kolski, Zasady prawa cywilnego, obowiązującego w Królestwie, 1885 wreszcie FI a mm, Interpretacją kodeksu cywilnego Królestwa Polskiego 1888, ponadto wydana w Krakowie w r. 1852 książka Piotra Burzyńskie-

go, mająca być systematycznem przedstawieniem prawa obowiązującego francuskiego p. t Wykład prawa cywilnego francuskiego. W drugiej połowie XIX wieku rozbijać się też zaczyna poważniejsza literatura monograficzna. Do jej najcelniejszych pomników należą: Władysława Ho lewiński eg o O stosunkach majątkowych między małżonkami, 1861 i O zobowiązaniach wedle kodeksu Napoleona 1875, Walentego Dutkiewicza Prawo hipoteczne w Król. Polskiem 1850 (komentarz), Józefowicza Przepisy o hipotekach/Kar o la Dunina Spadkobranie beztestamentowe 1878 i Ograniczenia prawa własności, 1880, wreszcie Włodzimierza Spasowicza Prawa autorskie i kontreiakcja 1874, O prawie własności w literaturze, 1887. Z autorów, współcześnie jeszcze żyjących pisali monografje głównie w czasopismach prawniczych: Taraszkiewicz, (O akcji pauljańskiej 1891 i Teoq'a darowizn rękodajnych 1902), Koczanowićz, Konic, Rundstein, Ochimowski, Lutostański, (Zaręczyny w prawie małżeńskiem z r. 1836), Bukowiecki, Rakowiecki €ir Interesujące przyczynki do histo/ji ustawodawstwa cywilnego w Polsce po wprowadzeniu kodeksu Napolepna wydał i wydaje ]. J. Litauer, p. t. Materjały do rewizji kodeksu cywilnego. W szczególności ukazały się dotychczas: materjały do, projektu kś. II kodeksu, wypracowanego za czasów Królestwa Kongresowego (pT i. Materjały do rewizji kodeksu cywilnego, t. I) oraz materjały do projektu, wypracowanego przez komitet petersburski po upadku powstania listopadowego (w Kwartalniku prawa cywilnego i karnego r. I 1918 i w Przeglądzie prawa i adm. r. XVI, 1921). Z czasopism prawniczych wychodzą: w byłym zaborze rosyjskim: Themis polska, która najpierw wychodziła od roku 1828—1832 a następnie wznowioną zo- ﻿49

stała w roku 1913; Gazeta Sądowa Warszawska, która wychodzi dotychczas bez przerwy od roku 18731 Kwartalnik prawa cywilnego i hadlo wego, założony w r. 1916, od roku 1918 wychodzi pod nazwą: Kwartalnik prawa cywilnego i karąegęV Z dawniejszych zasługują na 1900). wzmiankę: Bibljoteka umiejętności prawnych, wydawnictwo zbiorowe wydawane od r. 1873—1889, w któretn v. zamieszczano nietylko monograficzne prace ale i dzieła (pr. obszerniejsze, dotyczące różnych działów prawa. IV. Literatura kodeksu austrjackiego. Z komentarzy, pochodzących z pierwszej potowy XIX w. zactio-Schuster wał do dziś wielką wartość ważny jako uzupełnienie materjalów kodyfikacyjnych komentarz niemiecki v. Zeill.era w 4 tomach, 1811 — 1813. Z nowszej literatury naukowej wymienić należy przcdewszystkiem System Ungera, obejma jący część ogólną (tom 1 i II) i prawo spadkowe (tom VI), wydany po raz pierwszy w latach 1856/63 ząś po raz ostatni w latach 1892/4, Dziełem tern, niestety niewykończonęm, wskazał Ungeij sposób prawdziwie naukowego opracowania prawa austrjackiego. Z późniejszych opracowań systematycznych najważniejsze są: Burckharda, obejmujące tylko część ogólną w dwóch tomach, 1883/9, Krasnopolskiego w opracowaniu Kafki, obejmująceprawo obligacyjne (t. 111 1910), familijne (t. IV 1911) i spadkowe (t. V 1914) i wreszcie Krainza,. wydane zrazu przez Pfaffa a następnie zupełnie przerobione, zwłaszcza w 5 wydaniu, przez Ehrenzweiga. Jest to obecnie najlepszy podręcznik niemiecki prawa cywilnego austrjackiego, wyczerpuje całość przedmiotu w dwóch tomach (li I 1913, t. II cz. 1 1915, t. II cz. 2 1917), uwzględnia najnowszy stan nauki, europejskiej oraz judykaturęyz więzły zarys p r, „Grundrisś des óster. Zivilrechts“ opracowali: Pfersche (część ogólną 1907 i prawo rzeczowe 1911), Demelius (pr rzeczo-Bonnott

v. Anders (pr. familijne 1911 i spadkowe, 1910). Postanowienia rzeczowe nowel 1914/16 opracował systematycznie Klang a obligacyjne W eh li. Z nowszych komentarzy ńajwiększem wzięciem w praktyce cieszy się komentarz St ubenramcha, wydany po raz 8 w r. 1902/3, w dwóch tomach, zaś dziełem wysoce naukowem jest komentarz Pfaffa i Hof manna, tom I część 1 i 2, 1877—1882, tom 11 część 1 -5, 1877—1887 i Excurse do tomu 11877—1889, do tomu 11 1878—1884 niestety niewykończony, gdyż tom obejmuje komentarz do § 1 13, tom II do § 531—761 k. c. a. Komentarz do I noweli wydał: v. Schey p. L Die Teilnovelle zum A. B. G. B. Wiedeń 1915. Polska literatura zajmuje poczestne miejsce w literaturze prawa cywilnego austriackiego. ProL Till ogłosił pierwszy obszerny i zupełny system tego prawa p. t. Prawo prywatną austrjackie (t. I wyd. 3 1911, t II dział 1 wyd. 3, 1913, tom II wydanie 2, 1892, tom III 1895, tom IV 1897, 'tom V 1902, tom VI 1904, Zarys materjalnego prawa konkursowego, wyd. 2 1909); prof. Fryderyk Zoll (ml.) wydał: Ausfr prawo prywatne (Część ogólna, wyd, 2 1909, Zobowiązania 1907), oraz zwięzły zarys austriackiego prawa cywilnego w jednym tomie (wydanie 2^ 1921), pierwsze,w ogóle opracowanie całokształtu prawą cywilnego austrjackiegd według stanu, wytworzonego nowelami 1914/16. Same nowele opracowali: Till, Nowela (I) do kodeksu cywilnego austrjackiego, Kraków 191 Longchamps, Pierwsza i druga nowela do ustawy cywilnej, Lwów, 1916; Till, Druga i trzecia nowela dó k. c. a., Lwów 1916; Wróblewski; Nowele do austr. kodeksu cywilnego, Kraków 1916. Uwzględnia wszystkie trzy nowele i ordynację dótyczącą pozbawienia własnowolnośći z 28/6 1916 nr. 207 dz. p. Komentarz polski do k. c. a. zaczęli wydawać: Ja worski i Wróble wski. Tom I z. 1—3 (wstęp) ukazał się w r. 1900, tom III (prawo spadkowe) w r. 1904.

Literatura monograficzna jest bardzo obfita. W języku polskim pisali obszerniejsze monografje i rozprawy: Wawel-Louis, Madeyski Jaworski, Till, Zoll, Wróblewski, Dniestrzański, Liljenfeld, Doliński, Chlamtacz, Dziędzielewicz, Fischlowitz J. i L. Dziedzic, Korn, ŁySkowski, Rittner, Rosenberg, Spyra, Tałasiewicz, Gołąb, Bosso wski, Ghano wicz i i. Z czasopism polskich artykuły z prawa cyw. austr. Zamieszczają: Tilla Przegląd prawa i administracji, Lwów, od r. 1876 i Czasopismo prawnicze i ekonomiczne Kraków, od r. 1900. Z niemieckich najważniejsze obecnie: pGrunhuta, Zeitschrift filc das- -Prwau ufld_ óffentliche Rechrder Gegeńwart; Allg. Oesterr. Gerichtszeitung; Gerichtshalle; Juristische Blatter^Gellera, Oestetreichisches Zentralblattfiir die juristische Pr/xis; Zeitschrift fur Notariat und freiwillige Gerichtsbarkeit, wszystko we Wiedniu. Dzieła bibljograficzne w języku niemieckim datują się z pierwszej połowy XIX w.; mają zatem tylko wartość historyczną. Nowszą literaturę podaje v. Globoćnik, lndex der oesterr. Gesetze etc. 1893 zwłaszcza str. 431 nast Bibljografję rozpraw, zamieszczonych w Przeglądzie prawa i administracji od początku jego istnienia do roku 1915 podano w roczniku 40 tego czasopisma. V. Literatura kodeksu niemieckiego, mimo, iż datuje się dopiero od chwili jego wydania w r. 1896, jest bardzo obszerna, niestety prac polskich w tym dziale prawie nie mamy. W ostatnich czasach ukazała się praca Ohanowicza pod tyt. Zarys prawa cywilnego byłej dzielnicy pruskiej. Nauki ogólne. Poznań, 1922. Z niemieckich komentarzy najwięcej używane są: Plancka et cons., wydanie 3, 1903/8 i Staudingera et cons., wyd. 5/6 w toku. Z większych dziel systematycznych najważniejsze, zupełnie wykończone są: Dernburg, Das btirgerl. Recht des deutschen Reichs und Preusens, tom I—V, 1905/10;

﻿53 Endemann, Lehrbuch, 3 tomy 1903/20; Cr o me, System^ 5 tomów, 1900/12: Enneccerus-Ki pp-Wolff, Lehrbuch^ 5 tomów 1911/13, nowe wydanie w toku. Mniejsze systemy i zarysy wydali: Matthias, Kriickmann, Leorthard, Eck i i. Literatufa monograficzna jest ogromna. Do najwybitniejszych jej reprezentantów należą Strohal, Kohler, Gierke, Danz, Ortmann, Hellwig, Leonhard, Zltelman, Rabel i w. in. Istnieją czasopisma, poświęcone wyłącznie prawu cywilnemu a mianowicie: Archiv fur ciwilistische Praxis, Seufferta od r. 1818; Jahrbuch fur Dogmatik, des róm u. deut. Privatrechts. Iheringa; Archiv-fiir bfirgerl. Recht, od r. 1888, Kohlera, Gruchots Beitrage zur Erlauterung des deutschen Rechts, od 1872; Deutsche Juristenztg. od 1897. Bardzo ważne dla prawa cywilnego są też wydawnictwa zbiorowe: Fischera, Das Recht des BG.; Leonhard a, Studien zur Erlauterung des b. R. i Bernhófta, Beitrage zur Auslegung des BG. oraz perjodycznie wydawane protokóły obrad niemieckich zjazdów prawniczych od r. 1860 począwszy. Bibl jografjęprawa cywilnego podają: Miihlbrecht, Wegweiser durch die neuere Literatur der Rechts- und StaatswissenschaUen, B. I 1893, B. II 1901 z uzupełnieniami co roku; Maas, Bibbographie des btirgerl. Rechts 1899—1904 i Jutisprudentia Germaniae 1905, 1909. Bieżącą bibljografję podaje: Wdchentliches Verzeichniśs. Od r. 1921 wychodzi w Poznaniu czasopismo: Ruch prawniczy i ekonomiczny. VI. Z chwilą odrodzenia się Polski i zniesienia kordonów powstała potrzeba zaznajamiania prawników jednej dzielnicy z prawami innych dzielnic i ukazały Się też opracowania porównawcze lub paralelne praw cywilnych kilku dzielnic. Wl. L. Jaworski wydał: Prawo cywilne na ziemiach polskich, t. I 1919 (Pr. małżeńskie), t II część I 1920

(Rodzice i dzieci); Fryd. Zoll wydał: Prawo rzeczowe na ziemiach polskich, cz. I, 1921, jako kontynuację dzieła Jaworskiego. Ponadto Glass, Kraus i Zoll podjęli wydanie dzieła zbiorowego, mającego przedstawić paralelnie instytucję ksiąg gruntowych na ziemiach polskich i już ukazało się w tern wydawnictwie Krausa, Prawo ksiąg grantowych w b. Zaborze pruskim, 1921. Pojawiają się też prace monograficzne tego rodzaju, np. Golą ba, Przed projektem polskiego kodeksu cywilnego, w Czasopiśmie prawniczem 1920; Longchamps’a, Ograniczenia kobiet w prawie cywilnem w Przeglądzie prawa i adm. 1920, oraz opracowania ustaw polskich, n. p. Wróblewskiego, Komentarz do ustawy o spółdzielniach. Projekty poszczególnych części przyszłego Kodeksu cywilnego w opracowaniu członków Komisji Kodyfikacyjnej publikowane są bądźto nakładem tejże Komisji, bądźto w Czasopiśmie prawniczem i ekoncmicznem i w Przeglądzie prawa i administracji. Ogólną bibijografję prawniczą polską podają: Su ligo wski, Bibljografja prawnicza polska, Warszawa 1910 i Longchamps, Polska bibljografja prawnicza 1911. 1912 Lwów, 1916. Bibijografję czasopism polskich podaje: Przegląd prawa i adm. Orzecznictwo sądowe. Znaczenie orzecznictwa w ogóle. — Gwarancje jednolitości orzecznictwa. — Zbiory orzeczeń. Orzeczenia sądów w przeważnej ilości konkretnych wypadków wychodzą poza proste zastosowanie litery prawa do niespornego stanu faktycznego; w tych bowiem wypadkach, w których na tern miałaby się czynność sędziego ograniczyć, nie przychodzi zwykle do procesu a jeżeli przy-

﻿55 chodzi, to mamy pieniactwo. W procesach chodzi zwykle o wypadki wątpliwe, gdzie albo stan faktyczny jest sporny albo norma prawna jest niejasna. Otóż te drugie wypadki dają sądowi sposobność do badania prawa i do ustalenia w wyroku norm prawnych, z reguły na podstawie interpretacji prawa pozytywnego. Twierdzenia, zawarte w orzeczeniach tem się różnią od rezultatów, do których dochodzi nauka prawa, że są wypowiedziane nie ogólnie, abstrakcyjnie, lecz odnośnie do konkretnego wypadku. Dlatego samego już orzeczenie takie nie może wiązać sądu przy rozstrzyganiu innego wypadku, co zresztą wyraźnie wypowiada kodeks austrjacki w § 12 a pośrednio zawarte to jest też w art. 5 k. c. p., który odbiera bezwarunkowo orzeczeniom sędziego charakter norm prawa przedmiotowego. Zatem sąd ani własnem poprzedniem orzeczeniem, ani orzeczeniem innego choćby wyższego sądu nie jest wiązany. Inną jest jednak rzeczą, że sędzia, wypowiedziawszy raz pewną zasadę, w podobnym wypadku będzie się tego trzymał dobro wolnTe T źe sądy niższe będą tak wyrokować, jSk wyrokuje w podobnych wypadkach sąd najwyższy. Wytwarza się przez to pewna jednolitość orzecznictwa, która pi?y zaistnieniu innych jeszcze wymogów, może doprowadzić do- wytworzenia się prawa zwyczajowego (por. wyżej str. 43). Pózatem autorytet sądu zwłaszcza najwyższego nadaje wypowiedzianym pfzezeń zasadom pewną siłę, zniewalającą do respektowania tych zasad przez strony i inne sądy, w czem można dopatrzeć się funkcji bardzo zbliżonej do funkcji prawotwórczej, nie mówiąc już o wybitnym wpływie, jaki wywiera orzecznictwo na ustawodawstwo, będąc doskonałym środkiem zbadania potrzeb społeczeństwa i praktycznej wartości istniejących norm prawnych. II. W niektórych państwach istnieją urządzenia celem zapewnienia jednolitości judykatury. 1 tak

﻿56 w Austrji obowiązuje postanowienie ces. z dn. 3/10 1854 i 7/8 1872 o urządzeniu repertorjum orzeczeń i księgi orzeczeń. Orzeczenia zasadnicze są wpisywane do repertorjum orzeczeń. Senat najw. Trybunału, chcący odstąpić-od zasady, wypowiedzianej w orzeczeniu, zapisanem do repertorium, musi poddać sprawę rozpatrzeniu wzmocnionego senatu, złożonego z 15 członków i jeżeli zapadła uchwała odmienna, wpisuje się ją do księgi orzeczeń. Od zasady wypowiedzianej w orzeczeniu, wpisanem do księgi orzeczeń, można odstąpić tylko uchwalą senatu, złożonego z 21 członków. Ale to są tylko urządzenia wewnętrzne. W Polsce tego niema a tylko Sąd najwyższy może na ogólnem zgromadzeniu wyjaśniać na wniosek ministra sprawiedliwości przepisy prawa obowiązującego, wywołujące w praktyce wątpliwości lub stosowane rozbieżnie Ale i te wyjaśnienia nie wiążą sądów niższych ani Sądu najwyższego w konkretnych sprawach. Natomiast wszędzie przyczyniają się do ujednostajnienia Jddykatury przepisy procedury ęywilnej, które stanowią, w jakich wypadkach sądy niżśze są (w jednej i tej samej konkretnej sprawie) związane zapatrywaniem prawnem sądu apelacyjnego wzgl. sądu kasacyjnego. We Francji, jeżeli po skasowaniu wyroku sąd niższy znowu wydał wyrok; zgodny ze skasowanym, Trybunał kasacyjny zbiera się na ogóltią sesję połączonych izb i wówczas jego decyzja prawna wiąże sąd niższy. Wedle art. 813 p. c. ros., §499 i 511 p. c. austr. i §565 p. c. ulem., prawne zapatrywanie sądu kasacyjnego wzgl. rewizyjnego wiąże niższe instancje w tej samej sprawie bezwarunkowo. III. Ze względu na doniosłe znaczenie orzecznictwa zwłaszcza sądów najwyższych dla prawodawstwa, praktyki i badań naukowych, oddawna zbierano ciekaw ze orzeczenia sądowe i publikowano je perjodyćznie W krajach, w których ten sam kodeks przez dłuższy czas obowiązuje,

57 powalają z tych publikacyj całe bibljoteki, będące prawdziwą skarbnicą myśli prawniczych, wyjaśniających i uzupełniających lakoniczne postanowienia kodeksu, rozsnuwających na szarej kanwie kodeksu barwny a zawsze świeży obraz obowiązującego prawaPp Najstarszemi zbiorami orzeczeń może się pochwalić 'Jurysprudencja francuska. Zbiór orzeczeń Sirey a wychodzi bez przerwy od i. 1791 i ukazuje się zeszytami co miesiąca a zeszyty z całego roku tworzą tom. Obecnie jest w toku ponowne wydanie orzeczeń z r. 1791—1900 w 20 tomach, z których już 7 ukazało się do roku 1915. Zbiór Sirey’a podaje wyroki sądu kasacyjnego i wyroki sądów apelacyjnych oraz trybunałów. Zbiór Dali oz’a, (Recueil periodiąue) ukazuje się zeszytami co dwa miesiące, z czego co roku powstaje jeden tom. Wychodzi od początku XIX stulecia. Ponadto ogłaszają orzeczenia: Gazette du Palais et du Notariat, miesięcznik i Le Bulletin des arrets de la cour de cassation, wychodzący od początku XIX w. i podzielony na sekcję cywilną i karną. W latach 1886—1908 wychodził nadto zbiór Orzeczeń p. t. Pandectes francaises. Dla ułatwienia orjentacji w tych zbiorach tudzież orzeczeniach, umieszczanych w czasopismach, wychodzi: Recueii des sommaires, który podaje krótką treść rozstrzygnięć z oznaczeniem źródła t. j. zbioru orzeczeń lub czasopisma, gdzie są in extenso publikowane. Orzeczenia, podawane w zbiorach, są zwykle zaopatrywane literaturą i uwagami. W b. Król. Polskiem wyszły następujące zbiory orzeczeń: Kapuściński Piotr, Jurysprudencja senatu z lat 26 (1842—1867), jeden tom wydany w r. 1869 (wydanie rząwdde} Karpiński, Jurysprudencja departamentów' cywilnych Izby sądowej warszawskiej, wychodziła zeszytami od roku 1876—1903. S ku rzals ki Dy oni zy, Jurysprudencja cywilna w streszczeniu 1842 -1895 systematycznie ułożona, I tom 1895. Ponadto podają orzeczenia czasopisma. 5 Wstęp do nauki prawa cywilnego.

﻿58' Zbiory orzeczeń odnoszących się do kodeksu austrjackiego datują od potowy XlX-go wieku. Najlepszy zbiór p. t. Sam ml ung von zivj!rechtlichen Entscheidungen des k. k. Obeisten Gerichtshofes, założony został przez Glasera i Ungera, wychodzi bez przerwy od roku 1859 dotychczas i obejmuje orzeczenia Najwyższego Trybunału we Wiedniu od roku 1853. Od 35 tomu począwszy nowa serja (Neue Folgę) z nową numeracją tomów i orzeczeń. Obejmuje orzeczenia z zakresu prawa prywatnego materialnego i procesowego. Bardzo popularny jest zbiór orzeczeń p. t. Entscheidungen des Obersten Gerichtshofes in Zivil- und Justizverwaltungssachen, yeroffentlicht von diesem Gerichtshofe, Wiedeń, kontynuacja rozpoczętego w roku 1879 zbioru Nowaka, redaktora allg. ósterr. Gerichtszeitung, Od r. 1907 nowa serją. Oprócz tych dwóch zbiorów wychodzą^ jesz^ze^LR i e h 1 a, die Spruchpraxis, LTnksa, Die Rechtspręchung etc., Gellera - Jollesa, Die Praxis des Obersten Gerichtshofes oraz specjalne zbiory (Sammlungen) a to: Rólla (kolejowy), Schardingera-Reifa-Herbatschka (górniczy) i t. p. Wychodziły też „summaria" jak Judizielle Supplemente oraz Evidenzblatt. Ponadto następujące czasopisma zawierają dział orzeczeń sądowych: Gerichtszeitung, Gerichtshalle, Gellera Zentralblatt. W Małopolsce założyła zbiór orzeczeń, zapadających w tamtejszych sprawach, redakcja Przeglądu prawa i administracji w r. 1875 i wydaje go perjodycznie w zeszytach czasopisma, j^ko tegoż ^osobno paginowaną „Cześć praktyczną". r. - * - ' Niemieckie zbiory orzeczeń są rmstępujifc^ Setn fferts Archiv fiir Entscheidungen der obersten Gerichte od r. 1847; Entscheidungen des Reichsgerichts in Zivilsachen od r. 1880; Boi ze, Praxis des Reichsgerichts in Zivilsachen od 1886; Jahrbuch der Entsch. des Kammerge-

﻿59 richts; Soergel, Rechtsprechung etc.# od r. 1900; Warne y er, Jahrb. der Entscheidungen zum B. G., od r. 1903 i Neumana, Rechtsprechung, od r. 1908. Od r. 1921 wychodzi w Warszawie: Orzecznictwo 'Sądów Polskich, które podaje orzeczenia, dotyczące '■wszystkich dzielnic Polski. T. zw. prawo naturalne. Sędzia obowiązany jest rozstrzygnąć każdy wypadek, Wypowiada to przychodzący pod jego rozpatrywanie. bardzo stanowczo art. 4 k. c. p.: „Sędzia, który odmawia sądzenia pod pozorem, że prawo milczy, jest ciemne lub niedostateczne, może być pociąganym do sądu, jako winny odmówienia sprawiedliwości". Cóż jednak sędzia ma •uczynić, jeżeli drogą interpretacji nie może dojść do ustalenia normy, bo jej brak? Kodeks niemiecki i kodeks cyw. Kr. Polsk. nie dają w tym wypadku sędziemu żadnej wskazówki. Kodeks -austrjacki natomiast stanowi w § 7, że wtedy sędzia ma rozstrzygnąć wedle naturalnych zasad prawnych, po sumiennem zebraniu i dojrzałem rozważeniu okoliczności. Co to są owe naturalne zasady prawne? W czasie układania kodeksu oznaczały one t. zw. prawo natury, przez które doktryna 18 wieku rozumiała prawo, istniejące obok prawa pozytywnego i zupełnie od niego niezależne a zawierające zasady odwieczne i niezmienne, z natury człowieka wypływające. Sądzono, że takie prawo natury kształtuje wszystkie, stosunki ludzkie, stanowi ideał prawa pozytywnego i jako taki objektywną miarę jego dobroci a zarazem znakomity środek zapełniania luk w prawie pozytywnem, ponieważ jednak istnieje tylko w sercu i rozumie ludzkim, przeto może być tylko rozumem dociekane. W gruncie rzeczy jednak takiego jednolitego objektywne^o prawa naturalnego niema i być nie może, bo każdy czfó-

wiek ma inne poczucie sprawiedliwości i dociekając rozumem swoim, jak powinno być, dojdzie zawsze do indywidualnych, subjektywnych rezultatów. Pisano wprawdziepodręczniki prawa natury, ale, jak podnosi Till, były to dzieła filozoficzno-prawne, w których zasady, wydobyte z prawa rzymskiego i kanonicznego łączono z postulatami etyki ireligji (Hugo Grotius, Wolff,Daries, Coccei, Z ei 11 er). Dlatego z czasem zarzucono tę naukę a główny cios zadała jej szkoła historyczna, która wykazała, że z biegiem czasu Zmieniają się zasady prawne i uczyła, że realnem jest to tylko, co się historycznie z potrzeb Społeczeństwa wytworzyło a wszelkie dedukcje z jakiegoś wyrozumowanego ideału nie mają z prawem nic spólnego. Jednak najnowsza tilozofja prawa, badając proces tworzenia się prawa przedmiotowego dochodzi do rezultatu, że prawo każdoczesnęj epoki jest nietylko wypadkową poprzedniego stanu prawnego ale przedewszystkiem wypadkową treść! stosunków życiowych, warunków i celów eko-I oto niektórzy nomicznych oraz prądów społecznych. (przedewszystkiem Stammłer, z polskich jurystów m. L Zoll) twierdzą, że wziąwszy pod uwągę dany stan warunków ekonomicznych, zapatrywań etycznych i prądów społecznych, można ustalić normę prawną, która najlepiej odpowiada potrzebom i zapatrywaniom społeczeństwa w tych warunkach żyjącego i będzie najlepszym środkiem do osiągnięcia celu t. j. do wprowadzenia w tyęh stosunkach ładu i harmonjl. Normy te stanowić mają prawo naturalne w nowoczesnem tego słowa znaczeniu albo t.' zw. prawo słuszne, prawo prawe. W znacznej mierze wchodzą one w skład prawa pozytywnego jako ustawy lub normy zwyczajowe i wówczas nie mają samoistnego znaczenia. Również nie mają one znaczenia wówczas, gdy są z prawem pozytywnem sprzeczne, bo to ostatnie musi być urzeczywistniane. Ale one przychodzą do głosu jako środek interpretacji

ustawy, gdy ustawa jest niejasną lub może być w zmienionych stosunkach inaczej pojmowaną ńiż dawniej a dalej przychodzą do głosu, jako samoistne normy prawne, przy wypełnianiu luk w prawie, stanowiąc właśnie owe naturalne zasady prawne, na które wskazuje § 7 k. c. a. Co do mnie sądzę, że prawem jest tylko norma ogólnie wiążąca, przez wolę społeczeństwa ustalona i jako norma prawna wyrażona, Jeżeli jakieś rozstrzygnięcie odpowiadałoby naturze rzeczy t. j. danym stosunkom, ale nie jest zawarte przynajmniej implicite w prawie pozytywnem, natenczas ono jest tylko postulatem etyki i rozumu ale jeszcze nie jest prawem. Jeżeli takie rozstrzygnięcie sprzeciwia się prawu pozytywnemu, to to ostatnie jest złe, ale jest prawem a postulat etyki i rozumu niem nie jest. To, że sędzia w razie istnienia luki w prawie przedmiotowem może się na t. zw. słuszne prawo powołać, nie oznacza jeszcze, by ono miało byt objektywny, ogólnie obowiązujący: ocena, co w danycjt warunkach byłoby najodpowiedniejszem, jest czemś subjektywnem i ma tak długo ten charakter subjektywny, dopóki sformułowanie tej oćeity w ustawie lub zwyczaju nie okaże, że taką jest wola ogółu. Dowodzą prawdziwości tego walki, staczane w sejmie przy uchwalaniu ustaw. Niewątpliwie można powiedzieć, że w każdym ustroju społeczeństwa da się zastosować przynajmniej przez jakiś czaSiIępszy i gorszy sposób normowania stosunków. Ale ocenienie tego, co jest najlepsze, jest tak niesłychanie trudne i zmienne, że nie może' mieć większego znaczenia jak każda inna, przez ustawę niezrealizowana możliwość t. zn. musi być wyłączone z zakresu prawa. A zatem cóż pozostaje sędziemu w razie istnienia luki w prawie? Oto ma rozstrzygnąć wypadek w sposób, który samj -sumiennie oceniając stosunki, uzna w konkretnym wypadku za najstosowniejszy a więc ma tak, jak ustawodawca stwo-

62 rzyć normę, co wyraźnie wypowiada art. 1 kod. szwajcarskiego. Ale to jego orzeczenie też nie będzie źródłem prawa przedmiotowego, bo nie może być normą abstrakcyjną, ogólnie obowiązującą. To jest wypadek, w którym dzięki instytucji sędziowskiej następuje uregulowanie stosunków między ludźmi bez pomocy prawa przedmiotowego.

﻿ROZDZIAŁ IV. O PRAWACH CYWILNYCH W ZN. PODMIOTOWEM. O prawie podmiotowem w ogólności. Pojęcie stosunku prawnego i prawa podmiotowego.—Stanowisko kodeksów.—Istota prawa podmiotowego—Analiza prawa podmiotowego. I. Stosunki wzajemne członków społeczeństwa, uregulrMane przez prawo, nazywają się stosunkami prawne mi. N. p. stosunek sprzedawcy do kupującego, stosunek spójników między Sobą, stosunek właściciela rzeczy do innych członków społeczeństwa, stosunek małżonków do siebie, rodziców do dzieci, uszkodzicieia dó poszkodowanego, dziedzica do innych pretendentów do spadku lub do wierzycieli spadkodawcy i t. p. Stosunki ludzkie uregulowane przez prawo, wynikają z ich interesów, t. j. potrzeb, skierowanych do świata zewnętrznego i dających się zaspokoić. Ale nie wszystkie możliwe stosunki między ludźmi, z ich interesów wynikające, są uregulowane przez prawo cywilne. Jest najpierw cala sfera stosunków pozaprawnych, np. przyjaźń, miłość, stosunki towarzyskie i t. p. Następnie są pewne stosunki, uregulowane tylko przęz prawo publiczne. Prawo cywilne reguluje zapomocą doz waleń, nakazów i zakazów tylko stosunki członków społeczeństwa wynikające z ich interesów indywidualnych i pozostawia ich zaspokojenie Woli,

powziętej z punktu widzenia interesowanej jednostki tj. albo jej własnej albo jej prawnie uznanego zastępcy, użyczając jedynie ze swej strony ochrony na wypadek, gdyby to zaspokojenie natrafiło na przeszkody ze strony innych Członków społeczeństwa. Ochrona ta polega najpierw na samem psychicznem oddziaływaniu autorytetu prawa na umysły tych, którzy mogliby się zaspokojeniu interesu przez uprawnionego sprzeciwić, następnie zaś i głównie na użyczeniu pomocy sądowej (egzekucji) uprawnionemu w celu przymusowego urzeczywistnienia normy prawnej. Wytworzona w ten sposób przez prawo przedmiotowe sytuacja członka Społeczeństwa nazywa Się (jego) prawem podmiotowem. II. Kodeksy, obowiązujące w Polsce uznają w całej pełni ważność pojęcia prawa podmiotowego. Kodeks austrjacki zapatrywaniu temu daje wyraz już w samej definicji prawa prywatnego stanowiąc, że jestto ogół ustaw, określających prywatne prawa i obowiązki mieszkańców państwa między sobą (§ 1). System tego kodeksu oparty jest też na prawach podmiotowych. Cały materiał, oprócz wstępu, rozpada się na trzy części: pierwsza traktuje o prawach podmiotowych osobowych (bezwzględnych i względnych czyli familijnych), druga o prawach podmiotowych majątkowych, a to bezwzględnych (dinglicheSachenrechte), do których zalicza prawa rzeczowe (posiadanie, własność, zastaw, służebność) oraz prawo spadkowe i względnych (persónliche Sachenrechte) czyli obligacyjnych, a trzecia o przepisach wspólnych prawom osobowym i majątkowym, jak umocnienie, przemiana, zniesienie, przedawnienie i zasiedzenie praw i obowiązków. Wreszcie i sprawa zastępstwa ustawowego traktowana jest z punktu widzenia praw podmiotowych jednostek, nie mogących osobiście spraw swych załatwiać, § 21. Kodeks cywilny obowiązujący w b. Królestwie Polskiem, oprócz wstępu, dzieli całą materję pa rzecz o osobach, obejmującą przedstawienie praw podmiotowych

﻿65 osobowych bezwzględnych i względnych czyli familijnych (k. c. p. i Pr. m.), o rzeczach, gdzie jest mowa też o prawach rzeczowych (ks. II k. N.) i o sposobach nabywania własności (a więc prawa podmiotowego), gdzie jest mowa o prawach spadkowych i obligacyjnych (ks. III k. N.). Wyrazu „prawo; używa kodeks ten bądź w znaczeniu przedmiotowem (n. p. art. 1 i nast.), bądź w Znaczeniu podmiotowem (n. p. w odniesieniu do praw rzeczowych art 543, 544 i i odnośnie do zobowiązań art 1166, 1197 ii.)’. Kodeks niemiecki wreszcie dzieli wprawdzie materję według głównych kategoryj prawa przedmiotowego (część ogólna, prawo obligacyjne, prawo rzeczowe, prawo familijne i prawo spadkowe), jednak w tekście używa często wyrazu „prawo11 w zn. podmiotowem (n. p. §§ 194, 873, 905 i i.) 'III. Nauka i jurysprudencja posługują się chętnie pojęcietń prawa podmiotowego, jakkolwiek istota jego a nawet realne istnienie są bardzo sporne. Dawniejsza teorja upatrywała istotę prawa podmiotowego w władztwie woli, przyznanem przez prawo przedmiotowe jednostce. Przeciw temu podniesiono, że prawa podmiotowe mogą mieć istoty, pozbawione woli, jak niemowlęta, chorzy umysłowo i t p. 1 wówczas Ihering wysunął sławną definicję; „prawa są to prawnie chronione interesy. Przeciw tej definicji podniesiono je4nak, że nie wszystkie interesy, chronione prawem przedmrotowem np, przepisami administracyjnemu są prawami podmiotowemi, że wyko* nanie prawa podmiotowego nie musi polegać na żaspokojeniu tego interesu, który stanowi jego istotę (t. z w. typowego, Ehrenzweig, I § 30, II) wreszcie, że prawo podmiotowe może służyć i temu, na czyją szkodę wychodzi (Jaworski, Prawo cywilne na ziemiach poh, II str. 113). Z tych zarzutów tylko pierwszy i drugi uważam za słuszny, sądzę jednak, że przy odpowiedniej zmianie definicji Iheringa oba muszą odpaść I tak sam fakt istnienia

﻿66 chronionego interesu nie wystarcza do pojęcia prawa podmiotowego lecz potrzeba jeszcze, by^ unormowanie stosunku polegało na uzależnieniu zaspokojenia tego interesu od woli, powziętej z punktu widzenia interesów uprawnionego. Wówczas te wszystkie interesy, chronione prawem pń^licznem, nie będą podpadać pod tę definicję. Zarzut drugi odpada, jeżeli uważa się za prawo podmiotowe nie sam interes lecz prawnie chronioną możliwość jego zaspokojeni^skutkiem czego kwestja, czy uprawniony ten interes odczńwa i czy go, wykonując prawo, objektywnie do zaspokajania takich interesów służące, rzeczywiście zaspokaja, jest dla istoty prawa podmiotowego obojętną. Nie chodzi tu bowiem zawsze o konkretny interes, już z chwilą powstania prawa i siniejący, lecz także o interesy abstrakcyjne, mogące istnieć w osobach różnych członków społeczeństwa lub mogące powstać później. Na tern polega właśnie objekty wizacja wielu praw'podmiotowych, które mogą bez zmiany istoty przechodzić z jednej osoby na drugą. Prawo podmiotowe, które odnosi się do interesu, mogącego równie dobrze być interesem innej osoby, przedstawia wartość pewną i dlatego zrealizowanie tej wartości przez odstąpienie drugiemu prawnie chronionej możliwości zaspokojenia pewnego, choćby jeszcze nie skonkretyzowanego interesu jest też wykonaniem prawa, jakkolwiek nie polega na zaspokojeniu tego ostatniego interesu (typowego) przez podmiot prawa. A zresztą pozbycie lub zrzeczenie się praw nie musi być koniecznie uważane za wykonanie tychże: to może być wypływ innego prawa, prawa wolności osobistej i swobodnego działania w sferze, każdemu do działania pozostawionej. Natomiast zarzut trzeci (Jaworskiego) nie dotknie definicji Iheringa nawet w jej pierwotnem brzmieniu, jeżeli się odróżni interes od korzyści. Interesem jest też subjektywnie odczuwana potrzeba, np. chory chce jeść potrawę (interes), która mu.

﻿67 szkodzi (brak korzyści), a cechą prawa prywatnego jest> że nie tylko kwestję zaspokojenia ale i oceny, czy zaspokojenie jest korzystne lub nie, pozostawia woli indywidua alnej. Dlatego nie widzę powodu usuwania momentu interesu z pojęcia* prawa podmiotowego i postępowania śladem tych, którzy, jak n. p. Zoll, określają prawo podmiotowe jako moc jednostki, uznaną i ubezpieczoną w sposób stanowczy przez prawo przedmiotowe, bo wszelkie pojęcie mocy łączy się z pojęciem woli a wtedy wyłania się zawsze trudność przy prawach podmiotów, pozbawionych w^i. Modyfikując jedynie definicję llferinga, określiłbyt^prawo podmiotowe jako chronioną przez porządek prawny możliwość zaspokojenia oznaczonego interesu za swoją wolą lub wolą swego prawnie uznanego zastępcy.^ Podobnie jak istota prawa podmiotowego, także i jego istnienie realne jest przedmiotem sporów. Świeżo Jaworski (Pr. cyw. H, 1 str. 108) wystąpi! z twierdzeniem, że' prawo podmiotowe to fikcja, to tylko konwencjonalny środek konstrukcji prawniczej i forma prawniczego myślenia. Oczywiście, że prawo podmiotowe nie ma bytu fizycznego, jak np. jabłko. Ale jako sytuacja, wywołana przez dany stan faktyczny, a opierająca się na określeniu w pewien sposób stosunku jednostki do reszty społeczeństwa i na istnieniu pewnych sił, gwarantujących utrzymanie tego stosunku, ma prawo podmiotowe byt taksamo realny, jak wszystkie inne sytuacje w życiu społecznemjak n. p. sytuacja bohatera lub wieszcza, uwielbianego przez naród, z jednej a sytuacja człowieka, uznanego w życiu towarzyskiem za niehonorowego lub złoczyńcy, zasądzonego prawomocnie na karę z drugiej strony. My żadnej z tych sytuacyj dostrzec zmysłami nie możemy, że jednak każda z nich istnieje, to widać po jej skutkach. Objawem realnego* istnienia praw majątkowych np. jest ich wartość.

﻿68 Każde prawo podmiotowe stanowi pojęciową jednoględu na jednolitość (nie absolutną lecz odczuwaną przez społeczeństwo) interesu lub kompleksu interesów, który stanowi jego podstawę Do osiągnięcia zaspokojenia. tego interesu mogą być potrzebne najrozmaitsze czynności, pojęciowo różne. Otóż tkwiące w prawie podmiotowem upoważnienie przedsiębrania każdej z tych czynmości z osobna nazywamy uprawnieniem, die Befugniss. Prawo przedmiotowe stwarza prąwo podmiotowe przez to, że odpowiednio reguluje stosunki między członkami społeczeństwa t. zn. chroni możliwość zaspokojenia interesów’ jednostek o tyle, o ile ona zależy od zachowania .się innych ludzi. Prawo nie zapewnia, by rolnik wyprodukował zboże na swym gruncie t. zn., by mu ziarno wyrosło w kłos, bo to rzecz przyrody. Ale prawo zapewnia, by mu sąsiad gruntu nie zaorał lub dojrzałego zboża nie zabrał, by mu kupiec dostarczył sprzedanych nasion i narzędzi, by mu żeńcy za umówioną zapłatę pomogli zebrać i t p. Dlatego każdemu prawu podmiotowemu odpowiada o bo wiąz ek innych członków społeczeństwa a to bądź wszystkich innych bądź tylko niektórych, bądź w pewnym zakresie wszystkich innych, w innym niektórych. Prawa, które wynikają z uregulowania stosunku pod-.miotu interesu do wszystkich innych członków społeczeństwa, nazywają się prawami b e z w z g 1 ę d n e m i, n. p. prawo własności, któremu odpowiada obowiązek nieprzeszkadzania właścicielowi, ciążący na wszystkich innych członkach społeczeństwa, zaś prawa, wynikające z uregulowania stosunku tylko do pewnych chociażby niekoniecznie indywidualnie oznaczonych członków społeczeństwa, prawami względne mi, n. p. pretensja o zwrot długu. Wiele jednak praw podmiotowych łączy w sobie podwójny charakter, n. p. prawa familijne, prawo służebności, prawo za- -stawu, nawet prawa obligacyjne, o czem niżej.

Uprawnienie żądania od konkretnego członka społeczeństwa,* by zachował się w sposób odpowiadająćy ezyjemuś prawu podmiotowemu i swemu obowiązkowi. nazywa się roszczę ni^nu Członek społeczeństwa, którego interes może być port ochroną prawa przedmiotowego zaspokojony, ktpry ma składające się na treść prawa uprawnienia i roszczenia, na-żywa się podmiotem p i a w a, Członek społeczeństwa, który w interesie drugiego, mającego prawo podmiotowe, obowiązany jest do pewnego zachowania się, nazywa się podmiotem obowiązkowa także przedmiotem prawa w ol’ izerh. znaczeniu. W ściślejszem znaczeniu przedmiot prawa oznacza to, co służy do zaspokojenia prawnie chronionego interesu. Zaspokojenie zaś interesu może nastąpić psjoiŁ przez' bezpośrednie użycie na ten cel jakiegoś dobra albo przez świadczenie t. j. odpowiednie zachowanie się innej osoby. Otóż to dobro lub to świadczenie stanowi przedmiot pra-wa w ściślejszem znaczeniu. Systematyka praw podmiotowych. Podział praw podmiotowych w ogólności. — Prawa osobiste. — Prawa familijne. — Prawa rzeczowe. — Prawa obligacyjne. — Prawo’ spadkowe. /L* Według rodzajów interesów i przedmiotu dzielimy prawa najpierw na dwie grupy: prawa os.q bitwę, wynikające z uregulowania stosunków osobistych, których przedmiotem jest osoba własna lub cudza i majątkowe, których przedmiotem jest jakieś dobro meosohowe (rzecz zmysłowa, prawo, dobro niematerjalne np. utwór literacki,

﻿70 — .cały majątek) lub świadczenie. Prawa osobowe dzielą się na prawa Osobowe bezwzględni czyli osobisfe i prawa osobowe względne czyli familijne. Prawa majątkowe dzielą się na prawa rzeczowe, obligacyjne, i spadkowe, Podział ten kryje się do pewnego stopnia z podziałem przedmiotowego prawa cywilnego na prawo familijne, rzeczowe, obligacyjne i spadkowe o tyle, że w każdym z tych działów mamy do czynienia z prawami podniiotowetni tej sam ej nazwy. Jednak w każdym z tych działów prawa przedmiotowego mieści się także wiele przepisów, które nie rodzą żadnego prawa podmiotowego bo są natury publiczno-prawnej, procesowej i t. p. O prawach osobistych mówi się zwykle w części ogólnej systemów, w nauce o osobach i ich prawnych przymiotach i taksamo postępują też kodeksy, o ile pewne prawa osobiste wyraźnie uznają (§ 15 nast. k. c. a., § 12 k. c. n.). Obok praw umożliwiających wprost zaspokojenie interesu życiowego, odróżnia nauka niemiecka jeszcze t zw. prawa kształtujące (Gestaltungsrechte), mające na celu wywołanie zmian prawnych a dopiero w dalszej konsekwencji służących interesowi uprawnionego. A więc prawo do nabywania praw (prawo polowania), prawo do przekształcania stosunków prawhych (np. prawo pryncypała objęcia na własny rachunek przedsiębiorstwa konkurencyjnego pomocnika' handlowego), wreszcie prawo wypowiedzenia, za-.czepienia i £ p. Czy to są osobne prawa czy tylko uprawnienia zawarte w treści innych praw, to sporne. ^l^ł-Pra wa osobiste, droits de la personnalite, .Personlichkeitsrecht* Wolność osobista człowieka, możność wykorzystywania swoich zdolności i sił, cechy, które indywidualizują człowieka jako jednostkę fizyczną, społeczną i duchową, jako to: utrwalone fotografją rysy twarzy, nazwisko, korespondencja prywatna i t. p. są źródłem ca-

﻿71 lego szeregu interesów, których zaspokojenie może wejść w kolizję z zachowaniem się innych ludzi (np. ograniczenie wolności, używanie nazwiska przez inną osobę, rozpowszechnienie fotografji, utrudnianie zarobku przez nieuczciwą konkurencję). Usuwaniem tych kolizyi zajmuje się przedewszystkiem prawo publiczne i niemaVpotr^eby konstruowania tu praw podmiotowych cywilnych/rZ kodeksów cywilnych, omawianych przez nas, jeden kodeks austrjacki uznaje wyraźnie istnienie osobistych praw, wynikających z charakteru osoby, jako takiej, z osobistych przymiotów i stosunków i nazywa je prawami wrodzonemi, wynikającemi z charakteru osobowości, §§ 15—20. Kodeks ten zalicza ponadto do praw (bezwzględnych) osobowych: prawa wynikające z braku wieku lub z wad umysłowych, z powodu zaginięcia, z charakteru przynależności do korporacji, z przymiotu obywatelstwa, z charakteru przynależności do pewnego wyznania, z tytułu pokrewieństwa i prawo do nazwiska (§§ 21 — 43). Podział to trochę wadliwy, pod wpływem szkoły prawa natury pozostający i zaliczający do praw podmiotowych także stosunki, które wcale prawami podmiotowemi nie są (ograniczenie zdolności prawnej i do działania, uznanie za zmarłego i t. p.). Ale z drugiej^trony nie jest całkiem słuszne stanowisko kodeksu Nap. i poniekąd niemieckiego, które o tych prawach w ogóle nie chcą wiedzieć. Przedewszystkiem w tej dziedzinie spotykamy się z pewnemi niewątpliwemi prawami pbdmiotowemi, które jak inne prawa podmiotowe możfta nabyć i utracić, które można wykony wać lub nie i które łączą się z roszczeniami do osób trzecich o zaniechanie naruszenia i wynagrodzenie szkody. Tą należą: prawo do nazwiska (§ 12 k. c. n., § 43 k. c. a.),prawa członkowskie wynikające z czyjegoś charakteru jako członka osoby prawnej, prawo do prowadzenia przedsiębiorstwa bez przeszkody i t. p. A1 dalej także konstrukcja tych t zw.

72 praw wrodzonych, jak wolność, nietykalność i t. p. może oddać dobre usługi jako podstawa, w razie naruszenia, do wytoczenia skargi o zaniechanie naruszania ną przyszłość i o ustalenie (skarga o odszkodowanie opiera się na specjalnym tytule obligacyjnym, nie potrzebuje więc tej konstrukcji). JU/ Prawa familijne. Służą one jednemu człowiekowi wobec drugiego ze względu na niektóre interesy, wynikające z ich stosunku moralno-obyczajowego i są korelatem obowiązków o takimże samym charakterze. Mogą one mieć często doniosłość majątkową (alimentacja), jednak ona ma zawsze znaczenie drugorzędne wobec doniosłości obyczajowej. Stąd też płynie potrzeba wielu przepisów o charakterze bez względnie obowiązujących norm prawa publicznego. Rozróżniamy prawa małżonków (osobowe i majątkowe), rodziców i .dzieci, opiekunów i pupilów, kuratorów i kurandów. Prawa familijne są w zasadzie prawami wzgiędnemi, jednak czasem łączy się z niemi skutek bezwzględny, np. rodzice mogą odbierać swoje dzieci od każdego nieuprawnionego do ich zatrzymywania. »J\LPrawa rzeczowe. Rzeczowem jest prawo użyciMkreślonęgo dobra nieosobowego (gruntu, domu, pożywienia i t. p.) do zaspokojenia swego interesu bez względu na wolę i bez potrzeby pośrednictwa wszystkich innych członków społeczeństwa. Na tych ostatnich ciąży tylko obowiązek nieprzeszkadzania uprawnionemu. Prawa rzeczowe należą zatem do praw bezwzględnych. Możliwem jest jednak, że ustawa, oprócz tego ogólnego obowiązku, specjalnie (indywidualnie) nakłada obowiązek nieprzeszkadzania na osoby, które w braku takiego zakazu byłyby uprawnione do stawiania przeszkód podmiotowi prawa z tytułu własnego prawa rzeczowego (n. p. właściciel rzeczy służebnej). Z prawem rzeczowem może się też łączyć obo-

73 wiązek czynienia, ciążący na pewnych osobach (n. p. na każdoczesnym właścicielu gruntu przy ciężarach realnych), jednak ten obowiązek ma znaczenie w konstrukcji prawa drugorzędne, dodatkowe i o jego istocie nie decyduje. Z charakteru absolutnego prawa rzeczowego wynika t. zw. prawo poszukiwania' jego przedmiotu, gdziekolwiek on się znajduje i windykacji^ Do praw rzeczowych zaliczają kodeksy obowiązujące na ziemiach polski.ch: orawo własności V zw. pra^a na rzeczy cudzej, jakoto; służebności gruntowe i osobiste (użytkowanie, używanie, mieszkanie i jak kod. niem. i austr., t. zw. służebności nieregularne) oraz zastaw na ruchomościach i na nieruchomościach czyli hipotekę; Ponadto kodeks niemiecki zna dług gruntowy i pierwszeństwo do kupna, kodeks niemiecki i prawo austrjackie znają ciężary realne, połączone z obowiązkiem świadczenia ze strony każdoczesnego właściciela gruntu oraż prawo budowli. Wreszcie w najnowszych czasach niektóre uprawnienia, należące dawniej bezspornie do prawa własności, wyodrębniły się w osobne prawa rzeczowe jako tb: prawa górnicze, zwłaszcza naftowe, prawo polowania i rybołostwa. Zoll zbiera je razem z prawami wodnemi, z prawami na dobrach niematerialnych czyli z t. zw. własnością duchową (ochrona wynalazków, prawo autorskie i t. p.) i prawem do przedsiębiorstwa w jedną grupę „praw do rzeczowych podobnych“. Przeważająca nauka jednak traktuje prawa własności duchowej jako osobną grupę, inne zaś zalicza do praw rzeczowych, gdyż polegają na bez^ośredniem korzystaniu z dobra (np. łowienie zwierząt na pewnym gruncie) i mają skutek bezwzględny a tylko jest kwestją prawa pozytywnego, czy stanowią one tylko część składową prawa własności (pr. wodne, polowania i t. p.) czy też odrębne prawa rzeczowe (prawo naftowe w razie utworzenia pola naftowego wedle prawa austrjackiego, prawo rybołostwa). Wstęp do nauki prawa cywilnego. ﻿-

﻿74 V. Prawa obligacyjne. Źródłem ich jest zobowiązanie, to jest stosunek prawny, mocą którego jedna osoba może się domagać od drugiej oznaczonego zachowania się (świadczenia) n. p. pełnienia usług, zapłacenia pewnej sumy i t. p. W stosunku tym odróżniamy wierzytelność, t j. prawo zaspokojenia pewnego interesu za pośrednictwem świadczenia innej osoby i dług, t j. obowiązek świadczenia na rzecz innej ospby^Przedmiojtem wierzytelności jest s^iadezeffie kónkremej osoby. I w zobowiązaniu może sjużyć jakieś dobro nieosobowe na zaspokojenie interesu wierzycieli (n. p. najem rzeczy), ale tu prawo nie upoważnia wierzyciela wprost i bezpośrednio do użycia tego dobra lecz tylko dłużnik ma obowiązek zezwolić na taki użytek, Z Obligacji powstaje z reguły roszczenie tylko przeciw dłużnikowi, obligacje są zatem, par excellence prawami względnemi. Wyjątkowo naruszenie stosunku obligacyjnego przez osobę trzecią (n. p. przez bezprawne ściągnięcie wierzytelności cudzej^ uzasadnia skargę o ustalestosunku prawnego, o zaniechanie dalszych naruszeń i zwrot ściągniętych kwot przeciw każdemu, kto się tego dopuści. Są też' prawa obligacyjne, wyposażone w t. zw. skutek rzeczowy przez wpisanie ich do ksiąg gruntowych. 1 tak intabulacja najmu zabezpiecza najemcę przeciw każdemu nabywcy realności, § 1120 k. c. a., intabulacja zakazu pozbywania powoduje nieważność zbycia na rzecz czyjąkolwiek, § 364 k. c. a. i t. p„ W tych wypadkach mamy do czynienia ze skutecznością bezwzględną obligacji. VL Prawo spadkowe. Jest to prawo podmiotowe, mocą którego osoba, powołana do dziedziczenia, może wejść za swoją wolą w ogół praw i obowiązków spadkodawcy. Jestto prawo bezwzględne, skuteczne przeciw każdemu trzeciemu a przedmiotem jego jest spuścizna t. j. ogół praw i obowiązków majątkowych osoby zmarłej.

Rodzaje praw podmiotowych. ^awa związane i niezwiązane.— Prawa podzielne i niepodzielne.— Prawa samoistne i zawisłe. Oprócz wyżej wspomnianych podziałów na prawa bezwzględnej względne oraz osobowe i majątkowe' dZWlimy prawa na: związane i niez wiązane, podzielne i niepodzielne, samoistne I zawisłe. Prawam?i obowiązkami związanemi nazywamy I? te, które są połączone nierozerwalnie z pewnym trwałym stanem rzeczy, tak, iż tylko osoba, która się w tym stanie znajduje, może być i jest podmiotem tych praw i obowiązków. Dlatego do powstania i przejścia tych praw i obowiązków nie wystarczają ogólne wymogi lecz podmiot, ich musi wejść w ten stan. Takiemi prawami są: 1. Prawa realne, związane z prawem własności gruntu, n. p. służebności gruntowe, upoważniające każdoczesnego właściciela gruntu do przechodzenia przez grunt sąsiedni, czerpania wody tamże i t. p. 2. Prawa, związane z własnością papieru wartościowego, jako to pretensje z papierów opiewających’ na okaziciela i na imię, n. p. akcje, listy zastawne, częściowe zapisy długu i t. p. 3. Prawa, związane z własnością przedsiębiorstwa, n. p, prawo do firmy, do marki ochronnej i t d. 4. Prawa, związane z wpisem do ksiąg gruntowych i innych ksiąg publicznych, n. p'. prawa rzeczowe na nieruchomośtiacłą o ile obowiązuje zasada wpisu. 5. Prawa i obowiązki, związane z członkostwem korporacji-II. Po dziel nem jest prawo, jeżeli może służyć więcej podmiotom w częściach ideał nych i może być skutkiem tego także częściami nabywane i zbywane.

﻿.76 Prawa takie dopuszczają zatem spółuprawnienia w częściach idealnych. Prawa niepodzielne mogą służyć tylkow całości jednemu* podmiotowi a jeżeli jest ich więcej, każdy jest podmiotem całego prawa. Niepodzielne są służebności gruntowe i służebność osobista używania oraz wierzytelności o świadczenie rzeczy niepodzielnej. III. Zawisłe są prawa, które tak są związane z innemi, że bez nich powstać nie mogą a nieraz i gasną z niemi. Do takich praw należy prawo rzeczowe zastawu, które nie może powstać bez wierzytelności, którą ma zabezpieczać i zasadniczo z nią razem gaśnie. Od tej zasady są jednak, zwłaszcza w nowszem ustawodawstwie, liczne wyjątki. Obligacyjnem prawem zawisłem jest porę ka. Majątek. Ogół praw i obowiązków jednej osoby, które dadzą się ocenić na pieniądze, stanowi jej majątek. \Wedle kodeksu niemieckiego zdaniem niektórych teoretyków majątek obejmuje tylko aktywa, t, j. prawa, natomiast długi nie stanowią części składowej majątku i w wielu kierunkach są odmiennie traktowane a związek ich z majątkiem na tern tylko polega, że one obciążają go t. zn., te wierzyciele na majątku mogą poszukiwać zaspokojenia. Majątek związany jest integralnie-ze swoim podmiotem i jako całość nie może być przedmiotem zbycia między żyjąćymi, natomiast może przejść na inne osoby drogą sukcesji na wypadek śmierci. Łączność poszczególnych części majątku między sobą objawia się w tera, że 1) podmiot majątku za swoje zobowiązania odpowiada z reguły całym majątkiem, wierzyciele mogą swego zaspokojenia poszukiwać na którejkolwiek części składowej majątku dłużnika a dalej, że 2) w razie przejścia majątku na

wypadek śmierci, nabywca (dziedzic) wchodzi we wszystkie prawa i obowiązki odrazu (następstwo pod tytułem ■ogólnym), bez potrzeby spełnienia czynności, od których zawisło przejście każdego z tych praw i obowiązków a osobna (następstwo pod tytułem szczegółowym). Z powyższego określenia wynika, że każda osoba może mieć tylko jeden majątek. Wyjątkowo w obrębie tego majątku istnieją grupy majątkowe czyli t. zw. majątki odrębne (SondervermÓgen). I tak np. żona może posiadać obok majątku głównego, podlegającego użytkowaniu męża, odrębny majątek t. zw. zastrzeżony, temu użytkowaniu niepodlegający. Majątek spółki handlowej nie mającej zresztą osobowości prawnej, jest majątkiem spólników, ale ich majątkiem odrębnym, bo podlegającym innym przepisom, niż reszta majątku każdego z nich. Także majątek spadkowy może w pewnych wypadkach (beneficium in^ntarii, separatio bonorum) stanowić odrębną masę w majątku dziedzica. Taki odrębny majątek jest wedle prawa austrjackiego i niemieckiego także przedmiotem zbycia między żyjącymi (§ 1409 k. c. a., § 419 k. c. n), jednak przejście poszczególnych praw, w skład tego majątku wchodzących, następuje według zasad sukcesji szczegółowej a nie sukcesji uniwersalnej jak np. spadkobranie. Pojęcie < drębnego majątku ma praktyczną doniosłość także w tym kierunku, że prawo często stanowi, iż w razie wyjścia z majątku pewnych jego części składowych (zbycie, zniszczenie), to, co w zamian zostaje nabytem (odpłata, odszkodowanie, pretensja odszkodowawcza) wchodzi w miejsce tych części do majątku odrębnego. Jest to t. zw. zasada surogacji.

﻿ROZDZIAŁ V. O OSOBOWOŚCI WOGÓLE 1 O OSOBACH FIZYCZNYCHl Osoba. Zdolność prawna. Członek społeczeństwa ludzkiego, zdolny być podmiotem praw, nazywa się osobą,, Od czasu, gdy zniesiono niewolnictwo, każdy człowićk może być podmiotempraw, każdy człowiek jest tez osobą. Ale życie społeczne wytworzyło też pewne organizacje ludzi w celu prowadzenia spólnemi siłami jednolitej i trwałej działalności w pewnym celu. Z tej działalności wyłaniają się różne interesy a porządek prawny, dopuszczając istnienie tych organizacyj, uznaje je tern samem za członków społeczeństwa i chroni możliwość zaspokojenia interesów, z działalności tych organizacyj się wyłaniających, tak samo i pod temi samemi z reguły warunkami, jak możliwość zaspokojenia interesów ludzi. Otóż te organizacje (korporacje, fundacje) nązywamy osobami prawne mi w odróżnieniu od ludzi, jako osób fi tyczny ch. Przymiot osoby, iż może być podmiotem praw i obowiązków, nazywamy zd oln ością prawną^ odróżnieniu od zdolności do/działań prawnych/ t. j. od zdolności wykonywania praw za swqją wolą i wywoływania za swoją wolą skutków prawnych^* Nie wszystkie osoby mają zdolność do działania a pewne osoby mają ją tylko*

﻿79 — ograniczoną: są to osoby, którym brak dostatecznych warunków do powzięcia woli, prawnie doniosłej. Tu należą: dzieci, Chorzy umysłowo, małoletni marnotrawcy, osoby, oddające się pewnym nałogom, a zdaniem niektórych, osoby prawne (sporne). Zdolność prawna i zdolność do działania osoby jest w zasadzie nieograniczona i równa u wszystkich osób. Jednak prawo zna cały szereg wyjątków, t. j. ograniczeń i różnic. O zdolności prawnej i zdolności do działania osób prawnych będzie mowa w rozdziale szóstym. U osób fizycznych ograniczenia te i różnice wypływają z najrozmaitszych przymiotów i stanów, jakie ta osoba posiada wzgl. w jakich się znajduje, np. wiek, stan umysłu, stanowisko społeczne i rodzinne. Te przymioty i stany osobiste, wpływające na zdolność prawną osoby i na zdolność do działania i wogóle mające prawną doniosłość bywają też niejednokrotnie źródłem praw podmiotowych, t. zw. osobistych. Początek i koniec osobowości człowieka. I. Osobowość człowieka rozpoczyna się z ukończeniem aktu urodzenia, § 1 k. c. n. Kodeksy Kr. polskiego austrjacki tego wyraźnie nie mówią, jednak wynika to z istoty rzeczy: skoro prawo nadaje człowiekowi osobowość (por. § 16 k. c. a.) a nie stawia żadnej późniejszej graficy, początek osobowości musi się schodzić z początkiem istnienia człowieka jako samodzielnie żyjącego tworu fizycznego. Wedle k. c. a, i k. c. n. wystarcza, aby dziecko urodziło się żywem. Kodeks napoleoński wymaga jednak, aby dziecko, urodziło się nietylko żywem ale także zdolnem do życia (art. 274 al. 3 k. c. p., art. 725 i 906), odmawiając em samem osobowości noworodkom zaWcześnie urodzo-

﻿80 nym oraz monstrom, które choćby przez kilka chwil po urodzeniu się żyły, jednak wskutek wad organicznych musiały umrzeć. Fakt urodzenia się dziecka żywego (a wedle prawa francuskiego także zdolnego do życia) ma do pewnego stopnia moc wsteczną; o ile chodzi o prawa tego dziecka, uważa się, że ono już było urodzonem w chwili poczęcia, nasciturus pro nato łrabetur, ąuoties de eius commodis agitur, art. 725 i 906 k. N., § 22 k. c. a., §§ 1923, 2108, 2178, 844 ust. 2 k. c. n. Jeżeli istnieje po temu potrzeba, może być mianowany przez radę familijną (art. 367 k. c. p.) względnie przez sąd (§ 1912 k. c. n. § 274 k. c. a.) kurator ciąży (curator yentris). Dodać wreszcie należy, że tylko k. ć. a. zawiera odnośnie do nieurodzonego jeszcze płodu ogólną regułę (§ 22); k. N. i k. c. n. normują tylko specjalne wypadki (n. p. f akt przy padnięcia spadku na rzecz płodu, jeszcze nieurodzonego), dopuszczają jednak analogiczne stosowanie tych norm w innych wypadkach. Pod względem ciężaru dowodowego kod. nap. i niem. nie zawierają żadnych reguł szczególnych. Kto zatem twierdzi, że dziecko było w pewnej chwil pocżętęm i urodziło się żywem, musi to udowodnić. Co do zdolności do życia, to teorja francuska pozostaje na stanowisku, że wobec anormałności faktu, by dziecko urodziło się niezdolnem do życia, dowód tej niezdolności należy do tego, kto ją zarzuca, Natomiast kodeks austrjacki zna domniemanie, że dziecko urodziło się żywem, § 23. Kto zatem twierdzi przeciwieństwo, musi to udowodnić. Środkami dowodowemi są: dokumenty publiczne (metryki, akta stanu cywilnego), znawcy, świadkowie i t. p. II. Koniec osobowości człowieka następuje ze śmiercią naturalną. Śmierć cywilna, znana pierwotnie kodeksowi napoleońskiemu, została zniesiona kodeksem cyw.

Kr. p. a w jej miejsce weszły ograniczenia zdolności prawnej, będące następstwem karno-sądowego zasądzenia. Obecnie jednak nawet kodeks karny z r. 1903, obowiązujący w b. Król. Polskiem nie zna takich skutków. (O innych skutkach karno-sądowego zasądzenia p. niżej). K. c. a. i k. c. n. śmierci cywilnej nie znają. Dowód śmierci prowadzi się zapomocą metryk wzgl. aktów stanu cywilnego. Jeżeli to nie możliwe, można przeprowadzić ten dowód sądownie zapomocą świadków i innych zwykłych środków dowodowych. W prawie austrjackiem istnieją osobne przepisy co do sposobu przeprowadzenia tego dowodu przy zastosowaniu zhsady swobodnego ocenienia sędziego z kombinacją systemu edyktainego (§ 2, 3, 4, 10 ust. z 16/2 1883 nr. 20 dz. u. i ust. z 31/3 1918 nr. 128 dz. u.). Jeżeli dowód faktu śmierci przeprowadzono, ale daty śmierci ustalić nie można, natenczas sąd ma oznącżyĆ dzień, którego zmarły nie przeżył i ten uchodzi za dzień śmierci aż do przeciwnego dowodu. Jeżeli istnieje prawdopodobieństwo śmierci ale dowodu przeprowadzić nie można, można uzyskać wedle prawa austrjackiego i niemieckiego sądowe uznanie za zmarłego celem sprowadzenia skutków prawnych, jakieby wywołała śmierć rzeczywista. O tern będzie mowa niżej. Nazwisko. Nazwisko osoby służy do jej zindywidualizowania w życiu społecznem. Składa się ono dziś w Polsce z dwóch części, z imienia i nazwiska rodowego. Nazwisko rodowe Otrzymują wedle wszystkich trzech prawodawstw dzieci prawe po ojcu, (art. 236 k. c. p., § 146 k. c. a.r § 1616 k. c. n.). Dzieci nieprawe otrzymują

﻿82 nazwisko wedle prawa austr. i niemieckiego po matce (jeżeli matka zamężna, otrzymują jej nazwisko panieńskie (§ 165 k. ć. a., § 1706 k. c. n.), W kodeksie cywilnym Kri P. kwestja ta unormowaną nie jest, analogja z art. 485 k. c. p. wskazywałaby na nazwisko tego z rodziców, które je uznało, a jeżeli oboje uznali, na nazwisko matki. Wedle prawa austriackiego i niemieckiego mąż matki nieślubnej może nadać jej dziecku swoje nazwisko (§ 165 k. c. a., 1706 k. c. n.). Żona otrzymuje nazwisko męża (§ 1355 k. c. n., § 92 k. c. a., art 212 pr. m.) i zachowuje je po śmierci męża, rozwodzie lub separacji, jednak kodeks niemiecki zna wypadki, w których rozwódka może lub musi używać swego pierwotnego nazwiska (§ 1577). Przysposobiony otrzymuje nazwisko przysposabiającego. Wobec władz każdy jest obowiązany używać swego prawdziwego nazwiska ■Zmiana nazwiska może nastąpić tylko za zezwoleniem władzy. Kwestja ta nie należy do prawa prywatnego. Obecnie normuje ją w Polsce ustawa z, dnia 24 października 1919 nr 478 dz. u. Rz. p. i z 11 maja 1920 nr. 42 poz. 251 dz. u. Rz. p. Dla cywilisty interesującem jest, czy nazwisko jest tylko przymiotem prawnie doniosłym, czy też stanowi podstawę osobnego prawa podmiotowego. Dawniejsza teorja francuska pojmowała prawo do nazwiska jako prawo własności a więc prawo rzeczowe Jednak konstrukcję tę zarzucono, gdyż przedmiotem prawa własności, mogą być rzeczy zmysłowe, nie dające się opanować i używać przez nieograniczoną liczbę ludzi, podczas gdy tego samego nazwiska może używać więcej osób. Nowsza teorja niemiecka pojmuje prawo do nazwiska jako prawo osobiste, t. j. prawo na własnej osobie. Czy takie prawo istnieje, to można ócenić, badając ochronę nazwiska w pozytywnych ustawodawstwach. Ochrona publiczno prawna (kary administracyjne za nieprawne używanie nazwiska) nie wcho-

﻿83 dzi tu w rachubę. Także uznany przez wszystkie trzy usta-wodawstwa (k. N., k. c. n. i k. c, a.) obowiązek wynagrodzenia szkody materjalnej, wyrządzonej umyślnem lub za-' winionem nadużywaniem cudzego nazwiska uzasadnia tylko prawo obligacyjne, którego podstawą jest poniesienie uszczerbku majątkowego a nie podm. prawo do nazwiska. Innej ochrony nazwiska kodeks napoleoński nie zna. Na-tomiast kodeksy: niemiecki i austrjacki dają nazwisku specjalną ochronę stanowiąc, że jeżeli komuś zaprzeczono prawa noszenia nazwiska lub pokrzywdzono jego interesy (niekoniecznie materjaine) przez bezprawne używanie jego nazwiska, to pokrzywdzony może żądać sądownie zaniechania tego naruszenia (§ 43 k. c. a., § 12 k, c. n.). Dlatego należy przyjąć dla tych praw istnienie subjektyWnego prawa do nazwiska. Dalej idącą ochronę nazwiskazawierają przepisy specjalne o firmie (art. 27 k, h. a., art. 37 k. h. n., art. 33 i 35 dekretu o rejestrze dz. p. P.p. poz. 164 z r. 1919) o prawie autorskiem it. d. Kodeks austrjacki (§ 43) chroni pseudonim na równi z nazwiskiem, w prawie niemieckiem analogiczne stosowanie § 12 k. c. n. do pseudonimu jest sporne. Imię nadaje dziecku ten, na kim spoczywa prawo i obowiązek pieczy nad dzieckiem, Tylko wedle k. c. p. ze względu na przepisy o aktach urodzenia, ojciec, na którym z reguły ciąży obowiązek oznajmienia urzędnikowi stanu cywilnego (proboszczowi) o urodzeniu się dziecka i uczestniczenia przy spisaniu aktu urodzenia; ma w tymwzględzie pierwszeństwo (art. 98 i 99). Stan osoby w ogólności. Tu należą przymioty, które dzielą ludzi na różne kategorje pod względem społecznym, familijnym i fizycznym* i wywołują mimo zasadniczej równości wszystkich wobec prawa, pewne różnice, względami rzeczowemi a po części

﻿84 już tylko historyćznemi uzasadnione. Prawo Król. Polsk., za wzorem kodeksu i doktryny francuskiej, ujmuje je z jednolitego punktu widzenia „stanu osoby", 1’etat (status u Rzymian) i zna nawet instytucję posiadania tego startu polegającą na tern, że ktoś, nie mając zresztą materjałnych warunków, stanowiących o pewnym Stanie albo nie mając dowodów na to, uchodzi w oczach ogółu za takiego, który te warunki ma. K. ci p, omawia tę instytucję w art. 280 i 281 w odniesieniu do posiadania stanu dziecka prawego, Zewnętrznemi znamionami posiadania pewnego stanu są: używanie nazwiska, wskazującego na pewien stan, odpowiednie traktowanie przez innych ludzi, zwłaszcza krewnych, odpowiednia opinja (nomen, traetatus, fama). Znaczenie posiadania stanu polega na tem, że posiadającego stan prawo traktuje jako tego, kto go ma rzeczywiście t j, przyzpaje mu uczestnictwo we wszystkich prawach i obowiązkach tegoż stanu bez potrzeby jego dowodzenia, Tylko osoby trzecie, które chcą mu to prawo odebrać, muszą wnieść skargę z zaprzeczeniem stanu, action en contestation d’etat. Przeciwnie, kto nie posiada pewnego stanu, tert, chcąc korzystać z przywiązanych do niego praw, musi wnieść skargę o uznanie stanu, action en reclamation d’etat. Wyrok, zapadający na jednę z tych skarg, ma, według opinji przeważającej, z reguły moc wiążącą -tylko inter partes (chyba, że wyjątkowo wyrok taki ma moc konstytutywną, jak n. p. rozwód, separacja, ubezwłasnowolnienie i t. p.}. To posiadanie stanu w teorji francuskiej nie jest posiadaniem sensu stricto lecz tylko t. zw. prawdą tymczasową, Prawo niemieckie i austrjackie nie zna takiej prawdy tymczasowej, kto się powołuje na pewien stan, twierdzi ńp., że jest dzieckiem nieślubnem, musi to udowodnić. Dowód stanu ułatwiają pewne domniemania (n. p. §§ 138, 155 k, c, a,, art. 271 k. c. p., § 1591 k. c. rt.).

Stan społeczny. Obywatelstwo. — Prawa honorowe. — Przynależność zawodowa. Cześć obywatelska. I. Obywatelstwo. Nabycie i utratę obywatelstwa polskiego normuje obecnie Konstytucja Rzplitej z 17/3 1921, ustawa z 20 stycznia 1920 nr. 7 póz. 44 dz. ą. Rz. p.~ oraz traktat Polski z Koalicją z 28/6 1919 nr. 110 Dz. u. Rz. p. ex 1920. Według prawa niemieckiego i austrjackiego przymiot cudzoziemca prowadzi do odrębnego traktowania w razie retorsji (art. 31 ust. wprow. do k.’ c. n., § 28 i 33 k. c. a.). Pozatem cudzoziemcy korzystają z praw cywilnych na równi z obywatelami polskimi,. Natomiast znaczne ograniczenia zawiera k. c. p. w art. 11, który zna nietylko ograniczenia w razie retorsji ale nadto wyklucza cudzoziemców od dobrodziejstwa odstąpienia dóbr fart. 1265 k. N.), od sprawowania opieki nad Polakami i od zwolnień od przymusu osobistego. W myśl uchwały sejmowej z 10 Ijpca 1919 dz. urz. min. roln. i dóbr państw, nr. 13 o reformie rolnej, rozpo>rządzenia z 1 września 1919 nr. 73 dz. u. Rz. p. łącznie z przepisami wykonawczemi z 12 września 1919, Monitor Polski 1. 206, cudzoziemcy nie mogą nabywać w Polsce nieruchomości. Zakaz ten został nieco złagodzony postanowieniami ustawy z 24 marca 1920 nr. 21 poz. 178 dz. ii. Rz. p., wedle której nabycie nieruchomości aktem prawnym między żyjącymi (inter vivos) przez obcokrajowców ,a to tak pkzez osoby fizyczne jak i prawne, może nastąpić w całej Polsce jedynie po uprzedniem uzyskaniu zezwolenia Rady ministrów na wniosek ministra skarbu. Nabycie dokonane wbrew postanowieniom tej .ustawy jest nieważne.

﻿86 Wedle art. 28 ustawy o wykonaniu reformy rolnej z 15 lipca 1920 nr. 70 poz. 462 dz. u. Rz. p. nabywcami dziafek z parcelacji, dokonywanej po myśli tej ustawy, mogą być tylko obywatele państwa polskiego. $1. Prawa ho noro we (szlachectwo, tytuły i t. p.) o ile nie są osobiste, przechodzą na dzieci prawe i na żonę (art, 212 pr. m. i prawo z 23/9 1840 Dz. p. XXVI, 57; § 92 i 146 k. c. a. i przepisy prawa krajowego pruskiego), Zresztą to kwestja więcej publiczno-prawna a dziś, wobec art. 96 Konstytucji z 17 marca, mająca znaczenie czysto towarzyskie, III. Przynależność do pewnych zawodów powoduje niekiedy pewne kołzyści lub ograniczenia w prawie cywilnem. Do takich zawodów należą: stan wojskowy (potrzeba zezwolenia na małżeństwo, uprzywilejowany testament), stan urzędniczy (możność uchylenia się od opieki), stan duchowny wzgl. zakonny (dtto, niezdolność zawarcia małżeństwa, w pewnych wypadkach niezdolność dziedziczenia i testowania oraz przysposabiania). W szczególności zakonnicy, którzy złożyli uroczyste śluby ubóstwa i czystości, są wedle prawa austrjackiego i polskiego niezdolni do nabywania majątku aktami ińter vivos i mortis causa, niezdolni do dziedziczenia i do zawarcia małżeństwa, §§ 538, 63 k. c. a. art. 10 k. c. p. i art. 27 pr. m., wedle prawa austrjackiego nie mogą testować (śluby ubóstwa), ani przysposabiać (śluby bezżenności), § 573 i 179 k. c. a. Niezdolność względnie niezdatność zakonników do sprawowani a opieki \yypowiada art. 414 k. c. p, i § 192 k. c. a. IV. Cześć obywatelska. Mniej lub więcej korzystna opinja społeczeństwa o wartości moralnej człowieka, jeżeli jest ugruntowana na pewnych określonych i dających się stwierdzić faktach, powoduje niekorzystne dlań skutki nietylko w publicżnem ale także i w prywatnem prawie. Im wyższą jest jednak kultura społeczeństwa a oby-

﻿87 czaję łagodniejsze, tem słabszą staje się ta reakcja w dziedzinie prawa cywilnego, W prawie dzisiejszetn spotykamy się z jej objawami w następujących wypadkach: I. Zasądzenie kogoś za przestępstwo karne łączy się niejednokrotnie z utratą szlachectwa, tytułów honorowych, orderów i odznak, z niemożnością pełnienia przez pewien czas funkcyj publicznych, jakoto urzędu, adwokatury, notarjatu, opieki, świadczenia przy aktach uroczystych i t. p. Skutki te są przewidziane w ustawach karnych i albo następują z mocy ustawy (ipso jurę) w razie zasądzenią za pewne przestępstwa lub na pewien rodzaj kary (art. 25— 31 k. k. ros., austr. ust. z 15 listopada 1867 o skutkach karno-sądowego zasądzenia, § 31 k. k. niem.) albo mogą być orzeczone jako kara dodatkowa przez sąd karny ( §§ 32—36 k. k. nieni.) lub przez inną władzę (n. p. wedle ust. z 13 lipca 1920 nr. 72 Dz. u. Rzp. p. o szkołach akademickich, osoba, posiadająca tytuł doktora, w razie zasądzenia przez sąd za przestępstwo kryminalne, uwłaczające czci, zostaje przez senat akademicki tego tytułu pozbawiona, art. 97). Skutki powyżSze obejmujemy nazwą: utraty praw stanu lub obywatelskich praw honorowych. 2. Także i kodeksy cywilne przywiązują pewne niekorzystne skutki w dziedzinie prawa cywilnego do faktu popełnienia zbrodni lub w ogóle pewnego przestępstwa albo do zasądzenia za nią przez sąd karny, albo do łączącej się z tem zasądzeniem utraty praw stanu*. 1 tak popełnienie pewnych czynów karygodnych, lub zasądzenie za nie czyni sprawcę niegodnym dziedziczenia (§§ 540, 542 k. c. a., § 2339 k. c. n., art. 727 k. N«), jest powodem separacji lub rozwodu (§§ 109 i 115 k. a., § 1568 k. c. n., art. 62 al. 3 pr. m.), utrata praw stanu powoduje wedle k. c. n. niezdatność do opieki, § 1781 al. 4. 3. Niemoralne prowadzenie się może być powodem; przedłużenia władzy ojcowskiej lub opiekuńczej

﻿88 (§ 173 i 251 k. c. a.), odmowy zezwolenia na małżeństwo (art. 17 pr. m., § 53 k. c. a., arg. z§ 1304, 1308 k. c. n,)> utraty prawa matki nieślubnej, by ojciec przed urodzeniem się dziecka złożył z góry koszta porodu i połogu oraz koszta utrzymania dziecka przez trzy miesiące (§ 168 k. c» a.), utraty zdatności do sprawowania opieki (art, 416 k. c. p.) i t. p. 4. Wreszcie złe imię ma znaczenie faktyczne tego rodzaju, że tam, gdzie dopuszczenie kogoś do pewnej działalności zależy od swobodnego uznania władz, może być powodem niedopuszczenia kogoś do tej działalności, np. do sprawowania opieki, § 1779 k. c. n., § 191 k. c. a. Także upadły tj. ten, kto popadi w konkurs, jakkolwiek dziś już nie jest infamisem, to jednak nieraz doznaje ujemnych skutków, wynikających z braku zaufania, por. § 1781 al. 3. k. c. n. Stan rodzinny. Każdy człowiek pozostaje w pewnym stosunku do innych ludzi ze względu na życie familijne. Zawiązkiem tego życia jest z reguły małżeństwo. Mówimy tedy, że ktoś jest stanu małżeńskiego lub wolnego Następnie ze względu na pochodzenie jednej osoby od drugiej lub od spólnego przodka rozróżniamy krewnych i to ślubnych, jeżeli spłodzenie nastąpiło w związku małżeńskim lub nieślubnych czyli naturalnych.’. Wreszcie wskutek zawarcia małżeństwa powstaje stosunek powinowactwa między jednym małżonkiem a krewnymi drugiego Prawo małżeństwie, obowiązujące w b. Królestwie Polskiem, 'zna nadto za wzorem prawa kanonicznego pokrewieństwo duchowne, ważne ze względu na przeszkodę małżeńską. Istnieje ono pomiędzy osobą, dającą chrzest z jednej

89 a przyjmującą i jej rodzicami z drugiej strony i między osobą chrzest przyjmującą lub bierzmowaną i jej rodzicami z jednej a ojcem i matką chrzestną lub osobami do bierzmowania podająeemi z drugiej strony, art. 33 pr. m. Prawna doniosłość stanu rodzinnego objawia się oczywiście prżedewsżystkiem w zakresie prawa familijnego; Stan małżeński łączy się z całym szeregiem praw i obowiązków wobec drugiego niałżonka natury osobistej i majątkowej. Pokrewieństwo powoduje obowiązki alimentacyjne oraz stosunki pieczy jednych krewnych nad drugimi, tej pieczy potrzebującymi. Wszystkie wyżej wymienione stany mogą stanowić przeszkodę do zawarcia małżeństwa. Ale i poza zakresem prawa familijnego, w prawię obligacy jnem, spadkowem a nawet rzeczowem fakt pozostawania w stosunkach małżeńskich, pokrewieństwa lub powinowactwa ńie jest obojętny a skutki objawiają w tych stosunkach osób. I tak prawo liczy się z możliwością zawierania pewnych aktów z małżonkiem, krewnymi i powinowatymi, lub na rzecz tych osób w celu pokrzywdzenia wierzycieli lub obejścia u sta wy i ułatwia zaczepienie takich aktów przez wierzycieli (§§ 31 i 32 austr. ord. konk., § 31 njem. ord. konk.) lub uznają je za nieważne aż do wykazania, że osoba bliska nie była podstawioną „in fraudem legis" (art 911 k. N.) albo wreszcie nakłada na te osoby bliskie, w skutku zawartego aktu, większą odpowiedzialność wobec osób tęzećich, niż na osoby obce (n, p, odpowiedzialność nabywcy majątku za długi tegoż wobec wierzycieli zbywającego, § 1409 k. c. a. i § 187 111 noweli). Prawo nie ma zaufania do bezstronności tych osób, jako świadków pewnych aktów uroczystych, na korzyść ich bliskich zawieranych n. p. testamentów i nznaje je za niezdolne do świadczenia (§§ 594, 595 k. c. a., § 2234 k. c. n., art 975 k. N.). Prawo uznaje jednak pewne in-Wstęp do nauki prawa cywilnego 7 na

﻿90 feresy między małżonkami i krewnymi za godne ochroinnemi osobami nie, ń. p. zakazy ny prawnej, zaś między pozbycia nieruchomości skuteczne wobec osób trzecich w kodeksie austrjackim, § 364 c. Prawo bierze wreszcie osoby bliskie w ochronę przed ich własną lekkomyślnością przy zawieraniu ze sobą interesów i wymaga zachowania pewnej formy, zresztą niewymaganej (n. p. przymus notarjalny dla małżonków, ust. austr. z r. 1871 nr, 76 Dz. u.). Stan rodzinny ma nadto wielkie znaczenie w prawie publicznem (pobory urzędników, właściwość sądu, możność uchylenia się od świadectwa w sądzie i t. p.). Stan fizyczny. Wiek. — Zdrowie fizyczne i umysłowe. — Płeć. I. Wiek, Wiek człowieka zasadniczo nie wpływa na zdolność prawną. Wyjątek stanowią: zdolność (lub możność) zawarcia małżeństwa (21 i 16 lat k. c, n., 14 lat k. c. a., 14 i 12 lat pr. m.), zdolność przysposabiania cżyli adoptowania (40 lat pr. austr., 50 lat pr. niemieckie i polskie). Natomiast wiek wpływa poważnie na zdolność do działania i odpowiedzialne ść za popełnienie czynu bezprawnego. W tym kierunku nie wszystkie ustawocawstwa idą jedną drogą. W szczególności kodeksy austrjacki i niemiecki znają dwie zasadnicze granice wieku, kodeks cyw Królestwa Polskiego jedną a mianowicie pierwsze znają wiek dziecięcy i małoletność, drugi zna tylko małoletność. Wiek dziecięcy trwa do lat 7 i wedle prawa austr. i niem. powoduje zupełną niezdolność do działania (§§ 104, 276 i 828 k. c. m, §§ 865 i 310 k. c. a.). Małoletność trwa wedle wszystkich trzech kodeksów

'Obecnie 21 lat dla obu pici i powoduje ograniczenie zdolności do działania tej treści, że małoletni do zawierania aktów prawnych potrzebuje z reguły zastępstwa ustawowego. Wedle k. c. a. i k. c. n. możliwe jest, że albo małoletni (który ukończył 7 rok życia) sam zawiera akt, jednak z współudziałem (zezwoleniem, autoryzacją) zastępcy (ojca, opiekuna) albo też zastępca sam zawiera akt <ila małoletniego. Wedle k. c. p. należy odróżnić małoletnich nieusamowolnionych od usamowolnionych. Niensamowolniony osobiście działać wogóle nie może, skoro jednak zawarł małżeństwo albo doszedł do lat 15 wzgl., jeżeli nie ma rodziców, sprawujących władzę rodzicielską, do lat 18, może być HS&mou>olnionym, przez co nie uzyskuje jeszcze pełnej zdolności do działania ale uzyskuje zdolność zawierania pewnych aktów osobiście, przy asystencji kuratora (art 468, 469 k. c. p.). Pewne akty jednak wolno małoletniemu zawierać bez współudziału opiekuna, a mianowicie akty, które przynoszą małoletniemu korzyść prawną a nie powodują uszczerbku majątkowego w formie zbycia lub zobowiązania oraz akt testowania, dostępny dla małoletniego wedle k. c. a. już po osiągnięciu 14, a wedle k. c. n. i k. N. po osiągnięciu 16 roku życia. Wedle kod. niem. możliwe jest też rozszerzenie zdolności małoletniego, §§ 112 i 113. Odpowiedzialność za czyny bezprawne czyli de lik ty małoletni wedle k. Nap. bez ograniczenia, o ile można im przypisać winę, art. 1310, wedle prawa austr, dorpiero od 14 roku życia, §§ 248 i 1308 nast. k. e. a.> wedle k. niem. od 7 roku do 18 roku tylko w miarę rozeznania, później bez ogranicźenia, § 828 k. c. n. Oprócz tych dwóch głównych istnieją jeszcze inne granice wieku dla różnych rodzajów aktów we wszyst-Sdch ustawodawstwach. Z tych granic ma w prawie aus-4rjackiem szczególniejsze znaczenie granica 14 łat, doj^-

﻿92 rżało ści, po której osiągnięcia małoletni może mieć t zw. wolny majątek, (znany też prawu niemieckiemu, lecz w innem znaczeniu, § 1650 k. c. n.), i swobodnie nim dysponuję, §§ 151, 246 k. c. a. Ii. Zdrowie. Choroba i ułomności fi zyczne w nieznacznym tylko stopniu wpływają na stanowisko prawne i to głównie w prawie małżeńskiem i familijnem. I tak chorobą zaraźliwa uzasadnia odmówienie przez rodziców lub opiekę zezwolenia małoletniemu na małżeństwo (art. 17 pr. m., § 53 k. c. a., §§ 1304, 1308 k. c.n.) i stanowi powód do separacji (§ 109 k. c. a.) względnie do rozwodu akatolików (art. 146 pr. m.). Niemożność fizyczna spełniania powinności małżeńskiej jest w Małop.pod pewnemi warunkami przeszkodą zawarcia małżeństwa § 60 k. c. a., w Król. Pol. przeszkodą małżeństwa rzymskich katolików a powodem do rozwodu ewangelików, art. 22 i 146 pr. m. Kalectwo (Leibesgebrechen) może być powodem przedłużenia władzy ojcowskiej lub opieki (§ 173 i 251 k. c. a.) oraz, ale tylko na żądanie ułomnego (np. głuchoniemego), powodem zamianowania kuratora, § 1910 k. c. m, § 275 k. ć. a. Znacznie większe znaczenie mają, pod względem prawnym choroba i ułomności umysłowe. Wpływają one przedewszystkiem na ograniczenie zdolności do działania ale w pewnych kierunkach także na zdolność prawny Stany anormalne, jakie tu wchodzą w rachubę, są następujące: Niedołężność, słabość umysłu (głupkowatość, zaco-1. fany rozwój umysłu), przedstawiające się zwykle jako wada wrodzona, polegająca na braku zdolności prawidłowego myślenia i kombinowania. 2. Choroba umysłowa (pomieszanie zmysłów, obłąkanie, szaleństwo), będące zwykle wynikiem chorobliwego, w późniejszem życiu nabytego zaburzenia Władz umysłowych.

﻿93 3. Marnotrawstwo, skłonność do wydawania pieniędzy i w ogóle prowadzenia gospodarki majątkiem w sposób, nie pozostający w żadnym rozumnym stosunku do jego wielkości i narażający marnotrawcę na nędzę. 4. Nadużywanie alkoholu, pijaństwo nałogowe. 5. Nadużywanie trucizn, działających na ner*y. lub Wedle najnowszego prawa stany te (wszystkie niektóre) uzasadniają ubezwłasnowolnienie t. j, dowe pozbawienie osoby zdolności do działania lub jej •częściowe ograniczenie. Zupełne pozbawienie zdolności do działania może nastąpić wedle prawa austrjackiego i polskiego skutkiem choroby lub słabości umysłu wyższego stopnia, wykluczających możność, załatwiania swych spraw, wedle prawa niemieckiego skutkiem choroby umysłu. Częściowe ubezwłasnowolnienie następuje wedle prawa polskiego i austrjackiego skutkiem choroby lub słabości umysłu niższego stopnia, nie wykluczających zupełnie powzięcia woli, wymaganej do aktu prawnego, wedle prawa niemieckiego tylko skutkiem słabości umysłu. Okazuje sie z tego, że kryterjum stanowi wedle prawa austr. i polsk. natężenie, wedle prawa niemieckiego rodzaj wady umysłowej. Ponadto wedle prawa polskiego, austrjackiego i niemieckiego może nastąpić częściowe ubezwłasnowolnienie skutkiem marnotrawstwa, tylko wedle austr. i niemieckiego skutkiem pijaństwa a tylko wedle prawa austrjackiego skutkiem nadużywania trucizn, działających na nerwy. Ubezwłasnowolniony otrzymuje zastępcę ustawowego. Wedle k. C. n. zastępca ten nazywa się zawsze opiekunem. Wedle k. c. p.,zastępca zupełnie ubezwłasnowolnionego nazywa się opiekunem, zastępca częściowo ubezwłasnowolnionego doradcą. Wedle k. c. a. pierwszy nazywa się kuratorem, drugi, jak w k. c. p., doradcą.

﻿94 Zupełne ubezwłasnowolnienie powoduje zupełną niezdolność do działania podobną niezdolności dziecka niżej lat siedmiu, przyjętej przez k. c. a i k. c. n. Częścioweubezwłasnowolnienie powoduje tylko ograniczenie zdolności do działania, podobne ograniczeniu, jakim podlegają małoletni-Rodzaje, warunki i skutki ubezwłasnowolnienia normują: art. 489 nast. k. c. p.; §§ 6, 104, 114 ii k. c. n.; ordynacja, austr. o pozbawieniu własnowolności z 28/6 1916 nr. 207 dz. u. Bliższe omówienie tych przepisów należy do prawa familijnego. Niezależnie od faktu sądowego ubezwłasnowolnienia, anormalny stan umysłu jako taki może wywołać nieważność aktu, w tym stanie zdziałanego, bo wymogiem aktu jest świadome, swobodnej prawidłowe powzięcie woli. Aby jćdnak z tego powodu akt unieważnić trzeba wykazać, że działający w chwili zawarcia aktu w takim stanieumysłu się znajdował, § 104 al. 2 k. c. n., § 865 k. c. a., art. 1108 al. 1 k. N. Inne skutki: art. 146 pr. m., § 1569k. c. n., § 173 k. c. a. i Ł III. Płeć. Dawniej istniejące ograniczenia kobiet podwzględem zdolności prawnej i do działania zostały już w ciągu XIX i XX w. przeważnie zniesione, tak, iż obecnie nietylko kodeks niemiecki ale i austrjacki wskutek wydania I noweli z roku 1914 oraz kodeks e. Kr. Polskiego wskutek wydania noweli z 2/7 1921 nr; 64 dz. u. Rz. P. stoją na stanowisku pełnego równouprawnienia kobiety, nietylko w' dziedzinie prawa majątkowego ale i familijnego. W zakresie tego ostatniego istnieją tylko niektóre różnicew traktowaniu obu płci, wynikające przeważnie z odrębnej roli kobiety, jako żony i matki a mężczyzny, jako siły zarobkującej. I tak decyzja w sprawach spólaego życia małżeńskiego, jak miejsce zamieszkania, stopa domowa, wychowanie dzieci i f. p., zastrzeżona jest mężowi, który jednak w zamian za to; obowiązany jest wyłącznie ponosić-

﻿95 ciężary małżeńskie i dlatego w braku innej umowy majątkowej małżeńskiej ma bądź z ustawy przyznane sobie prawo zarządu i użytkowania majątku żony (z wyłączeniem t. zw. dóbr zastrzeżonych, k. e. n. i k. c. bądź zarządza nim i ^uważany jest za pełnomocnika żony bez obowiązku składania rachunków, jak długo żona się nie sprzeciwi (k. c. a), §§ 1354, 1360, 1361, 1363 k. c. n., art. 337 i 192 k. c. p , §§ 91, 92, 1237 k. c* a. Władza nad dziećmi służy z reguły obojgu rodzicom, ale zarząd majątkiem dziecka, zastępstwo a w prawie niemdużytkowa nig. majątku dziecka służą: w prawie austrjackiem wyłącznie ojcu a matce tylko wtedy, gdy zostanie zamianowana opiekunką, §§ 147 nast. § 187 k. c. a., w prawie niemieckiem i polskiem z reguły ojcu, a matce wtedy, gdy ojciec władzę swą utracił, gdy jego władza spoczywa i w razie rozwiązania małżeństwa, §§ 1627, 1630 — 34,1638, 1684 — 1686, k. c. n., art. 336-344, 348, 349, 354-356 k. c. p. W prawie opiekuńczem dziadkowie mają pierwszeństwo przed babkami do objęcia opieki, kobiety mogą się od opieki wymówić a mężatki potrzebują zezwolenia mężaj w prawie spadko wem kobiety nie mogą zwykle dziedziczyć w fidei-komisach familijnych, §§ 1777, 1783, 1786 i 1845 k. c. n„ art. 369, 370, 404 k. e. p., §§ 198, 195, 193, 626 k. c.a. Miejsce zamieszkania. Pojęcie. — Rodzaje. — 'Znaczenie" praWne. I. Miejscem zamieszkania jest miejsce, w którem się ktoś osiedlił na stałe, t. j. z zamiarem trwałego tam pozostania, § 66 a. nor. jur., § 7 k. c. n. Kodeks c. Król. Polskiego określa miejsce zamieszkania jako miejsce, w którem ktoś ma główne siedlisko, art. 26. Miejsce zamieszkania stanowi punkt środkowy działalności życiowej

﻿96 osoby, punkt, w którym zbiegają się wszystkie nici jej interesów familijnych, majątkowych i innych, stąd .też prawo łączy z niem szereg doniosłych skutków. Z reguły każdy ma tylko jedno takie centrum interesów a zatem jedno miejsce zamieszkania. Zdarza się jednak, że ktoś rozwija działalność życiową w kilku miejscach, w których kolejno przebywa i nie ma zamiaru żadnego z nich opuszczać. Wówczas prawo austrjackie i niemieckie (§ 7 al. 2 k. c. n„ ■§ 66 ust 2 nor. jur. a.) przyjmuje istnienie kilku miejsc zamieszkania. Natomiast prawo francuskie i polskie zna tylko jedno miejsce zamieszkania, skutkiem czego w powyższym wypadku trzeba badać, które z iych centr interesów jest głów nem, por. art 26 k. c. p,: główne siedlisko. II. Ustalenie miejsca zamieszkania jest z reguły kwestją faktu. Wówczas mówimy o faktycznem miejscu zamieszkania. W pewnych wypadkach prawo orzeka, gdzie jest czyjeś miejsce zamieszkania. Wówczas mówimy o ustawo w em czyli pochodnem miejsca zamieszkania. Miejsce zamieszkania fa ktyc.zne uzasadnia faktyczny stosunek osoby do pewnego miejsca, tego rodzaju, iż opuszczenie go przedstawia się jako nieobecność a dana osoba do tego miejsca stale powraca, jeżeli nie ma szczególnego powodu przebywania gdzieindziej, jak to trafnie sformułował cesarz Diocletian (w L. 7 § 1 Cod. X. 40). Jeżeliby ten stosunek nie dał się ustalić, natenczas trzeba z innych okoliczności wnioskować, gdzie jćst rzeczywiste cęntrum działalności życiowej danej osoby. Ponieważ dziś każdy ma swobodę wyboru miejsca zamieszkania, przeto musi być także zamiar mieszkania w pewnem miejscu. Więzień nie ma miejsca zamieszkania w więzieniu. Do zmiany miejsca zamieszkania potrzeba tedy i zamiaru zmiany i faktycznego przełożenia siedziby, art, 27 k. c. p.

﻿97 Ustawowe miejsce zamieszkania wyznacza prawo osobom, którym ich stosunki familijne lub służbowe zasadniczo odbierają swobodę wyboru miejsca zamieszkania. Wedle wszystkich trzech ustawodawstw ustawowe miejsce zamieszkania mają żona i dzieci. W szczególności: 1. żona dzieli miejsce zamieszkania męża, § 10 k. c. m, art. 32 k. c. p., § 70 austr. nor. jur. i 92 k. c. a. Wedle k. c. p. i k. c. n. żona może mieć własne faktyczne miejsce zamieszkania, jeżeli mąż miejsca zamieszkania nie ma lub ono jest nieznane albo jeżeli żona nie jęst obowiązana mieszkać z mężem, §§ 10 i 1354 ust. 2 k. c. n., art. 32 ust. 1 k. c. p. i art. 219 pr. rn. W razie separacji, rozwodu, rozwiązania przez śmierć lub unieważnienia małżeństwa żona ma osobne, faktyczne miejsce zamieszkania (art. 267 k. c. p., art. 227 i 228 pr. m-> § 70 ą. nor. jur. §§ 10, 1564, 1586 k. c. n.). 2. Dzieci ślubne dzielą miejsce zamieszkania ojca a to, wedle prawa austrjackiego, aż do chwili uzyskania właśnowolhości bezwzględnie, potem zaś o ile go dobrowolnie nie zmienią, § 71 nor. jur., wedle kodeksu niemieckiego w ogóle o tyle, o ile go za zezwoleniem swego zastępcy ustawowego nie zmienią, § 8, zaś wedle kodeksu Kr. Polskiego tylko o tyle, o ile pozostają pod władzą Ojca, w przeciwnym razie mają miejsce zamieszkania matki lub opiekuna zależnie od tego, pod czyją władzą 'pozostają a to we wszystkich wypadkach bezwzględnie tylko do chwili pełnoletńóści lub usamowolńienia, póżrriej o il£ go dobrowolnie,nie tmienią, art. 32. Przysposobiony wedle k. c. a. i k. c. n. i legitymowany niewłaśnowolny stoi na równi z ślubnemi dziećmi względem przysposabiającego lub ojca legitymowanego, §71 a. nor. jur., §11 k. c. n., art. 294 k. c. p. 3. Dzieci nieślubne mają wedle prawa austr. i niemieckiego miejsce zamieszkania matki (§11 k. c. nM

﻿98 § 72 austr. nor. jur.), zaś wedle prawa b. Kr. Polskiego miejsce zamieszkania tego, pod czyją władzą pozostają. (art 32 k. c. p., arg. ze słów: ojca, maiki, lub opiekuna). Wedle prawa francuskiego dzieci nieślubne nie mają wogóle ustawowego domicylu, bo art. 108 k. N. odnosi się tylko do dzieci ślubnych (arg. ze słów: póre et mere, wskazujących na jedno miejsce zamieszkania rodziców a więc mających na myśli tylko małżonków). 4. Wedle prawa niemieckiego i austriackiego wojskowi pełnoletni mają miejsce zamieszkania w miejscu ich załogi (garnizonu), jednak wedle prawa niemieckiego o tyle tylko o ile nie służą jedynie w wypełnieniu powinności wojskowej, § 9 k. ’c. n., § 68 a. nor. jur. Kodeksy niemiecki i austrjacki uie znają już więcej ustawowych miejsc zamieszkania, natomiast zna je kodeks cyw. Kr. Polskiego. I tak mają ustawowe miejsce zamiesza kania-5. Służący lub pracujący u kogo innego, jeżeli mieszkają z. nim razem, w jego miejscu zamieszkania, art. 33. 6. Urzędnicy w siedzibie'urzędowej, jeżeli mają obowiązek mieszkania tamże, art 31. 111. Znaczenie prawne faktycznego lub ustawowego miejsca zamieszkania polega na tera, że. wedle miejsca zamieszkania ustala się: 1) właściwość sądu, 2) miejsće doręczeń urzędowych i sądowych, 3) miejsce dopełnienia umów, 4) właściwość organów i form oraz postępowania przy zawarciu małżeństwa, urządzeniu opieki i t. p., 5) zastosowanie prawa przedmiotowego w razie kolizji kilku ustawodawstw, 6) miejsce otwarcia się spadku i pertraktacji spadkowej, o ile ją prawo przewiduje. Strony mogą w pewnych granicach zmiemć te skutki umową, jeżeli konsekwencje konkretnego stanu rzeczy pftd względem miejsca zamieszkania byłyby dla nich nieko-

﻿99 rzystne. Wedle prawa niemieckiego i austriackiego mogą oddzielić kwestę właściwości sądu od miejsca zamieszkania i unormować tę właściwość sądii inaczej (forum prorogatum); mogą też obrać inne miejsce jako miejsce dopełnienia umowy, Wedle prawa polskiego mogą strony oznaczyć w umowie fikcyjne (obrane) miejsce zamieszkania, które wówczas decyduje o ważności doręczeń, o sposobiedopełnienia umowy i o właściwości sądu w sporach z tej umowy płynących, art. 35 k. c. p. Art. 27 ust. hip. wymaga zawsze obrania miejsca zamieszkania w kraju, z czego wynika, że w braku miejsca zamieszkania faktycznego lub ustawowego należy obrać fikcyjne Wreszcie znaczenie miejsca zamieszkania polega także na tem, że nieobecność w niem pociąga za sobą pewne skutki prawne, o których mowa niżej. Skutki nieobecności. Nieobecność zwykła. — Zaginięcie. — Uznanie za znikłego lub zmar-Uznanie za znikłego wedle k. c. p. — Uznanie' łego w ogólności. — za zmarłego wedle k. c. a. i k. c. n. Nieobecność w miejscu zamieszkania, jeżeli miej-I. sce pobytu osoby jest wiadome, albo jeżeli ona pozostaw miejscu zamieszkania pełnomocnika, w zasadzie nie ma prawnej doniosłości. Wyjątkowo, jeżeli stan rzeczy jest tego rodzaju, że osoba nieobecna, choćby nawet jej adres był wiadomy, nie może załatwić pewnego interesu osobiście, listownie lub przez pełnomocnika lub gdyby bieg spraw innych osób był z tego powodu na szwank narażony, może sąd ustanowić dla niej kuratora nieobecnych, § 276 k. c. a., § 771. 2 pat. niesp., § 1911 k. c. nV II. Szczególnego znaczenia jednak nabiera nieobecność wówczas, gdy niewiadomo, czy nieobecna osoba żyje. Ta-

﻿100 ■ki nieobecny nazywa się zaginionym a stan zaginienia przyjmuje kodeks c. Kr. P. wówczas, gdy osoba jest nieobecna, nieznana z miejsca pobytu i niepozostawiła pełnomocnika. Według prawa c. Kr. Polskiego i prawa austijackiego niema domniemania życia, zatem kto twierdzi, że zaginiony po zaginieniu nabył jakieś prawa, musi udowodnić, że w chwili nabycia żył (art. 62 k. c. p.), w przeciwnym razie prawa te obejmą inne osoby (art. 62— 63), które jednak będą musialy zwrócić objęty majątek zaginionemu, jeżeli się zjawi przed upływem przedawnienia, jako posiadacze b. fide (art, 64, 65). Natomiast wedle kodeksu niemieckiego istnieje domniemanie życia (§ 19) jednak tylko tak długo, dopóki od zaginięcia nie nadszedł dzień, który w postępowaniu o uznanie za zmarłego miałby być w braku innych dowodów uznany za dzień śmierci i kto się powołuje na domniemanie życia, musi udowodnić, że ten dzień nie nadszedł. Prawo niem. i austr. nie łączy zresztą z tym stanem specjalnych skutków prawnych, traktuje go jak stan poprzednio omówiony t. j. przewiduje ustanowienie kuratora, jeżeli tego interes zaginionego lub osób trzecich wymaga. Natomiast kodeks c. Kr. P. zna w tym wypadku uznanie sądowe za zaginionego, które następuje na wniosek strony interesowanej a n.awet z urzędu i byWa poprzedzone badaniami i ogłoszeniami. W skutek uznania za zaginionego następuje zamianowanie kuratora (art. 37—38), III. Najważniejsze znaczenie ma nieobecność wówczas, gdy o nieobecnym przez dłuższy czas niema żadnej wiadomości tak, iż jest uzasadnione przypuszczenie, że już nie żyje, jednak niema ani pewności, że zmarł ani możliwości przeprowadzenia dowodu życia lub śmierci. Ponieważ ten stan istniałby bez końca ze szkodą dla społeczeństwa z jednej (wyłączenie majątku zaginionego z obrotu) a dla ośób, które w razie śmierci zaginionego miałyby do jego

﻿spadku prawo z drugiej strony, przeto ustawy znają instytucje prawne celem prowizorycznego lub ostatecznego sprowadzenia takich skutków prawnych, jakie pociągnęłaby za sobą śmierć zaginionego. Odróżnić musimy w tym wgzlędzie dwa systemy: system prawa francuskiego, przyjęty też w k. c. Kr. P. a polegający na oficjalnem tylko stwierdzeniu nieobecności czyli zniknięcia i system prawa austrjackiego i niemieckiego, polegający na sądowem uznaniu za zmarłego. IV. Uznanie za znikłego wedle k. c. p. Jeżeli ktoś zaginął i od 4 lat niema o nim żadnej wiadomości, mogą osoby interesowane (dziedzice i zapisobiercy, małżonek, właściciel rzeczy obciążonej użytkowaniem na rzecz zaginionego, wreszcie ci, którzy otrzymali od niego darowizny na wypadek śmierci) postawić wniosek w trybunale o uznanie go za znikłego. Termin powyższy, przydłuża się do lat 10, jeżeli zaginiony pozostawił pełnomocnika, art. 39— 41 k o. p. W skutek wniosku sąd wydaję decyzję rozpoczęcia dochodzeń i wzywa zaginionego ogłoszeniami w gazetach, aby dał o sobie wiadomość, zarazem bada świadków i prowadzi inne dowody celem stwierdzenia zniknięcia, art 1775, 1777 p. c. fos. W postępowaniu tem bierze udział prokurator jako zastępca interesów zaginionego i ma rolę pozwanego, art 42 k. c. p. W rok po wydaniu decyzji o rozpoczęciu śledztwa może sąd dopiero wydać wyrok uznania osoby zaginionej za znikłą, art. 45 k. c. p. Uznanie osoby za znikłą nie uzasadnia żadnego domniemania śmierci lecz umożliwia prowizoryczne załatwienie kwesty} majątkowych tak, jakby były załatwione w razie śmierci. Posiadanie majątku znikłego Otrzymują interesowani lub ustanowiony przez sąd zarządca i oni mają bierną legitymację do sporu (art. 61k. c.p.). Pod względem ich

﻿102 ■praw i obowiązków należy odróżnić dwa stadja: Pierwsze stadjum trwa aż do upływu 100 lat od urodzenia znikłego albo do upływu lat 30 od dnia wydania wyroku uznającego osobę za znikłą. W tern stadjum interesowani mogą żądać tymczasowego wprowadzenia ich w posiadanie majątku, jakiby im przypadł w razie śmierci zaginionego. Przez to uzyskują stanowisko przechowców, biorących na skład (art. 51 k. c. p.), jednak zmodyfikowane, bo wprawdzie nie mają prawa zbywania czegokolwiek, ale mają prawo zarządu majątkiem znikłego z obowiązkiem składania rachunków, oraz pfawo użytkowania w pewnych granicach. Na zabezpieczenie sumienności zarządu muszą dać ęękojmie, z wyjątkiem krewnych zstępnych i wstępnych i małżonka, oraz sporządzić inwentarz. Dochód z majątku musi być przez pierwszych 15 Jat od wydania wyroku składany w połowie i korzystnie lokowany na rzecz znikłego, w połowie zaś przypada posiadaczom. Po 15 latach cały dochód przypada posiadaczom, a po 30 latach nawet połowa z pierwszych 15 lat przechodzi na ich własność. Jeżeli interesowani nie cbcą dać rękojmi, sąd może ustanowić zarządcę majątku, który ma przez pierwszych 15 lat połowę dochodu lokować na rzecz znikłego, a połowę oddawać interesowanym, po 15 latach zaś cały dochód im oddawać. Jeżeli znikły w ciągu tego stadjum zjawi się lub byt jego będzie dowiedziony, wyrok traci moc prawną, jeżeli zaś zaginiony w tym czasie umrze, otwiera się spa4ek po nim, art. 46—55, 57, 58 k. c. p. Drugie stadjum rozpoczyna się po upływie 100 lat od urodzenia znikłego względnie 30 od wydania wyroku. Rękojmie zostają zwolnione, interesowani mogą żądać od sądu nadania im posiadania stanowczego i działu majątkowego oraz uzyskują zdolność zbywania i obciążania majątku nieruchomego. Dzieci i dalsi zstępni znikłego nie mogą dochodzić swych praw po upływie lat 30 od nadania

﻿103 stanowczego posiadania, natomiast sam zaginiony może, lecz tylko drogą skargi przeciw posiadaczom. Mimo uznania za znikłego jego małżonek nie może zawrzeć drugiego małżeństwa nawet w tem drugiem stadjum. V. Instytucja uznania za zmarłego unormowana jest w prdwie niemieckiem w kodeksie cywilnym (§ 13— 20) i w procedurze cywilnej (§§ 960—976), w prawie austrjackiem w kodeksie cywilnym (§§ 24, 277, 278, 112—114), w ustawie z 16/2 1883 nr. 20 dz. u. i w ustawach z dnia 31/3 1918 nr. 128 i 129 dz. u. Oba prawa znają zasadniczo dwa powody uznania za zmńrtego: 1) upływ znaczniejszy czasu od urodzenia zaginionego w związku z trwającym przez pewien czas brakiem wszelkiej o nim wiadomości, 2) fakt, iż zaginiony znajdował się w szczególnie niebezpiecznej sytuacji i przez pewien czas potem niema o nim żadnej wiadomości. W pierwszym wypadku wymagany jest upływ lat 30 (k. c. a.) wzgl. 31 (k. c. n.) od urodzenia zaginionego, w czem eonajmniej 10 lat ma upłynąć od końca roku, w którym była o nim ostatnia wiadomość. Jeżeli od urodzenia zaginionego upłynęło lat 70, wystarczy pięcioletni okres braku wszelkiej o nim wiadomości, również od końca roku j. w. liczony. W drugim wypadku m usiał się zaginiony znajdować w jednem z następujących niebezpieczeństw: 1) Brał udział w wojnie jako uczestnik siły zbrojnej i zaginął; 2) Znajdował się na okręcie, który zatonął. Jeżeli okręt wyjechał ale. nie wrócił i przez dłuższy, w ustawach różnie oznaczony czas niema o nim wiadomości, domniemywa się zatonięcia okrętu; 3) Znajdował się w innem blisKiem niebezpieczeństwie życia; 4) Tylko wedle prawa austrjackiego także osoby nie należące do siły zbrojnej, mogą być uznane za .zmarłe, jeżeli zostały na wojnie ciężko zranione ąlbo w wojnie r. 1914—1918 szły za armią lub zatrzymały się przy

﻿104 niej w polu, dostały się do niewoli lub były w miejscach, gdzie się wówczas wydarzyły działania wojenne (hombardaeja i t p.), ust. z 31/3 1918 nr. 128 dz. u. Po każdym z tych faktów musi upłynąć pewien (trzyletni lub krótszy) czas, w którym brak zupełnie wiadomości o zaginionym. Czas ten liczy się bądź od chwili danego niebezpieczeństwa (k. c. n.) bądź od chwili zawarcia pokoju (k. c. n.) bądź od końca roku, w którym niebezpieczeństwo miało miejsce (k. c. a.) lub w którym zaprzestano działań wojennych (k. c. a., k. c, it). Uznanie za zmarłego następuje na wniosek interesowanej osoby, który wedle prawa kustr. można postawić już na rok przed upływem czasokresu, potrzebnego do uznania za zmarłego względnie zaraz po zajściu szczególniejszego niebezpieczeństwa., Warunki uznania za zmarłego muszą być wedle prawa niemieckiego uprawdopodobmone przed wdrożeniem postępowania, w obu ustawodawstwach bada się je jednak z urzędu w postępowaniu niespornem, w którem zastępuje nieobecnego kurator, a nieobecnego wzywa się edyktem do dania o sobie wiadomości. Termin edyktalny wynosi wedle prawa austrjackiego rok, wedle prawa niemieckiego z reguły 6 m., a jeżeli zaginiony miałby już 100 lat, może całkiem odpaść. Orzeczenie uznania za zmarłego nie może nastąpić przed Upływem terminów, uzasadniających uznanie za zmarłego. W uchwale ma być podany dzień domniemanej śmierci, (w braku innych danych dzień upływu ustawowego terminu lub dzień niebezpieczeństwa). Uznanie za zmarłego uzasadnia wedle, obu praw domniemanie życia do dnia domniemanej śmierci, a domniemanie śmierci od tego momentu. Oba mogą być obalone przeciw - dowodem. Wskutek domnieniftma śmierci stosunki prawne tak się kształtują, jąkgdyby uznany za zmarłego rzeczywiście zmarŁ Jeżeli jednak uznany

105 — za zmarłego się zjawi, może domagać się zwrotu majątku a prawo niemieckie daje mu nawet w tym celu skargę ogólną (§ 2031 k. c. n.), która się przedawnia w 30 latach. Wedle prawa austriackiego można połączyć wniosek o uznanie za. zmarłego z wnioskiem o uznanie małżeństwa za rozwiązane. Sąd ma wówczas1 ustanewić obrońcę węzła małżeńskiego, możliwie w- osobie kuratora zaginionego i, o ile istnieją warunki uznania za zmarłego (§ 24 k« c. a.)* a śmierć jest prawdopodobna (§ 112 k. c. a.) orzec, że małżeństwo należy uważać za rozwiązane. Ale i to jest tylko domniemanie, bo jeżeli pozostały małżonek zawrze małżeństwo drugie, a okaże się, że w chwili jego zawarcia uznany za zmarłego żył, to drugie małżeństwo jest nieważne. Wedle k. n. uznanie za zmarłego nie powoduje domniemania rozwiązania małżeństwa, ale zawarcie nowego, jeżeli przynajmniej jeden z nowożeńców nie wiedział, że uznany za zmarłego żyje, rpżwiązuje małżeństwo poprzednie. Jednak małżonek, który przy zawarciu nowego nie wiedział o życiu zaginionego, może zaczepić nowe małżeństwo w przeciągu 6 piesięcy od dnia dowiedzenia się o życiu osoby uznanej za zmarłą, §§ 1348 nast. k. c. n. Akta stanu cywilnego. Celem zapewnienia zupełnego dowodu na fakja, decydujące o stanie osoby, istnieją publiczne rejestry, w których po‘d powagą władzy zapisuje się odnośne fakta. Początek pod tym względem zrobił Kościół, wpisując do odnośnych ksiąg (metryk) fakty chrztu, zaślubin i pogrzebów. Później sprawę tę wzięło w ręce Państwo, a mianowicie we Francji i Niemczech, poręczając spisywanie aktów urodzin, zaślubin i śmierci osobnym urzędnikom stanu cywilnego. Księgi te nie dają dokładnego obrazu wszystkich Wstęp do naukt prawa cywilnego.

prawnie doniosłych przymiotów i stosunków osoby a tylko najważniejsze kwestje są tu dotknięte. Urządzenie i sposób prowadzenia tych ksiąg, które w b. Kr. Polskiem nazywają się aktami stanu cywilnego, w Poznauskiem rejestrami stanu osobowego (Personen- ^fendsregister) a w.MałopoIsce metrykami, normują: w b. Kr. Polskiem kodeks cyW. Kr. Polskiego art. 71—142, postanowienie księcia namiestnika z 3/XI 1825 Dz. Pr. XI, 15 i szereg rozporządzeń władz rosyjskich, w Wtelkopolsce ustawa niemiecka: Reichspersonenstandsgesetz z 6/H 1875 i art. 46 ustawy wprowadzającej k. c. n,, w Małopolsce przepisy administracyjne o prowadzeniu metryk, p. „Zbiór Piwockiego" wyd. 2 T. III str. 212 i ustawy z 25/5 1868 nr. 47 oraz z 9/4 1870 nr. 51 dz. u. Wedle tych przepisów prowadzą akta stanu cywilnego wzgt metryki: w Wielkopolsce komunalni urzędnicy stanu cywilnego w b. Królestwie P. dla chrześcijan duchowni przełożeni parafji, dla niechrześcijan r niektórych sekt urzędnicy cywilni, dla żydów rabini i urzędnicy cywilni, w Małopolsce dla chrześcijan przełożeni1 parafji, dla żydów żydowskie urzędy metrykalne, dla osób nienależących do żadnego prawnie uznanego wyznania władze administracyjne.

﻿ROZDZIAŁ VI. O OSOBACH PRAWNYCH. W ogólności. Pojęcie i rodzaje osób prawnych. — Istotne cechy. I. Osobami prawnemi nazywamy pewne urządzenia społeczne, które w życiu prawnem występują jako jednostki, mające własne prawa i obowiązki. Urządzenia *te możemy podzielić na dwie grupy, z których pierwsza obejmuje osoby prawąe prawa publicznego, druga osoby prawne prawa prywatnego, Do pierwszej grupy należą najpierw zrzeszenia ludzkie, jakie wytworzyło życie publiczne, a mianowicie ustrój polityczny i potrzeby administracji. Powstały one bądjż samorzutnie drogą rozwoju historycznego bądź drogą aktu publiczno-prawnego, t. j, ustawy państwowej. Takiemi zrzeszeniami są publiczno-prawne związki terytorjalne, jak gminy, powiaty, województwa, państwo, także pewne stowarzyszenia przymusowe, służące celom adniińP stracji publicznej, jak cechy, izby lekarskie, adwokackie, notarjalne, handlowe i przemysłowe, giełdy, spółki ‘ wodne, wreszcie stowarzyszenia religijne, jak klasztory gminy kościelne. i Dalej należą tu zakłady, spełniające różne zadania administracji publicznej, jak np. zakłady ubezpieczeń od

﻿108 wypadków, kasy chorych, urzędy, wyposażone wyrażniew osobowość prawną jak np. Polski państwowy Bank rolny, dekr. z 5/2 1919 nr. 12 dz. p. p. p., dalej kościoły i probostwa. Wreszcie zaliczyć wypada do tej grupy pewne fundusze majątkowe, z których dochody przeznaczone są; n "pewne cele ogólne i które mają swoje osobne zarządy, a nie stanowią, części składowej majątku, państwowego lub gminnego, np. Fundusz mieszkaniowy, utworzony ustawą z 1 sierpnia 1919 nr. 72 dz. u. Rz. p. Drugą grupę stanowią osoby (prawne) prawa prywatnego, które zawdzięczają swe powstanie inicjatywie prywatnej i przychodzą do skutku drogą aktu prywatnoprawnego. Rozpadają się one na dwie kategorje, korporącyj i fundacyj. Korporacje są to związki ludzkie, do których powstania potrzeba zgodnej woli więcej ludzi i których substrat realny stanowią każdocześni członkowie związku. Od woli tych członków zależy w ostatniej mierze byt i kierunek działalności korporacji. Fuj £acje są to urządzenia, powołane do życia jednostronnym aktem woli fundatora a polegające na tem, że pewien majątek zostaje przeznaczony na pewien trwały ogólno-pożylećzny cel i w tym cela bywa przez powołanych do tego ludzi (zarząd) w oznaczony sposób zarządzany i używany. Fundacje mogą być bądź tylko funduszami (np. fundusze stypendyjne), bądź zakładami (np. zakład Drphowyski fundacji skarbkowskiej). Wszystkim tym osobom prawnym- wspólne jest, że są zorganizowane, Ł j. mają ustrój, umożliwiający trwałe łączenie działań więcej ludzi, z biegiem czasu się zmieniających, w jednę, trwałą, harmonijną i celową ziałainość. Ustrój ten opiera się na normach, zawartych w statucie, Ponieważ normy te obowiązują nie tylko pewne-.

﻿109 (konkretne indywidua, lecz każdego, kto w pewien stosunek do osoby prawnej wejdzie, przeto m. zd. mają one charakter norm ogólnie obowiązujących i stanowią 4.- zw. prawo statutowe. Prawny charakter stututu jest jednak bardzo sporny{ wielu odmawia mu charakteru ogólnie obowiązującego, wyłączając prawo statutowe z zakresu prawa przedmiotowego. Ażeby jednak jakaś organizacja społeczna mogła być osobą prawną, musi być jako taka uznaną przez porządek prawny. To uznanie może być bądź ogólne (np.' § 26 k. c. a., §§ 21, 22 i 80 k. c. n. lub art. 910 k. N. i art. 2 dekretu o fundacjach nr. 15 dz. p. p. z r. 1919), bądź szczególne, wypowiedziane w ustawie odnośnie do pewnych rodzajów osób prawnych (np. spółek z ograniczoną odpowiedzialnością) lub do pewnej konkretnej osoby prawnej (np. Polskiego państw. Banku rolnego). To uznanie danej organizacji społecznej za osobę należy odróżnić od koncesji t. j. zezwolenia państwa na założenie stowarzyszenia lub fundacji, która rozstrzyga o bycie ale nie o charakterze prawnym danej organizacji społecznej, Prawo może tylko uczynić zależnem uznanie tej organizacji za osobę prawną od uzyskania przez nią koncesji, np. art. 2 dekretu o fundacjach, o czem zresztą niżej. Istota osób prawnych. Zdolność do dzia-Teorje osoby prawnej. — Zdolność prawna. — łania. — Niewłaściwe zastosowanie konstrukcji osoby prawnej. I. Pytanie, dlaczego zjawisko społeczne, przedstawiając^ się na zewnątrz jako wielość czynników, traktowane jest przez prawo jako jednostka i może być^odmiotem praw i obowiązków, już od Savigny’ego począwszy mie daje spokoju prawnikom. Poświęcono mu całą masę

﻿110 rozpraw a mimo to spór do dziś dnia nie ucichł. Kwesiją ta należy właściwie do zakresu filbzofji prawa, tu tylko w krótkości zaznaczę, że wszystkie teorje, jakie się pojawiły, podzielić można na trzy główne grupy, z których każda i dziś jeszcze ma swoich poważnych przedstawicieli; Pierwszą grupę stanowią teorje fikcyjne (Savigny, Puchta, Unger). Wedle nich tylko człowiek jest osobą w rzeczywlstem tego słowa znaczeniu, jednak życie społeczne wytworzyło potrzebę przyznania osobowości także pewnym organizacjom społecznym, aby mogły tak jak ludzie, brać udział w obrocie. Dzieje się to drogą fikcji, że te organizacje są ludźmi (Savigny) względnie, te podmiotem praw i obowiązków im przypisanych jest podmiot fikcyjny. Mocą prawa przedmiotowego ten fikcyjny podmiot uważany jest za coś istniejącego w tym celu tylko,, aby można doń przyczepić prawa i obowiązkij które zresztą mogłyby służyć tylko człowiekowi. Wielu uczonym fikcja ta jednak nie wystarcza, uważają, że pod pokrywką fikcji musi się kryć jakiś rzeczywisty stan rzeczy, bo jeżeli istnieje prawo podmiotowe, to albo musi istnieć poza osobą fikcyjną jakiś inny realny jego podmiot, albo ono istnieje bez podmiotu. Teorje te zatem odmawiają osobom prawn^ym, jakó fikcjom, charakteru osób i podmiotów prawa i dla tego możnaby je nazwać negatywnenąi. Jedni, jak Ihering, szukają, tego realnego podmiotu w osobach destynatarjuszy, t. j. ludzi, odnoszących korzyść z istnienia danej organizacji społecznej, albo, jak Plan i o 1, sądzą, że prawa osoby prawnej stanowią specjalny rodzaj własności kollektywnej, która służy członkom stowarzyszenia, albo wreszcie jak Hol der, upatrują pódmiot praw i obowiązków t. zw. osoby prawnej w ludziach, którzy imieniem organizacji działają. Drudzy uważają, że tam, gdzie mówimy o prawach Osoby prawnej, niema wogóle realnego podmiotu tyoh.

﻿111 praw, a więc, że prawa te i obowiązki istnieją bez podmiotu (Windscheid) albo, że tym podmiotem jest stosunek prawny łączący n. p. członków korporacji ze sobą (Binder). W całkiem przeciwnym kierunku idzie trzecia grupa autorów, którzy widzą w tych organizacjach społecznych, nazywanych osobami prawnemi, twory realne, które pojęciowo stanowią jednostkę (Einheit) i same w sobie posiadają dostateczne warunki, by być podmiotami osobnych praw i obowiązków, czyli osobami. Jedni, których głównym przedstawicielem jest Otto Gierke, uważają związki społeczne za organizmy, żyjące i działające, wytwarzające w swojem łonie własną wolę, różną od woli poszczególnych, w związku działających ludzi. Ludzie ci są tylko organami, narzędziami tej woli zbiorowej. Drudzy odmawiają wprawdzie tym tworom społecznym zdolności wytwarzania własnej woli i charakteru organizmów., żyjących własnem życiem, jednak twierdzą, że jeden cel} dla którego, każdy taki twór istnieje, wystarcza do uznania go za odrębną jednostkę w życiu społecznem a właściwa temu tworowi organizacja prawna umożliwia wytworzenie woli, psychologicznie będącej wprawdzie wolą poszczególnych jednostek ludzkich, jednak powziętej wyłącznie na usługi tego celu, która zatem prawnie może być uważana za wolę tejże organizacji Społecznej (Je 11 inek, Bernat z i k, Saleilles). Mojem zdaniem nie da się zaprzeczyć, że czy to związek ludzki, czyli jakiś zakład lub fundusz, jeżeli tylko posiada opartą na statucie organizację, umożliwiającą trwałą i jednolitą działalność więcej ludzi mogących się zmieniać dla osiągnięcia pewnych oznaczonych celów, jest pojęciowo odrębną jednostką w życiu społecznem, która ze względu właśnie na tę działalność ma swoje własne, od interesów su oich członków czy organów odrębne interesy. Gdy zaś każdy twór, który może mieć interesy, może mieć też

i prawnie Chronioną możliwość ich zaspokojenia czyli prawo podmiotowe, przeto i te organizacje społeczne mogą mieć własne prawa podmiotowe, są zatem ośabami w realnem tego słowa znaczeniu. [k Wynika stąd, że te organizacje społeczne mają w każdym razie z d o 1 no ść prawną. Nie jest ona tak pęłną, jak zdolność prawna człowieka, bo nie obejmuje tych praw i obowiązków, które związane są ściśle z naturą ludzką, np. praw familijnych lub niektórych praw osobistych. Ale pewne prawa osobiste, n. p, do nazwiska lub czci służą też osobom prawnym. Osoby prawne mają też swoje miejsce zamieszkania tam, gdzie znajduje się centrum ich interesów, z reguły więc w siedzibie ich zarządu. Według tego miejsca zamieszkania ustala się i narodowość osoby prawnej a w szczególności jej zdolność prawną w obrocie międzynarodowym i międzydzielnicowym. III. Inną jest kwestja zdolności do działań prawnych Nie jest koniecznem, by podmiot prawa sam był zdolny do wytwarzania i objawiania woli, potrzebnej do wykonywania praw oraz do załatwiania czynności prawnych, bo mamy także ludzi, do tego niezdolnych, a przecież prawa podmiotowe mających (infans, furiosus). Muszą mieć tylko ustanowionych zastępców. Jeżeli więc komuś nie odpowiada teorja organiczna Gierkego, może uważać ludzi, objawiających wolę i działających dla związku lub zakładu za rodzaj zastępców związku. Zawsze jednak pamiętać należy, że ci zastępcy są zarazem organami związku w jego działalności, bo ich działania, jako procesy w świecie zewnętrznym, składają się na pojęcie jednej jednolitej działalności związku czy zakładu, Na zdolność do działań prawnych składa się bowiem zdolność powzięcia woli i zdolność przejawiania jej na zewnątrz, Z reguły obie łączą się w jednej osobie podmiotu prawa lub jego zastępcy ustawowego i stanowią jednolitą całość. Ale

﻿113 w organizacjach społecznych tylko powzięcie woli pozostaje zawsze w sfei ze indywidualnej tego człowieka, który dla osoby prawnej działa, natomiast przejaw tej woli, jako czynność, proces zewnętrzny, wchodzi w całokształt działalności osoby prawnej, jako jej cząstka składowa, jest zatem czynnością tej osoby jako całości. O tyle więc można powiedzieć, że osoba prawna sama działa i sama popełnia delikta, za które odpowiada. W tej ostatniej kwestji tylko winy tej osobie prawnej przypisać by nie można. Tu jednak prawo pozytywne przychodzi z pomocą stanowiąc, że wina organów ma być przypisaną osobie prawnej jako jej własna wina (anal. z § 337 k, c. aj41. p.). Wynika stąd, że wszelkie Czynności organów, jeżeli tylko wchodzą w ich zakres działania, jako takich, mogą być uważane za działanie związku, zakładu lub fundacji, jako osoby prawnej. IV Nie mają zdolności prawnej i nie są dlatego osobami L zw. fundusze składkowe, spadek leżący i n a s c i t u r u s, bo to są tyIko pewne stany przejściowe, przemijające, pozbawione własnych interesów i własnej organizacji. Fundusze składkowe powstają z datków szerszego ogółu, składanych do rąk zawiązanych ad hoc komitetów i przeznaczonych na pewien cel. Zadaniem komitetu jest pośredniczenie w użyciu tych funduszów na ten cel (budowę pomnika, urządzenie obchodu i t p.), poczerń komitet ma się rozwiązać. Z chwilą zrealizowania celu fundusz składkowy albo zostaje zużyty albo staje się majątkiem jftkie^ś osoby prawnej np. fundacji. Przedtem podmiotami praw należących do majątku składkowego są członkowie komitetu, jednak nie jako podmioty odnośnych interesów lecz jako powiernicy (Treuhdnder). Prawa, przypisywane L zw. spadkowi leżącemu w czasie, zanim po śmierci' spadkodawcy osoba dziedzica stanie się wiadoma, są w rzeczywistości prawami dziedzica, jakkolwiek jeszcze nieznanego, co wynika z przepjśu, że na to, aby dziedziczyć, trzeba żyć

114 a przynajmniej być poczętym w chwili śmierci spadkodawcy a osoby, które będą poczęte później, mogą dziedziczyć tylko jakp substytuci t. j. podstawieni innym dziedzicom, przed nimi obejmującym spadek. Co do mających sie urodzić wreszcie, to już wyżej przedstawiłem, że tak zw. prawa ich są objawem działania wstecznego faktu urodzenia się, t. zn. powstają dopiero z chwilą urodzenia się, a prawo tylko zmyśla, finguje, że one powstały wcześniej. Stosunek osób prawnych prawa prywatnego do państwa. Prawo publiczne osób prawnych w ogólności. — Systemy ingerencji państwa przy powstaniu osoby prawnej. J. Osoby prawne przez to, że byt ich jest długotrwały a śrdtlki finansowe znaczne, mają wielką doniosłość w życiu prawnem a jak z jednej strony są dla społeczeństwa bardzo pożyteczne, tak z drugiej strony mogą być dlań ze względów politycznych i ekonomicznych niebezpieczne. Dlatego państwo zastrzega sobie ingerencję w kwestjach istnienia i działalności tych osób. Ingerencję tę normuje t zw. prawo publiczne osób prawnych, a odnośne normy prawa publicznego stanowią zwykle część ustaw zasadniczych czyli konstytucyjnych. Określają one, jakie stowarzyszenia są ze względów" publiczno-prawnych dozwolone, czy i od jakich warunków zależy ich zawiązanie i rozpoczęcie działalności, jakie władze je nadzorują, w jakich wypadkach można je rozwiązać, w jaki sposób może być wykonywana kontrola państwowa i t. p. W Małopolsc.e obowiązuje w tym względzie ustawa o stowarzyszeniach z 15/X1 1867 nr. 134 dz. u., w Król, polsk. ust. z 17/3 1*906 z nęwelą polską (dekret o stowarzyszeniach) z 3/1 1919 nr, 3 dz, p. p., w Wielkopolsce ustawa pruska z 19/4 1908 nr. 151 dz. u. p.J

﻿115 Oprócz jednak tych głównych ustaw także i dotyczące osób prawnych, zawierają przepisy inne prawa. JI. W celu tern skuteczniejszego przeprowadzenia postulatiłw pralka publicznego odnośnie do osób prawnych porządek prawny używa jako doskonałego środka represji odmówienia osobowości prawnej organizacjom, które w ęa^ łef pełni nlE uczyniły zadość wymogom kontroli państwo^ WSp Wskutek tego następuje ścisłe złączenie momentu puBTiczno-prawnej ingerencji z prywatno-prawnym momentem uzyskania zdolności prawnej. Jednak zawsze należy pamiętać, że nawet w tych wypadkach, gdzie potrzebna jest wprost wyraźna zgoda władzy państwowej na powstanie osoby prawnej decyzja jadadzy admiustocyjnej. i®®* źródłem jej osobowością lecz tylko warunkiem, od którego zależy powstanie takiego .stanu, rzeczy^ w którym skutkuje ogólne uznanie danej organizacji społecznej pizez porządek prawny za osobę prawną, albo innemi słowy, od którego zależy ocena, czy konkretny związek lub fundacja podpada pod owo uznanie danej kategosji organizacyf społecznych za osoby prawne. Wśród systemów, według których porządek prawny łączy uzyskanie osobowości prawnej przez związki j fundacje z wymogami prawa publicznego, należy odróżnić trzy: Najbardziej' liberalnym jest t. zw. system wolności tworzenia osoby prawnej który. .Dolega na jfeim że psoho^ WÓsTT prawną uzyskuje dana organizacja społeczna już przez to samo, że się zawiązała (a więc powstał realny śubstrat osobowości) i że jest dozwolona t. js zgodna z prawem pozytywnem. Wolność zawiązywania stowarzyszeń może mieć jed-nak dwa stopnie. Najdalej idzie wówczas gdy państwo nie czyrti uzyskania zdolności prawnej zależnem od spełnienia pewnych*

﻿116 warunków, nie wymaga żadnego ogłoszenia zawiązania stowarzyszenia do władzy tak, iż stowarzyszenie takie, skoro się zawiązało i ani jego cel ani organizacja nie są sprzeczne z prawem, nabywa już tem samem osobowość prawną. Możliwe jest, że prawo wymaga, by organizacja lub cel tego rodzaju stowarzyszeń odpowiadały pewnym warunkom ale niema uprzedniego badania, czy tak jest w-istocie i dopięło gdyby się okazało, że jest przeciwnie, może nastąpić uznanie sądowe tej osoby za nieistniejącą, bo przeciwną prawu. Taka zupełna wolność powstawania osób prawnych nieznaną jest na ziemiach polskich a znaną jest prawu francuskiemu odnośnie do syndykatów z ust. z 21/6 1865, t y. związków właścicieli gruntów w celu przeprowadzenia pewnych robót pożytecznych dla wszystkich. One uzyskują zdolność prawną przez zawiązanie się i ogłoszenie swego zawiązania w dziennikach. Natomiast często spotyka się wolność zawiązania sto-: warzyszenia ograniczoną obowiązkiem zgłoszenia uprze^ dniego do władzy przy przedłożeniu statutów, nazwisk założycieli i t. p., przez co władza uzyskuje możność zakazania takiego związku jeżeli uważa go za przeciwny prawu, od czego jednak założyciele mogą wnieść rekurs do władz wyższych. Ten system przyjęty jest n. p. we Francji odnośnie do stowarzyszeń o małej osobowości prawnej a na ziemiach polskich przyjęty jest w Małopalsce odnośnie do stowarzyszeń, które nie podpadają żadnej specjalnej ustawie i tem samem regulowane są ogólną ustąwą o stowarzyszeniach z roku 1867, t. zn. do stowarzyszeń nie obliczonych na zysk gospodarczy. Wedle tej ustawy zamiar założenia stowarzyszenia musi być zgłoszony do władzy administracyjnej wraz z przedłożeniem 6 egzemplarzy statutów, które muszą podawać: cel, siedzibę, organa i inne jeszcze daty, odnoszące się do organizacji stowarzyszenia.

﻿117 Jeżeli władza oświadczy, że niema przeszkód do zawiązania stowarzyszenia, albo gdy do 4 tygodni nie oświadczy się wcale, stowarzyszenie może rozpocząć działalność. Gdy zaś § 26 k. c. a. tylko dozwolonym stowarzyszeniom/ przyznaje osql>owość prawną a za dozwolone może być uznane tylko takie, które uczyniło zadość tym warunkom, przeto zadośćuczynienie tym wymogom jest zarazem warunkiem uzyskania zdolności prawnej. Drugim systemem, który już w wyższej mierze czyni zawisłem uzyskanie zdolności prawnej od zadośćuczynienia wzglądom publiczno-prawnym jest t, zw. system rejestracji stowarzyszeń. Polega on na tern, że stowarzyszenie uzyskuje zdolność prawną dopiero z chwilą zarejestrowania go w osobnych księgach publicznych, utrzymywanych przez władzę rządową lub sądową. System ten występuje bądź w formie pojedyńczej bądź złożonej Forma pojedyńcza przyjęta jest w ustawie o stowarzyszeniach z r. 1906 obowiązującej w b. Królestwie Polskiem odnośnie do stowarzyszeń, nie mających na celu korzyści materialnych (Rozp. M. z 10/1 1919 poz. 113 dz. p. p.) i polega ńa tern, że stowarzyszenie musi zgłosić swe zawiązanie się do władzy, przedkładając statuty które muszą zawierać pewne daty, i że władza, o ile nie widzi powodu zakazu, rejestruje je. Władzą, powołaną do rejestro wania jest po myśli dekretu z 3/1 1919 nr. 3 dz. p. p. p. Ministerstwo spraw wewnętrznych. Forma złożona polega na tent że opręcż wymogu zarejestrowania prawo żąda, by organizacja stowarzyszenia odpowiadała pewnym warunkom a mianowicie i&taŃrfe szeręg przepisów juris cogentis, co db organów, praw członków stowarzyszenia i t. p. i od zadośćuczynienia tym inaterjalno-prawnym wymogom w statucie towarzystwa czyni zależnem jego zarejestrowanie, które zwykle powierza wówczas sądom. Ten system zwany systemem postano- /

wień normatywrych przyjęty jest w k. c. n. odnóśhTe 3o związków niegospodarczych (dobroczynnych, naukowych, towarzyskich, ogólno pożytecznych i t p.), § 21 i 55 nast. w związku z § 40, który wymienia przepisy juris dispositiri a zatem niewymienione kwalifikuje jako jus cogens. System przepisów normatywnych przyjęty jest dalej w ustawach o spółkach z ogr. odpowiedzialnością (niem, z r. 1892 i austr. z r. 1906), o spółdzielniach r. 1920 i t. p. Trzecim, najdalej idącym systemem w uzależnieniu uzyskania osobowości prawnej od względów "publicznoprawnych jest system koncesyjny, system, który czyfli zawisłem uzyskanie osobowości prawnej przez konkretny twór społeczny od zgody władzy administracyjnej na jego powstanie wogóle lub ha uzyskanie przez niego zdolności prawnej lub pewnej obszerniejszej zdolności prawnej. Koncesja wymagana jest: wedle k. niem. dla stowarzyszeń o celach gospodarczych, o ile specjalna ustawa nie stanowi wyjątku: wedle prawa austrjackiego dla stowarzyszeń podpadających patentowi cesarskiemu stowar«yszepióWnni z r. 1852 (obliczone na zysk o ile są a ta ~ । niema dla nich specjalnych ustaw, jak handlowa, o spółkach z ogr. odpow. i t p. i wymienione specjalnie w § 1 b i % patentu) oraz dla spółek akcyjnych; wedle prawa cyw. Król. Polskiego dla wszystkich związków statutowych, obliczonych na zysk, ' Wreszcie koncesja potrzebną jest wedle wszystkich trzech ustawodawstw do powstania fundacji, §80 k.c. n., austrjackie dekrety nadworne pierwszej połowy XIX w., cytowane u Herrnritta, Qesterr. Stittungsrecht, 136 uw. 3, art. 2 dekretu o fundacjach z 7/2 1919 poz, 215 dz. p. p. p. Pewnem złagodzeniem systemu koncesyjnego może być przepis, że władża administracyjna orzeka tylko o publicznej pożyteczności organizacji społecznej, uznajejąza ogólnie pożyteczną i dopiero od chwili tego uznania datuje się zdolność prawna tej organizacji (system francuski).

﻿119 Korporacja. do członków. — Organa. — Źródła prawa. Pojecie, istota i stosunek Założenie korporacji. Zgaśnięcie korporacji i likwidacja. Korporacja jest to dobrowolny związek ludzki, I. zorganizowany na podstawie statutu do prowadzenia trwałej działalności w oznaczonym celu i stanowiący osobę prawną. Prawo prywatne zna obok korporacyj także inne związki ludzkie, mianowicie spółki (cywilne lub handlowe). Spółka jest tylko stosunkiem prawnym między kilku podmiotami prawnemi, z którego wynikają tylko ich wzajemne prawa i obowiązki. Wszelki majątek w spółce jest tylko majątkiem spólników w częściach idealnych lub do niepodzielnej ręki. Natomiast korporacja jest nie stosunkiem prawnym pomiędzy członkami lecz tworem społecznym, tych członków obejmującym i rozwijającym samoistną, własną działalność. Tem, co tych członków w jedną całość a ich działania w tym charakterze przedsięwzięte, w jedną trwałą działalność łączy, jest wytworzona przez statut związku zapomocą t. zw. wewnętrznego prawa korporacyjnego sfera prawna, obejmująca prawa i obowiązki z samym faktem przynależności członków do korporacji związane. Spółczesna nauka uznaje istnienie sui generis praw korporacyjnych członków t. j. praw podmiotowych o charakterze absolutnych praw osobistych. Tu należy prawa do udziału w walnem zgromadzeniu, do korzystania z majątku i działalności korporacji w granicach zakreślonych statutem oraz obowiązek przyczyniania się do tej działalności stosownie do postanowień statutu. Prawo to powstaje przez fakt wstąpienia do związku, ustaje z wystąpieniem lub śmiercią. Jednak osobowość członków nie giriie zupełnie w korporacji, korporacja absorbuje tylko cząstkę ich osobowości, pozatem oni są każdy dla siebie osobami, istniejącemi obok

﻿120 korporacji. Jako tacy, są członkowie osoby prawnej, poza obrębem prawa korporacyjnego a więc na zewnątrz odrębnemi podmiotami prawnemi i musimy odróżnić sferę prawną osoby prawnej i sferę prawną jej członków. Wskutek tego w braku specjalnych postanowień statutu, członkowie nie odpowiadają osobiście za długi korporacji, dłużnicy korporacji nie mogą przeciwstawiać korporacji swoich pretensyj do członków i żądać umorzenia przez kompensatę, członkowie mogą mieć wierzytelności i długi wobec korporacji, jako innej osoby i Ł p. II. Statut korporacji ma oprócz omówionego Wyżej celu wfhożliwienia łączenia czynności członków w jedną działalność związku przez należyte ukształtowanie t. z w. wewnętrznego prawa korporacyjnego t. j. norm, dotyczących praw i obowiązków członkowskich, jeszcze' drugi cel, a mianowicie zapewnienie związkowi woli potrzebnej do wykonywania praw i zawierania aktów prawnych. Ten drugi cel spełnia on przez ustanowienie i oznaczenie kompetencji organów t j. Judzi, upoważnionych db powzięcia woli dla związku. Zasadniczo każda korporacja musi mieć dwa organa: wszystkich członków, zbierających się od czasu do czasu na walnem zgromadzeniu, których wola za pomocą przepisów o głosowaniu doprowadza do jednego wyniku, i dyrekcję do stałego zawiadywania sprawami związką. Dyrekcja (t. j. dyrektor lub kilku dyrektorów) na wewnątrz zawiaduje sprawami związku, na zewnątrz reprezentuje go t zn., że jej wola, wyraźnie lub domniemanie w imienin związku objawiona, wywołuje Skutki prawne dla związku. IIL Ponieważ byt i ustrój korporacji zależy w pierwszej ^i od woli założycieli, względnie członków, przeto dawniejsze kodeksy, jak francuski i austrjaęki nie zawierają norm prawnych, regulujących te kwestje, pozostawiając pole do działania statutowi. Przyczynił się do tego

﻿121 i fakt, że prawo rzymskie wobec stosunkowo słabego rozwoju życia korporatywnego w Rzymie, nie wykształciło tego działu prawa. Dopiero wiek XIX, ze swoim rozwojem gospodarki przemysłowo-kapitalistycznej, przyczynił się do ogromnego rozwoju asocjacyj i wytworzył szereg typów zrzeszeń o podobnej, niejako szablonowej strukturze. W ślad za tym rozrostem życia korporatywnego krystalizował się w różne formy stosunek państwa dó zrzeszeń, kształciło się prawo publiczne osób prawnych a niektóre zasady, dotyczące ustroju korporacyj zaczęto uznawać w interesie dobra publicznego za bezwzględnie obowiązujące. Do jednolitego skodyfikowąma tych norm w prawie austrjackiem i b. Królestwa Kongr. n;e przyszło jednak, a cały odnośny materjał, w gruncie rzeczy bardzo szczupły i pełen Juk, zawierają tylko ustawy specjalne (zwłaszcza ustawy o spółkach, należących do Zakresu prawa handlowego) oraz ustawy, normujące stosunek państwd do korporacyj, jak zwłaszcza austr. ustawa z 15 listopada 1867 (j. w.) i ustawa rosyjska z 17 marca 1906 (j. w.). Wypeinienie tych luk było i jest rzeczą nauki prawa, Natomiast autorowie kodeksu niemieckiego zastali, już ten rozwój w całej pełni i dlatego zamieścili w kodeksie szereg §§-fów, zawierających odnośne normy (§§ 21 naśt.). Założenie korporacji. Państwo nie powołuje korporacpdo życia, ono tylko co najwyżej' współdziała przy spełnieniu warunków, od których zależy uzyskanie przez związki prywatne osobowości prawnej. Korporacja powstaje więc wskutek woli prywatfiej a mianowicie zgodnego oświadczenia woli dwu lub więcej osób, zawierającej Zgodę: 1) na zaistnienie korporacji najpierw w osobach założycieli, 2) na zorganizowanie jej na zasadach uchwalonego statfiTO. Ten akt nie jest jednak tylko umową zalożycielii bo oświadczenie woli każdego z nich wychodzi poza ramy dyspozycji własną sferą prawną i nie jest skie-Wstęp do nauki prawa cywilnego. 9

rowane na powstanie tylko wzajemnego stosunku prawnego Założycieli; jest to zatem sui generis umowa o charakterze społecznym bo skierowana na powstanie organizacji socjalnej i na powstanie nowej sfery prawnej a czerpiąca swą moc nie z autoriomji prywatno-prawnej (wolności umawiania się), lecz z publiczno-prawnej wolności stowarzyszania się i z faktu uznania przez porządek prawny statutów za normy prawne a samych organiżacyj społecznych za osoby prawne. Niewątpliwie jednak jak większe koło może obejmować w sobie mniejsze, tak i akt zawiązania korporacji może obejmować prywatną umowę założycieli i jeżeli jako pierwszy akt będzie np. ze względów publicznoprawnych nieważny, tak, że korporacja nie powstanie, to jako umowa między założycielami może odnieść skutek prawny (umowa spółki). V, 'Zgaśnięcie korporacji. Korporacja przestaje istnieć: £ nadejściem czasokresu lub warunku statutowego, 1. 2. W skutek uchwały Walnego Zgromadzenia, Orzekającej rozwiązanie, o ile taka uchwała należy do zakresu działania Walnego Zgromadzania, 3. Jeżeli władza rozwiąże korporację albo odbierze jej zdolność prawną, 4. Jeżeli cel odpadnie lub stanie się niemożliwym do osiągnięcia tudzież 5. Jeżeli korporacja znajdzie się bez jednego członka (sporne). Kwestja, komu przypada majątek korporacji, która przestała istnieć, jest tytko w kodeksie niemieckim wyczerpująco uregulowana, § 45—53 k: c. n. Mianowicie rozstrzyga o tem statut, w braku zaś postanowienia statutowego, Walne Zgromadzenie członków, gdy to należy do jego kompetencji. W przeciwnym razie, jeżeli związek służył interesom członków, rozdziela się m^ątex między nich, jeżeli zaś nie, majątek ten przypada Skarbowi Państwa wedle zasad o spadkach bezdziedzicznych. W tym ostatnim wypadku przejście majątku b. korporacji na Skarb Państwa następuje z mocy prawa drogą sukcesji uniwersalnej, obej-

tnującej aktywa 1 passywa, § 46 k. e. n., w innych wypadkach ma miejsce likwidacja i przekazanie czystych aktywów uprawnionemu do ich objęcia drogą osobnych, -dla każdego ródzajg aktywów właściwych czynności prawnych (sukcęsjd' szczegółowa). Aż do ukończenia likwidacji stwarza ustawa fikcję, że korporacja jeszcze istnieje o ile lego wymaga cel likwidacji, § 49 ust. 2 k. c. n. W prawie austrjackiem i b. Królestwa Polskiego niema takich ogólnych postanowień. O losie majątku decydują tedy albo ustawy specjalne, odnoszące się do pewnych’ rodzajów korporacyj albo postanowienia statutu, który nadto może decyzję pozostawić Walnemu Zgromadzeniu. W braku tego wszystkiego przychodzi do głosu teorja prawa, która bądź z ducha pozytywnego ustawodawstwa,, bądź z istoty osoby prawnej stara się wydobyć rozstrzygnięcia. Teorja fikcyjna przeznacza zwykle majątek osoby prawnej Państwu, teorja realna członkom korporacji, gdyż •ona, przestając istnieć, rozpada się niejako na swoje części składowe a więc i ten sam los powinien dzielić jej majątek. Jednak ta ostatnia zasada tylko odnośnie do korpo-Tacyj, mających wyłącznie interes (każdoczesnych) członków na oku czyli t. zw. korporacyj egoistycznych bywa uznawana. Natomiast co do korporacyj altruistycznyćh, to z a«alogji przepisów o zapisie sub modo i z ustaw specjalnych wywodzą zasadę, że majątek zgasłej korporacji powinien być użyty na inny podobny cel (por. anal. § 710 k. c. a.) a więc oddany innemu związkowi o podobnym celu lub Państwu z obowiązkiem użycia go na podobne cele. O ile majątek zgasłej korporacji przechodzi jako całość na Skarb Państwa, uzasadnioną jest analogja z nabyciem spadku bezdziedzicznego przez Skarb Państwa drogą sukcesji Uniwersalnej tak, jak to stanowi k' c. n., w przeciwnym razie musi być przeprowadzoną likwidacja. W braku ustaw specjalnych, które ją regulują, decyduje istota rzeczy.

﻿124 Wedle prawa austrjackiego można aż do ukończenia likwidacji uważać korporację mimo jej zgaśnięcia za istniejącą nadal fikcyjnie, stosując analogicznie § 547 k. c. a’. stanowiący, że dopóki dziedzic spadku nie przyjął, należy uważać, że zmarły spadkodawca jest nadal podmiptem majątkui spadkowego. Fundacja. fundacja jest to urządzenie społeczne zorganizowane na podstawie statutu (aktu fundacyjnego) i polegające na tem, że pewien majątek przeznaczony jest trwale na peyien ogólno-pożyteczny cel i w tym celu jest przez pewnych ludzi administrowany i używany. Silą socjalną, dającą impuls do powstania i działalności fpndacji jest nie, jak w związku, zgodna wola więcej Judzi, pragnących należeć do organizacji, lecz ogólno pożyteczny charakter celu, dla którego ktoś majątek trwale przeznaczył. Podczas gdy korporacja ma swój realny sub strat w członkach, fundacja ma swój substrat tylko w zarządcach (organach). Natomiast statut i tu ma na celu połączenie działań tych organów, polegających jednak tylko na zarządzie i rozdawnictwie majątku, w trwałą jedną działalność fundacji oraz zapewnienie fundacji woli, potrzebnej do wykonywania praw i zawierania aktów prawnych. O fundacji mówiąr w Wielkopolsce §§ 80 nast. k. ę. rt„ w b. Królestwie Poiskiem dekret o fundacjach z 7/2' 1919 nr. 15 poz. 215 dz. p. p. p., w Małopolsce § 646 k. c. a. i dekrety nadworne (z r. 1808 i późniejsze). Fundacja powstaje drogą aktu jednostronnego fundatora, inter yivos lub mortis causa (testamentli), w którym tenże oświadcza wolę przeznaczenia swego majątku na pewien cel. Akt inter vivos, w b. Królestwie Poiskiem hqtarjalny, wiąże funda,terą bez potrzeby przyjęcia z czyjej-

﻿125 ko 1 wiek strony ale musi być jeszcze przez władzę administracyjną zatwierdzony, w czerń leży gwarancja, że cel będzie rzeczywiście ogólno-pożyteczny. Formalnym warunkiem uzyskania zatwierdzenia w Król. Polsk. jest, by dó aktu byl dołączony statut fundacji. W pewnych wypadkach sama władza sporządza statut lub zmienia pierwotny w myśl intencji fundatora i rejestruje fundację. WMa-Jopolsce statut Czyli t. zw. akt albo list fundacyjny układa zawsze władza administracyjna. W Wielkopolsce musi być zawarty statut w akcie ustanowienia fundacji, który, jeżeli jest aktem inter vivos, musi mieć formę pisemną. Niektóre ustawodawstwa (k. c, pozwalają aż db zatwierdzenia odwołać fundację, § 81 k. c, n. Z chwilą zatwierdzenia fundacja powstaje jako osoba prawna i nabywa jpso jurę pretensję do fundatora lub jego dziedziców o wydanie majątku. Tylko wedle prawa austr. i niemieckiego^ jeżeli fundację utworzono w testamencie, nabywa ona majątek ipso jurę drogą sukcesji uniwersalnej, przyczem wobec tego, iż między otwarciem się spadku a zatwierdżemem fundacji upływa pewien termin, kodeks niemiecki uznaje retroakcję zatwierdzenia, § 84, zaś austrjacki zdaje Się wskazywać na substytucję powierniczą (§§ 707 i 708 oraz dekr. z r. 1845). Władza administracyjna ma nadzór nad fundacją i może zmienić w razie potrzeby cel i statut fundacji o ile możności w zgodności z domniemaną intencją fundatora a nawet może fundację znieść. W razie zniesienia należy rozporządzić majątkiem w myśl domniemanej intencji fundatora.

﻿ROZDZIAŁ VIL 0 DOBRACH, MOGĄCYCH STANOWIĆ PRZEDMIOT PRAWA. Terminologja. O rodzajach przedmiotów praw w ogólności. — O rzeczach w znaczeniu przedmiotu prawa. — O dobrach względnie rzeczach w znaczeniu części składowych majątku. I. Przedmiotem prawa podmiotowego t. j. środkiem, służącym do zaspokojenia interesu prawnie chronionego może być albo jakieś dobro samoistne, t j. mające byt niezależny od tego prawa, którego jest przedmiotem, albo świadczenie t. j, prawem określone zachowanie się innej osoby, niż uprawniona. W porównaniu z itlnemi dobrami, świadczenie jest dobrem niesamoistnem, bo bez istnienia czyjegoś prawa podmiotowego do tego świadczenia pomyśleć się nie da. Wobec tej zasadniczej różnicy między temi dwiema kategorjami możliwych przedmiotów praw niema powodu łączyć ich razem w jakąś jedną, wyższą kategorję i oznaczać spólnem mianem. Stanowisko kodeksu Napoleona i kodeksu austrjackiegó, które to czynią, obejmując niekiedy nazwą „rzecz* tak dobra samoistne, jako też świadczenia (art. 1126 k, N„ § 285 i 303 k. c. a.) jest teoretycznie chybione a wyraz rzecz w tern, tak obszernem znaczeniu nie jest technicznym ani w nauce Ani nawet, ze względu na inne przepisy, w tychże samych ko-

﻿127 deksach. Nauka o świadczeniachi jako przedmiotach praw, może być przedstawioną tylko w związku z nauką o tych prawach, t. j. w prawie obligacyjnem. Dobra samoistne możemy podzielić na pięć kategoryj: 1. Osoba własna lub cudza (t j. własne lub cudze przymioty i stosunki osobiste), 2. Rzeczy zmysłowe t. j. miejscowo ograniczone, nieosobowe części świata zewnętrznego, 3. Dobra riiematerjalne, t. j. płody ducha ludzkiego, jak dzieła literackie, wynalazki i t. p., 4. Istniejące już prawa podmiotowe, o ile mogą stanowić środek zaspokojenia interesów osób trzecich t. zn. być przedmiotem innych, na nich istniejących praw (n. p. wierzytelność, na której można ustanowić zastaw lub użytkowanie na rzecz trzeciei osoby)» 5. Majątek spadkowy, majątki odrębne i przedsiębiorstwo* O osobach jako takich była mowa w rozdziale piątym i szóstym a przedstawione tam zasady wchodzą w zastosowanie także wtedy, gdy osoba wchodzi w rachubę jako przedmiot prawa (np. osoba własna przy prawach osobistych, osoba cudza przy prawach familijnych) Dobra niematerjalne (płody ducha) stanowią formę pośrednią między osobą a rzeczą zmysłową, mogą być przedmiotami tylko specjalnych praw t. zw. własności duchowej (autorskich, patentowych j t. p.) i dla tego przedstawienie ich rodzajów i właściwości należy do szczegółowej nauki o tych prawach. O majątku spadkowym, majątkach odrębnych i przedsiębiorstwie jako przedmiotach praw p. niżej w ustępie, traktujący m o związkach rzeczy. Pozostają zatem do omówienia: rzeczy zmysłowe i prawa, jako przedmioty innych praw. II. Do rzeczy,zmysłowych należąnietylko przedmioty m,aterjalne, wzrokiem dostrzegalne cząstki świata zewnętrznego (grunt, dom, jabłko, kamień i t. p.) ale także pewne, zmysłami stwierdzić się dające siły przyrody, które człowiek może opanować i użyć do celów indywi-

﻿128 dualnych tak, iż równoczesne ich użycie przez innych ludzi przyniosłoby mu uszczerbek (n.- p. prąd elektryczny). Natomiast nie są rzeczami w prawnem znaczeniu t. zw. res omnium communes, które z natury swej mogą służyć wszystkim ludziom tak, iż żadnemu z nich nie przeszkadza, że także inny z tych rzeczy korzysta (powietrze, woda p.). Używanie dobra ogólnego z natury rzeczy nie da się ująć w formy prywatno-prawne i może być unormowane tylko przepisami adminlstrącyjńemi. Prawo podmiotowe może być przedmiotem innego prawa, jeżeli ma charakter majątkowy, gdyż wówczas praedstawia ono samoistną wartość ekonomiczną, mogącą przynosić pożytek nietylko uprawnionemu z tego właśnie prawa ale i osobie trzeciej za pośrednictwem prawa, na tern prawie ustanowionego. Ujmując prawa podmiotowe z tego ekonomicznego punktu widzenia łączymy je wraz z przedmiotami zmysłowemi w jedną kategorję „rzeczy" i nazywamy dla odróżnienia od przedmiotów zmysłowych, rzeczami nież m y sło wem i. Taką wspólną kategorję rzeczy, zmysłowych i niezmyslowycfa czyli praw, zna kodeks austrjacki (§292). Także i kodeks Napoleona używa niekiedy wyrazu: la chóse (rzecz) na oznaczenie nietylko przedmiotów zmysłowych ale i praw (art. 578 w związku art. 584) a te ostatnie nazywa, jeżeli występują w charakterze przedmiotów innych praw, ruchomościami niezmysłuwemi (meubles tncorporelles, art. 2075). Najczęściej Używanym wyrazem w kodeksie Nap. na oznaczenie łączne rzeczy zmysłowych i praw majątkowych jest wyraz: dobro,bien (n. p. art. 581). Pamiętać jednak należy, że pomiędzy dwiema kategorjami rzeczy, zmysłowych i niezmysłowych, istnieje następująca różnica: Prawna doinoslość przedmiotów zmysłowych wyczerpuje się w ich charakterze, jako przedmiotów praw t. zn.: 1) z reguły one wszystkie mogą być przed'-

﻿129 miotami praw i 2) one mogą być tylko przedmiotami praw. Natomiast nie wszystkie prawa podmiotowe mogą być przedmiotami praw innych ‘ a i wówczas, gdy mogą stanowić przedmiot innego prawa, ta ieh fola jest tylkp rolą drugorzędną. Jeżeli n. p. ktoś ma użytkowanie na cudzej wierzytelności do ośoby trzeciej, to ta wierzytelność ma pozatem swoje pierwszorzędne, właściwe prawne znaczenie jako prawo podmiotowe wierzyciela wobec dłużnika, bez względu na to, czy na niej jeszcze jakieś inne prawo istnieje czy nie. Tylko w stosunku do osoby trzeciej, która ma sobie przyznane odnośnie dó tej wierzytelności pewne uprawnienia (n. p.-użytk'owanie), uzyskuje ta wierzytelność jeszcze osobny, dodatkowy charakter prawny, charakter przedmiotu prawa. Otóż o ile chodzi tylko o ten drugi możliwy charakter praw podmiotowych, jako przedmiotów prawa, stanowią one wraz z rzeczami zmysłowemi jedną kategorję. Ażeby tej, wyżej opisanej różnicy dać wyraz, używa kodeks niemiecki wyrazu: rzecz (Sache) tylko na Oznaczenie przedmiotów zmysłowych, zaś na oznaczenie równocześnie rzeczy zmysłowych i praw, jako w ogóle dóbr majątkowych, mogących pełnić funkcję przedmiotów prawa (i przedmiotów dyspozycji) używa wyrazu: przedmiot (der Gegenstand, §§ 1068, 1273, 135, 161 i i.> Nauka niemiecka również ogranicza pojęcie rzeczy tylko do rzeczy zmysłowych i ta terminologja ma swe dobre strony, byleby tylko wówczas nie identyfikować pojęcia rzeczy z pojęciem przedmiotu prawa, choćby nawet z pojęciem przedmiotu prawa rzeczowego, bo przedmiotem tych praw mogą być nietylko rzeczy (zmysłowe) ale także i 'niektóre prawa podmiotowe. III. Oprócz przedstawionego wyżej pojęcia dobra wzgl. rzeczy w znaczeniu przedmiotu prawa, spotykamy w kodeksach pojęcie dobra względnie rzeczy w znaczeniu części składowej majątku pewnej osoby. Majątek

﻿130 składa się z praw, dających pożytek ekonomiczny i przedstawiających wartość pieniężną, a w szczególności z praw własności i innych praw rzeczowych, z praw na dobrach niematerialnych, obligacyjnych i spadkowych. Ponieważ każde'prawo jest czemś nieztnysłowem, przeto majątek nie może się, ściśle biorąc, składać z dóbr względnie rzeczy zmysłowych; dobro względnie rzecz w znaczeniu części składowej majątku są zawsze tylko niezmyslowe. O ile jednak chodzi o prawo własności, to życie codzienne a za niem kodeksy i nauka, zwłaszcza dawniejsze, przenoszą określenie, odnoszące się do prawa, na jego przedmiot, którym jest zawsze rzecz zmysłowa i nazy wają dobrem wzgl. rzeczą w znaczeniu części składowej czyjegoś majątku tę rzecz zmysłową- Dlatego n. p. kodeks austrjacki mówi, że własność w obsz. znacz, czyli majątek składa się z rzeczy zmysłowych i niezmysłowych t. j. praw, § 353, a kodeks napoleoński również, mówiąc o częściach składowych majątku, wymienia przedmioty zmysłowe i prawa, art 517, 526, 529. Ściśle biorąc powinno się tu mówić o prawach na przedmiotach zmysłowych i o innych prawach. Do części składowych majątku zalicza k. N. także skargi, art. 526, 529. I to jest nieścisłe, bo skargi są tylko wynikiem roszczeń, wypływających z praw podmiotowych; nie skarga lecz odnośne prawo jest częścią składową majątku. Pojęcie rzeczy (dobra w k. N.) w znaczeniu części składowej majątku jest nieco pbszerniejsze, ńiż pojęcie rzeczy w znaczeniu przedmiotu prawa, gdyż obejmuje także prawo spadkowe, które’ przedmiotem innych praw być nie może. Natomiast to pojęcie rzeczy (dobra) jako części składowej majątku schodzi się z pojęciem przednjjotu rozporządzenia (dyspozycji), gdyż wszystkie prawa majątkowe mogą być przedmiotem rozporządzenia (zbycia, zrzeczenia się i t. p.).

﻿131 Jednostka rzeczowa. Pojęcie jednostki rzeczowej. — Części składowe samoistne i niesa* moistne. I. Ocena, czy mamy do czynienia z jedną rzeczą czy z wielu rzeczami, jest niekiedy trudną. Przy rzeczach niezmyslowych decyduje natura odnośnego pra&a, stanowiącego tę rzecz niezmysłową, sprawa ta należy zatem do nauki o tych prawach (o wierzytelnością zastawie i t. p.). O ile chodzi o rzeczy zmysłowe, tnożnaby sądzić, iż decyduje wzgląd fizykalny czyliprzyrodniczy. Jednak na jakimkolwiek przykładzie okazuje się, iż tą drogą nie osiągniemy rezultatu praktycznego dla prawnika, bo fizyka analizuje ciała na poszczególne, różne co do swej istoty części składowe, w ostatniej linji na atomy i komórki, upatrując w każdej z nich osobne dla siebie jestestwo. Z drugiej strony nie można rozszerzać pojęcia jednostki rzeczowej na to wszystko, co pozostaje z sobą w pewnym fizycznym związku, bo wszystkie przedmioty, znajdujące się na kuli ziemskiej pozostają z sobą w pewnym, mniej lub więcej ścisłym związku, choćby nawet opartym tylko na sile grawitacji, tak że jednostek, od reszty świata zupełnie izolowanych nie mamy. Wobec tego decydować może tylko wzgląd gospodarczy: jedną rzeczą zmysłową w znaczeniu prawnem jest ta część świata zewnętrznego, która da się opanować w celu zaspokojenia interesu pewnej osoby 3 wyłączeniem innych osób i bądź w pojęciu życia codziennego, bądź w pojęciu ustawy uważana jest za jednostkę. 1 tak cegła wolno stojąca, mur z cegieł postawiony, dom cały stanowią jednostki rzeczowe ze względu na zapatrywania codziennego życia; natomiast posiadłość gruntowa, ułożona z róż-* nych, choćby odległych parcel, objętych jednym wykazem

﻿132 hipotecznym, grunt wraz z wystawionemi na nim budynkami oraz z prawami, przywiązanemu do prawa własności tego gruntu stanowią jednostki ze względu na przepis ustawy (n. p. §§ 95 a contr, i 96 k. c. n., art. 519, 520, 523, 552 i 553 k. N», § 295, 297, 298 k. c. aj. Czasem jednak odwrotnie ustawa stanowi, że pewne rzeczy, pozostające z innemi w związku, nie tworzą z niemi jednostki rzeczowej, nie są tyłkó częściami składowemi. Tak np. kodeksy powiadają zgodnie, że nie są częściami składowemi gruntu rzeczy (n. p. domy), połączone z nim tylko przejściowo lub na podstawie specjalnego tytułu wzgl. specjalnego prawa rzeczowego na cudzym gruncie (§ 95 k. c. p., § 435 k. c. a, art. 553 k. NJ, względnie nie połączone z gruntem silnie („na słupaełr", art. 531 k. N.). 11. Człowiek jest suwerennym w tworzeniu jednostek rzeczowych. Może dowolnie łączyć kilka jednostek w nową jednostkę lub dzielić istniejącą jednostkę na kilka nowych rzeczy, Ale powstaje pytanie, czy poszczególne części składowe jednostki rzeczowej, dające się pojęciowo odróżnić, mogą, nie przestając zresztą być częściami składowemi, stanowić samoistny przedmiot pewnych praw a jeżeli tak, w jakim stosunku pozostają prawa na częściach składowych do praw na całości. Na pierwsze pytanie nie można odpowiedzieć stanowczo jednem słowem: tak lub nie. Zależy to wedle wszystkich trzech kodeksów od tego, czy mamy do czynienia z częściami składowemi samoistnemi czy niesamoistnemi. Samoistne części składowe mogą .być, nie' przestając być zresztą częściami składowemi, przedmiotem odrębnych, na nich tylko istniejących praw, natomiast niesamoistne, jak długo ich związek z całością istnieje, muszą dzielić losy prawne całości. Odpowiedź na pytanie, które części składowe są samoistne a które niesamoistne, daje wprost i bezpośrednio

tylko kodeks niemiecki. Nazywa on części składowe saimoistne „nieistotnemu a niesamoistne „istotnemi“ częściami składowemi i wylicza te, które uważa za istotne t. j. niesamoistne, w 93, 94 i 95 a contr. Do niesamoistnych zalicza w szczególności: 1) te części składowe rzeczy, które nie mogą być oddzielone bez zniszczenia' lub przeistoczenia, 2) rzeczy złączone silnie z gruntem, jak budynki, 3) niezebrane płody ziemi, 4) zasiane ziarno i zasadzone rośliny, 5) rzeczy, użyte do wykończenia budowli z przeznaczeniem by w niej na stałe pozostały. Kodeks austijacki i napoleoński wprawdzie tak wyraźnie tej kwestji nie stawiają i nie znają nawet terminu: istotne, nieistotne czyli niesamoistne i samoistne części składowe, jednak niewątpliwie pozostają na bardzo podobnem stanowisku, poddając pewne części składowe z konieczności stosunkom prawnym całości. Tu należą. 1) części składowe, które nie dadzą się dogodnie t j. bez niestosunkowego obniżenia wartości oddzielić, art 572 k. N„ § 415 i 843 k. c. a., w szczególności wszelkie części składowe tworów organicznych, 2) budynki wystawione na gruncie, o ile wogóle są częściami skladowemi w myśl zasad, przedstawionych wyżej pod k art. 554 i 555 k. N., § 417—419 k. c. a.. 3) niezebrane płody ziemi, § 295 i 330 k. c. a., art. 520 k. N., 4) zasiane ziarno i zasadzone rośliny, jednak te ostatnie według kodeksu austrjackięgo tylko wtedy, gdy zapuściły korzenie, art 553— 555 k. N., § 420 k. c. a. Wszystkie inne części składowe są samoistnemi (nieistotnemi w rozumieniu k. c. n.) i skutkiem tego mogą być przedmiotem odrębnych praw. Prawa te mogą istnieć albo obok praw na innych częściach składowych tej samej rzeczy (n. p. do jednej osoby pależy koło, do innej reszta części składowych wozu), albo obok praw na całości (jedna osoba ma prawo własności na całej jednostce tabularnej, druga zaś ma służebność na jednej parceli). Równocześnie

na całości i na części składowej istnieć mogą jednak tylko takie prawa, które mogłyby obok siebie istnieć i na całości, ponieważ prawo istniejące na ^alości istnieje tem samem także na części składowej. Dwa prawa własności różnych osób na jednej rzeczy istnieć nie mogą, nie może zatem jedna osoba być właścicielką całego gruntu stanowiącego jednostkę tabularną a druga właścicielką jednej parceli, w skład tej jednostki wchodzącej. Możliwem jest natomiast, aby jedna osoba miała na całości prawo własności a druga na jednej parceli służebność, bo i na całości może istnieć służebność obok prawa własności innej osoby, Podział części składowych na niesamoistne i samoistne pozostaje w związku z podziałem, rzeczy na jednolite i złożorfe. Mianowicie rzeczy, złożone z niesamoistnych części składowych możemy nazwać jednolitemi, (np. posąg, dom, roślina^rzeczy, złożone z samoistnych części skła- ■^dowycH^ zTożonemi (grunt, wóz). Dawniej podział na rzeczy jednolite i złożone uskuteczniano wedle innych punktów widzenia, jednak podziały te nie miały praktycznej doniodlatego większość autorów nowszych ten podział ^źfeczy całkiem zarzuca. Związki rzeczy. Przynależność. — Rzeczy zbiorowe. — Substancja i owoce. Pomiędzy rzeczami, które stanowią osobne jednostki każda dla siebie i nie pozostają w stosunku części składowych wyższej jednostki, istnieje często pewien związek natury gospodarczej, z którtkn prawo się liczy i łączy doniosłe konsekwencje. Związek taki istnieje: 1) między rzeczą jej przynależnościami, 2) między rzeczami stanowiącemi rzecz zbiorową, 3) między substancją rzeczy i jej owocami.

﻿135 I. Przynależnośćiami są rzeczy uboczne, przeznaczone trwale do tego samego celu gospodarczego, do którego służy rzecz główna i pozostające z nią w odpowiednim związku* m iejscOwym (§§ 97, 98 k. c. n., §§293— 297 k. c. a., art. 524, 525, 1615 k. N.). Takiemi rzeczami są zatem wszelkie sprzęty, maszyny, narzędzia, zwierzęta i t. p. umieszczone w domu lub na gruncie w celu jego trwalej eksploatacji czy to jako dom mieszkalny, czy jako fabrykę, gospodarstwo rolne i t. p., dalej narzędzia, potrzebne do czyszczenia, naprawiania powozu, maszyny i t. p. i w odpowiednim z tą maszyną czy powozem związku pozostające i t. p. O stosunku przynależności rozstrzygają stosunki faktyczne i zapatrywania życiowe. Celem uchylenia wątpliwości ustawa często sama podaje, jakie rzeczy należy uważać za przynależności (n. p, inwentarz żywy i martwy, maszyny i narzędzia fabryczne, §§ 98 k. c. n. 296—297a k. c. a^i524 k. N.), a kodeks niemiecki jeszcze dodaje, że nie są przynależnościami rzeczy, których obrót nie uważa za przynależności. Jakkolwiek pojęcie przynależności znane jest tak kodeksowi niemieckiemu, jak i austrjackiefnu i napoleońskiemu, to jednak jeden tylko kodeks niemiecki mówi o przynależnościaćh ex professó, jako o pojęciu prawnem, pozostawiając związane z niem konsekwencję innym parkom kodeksu. Natomiast kodeksy austrjacki i napoleoński traktują o przynależnościach właśnie przy omawianiu praktycznych konsekwencyj tego związku gospodarczego między rzeczami, a głównie zasady, iż przynależności rzeczy nieruchomej traktuje się także jako nieruchomość. Obok powyżej podanych cech istotnych przynależność kodeks napoleoński wymaga nadto, aby rzecz główna i uboczna należały do jednego i tego samego właściciela. Kodeksy niemiecki i austrjacki tego wymogu nie stawiają. Kodeks niemiecki wcale go nie wymienia, kodeks austrjacki

﻿136 zaś uważa przeznaczenie rzeczy ubocznej przez właściciela do trwałego użytku rzeczy głównej tylko za jedno ze znamion stosunku przynależności. Obok przynależności z przeznaczenia właściciela, zna kodeks austrjacki przynależności, którym ten charakter przyznaje ustawa bez względu na stosunki własnościowe (por. §§ 294, 296 i 297). Że tak jest w istocie, to wynika niezbicie z § 297a, który przewiduje wypadek, iż maszyna, będąća własnością trzeciej osoby, stanie się mimoto przynależnością budynku, jeżeli cudze prawo własności nie zostanie w księdze gruntowej uwidocznione. Oczywiście w razie, gdy rzecz uboczna należy do innej osoby, np. najemcy, charakter jej jako przynależności będzie zwykle wykluczony już dlatego, iż nie można przyjąć trwałego przeznaczenia do użytku rzeczy głównej. Z drugiej zaś strony wedle prawa austrjackiego (podobnie jak wedle k. N.) fakt przeznaczenia rzeczy podrzędnej przez właściciela do trwałego użytku innej, również do niego należącej, wystarcza do przyjęcia charakteru przynależności choćby wbrew zapatrywaniom obrotu. Prawne znaczenie stosunku przynależności objawia się w następujących kierunkach: 1. Jeżeli odnośnie do jakiej rzeczy zawarto kontrakt kupna-sprzedaży, zamiany i t. p., to w razie wątpliwości obowiązek świadczenia obejmuje też przynależności rzeczy, § 314 k. c. n., § 1047 k. e. a;, art 1615 k. N. 2. Sposób nabycia prawa rzeczowego na przynależności stosuje się do rzeczy główntej. W tym wypadku nietylko akt przeniesienia, względnie ustanowienia prawa rzeczowego (własności, służebności) obejmuje także w razie wątpliwości i przynależności rzeczy głównej ale nadto do nabycia praw na przynależności wystarcza taki akt, jaki jest potrzebny do nabycia prawa na rzeczy głównej. Ważne to jest zwłaszcza, o ile chodzi o przynależności rzeczy nieruchomej. Wedle k. c. n. przewłaszczenie (Auflassung)

137 t. j. zgodne oświadczenie stron przed sądem tabularnym, przenosi własność gruntu wraz z przynależnościami i tradycji tych ostatnich, wymaganej zresztą przy rzeczach ruchomych, nie potrzeba (§§ 926, 1031 i t. p. k. c. n.)_ Ten sam skutek osiągają kodeksy napoie< ński i austrjacki zaliczając przynależności rzeczy nieruchomych do nieruchomości. 3. Zwłaszcza doniosłe znaczenie ma pojęcie przynależności przy tych prawach rzeczowych, które polegają na możności zrealizowania wartości pieniężnej ich przedmiotu (n. p. zastaw). Związek z przyrtależnościami podnosi wartość rzeczy, czyni z niej substrat rentownego przedsiębiorstwa, o znacznej sile kredytowej. Dlatego wedle k. c. n. i k. c. a. prawo zastawu rozciąga się z konieczprzynależności rzeczy głównej, § 1120 k. c. n., § 457 k. c. a. 4. Prawo stara się też o to, aby jednostki produkcyjne, wytworzone przez połączenie rzeczy głównych z przynależnościami, nie były rozbijane ze szkodą gospodarstwa społecznego. Dlatego nie można prowadzić egzekucji tylko na przynależność i sp'< sodować przez to jej oderwanie od rzeczy głównej (§ 2^2 austr. *1 li. Miedzy rzeczami zmysłowemi samoistnemi, które nie pozostają zresztą w stosunku przynależności do rzeczy głównej, istnieje nieraz związek gospodarczy tego rodzaju, że ońe wszystkie razem służą do jednego celu- Tu należą n. p. części składowe inwentarza żywego i martwego (które są przynależnośćiami w stosunku do gruntu ale nie między sobą), bibljoteka, skład towarów w przedsiębiorstwie handlowem, czwórka koni i t. p. Związek ten nadaje rzeczom większą wartość, powoduje, że obrót liczy się z całością jaką te rzeczy tworzą a nie z ppszczególnemi indywiduami tak, że wymiana tych indywiduów, o ile nie nadweręża ca-W konsekwencji jest potrzebą obrotu, aby prawa istnie-W8tęp do nauki prawa cywilnego. 10 pod na nie

﻿138 jące na rzeczach, w takim związku pozostających, traktować nieraz odmiennie od praw na takich samych rzeczach luźnie stojących a nawet, aby ogół tych rzeczy traktować jako jedną rzecz t. zw. zbiorową. I z tą potrzebą obrotu porządek prawny się liczy. Kodeks austr. powiada w §302, że ogół kilku pojedynczych rzeczy, które bywają zwyczajnie uważane za jedną rzecz i oznaczane spóinem mianem, stanowi rzecz zbiorową i uważa się go za całość. Nie należytego, wedle nauki przeważającej, rozumieć w ten sposób, jakoby ta całość stanowiła jedną rzecz w prawnem tego słowa znaczeniu t. j. była, jako taka, przedmiotem praw rzeczowych a poszczególne przedmioty, na nią się składające były tylko częściami składowemi, które mogą występować ale z reguły nie występują w roli samoistnych przedmiotów pr.awa. Przedmiotami praw, zwłaszcza prawa własności, są tylko te poszczególne przedmioty, z których się składa rzecz zbiorowa, czego najlepszym dowodem jest, że wierzyciele mogą zająć w drodze egzekucji każdy z tych przedmiotów z osobna (wyjątek co do inwentarza gospodarczego polega na jego charakterze przynależności), podczas gdy nie mogą zajmować samoistnych nawet części składowych, rzeczy (złożonej). Jedynie tylko w pewnych kierunkach ogół tych przedmiotów traktowany jest jako jedna rzecz. Qdy chodzi o przeniesienie lub ustanowienie praw rzeczowych na ogóle tych przedmiotów, kodeks austrjacki zamiast wymagać tradycji każdego z tych przedmiotów z osobna, zadowala się oddaniem symbolicznem (przez znaki), jakgdyby one razem stanowiły jedną rzecz, do oddania z ręki do ręki się menadającą. Jeżeli ktoś ma prawo użytkowania na przedmiotach, stanowiących rzecz zbiorową, to substancją, którą użytkowca powinien zachować i zwrócić w stanie nieuszkodzonym właścicielowi, jest całość gospodarcza, jaką reprezentuje rzecz zbiorowa. Skutkiem tego użytkowca, który ma obowiązek utrzymywać

﻿139 przedmiot użytkowania w należytym staniej musi odmieniać i odnawiać części inwentarza, ale może też dzięki temu poszczególne części inwentarza sprzedawać, § 513 k. c. a., art. 616 k. N. Także kodeks niemiecki zawiera pewne odmienne przepisy dla użytkowania na rzeczach zbiorowych (obowiązek sporządzenia inwentarza, §§ 260 i 1035, prawo pozbywania części inwentarza, §§ 92, 588 i 1048), a przepisy te można stosować analogicznie wedle wszystkich trzech kodeksów do prawa zastawu. Jeszcze silniej występuje ta łączność w rzeczach zbiorowych, złożonych z rzeczy niezmysłówych t. j. praw majątkowych, Tu należą majątek spadkowy i majątki odrębne, oraz przedsiębiorstwo. O pojęciu majątku była mowa wyżej. Przez przedsiębiorstwo rozumiemy zorganizowane przez celowe połączenie czynników produkcyjnych (kapitału, pracy i warunków naturalnych) źródło zarobku. Na pojęcie przedsiębiorstwa składają się, z prawniczego punktu widzenia, prawa własności; kontrakty najmu, kontrakty służbowe i t. p., służące pewnej określonej działalności zarobkowej w związku z wyrobioną klijentelą, z wyrobionem imieniem w handlu, korzystnemi warunkami miejscowemi i t. p. Wynikającą z połączenia tych czynników możność zarobku przez należyte prowadzenie przedsiębiorstwa prawo chroni wobec nieuczciwej koąkurencji i innym naruszeniom, stwarzając przez to dla przedsiębiorcy pewnego rodzaju prawo osobiste lub j^k doktórzy ■chcą (Zoll), prawo zbliżone do praw na dobrach niemater-.jalnych (autorskich, patentowych i t. p,). W nauce jest spornem, czy majątek spadkowy, majątki odrębne i przedsiębiorstwo stanowią przedmiot prawa. Ale obrót widzi w nich całości gospodarcze a prawo się z tem liczy. Majątek spadkowy przechodzi na dziedzica jako całość t. j. wraz z długami a praw do spadku można dochodzić jedną skargą (heredftatis petitio), Autorowie,

﻿140 - którzy nie zaprzeczają istnienia specjalnego prawa spadkowego w znaczeniu podmiotowem zgadzają się na to, iż przedmiotem tego prawa jest majątek spadkowy jako całość. Jeżeli z mocy testamentu spadek ma przechodzić kolejno z jednej osoby na drugą (podstawienie powiernicze), obowiązek wydania spadku następnemu dziedzicowi nie wyklucza uprzedniej wymiany lub aljenacji poszczególnych części majątkowych, gdy orta jest gospodarczo wskazaną. Majątki odrębne i przedsiębiorstwa zbywane być mogą jakocałość inter vivos (por. jednak wyżej str. 77), § 1409 k. c. a., § 419 k. ć. n. Majątek żony (odrębny, bo nie obejmujący t. zw. dóbr zastrzeżonych) jest wedle pewnych praw lub może być stosownie do umowy majątkowej małżeńskiej przedmiotem prawa użytkowania, służącego mężowi. Przedsiębiorstwo jako takie może być wedle prawa austrjackięgo przedmiotem egzekucji (a zatem także i prawa zastawu i per analogiam użytkowania) ą egzekucja na niem może być tylko w taki sposób prowadzoną, aby nie rozrywać całości gospodarczej, którą to przedsiębiorstwo reprezentuje (por. § 341 nast. auśtr. ord. egz.). Jeżeli przedsiębiorstwo prowadzi osoba prawna, natenczas prawa i obowiązki każdego członka, wypływające z jego członkowstwa, nabierają charakteru majątkowego stanowią t. zw. udział członka w przedsiębiorstwie, i który może być przedmiotem pozbycia i ograniczonych praw na rzeczy cudzej, (n. p. § 76 austr. ust. o spółkach z ogr. odpowiedzialnością). III. Przez owoce rozumiemy w prawie cywilnem pożytki z rzeczy, które ona wydaje perjodycznie z zachowaniem a przynajmniej bez widocznego umniejszenia substancji (art 582 nast. k. N. w związku z art. 578 k. N.; §§ 99 i 100 k. c. n., §§ 405, 509 i 511 k c. a.). Należą tu najpierw produkty naturąlne, a to: a) płody organiczne rzeczy zmysłowych, tworzące się siłą natury i oddzielane od nich

﻿141 bądź w sposób naturalny, bądź sztucznie, jako produkt gospodarczy, jako to: owoce drzew, zboże i inne płody rolnicze, drzewo cięte w myśl planu gospodarczego, przychówek zwierząt- i t. p., b) produkty nieorganiczne rzeczy zmysłowych, uzyskiwane drogą sztucznego oddzielania cząstek materji, w większych .masach się znajdującej, n. p. kamienie z kamieniołomów, piasek, minerały i produkty górnicze i t. p. Jednak nie wszystkie produkty z obu tych grup są owocami w prawnem tego słowa znaczeniu. O ile chodzi o grupę b), kodeksy i nauka zgodne są w tem, że produkty tej grupy są owocami o tyle tylko, o ile oddzielanie ich następuje w toku prawidłowej gospodarki t. j. zgodnie z gospodarczem przeznaczeniem gruntu (por. § 99 ust. 1 in fine k. c. n.£ Minerały, wydobyte skutkiem przypadkowego obsunięcia się gruntu ornego nie są zatem Owocami. O ile chodzi o grupę a)s kodeksy austrjacki i napoleoński pozostają zgodnie na tem samem stanowisku, Ł j, uważają za ow.oce to tylko, co w prawidłowym toku gospodarki ma być od rzeczy oddzielone a Więc oprócz owoców drzew i przychówku zwiferząf także n. p. drzewo uzyskane przez cięcia wedle planu gospodarczego, ale już nie drzewa owocowe, chyba że uschły lub wiatr je zwalił (t. zw. przychód nadzwyczajny), por. art. 590, 593, 594 k. N., § 511 k. c. a. Natomiast kodeks niemiecki uważa za owoc wszystko, co rzecz wy daj ć, t. j. co wytwarza ojgafftęzńig bez naruszenia substancji a więc nawet ścięte nieprawidłowo drzewa owocowe, (§ 1039 k. t. n., który mówi o ęwocach, pobranych wbrew prawidłowej gospodarce). Owoce, należące do obu powyższych grup nazywają się naturalnemu Kodeks napoleoński dzieli je, zgodnie z dawniejszą nauką, na czysto naturalne i przemysłowe, zależnie od tego, czy rzecz sama je wydaje, czy też uzyskuje się je drogą kultury (art. 583), jednak podział ten pozbawiony jest praktycznego znaczenia.

﻿142 Prawo cywilne zna ponadto owoce cywilne t. j. przychody, które rzecz lub prawo podmiotowe przynosi na podstawie stosunków prawnych (n. p. czynsze najmu, procenta od kapitału wypożyczonego, raty rentowe i t p., art. 584 k. N, § 99 ust, 3 k. c. n., § 330 zd. 2 k. c. a.). W tem znaczeniu można n. p. płody górnicze, będące zresztą owocami gruntu, nazwać owocami cywilnemi prawa górniczego’ (por. § 99 ust. 2 k. c. n.). Kodeks austrjacki nazywa owoce cywilne: pożytkami (Nutzungen, § 330, 519 i i.). Owoce naturalne, jak długo pozostają w połączeniu z substancją, nie są samoistnemi rzeczami lecz tylko częściami sk|adowemi, zwykle nawet niesamoistnemi. Samoistnemi rzeczami stają się dopiero w chwili odłączenia^ Ponieważ jednak muszą lub mają być od rzeczy odłączone, prawo zajmuje się kwestją, kto je w tym momencie nabywa. Z reguły jest tym nabywcą właściciel substancji, możliwie jednak także użytkowca, posiadacz w dobrej wierze, dzierżawca i t. p. Przepis art. 585 k. N., że owoce,'' wiszące na drzewach w chwili rozpoczęcia’ się użytkowania, należą do użytkownika^ należy rozumieć w ten sposób, że on ma’ prawo do tych owoców i one staną się jego własnością ipso jurę z chwilą odłączenia. W skutek tej zasady, jeżeli rzecz, przynosząca owoce, zmienia właściciela* lub jeżeli ustaje prawo niewłaściciela (użytjcowcy, dzierżawcy i t. p.) do poboru pożytków, owoce w chwili ustania prawa poprzednika nieodłączone przypadają następcy. Czy poprzednik może żądać od następcy zwrotu kosztów wyprodukowania tych owoców, to. zależy od konkretnego ustawodawstwa. Wszystkie trzy kodeksy dają to prawo posiadaczowi w dobrej wierze (art. 548 k. N., § 998 k. c. n., § 331 k. c.a.), ponadto kodeks austrjacki i niemiecki użytkowcy (§ 519' k. c. a., 1055 k. c. n.), a kodeks niemiecki także dzierżawcy tudzież każdemu, kto jest obowiązany do wydania owoców innej osobie (§§ 592 i 102 k. c. n).

Owoce cywilne zostąją nabyte w zasadzie dopiero po zapadłości z chwilą ich pobrania t, j. zapłaty (art. 65 k. c. p., § 33Q k. c. a.). Jednak prawo do nabycia i zatrzymania tych owoców w razie zmiany w osobie uprawnionego do ich poboru niezawsze pokrywa się z tą zasadą. Kodeksy austrjacki i napoleoński stosują ją do posiadacza w dobrej wierze, którego właściciel rzeczy pozwał o zwrot (§ 330 k. c. a., art 65 k. c. p,), natomiast przy użytkowaniu owoce cywilne należą się użytkowej tylko w stosunku do czasu trwania jego użytkowania zn. przychody zapadające za pewien okres czasu,(czynsz za rok lub miesiąc) mają być rozdzielone między poprzednika i następcę w stosunku ilości dni, przez które w tym okresie czasu każdy z nich byt do poboru tych pożytków uprawniony (art. 586 k. N., 519 zd. ost. k. c. a.). Kodeks niemiecki wogóle przyjmuje odmienną zasadę: przychody, zapadające w regularnych powrotnych okresach czasu, jak wynagrodzenie za używanie lub użytkowanie, czynsze najmu i t. p. rozdziela się zawsze pro rata temporis t. j. według czasu trwania prawa poboru; inne owoce cywilne nabywa się definitywnie już z chwilą zapadłości (a nie dopiero poboru), § 101 k c. n. Powyższe zasady rozdziału owoców mają doniosłe znaczenie ekonomiczne, gdyż mogą wpłynąć na mniej lub więcej intenzywną gospodarkę. W pewnych niedbane t. j. takie, których nie wyprodukowano wzgl. nie pobrano, choć można było to uczynić. Wartość takich owoców musi m p. zwrócić posiadacz o złej wierze, o ile właściciel byłby je wyprodukował. Z kwestją rozdziału owoców łączy się też kwestja rozdziału ciężarów, połączo.nych z rzeczą (podatków, rent i t. p.). Kodeks niemiecki stosuje podobną zasadę, jak do podziału owoców, § 103 i tej samej paraleli należałoby trzymać się według innych kodeksów. Za-

﻿144 Rodzaje rzeczy. Rzeczy ruchome i nieruchome. — Rzeczy zużywalne i niezużywalne.— — Rzeczy Rzeczy ilościowe. — Rzeczy zamienne i niezamienne. ocenne i nieocenne. Pieniądze. — Rzeczy podżielne i niepodzielne. Rzeczy ruchome i nieruchome. Podział ten I. ma swe źródło w naturalnej właściwości rzeczy a zatem odnosi się w pierwszej linji tylko do rzeczy zmysłowych. Ruchomemi się rzeczy, które bez uszkodzenia swej istoty mogą, być przeniesione z miejsca na miejsce (§ 293 k. c. ą„ art. 528 k. N.) względnie mogą Się same z miejsca na miejsce przenosić, jak zwierzęta. W przeciwnym wypadku rzecz jest nieruchoma a taką są z natury izeczy grunta. Dlatego kodeks niemiecki, który zna wyłącznie rzeczy zmysłowe, odróżnia tylko rzeczy ruchome i grunta. Ź charakteru ruchomego lub nieruchomego rzeczy zmysłowych wynikają doniosłe skutki prawne pod względem sposobu nabywania praw na nich, utraty ich i t. p. Otóż ze względu na związek, w jakim mogą pozostawać pewne rzeczy ruchome z nieruchomemi może być wskazanem poddanie ich tym samym przepisom, którym podlegają rzeczy nieruchome. Może to nastąpić w dwojaki sposób: albo prawo uważa je wraz z gruntem za jedną rzecz, z czego już ipso fakto wypika ich charakter nieruchomości, albo nadaje tylko tym rzeczom ruchomym charakter nie-, ruchomości. Związek rzeczy ruchomej z nieruchomością może być najpierw tego rodzaju, że nieruchomość wraz z pewnemi ruchomościami tworzy w pojęciu obrotu i prawa jedną rzecz, skutkiem czego jednolite traktowanie tej całości według zasad wydanych dla nieruchomości staje się wskazane naturą rzeczy: naturalny przymiot gruntu jako nieruchomego, obejmuje i rzeczy ruchome, z nim fizycznie złą-

czone, a to tak długo, jak to połączenie trwa. I tak przez takie fizyczne złączenie stają się nieruchomością: 1) domy i inne trwałe bydowle na gruncie urządzenia wkopane, wmurowane i t. p. w ziemię, oraz części składowe, tworzące integralną część budynku, art. 518, 519, 523, 525 ust. 1—3 k. N„ § 297 k. c. a., § 94 k. c. n., 2) zbiory na pniu i owoce drzew jeszcze nie zebrane (t. zw. przyrost naturalny), art. 520 k. N.. § 94 k. c n., § 294, 295 k. c. a., 3) ryby w wodzie i zwierzęta w lesie, jak długo nie będą schwytane, wedle k. c. a., § 295, wzgl. ryby wedle k. N., art. 524, Związek ten może być dalej tego rodzaju, że rzecz ruchoma, jakkolwiek nie tworzy części składowej gruntu lub budynku, jednak ze sta je trwale przeznaczona do gospodarczego używania gruntu lub budynku na uprawę, przemysł lub handel (t zw. w prawie francuskiem nieruchomości z przeznaczenia) i staje się przynależnością nieruchomości: art. 522, 524, 525 k. N., § 97, 98 k. c. n., § 296, 297 in fine k. c. a. Pomiędzy jednak temi rzeczami, które k. N. lub k. c. a. zaliczają do nieruchomości z przeznaczenia, a zatem do przynależności, wiele jest częściami składowemi gruntu lub domu, często nawet niesamoistnemi (por. art. 525 k. N . 297 k. c. a.), są to zatem ściśle biorąc nieruchomości z natury. Podział rzeczy na ruchome i nieruchome nić pozostał jednak w sferze rzeczy zmysłowych. Z biegiem czasu zaczęto go stosować także do rzeczy niezmysłowych t. j. praw, jako przedmiotów innych praw względnie jako części składowych majątku, zaliczając pewne prawa do majątku nieruchomego a pewne do ruchomego. W braku właściwości naturalnych rozstrzygały o tem przydzieleniu Wyłącznie względy gospodarcze oraz zapatrywania prawodawców. Dlatego widzimy tu większe różnice w ustawodawstwach. Kodeks napoleoński uważa za nieruchome: użytkowanie

﻿146 i służebności na nieruchomościach, oraz skargi obligatoryjne o oddanie ruchomości (art. 526), kodeks austrjacki i niemiecki prawa przywiązane do posiadania nierticho-^ mości, (§ 298 k. c. a., § 96 k. c. n.). Co do praw innych, to kodeks napoleońsf(] ausfrjaoKi zaliczają je do ruchomości, o ile specjalna ustawa nie nadaje im charakteru nieruchomych, art. 529, 530 k. N., § 298 k. c. a., natomiast kodeks niemiecki nie zastosowuje, do nich wcale podziału na ruchomości lub nieruchomości. Różnice w traktowaniu prawnem rzeczy ruchomych i nieruchomych objawiają się przedewszystkjem przy nabywaniu praw rzeczowych. Do nabycia nieruchomości potrzeba z reguły wpisu do ksiąg gruntowych. Nabycie nieruchomości wskutek posiadania przez dłuższy okres czasu podlega innym przepisom niż zasiedzenie ruchomości. Nabycie praw rzeczowych na nieruchomościach od osoby nieuprawnionej możliwe jest tylko w granicach ochrony zaufania do ksiąg gruntowych, podczas gdy co do ruchomości obowiązują pod tym względem inne zasady. Prawo zastawu, egzekucja przymusowa, właściwość sądu i t. d. inaczej się kształtują odnośnie do nieruchomości, niż do ruchomości. Bliższe przedstawienie tych różnic dogmatycznych nalepy oczywiście do szczegółowego przedstawienia odnośnych działów prawa cywilnego i procesowego. Wyraz „ruchomości” w języku potocznym nie zawsze pokrywa się z pojęciem ruchomości w podanem wyżej prawnem znaczeniu i jeżeli spotykamy się w aktach prawnych z tym wyrazem, jest zadaniem interpretacji ustalenie, w jakiem znaczeniu ten wyraz został przez strony użyty (ruchomości oznaczają często-tylko meble albo tylko ruchome rzeczy zmysłowe i t. p.). Aby zadanie to ułatwić, kodeksy zawierają pewne reguły interpretacyjne n. p. art. 533—536 k. N., § 6.'4 k. c. a., § 1551 ust. 2 k. c. n. II. Rzeczy zużywalne i niezuży wal n e. Zuży-

﻿147 walnemi są rzeczy, które bez zniszczenia substancji nie dają’ pożytku (n. p. środki żywności). Ze zbywalnością fizyczny stawia teorja na równi zużywalność ekonomiczną t. j. zalicza tu także rzeczy, które bez pozbycia ich nie dają pożytku (pieniądze), § 301 k. c. a. / Także prawa mogą być zużywalne (prawo z kontraktu kupna, z kontraktu o dzieło lub niezużywalne (prawa ze stosunków trwałych jak służebność, najem rzeczy, spółka i t. p.). Przedmiotem praw, polegających na pobieraniu pożytków lub używaniu rzeczy cudzej z zachowaniem substancji (użytkowanie, najem, wygodzenie i t. p.) mogą być z reguły tylko rzeczy niezużywalne. Jeżeli się je ustanawia wyjątkowi na rzeczach zużywalnyeh, uprawniony nabywa je na własność z obowiązkiem zwrotu rzeczy tej samej ilości i jakości (tantun-* dem, eiusdem generis). III. Rze czy zam i en n e i n i ezamien ne. W zasadzie kwalifikacja ta zależy od zapatrywania obrotu: chodzi o to, czy w obrocie rzecz ma znaczenie jakq indywiduum' (obraz, antyk) czy jako egzemplarz danego gatunku (krzesło, ołówek). Prawa przeważnie są niezamiennemi ale są i zamienne n. p. prawa z papierów wartościowych. Prawne znaczenie tego podziału polega na tem, że jeieji ktoś zobowiązał się świadczyć rzecz zamienną, dopełnienie świadczenia może nastąpić przez oddanie jakiejkolwiek rzeczy, należącej do danego gatunku, podcŁas gdy dopełnienie obowiązku świadczenia rzeczy niezamiennej może nastąpić tylko przez świadczenie konkretnie oznaczonego indywiduum. W pierwszym wypadku mówimy o/ świadczeniach gatunkowo, w drugim o świadczeniach specyficznie oznaczonych Wyjątkowo może jednak chodzić stronom przy danym akcie prawnym o indywiduum, choć rzecz jest według zapatrywań obrotu zamienna i odwrotnie. N. p. ktoś zamawia kilka jakichkolwiek obrazów włoskiej szkoły z pewnej epoki albo wybiera w księgarni jedeffl

148 egzemplarz książki i żąda dostarczenia wyłącznie tego egzemplarza. W tych wypadkach .rozstrzyga nie zapatrywanie obrotu lecz wola stron, która jednak musi być wtedy wykazana. Rodzajem rzeczy zamiennych są rzeczy ilościowe, quae numero, pondere, mensura consistunt; te bądź nie mają z natury swej granic, decydujących o pojęciu jednostki w prawnem znaczeniu lecz otrzymują sztucznie te granice, bądź granice naturalne nie mają w obrocie znaczenia (zapałki, mąka, sukno i t. p.). Jeżeli rzecz taka jest przedmiotem świadczenia, można, w razie niedokładności liczby, wagi lub miary przy dopełnieniu, żądać uzupełnienia, (pór. n. p. § 932 k. c. a.). Także zasada art. 1583 k. N. doznaje przy rzeczach ilościowych Ograniczenia. IV. Rzeczy oc-enne i nieocenne. Miarą pożytku, jaki rzecz przynosi człowiekowi; jest jej wartość, t. j, sąd o jej zdatności do użycia w celach gospodarczych. Zależnie od tego, czy osądzamy pożytek, polegający na bezpośredniem zaspokojeniu pewnej potrzeby, czy też pożytek, polegający na zbyciu rzeczy za odpłatą, odróżniamy warto.ść użytkową i zamienną. Wartość zamienną ustalamy w pieniądzach i nazywamy ceną a rzeczy oraz świadczenia, które taką wartość posiadają, ocennemi (§ 303 k. c. a). Rzeczy, których wartość w pieniądzach określić się nie da, nazywamy nieocennemi. Nieocennemi mogą być tylko niektóre rzeczy zmysłowe (n. p. relikwie), gdyż rzeczy niezmysłowe, t j, prawa majątkowe oraz przedsiębiorstwa są z natury swej ocenne. Nieocennemi nazywamy też pewne dobra idealne, nie będące rzeczami w prawnem tego słowa znaczeniu, jak honor, wolność, zdrowie i t. p. Wartość rzeczy ocennych może być zwyczajna lub nadzwyczajna, Zwyczajną uzyskujemy, osądzając pożytek, jaki ta rzecz w ogóle, Ł j. każdemu, w pewnym czasie j miejscu przynieść może. Wartość nadzwyczajna jest

﻿149 wykładnikiem pożytku, jaki ta rzecz może przynieść konkretnie oznaczonej osobie ze względu na objekty wnie istniejący związek, jaki ją łączy z tą osobą (portret rodzinny, tresowany pies j t. p.) lub z innemi rzeczami, do tej osoby naltźącemi (jeden koń z czwórki). Jeszcze wyższy stopień wartości stanowi wartość szczególniejszego upodobania, wynikająca z subjektywnego przywiązania osoby do rzeczy (n. p. ukochany piesek, przedmiot pamiątkowy i t. p.). Cena rzeczy ma doniosłe znaczenie przedewszystkiem w prawie obligacyjnem, a to bądź jako odpłata, n. p. przy kontrakcie kupna, bądź Jako przedmiot świadczenia samoistnego, n. p. przy odszkodowaniu, bądź wreszcie jako kryterjum do ocenienia, czy istnieją warunki zastosowania pewnych skutków prawnych, n. p. rozwiązania umowy skutkiem pokrzywdzenia niżej połowy wartości, przeprowadzenia działu spadkowego i t. p. Pieniądze w obszerniejszem znaczeniu są rzeczami ruchomemi, które w opinji społeczeństwa reprezentują jedrzeczy bądź jako środek dopełnienia obowiązku świadczenia wartości innych rzeczy (ceny kupna, odszkodowania i t. p.). Podstawą wartości pieniądza jest albo jego zawartość kruszcowa albo zobowiązanie państwa lub innych osób do wymiany ich na kruszec (noty państwowe lub bankowe) albo ustawowe nadanie im pewnej wartości Pieniądzem w ściślejszem znaczeniu są tylko te pieniądze w obsz. znaczeniu, które na podstawie ustawy stanowią walutę państwową i muszą być przyjmowane na dopełnienie obowiązku świadczenia pewnej wartości. Zależnie od tego, czy obowiązek przyjmowania istnieje bez ograniczenia czy tylko do pewnej ilości,'odróżniamy monetę obiegową i zdawkową. Wartość, którą pieniądz reprezentuje wedle napisu wytłoczonego lub wydrukowanego, nazywamy nominalną, wartość, wynikającą z zawartości kruszcu, miernik jako

﻿150 kruszcową, wartość zaś, którą posiada w obrocie, wartością kursową. V, Rzeczy podzielne i niepodzielne. Podzielnetni są rzeczy, które można dowolnie dzielić na części bez zmiany istoty i niestosunkowej zmiany wartości. Cząstka zatem powinna stanowić co do istoty mniejwięcej taką samą rzecz, jak pierwotna całość i powinna mieć wartość taką, aby suma wartości wszystkich cząstek po podziale nie była mniejszą niż wartość całości przed podziałem. Podzielnemi są: rzeczy ilościowe, bochenek chleba, zabite bydlę. Niepodzielnemi są: szafa, żywe bydlę, brylant i t. p. Prawne znaczenie tego podziału rzeczy objawia się w wypadkach spóluprawniema kilku osób na jednej rzeczy, gdyż w razie zniesienia spóluprawnienia n. p. spółwtasności na rzeczy podzielnej może nastąpić fizyczny podział jej między spółwłaścicieli, w przeciwnym razie następuje sprzedaż i rozdział ceny kupna. Także w nauce o zobo,wiązaniach odgrywa rolę podzielność przedmiotu świadczenia ze względu na sposób dopełnienia, na ukształtowanie się stosunku kilku dłużników lub wierzycieli tego samego świadczenia do drugiej strony i t. p. Zdolność prawna rzeczy. W ogólności. Rodzaje rzeczy, których zdolność prawna jest ograniczaną. I. Z pomiędzy przedmiotów świata zewnętrznego, które dądzą się przez człowieka opanować w celu niesienia pewnej korzyści z wyłączeniem wszystkich innych osób, które zatem są rzeczami w prawnem tego słowa znaczeniu, nie wszystkie in eonćreto mogą stanowić przedmiot praw prywatnych podmiotowych w ogóle lub praw o takim rozmiarze uprawnień, jak prawa na innych rzeczach. Ograniczenia te wynikają ze szczególniejszego znaczenia, jakie

﻿151 te rzeczy posiadają dla ogółu ze względów religijnych, sanitarnych, komunikacyjnych, estetycznych i t. p. i nazywają się ograniczeniami zdolności prawnej rzeczy. Ograniczenia te objawiają sięz zwłaszcza w odniesieniu do prawa własności. Niektóre z tych rzeczy (drogi, rzeki i t p.) zdaniem jednych w ogóle nie mogą stanowić przedmiotu własności prywatnej, zdaniem zaś innych mogą stanowić tylko przedmiot własności niektórych osób prawnych prawa publicznego (państwa, gminy), przyczem jednak to prawo własności jest podwójnie ograniczone, z jednej strony przez wykluczenie takich sposobów korzystania z tych rzeczy, jakie sprzeciwiałyby się ich przeznaczeniu, z drugiej strony przez dozwolenie ich użytku ogółowi lub pewnym grupom mieszkańców. Inne z tych rzeczy mogą wprawdzie pozostawać w własności osób fizycznych ale obrót niemi jest jużto zabroniony jużto ograniczony. Przedmiot własności państwa lub gminy, ograniczonej użytkiem publicznym albo stałem przeznaczeniem dla dobra ogółu, nazywa się w kodeksie napoleońskim i austriackim dobrem publicznem (domaine public) albo dobrem gminnem (les biens communaux), art. 538—543 k. N., §§ 287, 288 k. c. a. II. Do rzeczy, których bierna zdolność prawna jest w jeden z powyższych sposobów ograniczoną, należą: 1) Rzeczy poświęcone służbie Bożej, jak kościoły, kaplice, domy modlitwy’, przybory kościelne i t. p. Pozdstają one w własności korporacyj i zakładów kościelnych wzgl. wyznaniowych i jak długo według przepisów danego wyznania trwa przeznaczenie ich na cele kultu, nie mogą być w sposób sprzeczny z temi celami używane. Według przepisów obowiązujących w Majopolsce rzeczy poświęcone służbie Bożej, relikwie i cząstki Krzyża świętego wyłączone są od obrotu za zapłatą oraz od egzekucji (dekr. nadw. z'r. 1826 i § 250 ord. egz.).

﻿152 2) Cmentarze, przeznaczone do grzebania zmarłych, pozostają wprawdzie w własności kościołów lub gmin, ale również mogą być używane tylko zgodnie z ich przeznaczeniem. Osoby prywatne mogą być właścicielami grobów i grobowców wraz z przynależnościami, jednak również z ograniczeniami, wypływającemu z charakteru przedmiotu. Sankcja ograniczeń, odnoszących się do rzeczy, wyżej pod 1 i 2 wymienionych, tkwi nietylko w wierzeniach religijnych ale także w przepisach prawa karnego, administracyjnego i egzekucyjnego (wyłączenie .od egzekucji). 3) Publiczne drogi, gościńce i ulice, art. 538 k. N., § 287 k. c. a. (kodeks niemiecki o nich nie wspomina, pozostawiając tę sprawę, jako będącą natury publiczno-prawnej, prawu krajowemu)- Według przeważającej opinii w nauce i judykaturzę stanowią one przedmiot własności tego związku tery torjaln ego, dla którego mają znaczenie ogólnego środka komunikacji (państwa, gminy) i który je założył wzgl. którego mieszkańcy od niepamiętnych czasów lub przynajmniej przez czas potrzebny do zasiedzenia używają ich w celach komunikacji. Na tej podstawie opiera się też prawo tych związków, jako osób prawnych, do wyłącznego poboru takich pożytków, które ani ogólnemu użytkowi nie przeszkadzają ani do niego nie należą, jak koszenie trawy na brzegach dróg i rowach przydrożnych, zbieranie owoców z drzew, rosnących na drogach i t. p, Pozatem jednak użytek dróg służy wszystkim Prawo każdego do używąnia drogi ma naturę publiczno - prawną i jest chronione tylko administracyjnie. W razie wyrządzenia szkody materjalnej prze? utrudnianie użytku publicznego mogą powstać prywatno-prawne roszczenia o wynagrodzenie szkody ale ich podstawą jest Sporne jest, czy użycie uszkodzenie, nie prawo osobiste. drogi na tramwaj jest częścią tego publicznego użytku

﻿— 153 i jako takie zależne tylko od pozwolenia właściwej władzy administracyjnej, czy stanowi treść prywatnego prawa podmiotowego (służebności, dzierżawy), które można nabyć od związku, do którego droga należy. Prawa dostępu, widoku i t. pc, służące właścicielom gruntów przydrożnych są też objawem użytku publicznego, wynikającym z położenia nieruchomości, i jako takie natury publiczno-prawnej. Zapatrywanie, że drogi są przedmiotem własności państwa lub gminy nie jest iednak bezwzględnie przyjęte w nauce. Wobec nierozstrzygnięcia tej kwestji w kodeksach istnieje też zapatrywanie, że one w ogóle nie są przedmiotem własności prywatnej, por. art. 714 k. N., albo, że stanowią przedmiot sui generis własności publicznej. Praktyczna doniosłość tego sporu teoretycznego, który się powtarza też przy rzekach, portach i wybrzeżach morskich, nie jest zbyt wielką. Na jedno tylko należy zwrócić uwagę, jeżeli się przyznaje własność dróg, rzęk, portów i t. p. państwu lub gminom, a mianowicie na to, aby nie mieszać tej własności, ograniczonej użytkiem publicznym, z nieograniczoną własnością państwa łub gmin na domach, gruntach, ruchomościach i t. p. czyli t. zw. majątkiem fiskalnym lub majątkiem gminnym, co wyraźnie rozróżnia kodeks austrjacki w §§ 287 i 288. Obok dróg publicznych mogą być także grunta prywatne obciążone użytkiem publicznym, n. p. bramy przechodnie. 4) Wybrzeża morskie, porty, zatoki i przystanie (art. 538 k. N-, § 287 k. c. a. oraz niezmienione kodeksem niemieckim przepisy prawa pospolitego). Stanowią one m. zd. własność państwa, również obciążoną użytkiem publicznym. 5) Rzeki p ubliczne (art. 538 k. Ną § 287 k. c. a. w związku z austr. ustawą wodną z d. 30/5 1869 1. 93 dz. u. p i galic. krajową ustawą wodną z 14/3 1875 nr. 38 Wstęp do nankt prawa cywilnego. 11

﻿154 dz. ii. kr., uzupełnioną nowelami z r. 1892, 1903 i 1910; art. 65 ust, wprow. do ńiem, k. c. w związku z pruską ustawą wodną z d. 7/4 1913). Wedle k. N. publicznemi są rzeki żeglowne lub spławne, 'wedle pruskiej ustawy wodnej wielkie strumienie i kanały żeglowne, wedle ustawy wodnej, obowiązującej w Mąłopolsce, rzeki wielkie i małe od miejsca, w którem zaczyna się ich używanie do żeglugi lub spławiania tratew a nadto wszelkie inne w°dy płynące lub stojące, o ile na podstawie ustawy lub poszczególnych tytułów prawnych nie należą do osób prywatnych. Według ustawy wodnej pruskiej rzeki publiczne są własnością państwa, obciążoną użytkiem publicznym, w kodeksie Napoleona i kodeksie austrjackim sprawa nie jest rozstrzygnięta i powtarza się taki sam spór, jak przy drogach. Przeważać zdaje się zapatrywanie, że właścicielem wód publicznych jest państwo, do którego też wedle k. N. art. 560 i k. c. a. § 407 należy wyspa, powstająca na rzece publicznej. Publiczny użytek rzek wzgl. wód publicznych polega na tem, że każdy może używąć przestrzeni wodnej, do żeglugi i spławu, może brać piasek, kamienie i Ł p> z łożyska, wreszcie, po uzyskaniu administracyjnego zezwolenia, korzystać z siły wodnej, do popędu młynów t fabryk. Prawo czerpania wody, pojenia bydła, kąpieli i t. p. jest natomiast wynikiem zasady, że sama woda płynąca (płynąca zawartość rzeki) jest rzeczą spoiną wszystkim, skutkiem czego prawo to każdego istnieje też na wodach płynących prywatnych, byle było wykonywane zgodnie z przepisami adrpimstracyjnemi. Rzeki i strumienie prywatne są wprawdzie przedmiotem prywatnej własności, ale natura ich przynosi z sobą liczne ograniczenia właściciela, któremu nie woino wody zanieczyszczać, zmieniać jej biegu oraz bez zezwolenia władzy czynić takich Urządzeń, które mogłyby oddziałać na stan, bieg lub jakość wody w dalszej, już do niego nie należącej części strumienia (§ 413 k. c. a.). | j V

﻿155 Obecnie jest w toku wydanie ustawy wodnej dla całej Polski. Projekt rządowy przewiduje też podział wód na publiczne i prywatne, przyczem wyraźnie zaznacza, że wody publiczne są dobrem publicznem, nie podlegającem własności prywatnej (a więc nźwet nie są własnością państwa). 6. Z ograniczeń obrotu rzeczami najważniejsze są obecnie ograniczenia obrotu nieruchomościami, wprowadzone w związku z reformą rolną. Dotyczą one nieruchomości ziemskich (nie miejskich), zawarte są głównie w rozporządzeniu z 1/9 1919 nr. 73 dz. u. Rz. p. i polegają na wymogu zezwolenia urzędu ziemskiego na zbycie takich nieruchomości. Rozporządzenie wykonawcze z 12/9 1919, wMonitor“ 1.206, czyni zależnem udzielenie tego zezwolenia od pewnych warunków, jak n. p. wykształcenie rolnicze nabywcy, i t. d. Co do nieruchomości miejskich, to wprawdzie obrót niemi nie jest ograniczony, jednak znacznym ograniczeniom podlega zwykły sposób korzystania z tych rzeczy przez właściciela a mianowicie wynajmowanie ich lokatorom za czynszem. Ograniczenia te wynikły z braku dostatecznej ilości mieszkań, wywołanego głównie zniszczeniem wskutek wojny i zastojem w ruchu budowlanym oraz ze względu na ekonomiczne osłabienie licznych kół lokatorów a polegają głównie na zakazie pobierania czynszu ponad pewną normę oraz na ograniczeniu prawa wypowiadana ao wypadków, w których istnieją po temu ważne powody. W Polsce normuje tę. sprawę ustawa o ochronie lokatorów z dn. 18 grudnia 1920 nr. 4 dz. u. Rz. p, z 1921. Ograniczenia obrotu ruchomościami (oprócz wymienionych już wyżej rzeczy kultu religijnego) dotyczą broni, materjałów wybuchowych, mundurów wojskowych, losów i walut zagranicznych i t. p. i zawarte są w ustawach administracyjnych.

﻿ROZDZIAŁ VIII. O AKTACH, CZYNNOŚCIACH I ZDARZENIACH PRAWNYCH. O aktach prawnych w ogólności. Pojęcie aktu prawnego. — Główne rodzaje aktów prawnych. y4.JVszelkie zmiany w prawach podmiotowych, a mtanowrCie powstanie, przejście na inne osoby, zmiana treści i zgaśnięcie, są wynikiem zdarzeń, z któremi prawo przedmiotowe Jenskutek łączy. Zdarzenia te dzielimy na: akta prawne, dfłaJBnff'prawne i inne zdarzenia. Akt prawny jest to działanie ludzkie, które w związku z towarzyszącemi okolicznościami przedstawia się jako dokonane w zamiarze wywołania skutków prawnych, przez prawo od woli prywatnej uzależnionych. Jeżeli ktoś kupuje w sklepie bochenek Chleba, zawiera akt prawny, bo chociażby nawet nie uświadamiał sobie, iż chee nabyć własność bochenka chleba, lecz myślał o tem, aby go spożyć, to jednak wobec tego, iż obowiązujące prawo stawia jako warunek spożycia cudzego bochenka chleba uprzednie nabycie na nim prawa własności a kupujący w działaniu swojem stosuje się do wymogów nabycia tego prawa własności, bo żąda, oddania bochenka chleba, płaci żądaną cenę i odbiera bochenek, musimy uważać jego działanie, z prawnego punktu widzenia, za przedsiębrane w zamiarze nabycia własności.

﻿157 Czynność prawna w ściślejszem znaczeniu jest to działanie ludzkie, dozwolone lub zabronione, z którem prawo łączy skutek prawny bez wzglądu na wolą stron (n. p. sprawowanie cudzego interesu bez zlecenia, przerobienie lub zmieszanie cudzych rzeczy, uszkodzenie cudzej rzeczy i tp.). Czynności prawne zabronione nazywają się czynnościami bezprawnemi. Oprócz aktów i czynności prawnych mogą wywoływać skutki prawne pewne zdarzenia, nie będące działaniami ludzkiemi, jak urodzenie się lub śmierć człowieka, popadnięcie w chorobę umysłową i L p. iIL^Akty prawne dzielimy na jednostronne i dwustronne zależnie od tego, czy do wywołania skutku prawnego wystarczy działanie jednej osoby, czy też potrzeba do tego zgodnego działania dwu naprzeciw stojących osób. Do aktów jednostronnych należą: oferta, wypowiedzenie, testament, przyjęcie lub odrzucenie spadku, wedle przeważającej dziś opinji publiczne przyrzeczenie nagrody lub wystawienie papieru wartościowego. Do aktów dwutCironnych należą: umowa|^radycja, zapłata. Kwestją jest sporną"w nauce, czy jednostronne oświadczenie woli, jako takie, zdolne jest zrodzić zobowiązanie po stronie oświadczającego. Wielu nawet nowszych uczonych jest zdania, że do oświadczenia woli jednej osoby musi przystąpić oświadlub choćby oświadczanie; woli czenie woli innej osoby ustawodawcy, aby powstało zobowiązanie. Inni natomiast uważają, że zobowiązanie może powstać wprost z jednostronnego oświadczenia. To zapatrywanie jest słuszne ale z pewną modyfikacją: jednostronny przejaw woli wiąże tylko o tyle, o ile prawo to wyjątkowo popuszcza. Prawo zaś zwykle wymaga wówczas, by oprócz samego przejawu woli jeszcze towarzyszące okoliczności były tego rodzaju,' iżby uzasadniały potrzeb^wiązania oświadczającego (publiczny rozgłos oświadczenia, potrzebę zaufania obrotowego i t p.).

Ważny jest dalej podział na akty prawne między żyjącymi i akty prawne na wypadek śmierci Skuteczność tych drugich zawisłą jest od śmierci oświadczającego a nabycie prawa na ich podstawie zależy od dożycia śmierci spadkodawcy. Dzielą się one na: rozporządzenia ostatniej woli i kontrakty dziedziczenia. Rierwsze mogą być zawsze odwołane jednostronnie przez spadkodawcę, drugie nie. Od pojęcia aktu prawnego w znaczeniu materjalnem, o którem wyżej była mowa, należy odróżnić pojęcie aktu prawnego w znaczeniu formalnem, używanem zwłaszcza przez jurysprudencję francuską na oznaczenie dokumentu, t j, pisma, stwierdzającego zawarcie aktu w znaczeniu materjalnem. .Zdolność stron. W ogólności. — Niezdolność zupełna. Ograniczenia zdolnoścL I. Aby działanie ludzkie miało skutek jako akt prawny, działający musi mieć potrzebną do tego zdolność. Składają się na nią dwa momenty: 1) Jeżeli działający jest tą osobą, dla której z aktu mają wyniknąć pewne prawa i obowiązki, musi mieć, potrzebną do tego zdolność prawną. Osoba niżej lat 14 nie ma n. p. wedle prawa austriackiego zdolności wstąpienia w związek małżeński, tak samo zakonnik wedle prawa austr. i polskiego, lub wedle wszystkich trzech ustawodawstw osoba, pozostająca już w związku małżeńskim. W tych wszystkich wypadkach ślub przez nią zawarty będzie nieważny dla braku potrzebnej zdolności prawnej. 2) Osoba, działająca w własnem imieniu musi mieć potrzebną zdolność do działania. W tym wzglę-

﻿159 dzie prawo odróżnia osoby zupełnie niezdolne do działania i osoby, których zdolność do działania jest ograniczoną. II. Zupełnie pozbawieni zdolności do działania są wedle wszystkich trzech ustawodawstw: 1) osoby pozbawione używania rozumu, 2) ósóby zupełnie ubezwłasnowolnione przez sąd, ponadto wedle prawa austriackiego i niemieckiego: dzieci niżej lat 7. Dla nich mogą zawierać akty prawne tylko ich ustawowi zastępcy (ojciec, opiekun, kurator). Akt zawarty przez osobę zupełnie niezdolną do działania jest wedle kod. austrjackiego i niemieckiego z samego prawa nieważny i każda ze stron może się na nieważność powołać (§ 865 k. c. a., § 105 ust. 1 k. c. n.). W szczególności niezdolny (t, j jego zastępca) może się powołać na nieważność bez względu na to, czy druga strona była w dobrej lub złej wierze. Natomiast inaczej jest wedle kodeksu obowiązującego w b. Królestwie Pplskiem. Akt podlega tylko zaczepieniu (acte annullable), art. 501 nast. k. c. p., nieważność musi być orzeczona wyrokiem sądowym’ a skarga służy tylko niezdolnemu (t. zn. jego zastępcy) lub jego spadkobiercom, z wyjątkiem wypadku art. 503 k. c. p. 111. Ograniczeni w zdolności-do dzialarjia Są; 1) małoletni, 2) ograniczani sądownie w własnowolności skutkiem choroby umyśłu, marnotrawstwa i t, p, osoby, które do zawarcia pewnych aktów potrzebują zezwolenia innych osób lub ustawy, n. p, fundacja, jeżeli ma otrzymać darowizn^ w b. Królestwie Polskiem i w Wielkopolsce, narzeczeni, którzy potrzebują do zawarcia małżeństwa zezwolenia rodziców, gmina, która potrzebuje do zawarcia aktu co do swego majątku, zezwolenia władz administracyjnych i t. p.

﻿160 Brakującą komuś zdolność do działania może uzupełnić tylko zgoda ustawowego zastępcy (pozbawiony własnowolności, małoletni) względnie, jeżeli ktoś do zawarcia aktu potrzebuje jeszcze zezwolenia innej osoby lub władzy (małoletni narzeczeni wedle k. ę. n., fundacja o ile ma otrzymać darowiznę w Król. Polskiem i w Wielkopolsce) zgoda tej innej osoby lub władzy. Co do skutków aktu, zawartego przez osbbę ograniczoną w zdolności do działania bez zgody zastępcy ustawowego wzgl. innej osoby, należy odróżnić prawo austrjackie i niemieckie z jednej a prawo b. Król. Polskiego z drugiej strony. Wedle kodeksów austrjackięgo i niemieckiego a) akty nieobciążające osoby ograniczonej w zdolności do działania są ważne (§ 107 k. c. n., § 865 k. c. a.); b) akty obciążające ją jednostronne są nieważne ipso jurę; c) akty obciążające ją dwustronne są co do niej w zawieszeniu aż do zatwierdzenia przez zastępcę (lub samego niewłasuowolnego po uzyskaniu zupełnej własnowolności). Druga strona jest związana lecz może żądać zgody zastępcy a w braku oświadczenia tej zgody w pewnym terminie (sędziowskim k. c. a., §865 lub ustawowym, k. c. n., § 108) staje się wolna; ponadto wedle k. c. n. może w warunkach § 109 (dobra wiara) jeszcze przed zatwierdzeniem od aktu jednostronnie odstąpić. Taksa mo w braku zgody osoby lub władzy. Co do małżeństwa, zawartego bez zgody zastępcy ustawowego lub rodziców, por. §§ 49 i 94 k. c. a. i §§ 1305, 1306 i 1331 k. c. n. Wedle prawa, obowiązującego w b. Królestwie Polskiem należy odróżnić: 1) ograniczonych w włąsnowolności skutkiem choroby umysłu lub marnotrawstwa, 2) małoletnich i 3) potrzebujących zezwolenia innych osób. ad 1) akt, do którego potrzeba zgody doradcy, może

﻿161 być unieważniony na skargę niezdolnego (jego zastępcy), art. 501 503*k. c. p. ad 2) akt taki może być unieważniony na skargę małoletniego tylko pod warupkiem, że został pokrzywdzony, art 1305, 1306 k. N. ad 3) unieważnienia mogą żądać ći, których zgoda była potrzebna (por. art. 188 k. c. p.). Oświadczenie woli. Pojęcie i rodzaje—oświadczenie wyraźne i dorozumiane. — Forma oświadczeń woli. L Oświadczenie woli (Willenserklarung, Declaration de volonte) jest to działanie ludzkie, przedstawiające sfę na zewnątrz jako przejaw woli ludzkiej, by pewien skutek prawny nastąpił. Oświadczenie woli jest integralną częścią składową aktu prawnego, jakkolwiek niezawsze jedyną. Niekiedy potrzeba do aktu kilku oświadczeń woli (umowa), niekiedy innych jeszcze stanów faktycznych (n. p. publiczne Ogłoszenie oświadczenia woli), niekiedy współudziału innych osób lub władz (zgoda tego, na czyją rzecz istnieje ograniczenie aljenacji, zgoda wierzyciela mającego prawo zastawu na odparcelowanie części przedmiotu zastaWu i t p.)t niekiedy aktu realnego (tradycja, wypłata pożyczki). Odróżnienie oświadczenia woli od aktu prawnego ma znaczenie nietylko teoretyczne, Przykiad: § 1346 k. ć. a. Z zasady, że integralną częścią składową aktu prawnego jest oświadczenie woli t. j. działanie ludzkie, o którem można sądzić, że ma uzewnętrznić wolę działającego, wynika, że niema aktu prawnego, gdy zawarte w nim oświadczenie złożone zostało pod przymusem fizycznym albo w stanie zupełnej nieprzytomności umysłu? W tym wypadku bowiem wskutek zewnętrznie dostrzegał-

﻿162 nych i dających się obiektywnie stwierdzić okoliczności nie można uważać oświadczenia za przejaw woli oświadczającego lecz za wynik innego rodzaju procesów. Popiiędzy oświadczeniami woli możemy odróżnić takie, które są skierowane do innej osoby (adresata)* przyczem natura ich jest teg6\odzaju, że, aby miały skutek prawny, muszą być i n-e do innej osoby (Empfangsbediirftige Willenserklarung, §§ 928, 1196, 1945 i t. p. k. c. n., § 876 k. c. a;) oraz takie, które nie mają żadnego adresata. Do pierwszej grupy należy n. p. wypowiedzenie, oferta, zaczepienie w kod. niem., do drugiej okupacja, derelikcja, przyjęcie spadku w kod. N. i kod. niem. i t. p. Różnica ta jest doniosłą, o ile chodzi o kwestję skuteczności oświadczenia woli (teorja oświadczenia, teorja doręczenia), interpretacji (potrzeba ochrony zaufania), wpływu błędu i przymusu i t p. /IL- Oświadczenie woli może być wyraźne, jeżeli zachowSnie się oświadczającego ma na celu wprost przejawienie woli tem zachowaniem się uzewnętrznionej, albo dorozumiane (milczące), jeżeli zachowanie się oświadczającego ma w pjerwszej linji inny cel ale przy uwzględnieniu towarzyszących okoliczności można przyjąć z dostateczną pewnością istnienie woli wprost niewyrażonej. Oświadczenie wyraźne może nastąpić bądź Słowami bądź innego rodzaju zachowaniem się n. p. gestami. Oświadczenie milczące może wynikać; 1) z wyraźnego oświadczenia innej woli (n. p. przebaczenie wynika z ustanowienia winowajcy dziedzicem), 2) z zachowania się nie będącego zresztą przejawem wtoli wyraźnym n. p. okupacja albo milczenie w pewnych wypadkach, n. p. jeżeli ktoś w obecności drugiego załatwia jego sprawę a ten milczy. Niekiedy ustawa wprost z pewnem zachowaniem się czynwoli, nem lub biernem łączy przyjęcie przejawu pewnej, n. p. § 864 i 1114 k. c. a., art. 1759 k. N ' L ;

III. Forma oświadczenia woli odgrywała wielką rolę w dawnera prawie, kiedy tylko zmysłowe momenty wpływały skutecznie na dopełnienie umów a nieznajomość lub mała znajomość pisma zmuszała do zapewniania sobie środków dowodowych zapomocą formy oświadczenia (świadkowie, obecność sędziego i t. p.y Złagodzenie formy nastąpiło z rozwojem cywilizacji. Ale i dziś szereg względów uzasadnia przy aktach ważniejszych wymogi formy: przeniesienie praw na nieruchomościach, darowizna, testamenty, poręka i t. p. wymagają pewnych form celem uniemożliwienia fałszerstwa, ujawnienia aktu wobec osób trzecich, uniknięcia lekkomyślnego zawierania aktów i t. p. W tych wypadkach sama ustawa nakłada obowiązek: dochowania formy. Akt taki nazywa się aktem uroczystym, solennym w odróżnieniu od nieformalnego, zwanego także w jurysprudencji francuskiej koiiSensualnym, jednak niewłaściwie, bo wyraz ten ma już wyrobione inne znaczenie w prawie obligacyjnem. Także strony mogą się umówić, że pewien akt prawny, zresztą nieformalny, między niemi ma być zawarty w pewnej formie. Może tu chodzić albo tylko o dokument dowodowy albo o wymóg formy t. j„ że w braku dochowania formy akt ich nie wiąże, W razie wątpliwości ustawy zawierają często regułę interpretacyjną, że dochowanie umówionej formy ma być warunkiem igatoeści aktu, § 125 k. c. n., § 884 k. c. ą. Forma może polegać: na pisemnern sporządzeniu hktlł, na udokumentowaniu aktu przez notarjusza lub sąd, na zawarciu aktu wobec świadków, wobec pewnej władzy (n. p. przewłaszczenie, Auflassung, §§ 925 i 1015 k. c. n„ nadanie nieślubnemu dziecku nazwiska przez męża matki, § 165 k. e. a. i t. p.). Jeżeli ustawa lub umowa stron przewiduje formę pisemną, natenczas integralną częścią formy jest podpis stron (wyjątek w prawie francuskiem: art. 973 k. N.). Pod-

pis musi być w zasadzie własnoręcznym. W prawie francuskiem zasada ta panuje bezwzględnie, w prawie austrjackiem i niemieckiem są dwa wyjątki: 1) Jeżeli strona nie umie lub nie może pisać, może wedle prawa austrjackiego położyć znak ręczny w obecności dwóch świadków, z których jeden (przy aktach inter vivos) musi umieścić podpis strony (§§ 885, 580 k. c. a.). Ponadto wedle prawa austrjackiego i niemieckiego wystarcz^ umieszczenie znaku ręcznego, sądownie lub notarjalnie uwierzytelnionego. 2) Zamiast podpisu własnoręcznego można umieścić mechaniczne naśladownictwo podpisu, a to wedle prawa niemieckiego w specjalnie w ustawie przewidzianych wypadkach (§ 793 ust. k. c. § 181 k. h. n.), wedle prawa austrjackiego zawsze wówczas, gdy to jest przyjęte w obrocie (§ 886 k. c. a.). W wszystkich wypadkach formę pisemną prywatną zastępuje w zupełności udokumentowanie t. j. sporządzenie aktu w formie notarjalnej lub sądowej (f. zw. akt autentyczny w prawie francuskiem), porówn. §§ 886 k. c. a. i 126 k. c. n. Jeżeli ustawa lub umowa przewiduje formę sądową lub notarjalną, muszą być zachowane formalności, przepisane ustawami o postępowaniu niespornem i notarjalnem (niemiecka ustawa o sądownictwie niespornym z 17/5 1898 i § 2232 nast. k. c. n.; austr. patent q postępowaniu w sprawach niespornych z r. 1854, ustawa notarjalna z 1871 i §§ 587 nast. k. c. a.; u. not. rosyjska wprowadzona w Król. Pol. w r. 1876 i przepisy k. N. o formie testamentów). Niekiedy wymagane jest tylko sądowe lub notarjalne u wi erzy te Inieni e podpisana prywatnym dokumencie.

﻿165 Prawdziwa wola oświadczającego. W ogólności.—Oświadczenie nie na serjo i zastrzeżenie potajemne.— Symulacja.—Ukryte nieporozumienie. I. Porządek prawny łączy dlatego z oświadczeniem woli skutki prawne, ponieważ sądzić należy, że oświadczający chciał te skutki wywołać. Normalnie zatem skuteczność aktu prawnego odpowiada prawdziwej woli oświadczającego. Zdarza się jednak, że skutki prawne, z jakiemi prawo powinno oświadczenie woli łączyć ze względu na zewnętrzny przejaw, nie są przez stronę zamierzone i nie odpowiadałyby prawdziwej woli stron, bo strona, wprawdzie oświadczyła wolę wywołania pewnych skutków prawnych, jednak bez zamiaru wywołania tych skutków Sytuacje takie występują w różnych formach, które nauka prawa poklasyfikowała w pewne grupy, a nowsze kodeksy unormowały. Należą tu w szczególności: oświad.czepie nie na serjo, zastrzeżenie potajemne, symulacja i pewne wypadki nieporozumienia przy umowach. W tych wszystkich wypadkach oświadczenie woli pozostaje z reguły bezskutecznem, możliwe jest jednak,’ że z pewnych względów, jak potrzeba ochrony obrotu, utrzymania podstawowych zasad porządku prawnego i t. p., w myśl wyraźnego przepisu prawa odnosi skutek. 11. Brak woli wywołania skutków prawnych wogóle, pomimo Istnienia zewnętrznego przejawu woli występuje w dwóch wypadkach: w razie oświadczenia nie na serjo i w razie t. zw. zastrzeżenia potajemnego. Z oświadt czeniem nie na serjo mamy wówczas do czynienia, gdy ktoś składa wprawdzie oświadczenie woli, przedstawiające się zewnętrznie jako akt prawny, jednak nie w zamiarze zawarcia aktu prawnego lecz w innym zamiarze, n. p, dla

﻿166 przykładu, dla żartu i t. p., przyczem albo nie myśli wcale o tem, jak to oświadczenie inni wezmą, albo przypuszcza, że poznają się na braku powagi. Oświadczenie takie w zasadzie nie wiąże, bo prawo, jeżeli dlatego do działania ludzkiego przywiązuje skutki prawne, ponieważ uważa je za Namierzone, logicznie postępując nie może tych skutków stosować wówczas, gdy zamiar ich wywołania nie istniał. Tę logiczną konsekwencję wypowiada najdosadniej kodeks austrjacki, stawiając jako wymóg ważności aktu, by zezwolenie było „na serjo“, § 869. To samo znaczenie przypisuje nauka wyrażeniu się kodeksu napoleońskiego, że do ważności kontraktu potrzeba zezwolenia (consentemenjt) strony zobowiązującej się, a kodeks niemiecki stanowi, że oświadczenie woli jest niebyłe (nichtig), jeżeli go złożono nie na serjó i w przypuszczeniu, że brak powagi nie będzie zapoznanym, § 118 k. c, n. Jednak wchodzą tu w grę także interesy innych osób, a' w szczególności przy umowach interes drugiej strony, przy innych oświadczeniach, skierowanych dó pewnego adresata, interes tego ostątniego. Kodeks niemiecki najpierw uznaje za wiąźące oświadczenia nie na serjo, jeżeli je złożono lekkomyślnie t. j. nie myśląc wcale o tem, jak je inni wezmą (arg. a contr, z § 118) a następnie daje adresatowi oświadczenia wzgl. trzeciemu roszczenie o wynagrodzenie szkody, wynikłej z tego, iż zaufał w pOważność oświadczenia nieważnego po myśli § 118 (t. zw. ujemne interesse). Roszczenie to odpada tylko wówczas, gdy on wiedział lub z okoliczności powinien był się domyśleć o braku powagi pświadczenia; § 122 ki c. n. Kodeks napoleoński wyraźnie nie bierze innych osób w obronę, jednak niewątpliwie mogą one podobnie jak według kodeksu niemieckiego żądać odszkodowania, jeżeli tylko można oświadczającemu przypisać winę (art, 1382 k. N.). Kodeks austrjacki daje najpierw poszkodowanemu wyraźnie roszczenie o odszkodowanie wtedy, gdy oświadczający umyślnie

﻿167 w tytn celu składa pozorne oświadczenie, aby drugiemu szkodę wyrządzić (§ 869 in fine). Pczatem jednak i nauka i judykatura dają adresatowi jeszcze dalej idącą ochronę, stosując analogicznie przepisy o zaczepieniu aktów prawnych z powodu 'błędu (§ 871 i 875) a mianowicie uznają oświadczenie nie na serjo za niewiążące tylko wówczas, gdy brak powagi albo wynikał z okoliczności, albo był adresatowi wiadomym. Zastrzeżenie pótajem ne ma miejsce wówczas, gdy ktoś składa oświadczenie woli na serjo t zn. w zamiarze zawarcia aHu prawnego (w przypuszczeniu, że także inni wezmą je na serjo), jednak potajemnie zastrzega sobie, że tego, co oświadczył, nie chce. Takiego zastrzeżenia porządek prawny nie może uwzględniać, jeżeli nie chce podkopać swego istnienia przez zupełne zdyskredytowanie oświadczeń woli. Dlatego nawet bez wyraźnego przepisu w kodeksie napoleońskim i austrjackim należy uznać oświadczenia woli, złożone z potajemnem zastrzeżeniem za bezwzględnie wiążące. Kodeks niemiecki wypowiada to wyraźnie w § 116zd. 1., jednak czyni pewną koncesję na rzecz (pojętej zbyt obszernie) teofji woli: zastrzeżenie potajemne czyni oświadczenie niebytem (niohtig), jeżeli adresat o niem wiedział, chyba, że chodzi o zawarcić małżeństwa, § 116 zd. 2 i § 1323; III. Brak woli wywołania bądź skutków prawnych w ogóle, bądź tylko tych skutków prawnych, na które wskazuje treść oświadczenia, przy równoczesfiem istnieniu woli wywołania innych skutków prawnych, istnieje w razie sy m ula cji. Symulacją polega na tem, że oświadczający wolę porozumiewa się z adresatem oświadczenia co do tego, że oświadczenie składa się jedynie dla pozoru, bez zamiaru wywołania nieni skntkó^ prawnych. Akt taki zawierają strony bądź dla wywołania pozoru, że akt przyszedł do skutku, podczas gdy w rzeczywistości niema żadnego

﻿— 168 aktu, bądź dla wywołania pozoru, że zawarto akt o pewnej treści, podczas gdy w rzeczywistości zawarto akt o innej, między stronami umówionej treści. W tym drugim wypadku mamy dwa akty: pozorny czyli symulowany i ukryty czyli dyssymulowany. Dokumenty, spisywane na dowód umowy dyssymulowanej nazywa kodeks napoleoński: przeciw-pisinami (les contrę-lettres), bo zawierają treść przeciwną treści aktu. Z zasady autonomji stron wynika, że akt symulowany stron, wobec ich zgodnej woli, wiązać nie może. W kodeksie Napoleona wynika to z wymogu zezwolenia w art. 1108, w kodeksie austrjackim i niemieckim jest to wyraźnie wypowiedziane (§ 916 k. c. a., § 117 k. c. n.). Wyjątek stanowi zawarcie małżeństwa, §§ 1323, 1330 k. c. n. i przepisy o przeszkodach. Co do aktu dyssymulowanego, to również zgodnie z zasadą autonomji stron kodeksy stanowią, iż on jest ważny, o ile, sam dla siebie, posiada wszelkie wymogi ważności (potrzebną formę, dozwoloną treść i t. p,), § 916 k. c. a;, § 117 k. c. n. arg; z art. 1321 k. N. Ażeby jednak osoby trzecie, działające w zaufaniu do aktu symulowanego, nie poniosły szkody, stanowi kodeks austrjacki, że w obec nich nie można się ńa pozornęść aktu powołać, a tę samą zasadę wyprowadzają uczeni francuscy z postanowienia kodeksu Napoleona, że przeciw-pisma żadnego nie mają skutku wobec osób trzecich (art. 1321 in f.). Natomiast kodeks niemiecki takiej ogólnej ochrony osób, działających w zaufaniu do aktu symulowanego, nie zna, chroni je jednak przepisami o nabyciu praw od niewłąściciela w dobrej wierze, przepisem § 405, że w razie ustępstwa pretensji, dla której wysławiono dokument dowodowy, nie można zarzucać nowona^ywcy, że zawiązanie lub uznanie stosunku obowiązkowego nastąpiło tylko pozornie i t. p. IV. Brak wreszcie woli wywołania tych skutków prawnych, na które wskazuje treść aktu, przy równoczesnym

﻿169 zamiarze wywołania innych skutków, zajść może po jednej stronie przy aktach dwustronnych w razie t, zw. nieporozumienia. O nieporozumieniu przy aktach dwustronnych (umowach) mówimy w dwóch wypadkach. Najpierw wtedy, gdy oświadczenia obu stron nie są z sobą zgodne i w żaden sposób za zgodne przez trzeciego obserwatora nie mogłyby być uznane, jednak strony same nie dopatrzyły tej niezgodności i sądzą, że zawarły akt, n. p. umowę. W rzeczywistości niema żadnego aktu, bo niema dwóch objektywnie zgodnych oświadczeń, ten wypadek zatem tu nie należy. Następnie jednak o nieporozumieniu mówimy także wówczas, gdy oba oświadczenia są z sobą zgodne, jednak tylko dlatego, ponieważ jedna z stron odmiennie zrozumiała oświadczenie drugiej strony, niż druga strona i to nie dlatego, iżby popadła w błąd ale dlatego, ponieważ istnieje objektywna możliwość różnego rozumienia tego oświadczenia. N. p. A. pisze do B., że mu ofiarowuje na sprzedaż wagon zboża po „znanej" cenie. B. sądząc, że chodzi o cenę, jaką dawniej temuż A. za zboże płacił, oświadcza, że przyjmuje ofertę. Tymczasem później okazuje się, że A. miał na myśli cenę targową, w owym czasie znacznie wyższą, niż cena, poprzednio płacona przez B. Otóż w tym wypadku t. zw. ukrytego nieporozumienia mamy wprawdzie do czynienia z aktem prawnym, ale wobec braku woli po jednej stronie akt ten jest bezskuteczny (§ 869 k. c. a. zd. 2,, art. 1108 al. 1 k. N., § 154 i 155 k. c. n.). Kodeks niemiecki czyni w obu powyższych wypadkach nieporozumienia pewien wyjątek na rzecz Bezpieczeństwa obrotu: umowa przychodzi do skutku, mimo nieporozumienia co do jakiegoś punktu, jeżeli można przyjąć, że strony byłyby ją zawarły nawet mimo nie osiągnięcia zgody na ten punkt, § 155. IŻ Wstęp do nauki prawa cywilnego.

Nieprawidłowe powzięcie lub oświadczenie woli. W ogólności. — Przymus psychiczny. — Błąd i pomyłka w ogólności. — Podstęp. — Błąd i pomyłka niewywołane podstępem. I. Prawo, uznając w pewnym zakresie autonomię stron, uwzględnia ni etyl ko to. czy w danym wypadku istniała rzeczywiście wola wywołania skutków prawnycto ale także i to, czy przy powzięciu lub oświadczeniu woli nie zaszła jakaś nieprawidłowość, skutkiem czego treść aktu nie jest taką, jakąby strona, przy normalnym toku rzeczy, mieć pragnęła. Chodzi tu jednak tylko o wypadki, w łftórych zaszła wewnętrzna nieprawidłowość, w których za- +em akt prawny na zewnątrz przedstawia się jako niewadjiwy. O wypadkach zewnętrznej nieprawidłowości (np. przymus fizyczny), była mowa wyżej. Nieprawidłowe powzięcie woli pfzyjmuje prawo wówczas, gdy nastąpiło wskutek przymusu psychićznęgo lub błędu t. j. mylnego wyobrażenia oświadczającego o prawdziwym stanie rzeczy. Nieprawidłowe oświadczenie woli przyjmuje prawo wówczas, gdy nastąpiło wskutek pomyłki w oświadczeniu. Wpływ tych nieprawidłowości na skuteczność aktu-nie tyle zależy od lego, czy dotyczą one powzięcia czy oświadczenia woli, ile od tego, co wywołało nieprawidłowość. Rozpatrując rzecz z tego punktu widzenia możemy rozróżnić • następujące rodzaje nieprawidłowości w powzięciu względnie oświadczeniu woli: 1) przymus psychiczny, 2) błąd lub pomyłkę, wywołane podstępem, 3) błąd lub pomyłk^ niewywołane podstępem. Ponieważ w tych wypadkach akt jest zewnętrznie prawidłowy, przeto prawo musi doń przywiązywać znaczenie tak długo, dopóki nie będzie wykazane, iż przy jego zawarciu zaszła wewnętrzna anormalność czyli dopóki nie nastąpi unieważnienie. Motywem

unieważnienia zaś jest to, że wyposażenie takiego aktu w skutki prawne sprzeciwiałoby się zasadzie autónomji stron. Dlatego,, akt taki tylko tak długo uchodzi za zupełnie ważny, dopóki nie zostanie zaatakowany przez stronę, w której osobie zdarzyła się ta nieprawidłowość. W kwestji, czy zawsze strona, w której osobie zaszła nieprawidłowość powzięcia lub oświadczenia woli, może akt prawny zaczepić i z jakim skutkiem, należy uwzględnić co następuje: Z jednej strony wobec zasady, że w akcie' prawnym wola prywatna wywołuję skutki prawne, każdy akt, w którym powzięcie lub oświadczenie woli jest wadliwe, skoro ten fakt wewnętrzny zostanie wykazanym, powinien być bezskutecznym (teorja woli). Z drugiej strony oświadczenie osoby bez względu na to„ czy prawidłowo, czy wadliwie przyśzło do skutku, jest często pobudką działania dla innych osób. Zresztą momenty psychiczne, które mogą spowodować anormalność w powzięciu lub oświadczeniu woli* są trudno uchwytne, tak, iż dla praktycznego stosowania prawa przedstawiałoby wielką korzyść, gdyby tylko oświadczenie woli stanowiło podstawę. Wówczas jednak całe ryzyko zgodności tego oświadczenia z prawidłowo powziętą wolą śpadłoby na oświadczającego (teorja oświadczenia). Wobec tych dwóch sprzecznych postulaty prawo pozytywne wybrało drogę kompromisową. W zasadzie decyduje zasada szanowania woli jednostki: oświadczenie dotknięte wadą wewnętrzną nie rodzi skutków prawnych. Jednak zasada ta doznaje szeregu ograniczeń: Pierwszem jest wspomniane już wyżej ograniczenie wynikające z tego, że zewnętrznie niewadliwe oświadczenie woli tak długo wywołuje skutki prawne, jak długo wadliwość wewnętrzna nie będzie podniesiona i wykazana. Drugiem jest tó, że nie każdy, lecz tylko ta strona, w której osobie ta Wadliwość zaszła, lub jej prawonabywcy mogą tę wadliwość

﻿172 zarzucić. Jedyny wyjątek: § 95 zd. 1 k. c. a. Trzecie ograniczenie wynika z potrzeby ochrony drugiej strony. Wedle wszystkich ustawodawstw przy dwustronnych aktach obrotowych t. j. umowach prawa obligacyjnego natury czysto majątkowej skuteczne podniesienie wszystkich lub niektórych wadliwości w powzięciu lub oświadczeniu woli możliwe jest tylko wówczas, gdy druga strona nie zasługuje na ochronę (bo n. p. wywołała błąd swojem zachowaniem się, dopuściła się podstępu i t. p.), przyczem jednak stanowisko tych ustawodawstw nie jest jednakowe, gdyż jedne więcej (k. niem. i napoleoński) drugie mniej (k. austrjacki) skłaniają się ku teorji woli. W każdym razie wielką odgrywa rolę fakt, czy chodzi o przymus psychiczny, czy o błąd lub pomyłkę, a w tych ostatnich wypadkach, czy wywołano je podstępem czy nie. Te ustawodawstwa (n. p. kodeks niemiecki, po części też i napoleoński)} które w szerszym zakresie pozwalają na; uchylenie aktu z powodu wewnętrznych wadliwości, jakkolwiek druga strona zasługiwałaby na ochronę, nakładają przynajmniej na stronę zaczepiającą akt obowiązek wynagrodzenia t. zw. ujemnego interesse. Czwarte wreszcie ograniczenie wynika z potrzeby ochrony zaufania osób trzecich. ,11^ Przymus psychiczny istnieje wówczas, gdy ktoś zawiera akt prawny pod wpływem bojaźni, wywołanej groźbą. Ażeby przymus miał doniosłość w prawie cywi(nem, L j. mógł Wpłynąć na unieważnienie aktu, musi odpowiadać następującym warunkom: 1) Musi pozostawać w związku przyczynowym z zawarciem aktu L zn. stan rzeczy musi być tego rodzaju, że strona, gdyby nie działała pod przymusem; nie byłaby albo wcale aktu zawarła albo nie w ten sposób, art. 1109 k. N. „oświadczenie wymuszone zostało przez gwałt", § 123 k. c.n. „kogo skłoniono do oświadczenia woli pogróżką", § 55 k.c.a.

﻿173 „wymuszenie zezwolenia na małżeństwo groźbą", § 870 „kogo spowodowano do zawarcia umowy wzbudzeniem bojażtii". 2) Przymus musi być bezprawny t. zn., że użycie groźby w celu skłonienia kogoś do oświadczenia woli musi być bezprawnem wdarciem się w cudąą sferę. Najwyraźniej wypowiada to kodeks niemiecki w § 123: „kogo bezprawnie skłoniono". Bezprawność odnosić się zatem musi nie do groźby jako takiej, lecz do użycia groźby w celu wywołania oświadczenia. Są wypadki, w których ktoś jest upoważniony do przeprowadzenia wobec drugiego przymusowo swego prawa n. p. wierzyciel może się zaspokoić drogą licytacji. Jeżeli więc używa groźby zastosowania tego środka egzekucji, aby uzyskać zapłatę lub zabezpieczenie swej wierzytelności, nie postępuje bezprawnie, nie wywiera przymusu bezprawnego; ale jeżeli używa tej samej groźby w innym celu, n. p w celu uzyskania zezwolenia na małżeństwo, to wówczas przymus jest bezprawny. Uznaje to judykatura francuska, jakkolwiek k. N. o wymogu bezprawności nie wspomina Kodeks austr. wymaga, aby „bojaźń" była bezprawna, co rozumieć należy faksamo, jak w kod. niemieckim. O tym wymogu „bezprawności" nie wspomina kodeks austr. przy małżeństwie j testamencie nie dlatego, jakoby tu wymóg bezprawności był zbytecznym lecz dlatego, że tu każdy przymus jest bezprawny, gdyż te akty muszą być wynikiem zupełnie wolnej woli (pór. §§ 45 i 565 k. c. a.). Tylko przy aktach prawa majątkowego przymus może być „uprawniony" i dlatego ustawa podnosi, że musi być bezprawny, aby można unieważnić akt. Użycie powagi rodzicielskiej n. p. uważa k. N. za dozwolone, art. 1114 k. N. Co do nasilenia groźby możliwe jest dwojakie stanowisko. Kodeks Napoleoński ♦ wymaga, by przymus był dostatecznie silnym przedmiotowo t. j. polegał na użyciu gwałtu, mogącego u osoby rozsądnej wzbudzić «

﻿174 obawę narażenia jej, jej najbliższych (art 1113) lub jej majątku na zło znaczne i bezpośrednio grożące, art 1112 k. N. Jednak znaczncm złagodzeniem tej zasady jest postanowienie, że uwzględniać przytem należy momenty indywidualne, jak wiek, płeć i stan osoby art. 1112 in f. k. N-Kodeks austrjacki i niemiecki zadowalają się tem, że obawa była uzasadnioną podmi oto wo u dajiego osobnika, §§ 55, 870, 565 k. c. a., § 124 ust. 2 k. c. n. Kodeks austrjacki wyjaśnia bliżej w § 55, co uważa za obawę-uzasadnioną i wynika z tego, że decydują subjektywne momenty wy-W kwestji, czy przymus (o ile ma powyższe warunki) zawsze uzasadnia unieważnienie aktu, czy też możliwe jest utrzymanie aktu, zawartego pod przymusem mimo to w mocy ze względu na drugiego kontrahenta, rozchodzą się ustawodawstwa. Wedle prawa francuskiego (art. 1111 k. N.) i niemieckiego (§ 123 k. c. n.) przymus uzasadnia zawsze unieważnienie aktu bez względu na to, od kogo pochodzi a więc choćby nawet osoba, z którą lub dla której korzyści akt prawny zawarto, o nim nie wiedziała. Wędług prawa austrjackięgo obowiązuje ta samą zasada odnośnie do zawarcia małżeństwa i sporządzenia testamentu, §§ 55, 565 k. c. a. Natomiast przy aktach obrotowych a mianowicie przy oświadczeniach skierowanych do oznaczonego adresata i umowach przymus tylko wtedy może spowodować unieważnienie, jeżeli druga strona przymus wy warła, a jeżeli wywarła go osoba trzecia, jeżeli druga strona o nim wiedziała lub powinna była wiedzieć, §§ 870, 875, 876. Ili. Błąd i pomyłka w ogólności. O błędzie mówimy wówczas, gdy oświadczający wolę oświad ?za wprawdzie to, co chce, ale tylko dlatego rk chce, ponieważ ma mylne wyobrażenie o orawdziwym stanie rzeczy. To mylne wyobrażenie wpływa na powzięcie woli, jest zatem pobudką działania. Jeżeli mylne wyobrażenie dotyczy okoliczności,

﻿175 leżących poza treścią aktu prawnego, mówimy o błędzie co do pobudki w technicznem znaczeniu. Ń, p. handlarz w myinem przypuszczeniu, że wywóz zboża za granicę jest dozwolony, zakupuje wagon zboża, kalkulując cenę wedle wyższych cen zagranicznych. Jeżeli natomiast mylne wyobrażenie dotyczy okoliczności, objętych treścią oświadczenia, mówimy o błędzie co do treści oświadczenia (mylnie o błędzie istotnym). Tu należą błędy ćo do prawnej natury interesu (error in negotio, ktoś zawiera umowę skład, sądząc, że toTwygodzeniej, co dó identyczności o przedmiotu, o którym w oświadczeniu jest mowa (error corpore n. p. kupno konia, stojącego w stajni w przypuszczeniu, że stoi tam koń A, podczas gdy stoi koń B), co do identyczności osoby, z którą Itib dla której się akt zawiera (error in persona, kupno w sklepie A w myinem przypuszczeniu? że właścicielem sklepu jest B), wreszcie błąd co do istotnych ptzymiotów osoby lub rzeczy (error in guąlitate, n. p. kupno zegarka pozłacanego w przypuszczeniu, że jest złoty lub kopji w przypuszczenie, że to oryginał). Ten ostatni rodzaj błędu uważano częstokroć za błąd co do pobudki w technicznem znaczeniu, dlatego kodeksy austrjacki i niemiecki wyraźnie zaznaczają, że jest to błąd co do treści oświadczenia, jeżeli chodzi o przymioty istotne. W ocenie, czy przymioty są istotne, kodeks austrjacki opiera się na wyraźnie lub dorozumianie oświadczonej w stron, § 871, kodeks niemiecki zaś na zapatrywaniach obfotu, § 119 list 2. Pom yłka polega na tem, że oświadczający oświadcza co innego niż chce, ponieważ albo 1) się przemówił, przepisał i t. p., albo 2) myli się co do znaczenia swego oświadczenia, n. p. skinięcie głową uważa za zaprzeczenie albo 3) oświadczenie jego, oddane do przesłania innej osobie lub zakładowi, jak poczta, telegraf i t. p. zostało zriiekształcone wr drodze, § 12G k. c. n., § 871 k. c. a.

﻿176 Skutki błędu lub pomyłki są różne zależnie od tego, czy wywołał je podstęp czy nie. IV. Podstęp polega na umyślnem wprowadzeniu w błąd lub spowodowaniu pomyłki w celu wywołania oświadczenia 0 pewnej treści. Dawniejszy podział rodzajów podstępu na dolus causam dans i dolus incidens, zależnie od tego, czy podstęp wpłynął na fakt zawarcia czy tylko na treść* aktu, jest bez znaczenia, bo skutki jego w obu wypadkach są te same. Chodzi tylko o to, by podstęp pozostawał w związku przyczynowym ze złożeniem oświadczenia o pewnej treści tak, iż w braku podstępu strona nie byłaby oświadczenia o takiej treści złożyła a już obojętnem jest, czy byłaby złożyła oświadczenie o innej treści, czy nie, por. art. 1116 k. N., § 123 k. C. n.‘ § 870 k. c. a. Z powodu podstępu można wedle wszystkich trzech kodeksów akt prawny unieważnić, jeżeli podstępu dopuściła się druga strona, lub o nim wiedziała, art. 1116 k. N., § 123 k. c. n„ § 870 i 875 k. c. a. Jeżeli zaś druga strona nie wiedziała o podstępnem działaniu trzeciej osoby ale powinna była wiedzieć, natenczas można akt unieważnić tylko wedle kodeksu austrjackiego (§ 875) i niemieckiego (§ 123). Natomiast wedle kodeksu Napoleona unieważnienie jest niemożliwe, chyba, że chodzi o testament, Oczywiście nie mówimy tu o wypadkach, w których błąd lub pomyłka są tego rodzaju, iż uzasadniają unieważnienie nawet bez podstępu, o czem niżej pod V. Obojętnem zaś jest wedle wszystkich trzech' ustawodawstw, czy błąd wywołany podstępem dotyczy okoliczności poza aktem leżących, czy związanych z treścią aktu oraz czy chodzi o błąd czy pomyłkę w ośwhdczeniu. W wypadku podstępu na unieważnienie aktu składają się dwa czynniki: a) nieprawidłowe powzięcie woli, b) naganne zachowanie się innej osoby.

177 — V. Jeżeli przy akcie prawnym zaszedł błąd lub pomyłka, nie wy wołane podstępem, natenczas unieważnienie aktu zawisłe jest od istnienia pewnych warunków, nie wymaganych przy podstępie. Warunki te są następujące: 1. We wszystkich trzech kodeksach ważną rolę odgrywa różnica między błędem co do pobudki w techn. znaczeniu a innemi błędami wzgL pomyłką. Z reguły tylko błąd co do okoliczności objętych treścią oświadczenia wzgl. pomyłka w oświadczeniu mogą spowodować nieważność, § 119 k. c. n., § 871 k. c. a., art. 1110 k, N. Natomiast błąd co do okoliczności, leżących poza treścią umowy (t zw. błąd co do pobudki w techn. znaczeniu) z reguły nie wchodzi w rachubę, por. § 901 k. c. a. Jednak od tej zasady są wyjątki: a) przy rozporządzeniach ostatniej woli także błąd, dotyczący okoliczności Jeżących poza treścią oświadczenia może spowodować nieważność, §§ 572, 777,778 k. c. a., § 2078 ust. 2 zd. 1, § 2079 k. c. n. wreszcie judykatura francuska, por. Planiol III nr. 2879; b) tosamo przyjmują kodeks austrjacki i judykatura francuska dla darowizn § 901 k. c. a. i Planiol III nr. 2879. 2. Pomiędzy błędem względnie pomyłką a oświadczeniem woli musi istnieć, związek przyczynowy tego rodzaju, że strona, gdyby w błędzie nie pozostawała, nie byłaby tego oświadczenia złożyła (t. j. raczej nie byłaby go wcale złożyła, niż w taki sposób, w jaki to uczynna pod wpływem błędu). Zasada ta przejawia się w postanowieniach o błędzie wszystkich trzech kodeksów, które bądźto wprost taki wymóg skuteczności błędu stawiają (por. § 119, 2078, 1333 k. c. n., art. 1110 ust. 2 k. N., § 873 k. c. a), bądźto podając rodzaje błędu, mającego prawną doniosłość, wymieniają błędy co do takich oko-

﻿178 liczności, które przy danych aktach lub wedle wyraźnej woli stron odgrywają rolę decydującą (§ 119 ust. 2., § 1332 k. c. n„ §§' 871, 570, 57 k. c. a., art. 1110 zd. 1 k. N). Odnosi się to tak do błędów i pomyłek co do treści oświadczenia, jak do błędów co do pobudki t. j. do okoliczności leżących poza treścią oświadczenia w tych wypadkach, w których wyjątkowo błąd co do pobudki może być uwzględnionym (§ 2078 ust. 2 k. c. n., §§ 572 i 901 k.c.a.). Zbadanie istnienia związku przyczynowego nie da się uskutecznić bezpośrednio, bo powzięcie woli jest czynnością psychiczną, uchylającą się od obserwacji sędziego. Sąd może dojść do ustalenia związku przyczynowego ty^ko drogą wnioskowania na podstawie stwierdzenia, że błąd dotyczył okoliczności w konkretnym wypadku dla strony tak doniosłej wzgl. pomyłka zaszła w tak ważnym punkcie oświadczenia, iż należy przypuszczać, że w razie znajomości prawdziwego stanu rzeczy, oświadczenia by nie złożono. 3. Doniosłość błędu lub pomyłki może być jednak rozpatrywana z dwojakiego punktu widzenia. Albo wyłącznie tylko z indywidualnego punktu widzenia strony, składającej oświadczenie, albo też z punktu widzenia każdej osoby przeciętnie rozumnej, któraby w danych warunkach taki akt prawny zawierała. Postępując tą drugą metodą można często dojść do rezultatu, że błąd, który dla kogoś w konkretnym wypadku mógł być decydującym, nie ma przecież tych znamion, by go należało uznać za decydujący w podobnym wypadku dla każdego rozumnego, człowieka. Otóż prawo może uczynić zaleźnem unieważnienie aktu od tego, by błąd posiadał znamiona, czyniące go objektywnie, dla każdego doniosłym. W tym wypadku obok przyczynowości, występuje dalszy wymóg skuteczności błędu, istotność. Stawiając ten wymóg, może ustawa bądź pozostawić ocenę sędziemu, bądź sama oznaczyć rodzaje błędów, które, licząc się z zapatrywaniami ogółu, uważa dla pewnych

﻿179 aktów za istotne. Jak zobaczymy, każdy z tych sposobów znalazł zastosowanie w ustawodawstwach w Polsce dzisiaj obowiązujących. Różnica pomiędzy systemem, opierającym się wyłącznie na subjektywnych momentach a systemem, wymagającym pewnych przeciętnych znamion objektywnych, objawia się także w unormowaniu ciężaru dowodu. W obu bowiem wypadkach tylko taki błąd, który faktycznie był przyczyną brzmienia oświadczenia, może mieć wpływ na ważność aktu prawnego. Ale według systemu, który każdy taki błąd 'uważa za istotny, dowód istnienia związku przyczynowego międży błędem a oświadczemiem spoczywa na błądzącym, błądzący musi udowodnić, że gdyby nie był. w błędzie, takiego oświadczenia by nie złożył. Natomiast według systemu, który opiera się na pewnych przedmiotowych znamionach, rzeczą błądzącego jest tylko udowodnić, że takie znamiona błędu w danym wypadku zachodzą a tylko przeciwnik może dowodzić, że mimo tych znamion bjąd w konkretnym wypadku nie był istotnym t. j. nie wpłynął na treść oświadczenia. W kodeksach obowiązujących w Polsce, unormowana jest sprawa następująco Kodeks niemiecki wymaga z reguły, by yąd miał objektywne znamiona, czyniące go doniosłym dla każdego rozumnego człowieka, kwestję zaś, czy takie znamiona w konkretnym wypadku istnieją, pozostawia ocenie sędziego, §§ 119, 1333. Wyjątkowo kodeks niemiecki odfdępjije od wymogu doniosłości objektywnej błędu, zadowalając się istnieniem związku przyczynowego in concreto czyli doniosłości subjektywnej. Dotyczy to sporządzenia testamentu, § 2078, oraz błędu co do pobudki w techn. zn., o ile może być wyjątkowo uwzględnionym. W ocenie, czy błąd jest objektywnie istotnym lub nie, sędzia na ogół nie jest krępowany żadtiemi przepisami. Tylko o ile chodzi o błędy co do przymiotów rzeczy lub

﻿180 osoby, kodeks niemiecki polecą sędziemu stosować się do zapatrywań obrotu, § 119 ust 2. W jednym zaś wypadku kodeks niemiecki sam oznacza rodzaj błędu, który uważa za objektywnie istotny, a mianowicie w wypadku, gdy ktoś zawarł małżeństwo nie wiedząc, że chodzi o akt zawąrcia małżeństwa (error in negotio) albo gdy oddał zezwolenie na małżeństwo przez pomyłkę w oświadczeniu, § 1332. Kodeksy austrjacki i napoleoński również zasadniczo wymagają, by błąd był objektywnie istotnym, ocenę jednak, czy błąd był istotnym, pozostawiają sędziemu wówczas tylko, gdy chodzi o błąd co do osoby przy umowach i oświadczeniach skierowanych do pewnego adresata, art. 1110 ust. 2 k> N., §8/3 k; c, a. Żaden z nich" wprawdzie nie postanawia wyraźnie, czy sędzia ma rozpatrywać rzecz tylko z indywidualnego punktu widzenia oświadczającego wolę, czy też ma się kierować objektywnemi względami, nie ulega jednak wątpliwości, że decyduje także wzgląd objektywny a mianowicie natura aktu prawnego, „główna przyczyna umowy" W k. N., „główny przedmiot umowy" w k. c. a. Są akty prawne, przy których osoba kontrahenta ma znaczenie podrzędne. Jeżeli kupuję książkę w księgarni, obojętnenl jest, czy właścicielem księgarni jest X czy Y. Ale są akty prawne, przy których osoba kontrahenta lub jej przymioty mają decydujące znaczenie. Jeżeli zamawia się portret u malarza, z reguły chodzi o pewnego malarza, błąd zatem co do jego identyczności będzie istotnym objektywnie. Podobnie, jeżeli udzielam komuś pełno* mccnictwa, zawieram z kimś spółkę, oddaję rzecz komuś w depozyt i t. p. Istotnym też będzie błąd, jeżeli n. p. inżynier przyjmie do swego biura osobę, poleconą mu jako umiejącą rysować a potem się okaże, że ona rysować nie umie. Przy aktach darmych, zgodnie z naturą tychże, także wszelkie możliwe choćby podrzędne przymioty obdarzonego

﻿181 mogą mieć dla darczyńcy decydujące znaczenie tak, że ustalenie, czy błąd jest istotnym, sprowadza się przy tych aktach przecież ostatecznie do subiektywnej oceny z punktu widzenia darczyńcy tak samo, jak w kodeksie niemieckim przy testamencie. Podobnie ma się rzecz przy błędzie co do pobudki wedle kodeksu cywilnego austrjackiego, o ile ten błąd wyjątkowo ma znaczenie; i tu wystarcza (ale i musi być zawsze wykazanym) konkretny związek przyczynowy. Co do innych rodzajów błędu przy umowach i oświadczeniach, skierowanych do pewnego adresata, oraz co do błędów przy zawarciu małżeństwa i sporządzeniu testamentu, to oba kodeksy, *zarówno austrjacki jak francuski, same określają, kiedy błąd należy uważać za istotny. Wedle kodeksu napoleońskiego względnie prawa o małżeństwie istotnym jest: a) przy umowach i analogicznie przy testamentach błąd co do istoty rzeczy t. j. istotnych przymiotów rzeczy, której oświadczenie woli dotyczy, art. 1110 k. N. Natomiast błędy co do prawnej natury interesu i identyczności rzeczy podciąga nauka francuska pód pojęcie nieporozumienia (por. Planiol II, 1051, 1052). b) przy zawarciu małżeństwa błąd co do tożsamości osoby (lub przymiotów, decydujących o jej indywidualności społecznej), art. 12 pr m. Wedle prawa austrjackiego istotnym jest: a) przy umowach i oświadczeniach woli do innej osoby skierowanych błąd co do identyczności rzeczy głównej i jej istotnych przymiotów, na które zamiar strony był głównie skierowany i oświadczony, § 871; b) przy zawarciu małżeństwa błąd co do identyczności osoby (i takich przymiotów, które stanowią o jej indywidualności społecznej), § 57, oraz co do. brzemienffości żony, §58;

c) przy testamentach błąd co do identyczności rzeczy lub osoby obdarzonego, § 570. Jednak i błąd co do wszelkich przymiotów rzeczy i osoby może spowodować unieważnienie testamentu, jeżeli będzie wykazane, że wzgląd na ten przymiot był jedyną pobudką działania'^por. wyżej pod 11? § 572. Oczywiście takie wyliczenie błędów istotnych nie wystarcza, dlatego praktyka i teorja widzą słusznie w tych postanowieniach kodeksów napoleońskiego i austrjackięgo tylko przejaw zasady, że o istotności błędu decyduje normalny stan rzeczy. Chodzi o to, czy okoliczność wźgl. część oświadczenia, dotknięta błędem lub pomyłką, ze względu na rodzaj aktu, zapatrywania obrotu i wyrażoną wolę stron przedstawia się jako taka, dó której oświadczający wedle rozumnego ocenienia mógł i powinien był przywiązywać główną wagę, uważać ją za „rzecz główną". A zatem wychodzi na to samo, co mamy w kodeksie niemieckim. 4. Kwestja, kto błąd wywołał, jest obojętną wedle kodeksu niemieckiego i napoleońskiego. Wzgląd na ochronę drugiej strony występuje w kod. niemieckim w przepisie o obowiązku wynagrodzenia drugiej stronie ujemnego interesse, o ile ona o błędzie nie wiedziała lub nie powinna była wiedzieć, § 122. Wedle kodeksu Napoleona uchodzą w zastosowanie ogólne prawidła o odszkodowaniu. O ile więc błądzący nie ponosi winy, druga strona nie uzyska wynagrodzenia szkody, jaką ponosi przez unieważnienie aktu. Dlatego wedle k. N. przepisy o błędzie muszą być ostrożnie stosowane, zwłaszcza o ile chodzi o ocenę, czy błąd jest istotny. Natomiast wedle prawa austrjackięgo można unieważnić akt prawny z powodu błędu lub pomyłki w zasadzie tylko wtedy, gdy błąd lub pomyłkę wywołała Zwojem zachowaniem się, choćby niezawinionem, druga strona (wzgl. adresat) albo, gdy druga strona o błędzie lub po-

﻿183 myłce oświadczającego wolę wiedziała albo powinna była wiedzieć, §§ 871 875 k. c. a. Wyjątki od tej zasady, t. zn. wypadki, w których można żądać unieważnienia aktu z powodu błędu lub pomyłki, jakkolwiek oświadczający popadł w "błąd bez przyczynienia się lub wiedzy drugiej strony, są wedle kodeksu austrjackiego następujące: 1. Unieważnienie testamentu i małżeństwa. 2. Unieważnienia aktów darmych między żyjącymi z powodu błędu co do pobudki, §§ 901, 572, oraz z powodu innych błędów lub pomyłek istotnych (arg. a minore ad maius). 3. Unieważnienie z powodu^błędu lub pomyłki umowy jelub oświadczenia, skierowanego do pewnego adresata, żeli wczas zawiadomiono drugą stronę, że oświadczający wolę w błąd popadł, § 871 in fine. Treść aktów prawnych. Treść aktu prawflego w ogólności. — Możliwość. — Zgodność z przepisami prawa. — Zgodność z dobremi obyczajami. Zależnie od tego, czy prawo pozostawia stronom I. mniejszą lub większą autonomię, treść aktów prawnych musi odpowiadać pewnym typom lub zależy zupełnie od woli stron. Najbardziej skrępowane są jednostki w prawie familijnem, najmniej w obligacyjnem. Ale i w tej ostatniej dziedzinie potrzeby życia wytwarzają pewne, stale się powtarzające typy aktów (kupno, darowizna, najem rzeczy i tp). Postanowienia, z których się składa akt prawny, mogą być bądź istotne (essentialia pegotii), bez których przejaw woli nie byłby aktem prawnym lub aktem pewnego typu, w prawie przedmiotowem w skutkach swych unormowanego, bądź nieistotne (accidentalia ńegotii), których wciągnięcie zależy od woli stron i nie jest niezbędne. Między

﻿184 temi postanowieniami mogą być takie, które odmiennie normują skutki prawne, w braku tych postanowień przez ustawą (normę uzupełniającą) uregulowane. Te normalne, przez ustawę uzupełnione i na domniemanej woli stron oparte postanowienia ustawowe nazywają się: naturalia negotii. Z pomiędzy postanowień nieistotnych mają szczególnie doniosłe znaczenie t zw. postanowienia uboczne, które ograniczają, modyfikują w pewnych kierunkach skuteczność aktu, którąby miał, gdyby tych postanowień nie dodano. Mimo jednak tej konwencjonalnej nazwy postanowień „ubocznych" nie są one czemś leżącem poza aktem, lecz stanowią jego integralną część składową. Do tych postanowień zaliczamy: warunek, czasokies i zlecenie. II. Treść aktu musi być in abstracto możliwą do spełnienia, w przeciwnym razie akt jest bezskuteczny, jest to postulat logiki, powtarzany nadto w ustawach (§ 878 k. c. a., § 306 k. c. n.). Na równi z niemożliwością stawia nowsza jurysprudencja niezwykłą trudność świadczenia (Unerschwinglichkeit). Ta. ostatnia odgrywa jednak większe znaczenie, jeżeli zaistniała dopiero przy dopełnieniu aktu prawnpge; skoro bowiem ktoś podejmuje się zbyt trudnego świadczenia, to widocznie podejmuje się największych wysiłków i ryzyko dopełnienia bierze na siebie. Niemożliwość, jeżeli ma spowodować bezskuteczność aktu, musi być przedmiotowa, t j. musi istnieć dla każdego. Może być faktyczna, n. p. jazda na księżyc lub prawna, n. p. wywóz towarów za granicę bez cła, przeniesienie własności nieruchomości, stanowiącej dobro publiczne i t. p. 111. Treść aktu prawnego nie może się sprzeciwiać prawu ani dobrym obyczajom, art. 6 k. ., §§ 134— 138 k. c. n,, §§ 26, 879 k. c. a. Przeciwnym prawu jest akt, jeżeli stanowi coś, co jest zakazane. Zakazy mieszczą się bądź w kodeksach cywilnych, bądź w innych ustawach, zwłaszcza w przepisach

185 - prawa publicznego. Kodeksy austrjacki i napoleoński zawierają ponadto ogólną regułę, że wszystko, co sprzeciwią się porządkowi publicznemu, jest zakazane, art. 6 i 1133 k. N., § 26 k. c. a. Tu należą akty, skierowane przeciw instytucjom prd"wa politycznego (ustrój władz, prawo wyborcze i t. p.) oraz takim instytucjom prawa prywatnego, które uważane są za podstawy ustroju i porządku społecznego, jak prawa stanu osobowego, organizacja własności, zasada ochrony zaufania osób trzecich, słowem instytucje, regulowane przepisami o charakterze bezwzględnie obowiązującym. Kodeks niemiecki takiej ogólnej reguły nie zawiera i słusznie, bo w każdym wypadku, w którym można określić akt, jako przeciwny porządkowi publicznemu, istnieje jakiś bezwzględnie obowiązujący zakaz wzgl. norma, mająca charakter takiej, której prywatną umową zmieniać nie wolno. Czy zakaz przedsiębrania pewnego aktu łączy się z odmową aprobaty dla aktu, wbrew zakazowi zawartego, jest ąuestio facti, zależy bowiem od natury zakazu i celu tegoż. N. p. kupno w sklepie otwartym w niewbrew ustawie o spoczynku niedzielnym będzie dzielę ważne, bo zakaz nie ma na celu dotknięcia interesów, wtedy w sklepie zawartych jako takich, lecz chce przeszkodzić pracy pomocników handlowych. Nieważnym jest też akt, skięrowony na obejście zakazu ustawowego (por. art 911 i 1099 k. N.). Szczególnym wypadkiem niezgodności treści aktu z zakazem jest akt, zdziałany wbrew istniejącemu zakazowi zbywania (aljenacji). Według źródła, z którego pochodzą, dzielimy takie zakazy na ustawowe, sędziowskie, umowne i testamentowe. Ustawowe zakazy aljenacji dotyczą majątku państwowego lub kościelnego i zawarte są w przepisach administracyjnych. Zakazy sędziowskie Spotykamy głównie w postępowaniu egzekucyjnem (zakaz, wydany Wstęp do nauki prawa cywilnego, 13

dłużnikowi, płacenia wierzycielowi długu, zajętego przez trzeciego wierzyciela, zakaz zbywania rzeczy, do której sobie ktoś rości prawo, wydany w drodze tymczasowego zarządzenia i t. p.). W umowach i testamentach spotykamy się z zakazami aljenacji, ustanawianemi ze względów rodzinnych. N. p. kilkoro rodzeństwa jest współwłaścicielami nieruchomości. Jedno z nich, będąc w trudnych stosunkach majątkowych, chce zbyć swoją część. Wówczas reszta rodzeństwa pożycza mu potrzebną do uregulowania interesów sumę a równocześnie nakłada nań obowiązek niezbywania swojej części, aby nie dopuścić do współwłasności obcego intruza. Albo n. p. spadkodawca zapisuje synowi majątek i równocześnie zakazuje mu go zbywać, pragnąc, aby majątek pozostał w rodzinie. Zakazy testamentowe mogąprzedstawiać się bądź jako zlecenie (modus), obciążające dziedzica lub legatarjusza, bądź jako skutek ustanowienia subątytucji powierniczej. Zakazy ustawowe i sędziowskie mają moc bezwzględną t?j. są skuteczne także przeciw trzeciemu nabywcy (por. n. p. §§ 134—136 k. c. n., art. 1100 p.c.ros., art. 1242 k.Ji., § 384 ust. 3 austr. o. e.); przy zakazach sędziowskich, odnoszących się do zbywania lub obciążania nieruchomości skuteczność ta zalety zwykle od uwidocznienia zakazu w księdze grtintowej. Zakazy testamentowe, stanowiące część składową substytucji powierniczej (t j. dyspozycji, mocą której spadek ma przechodzić kolejno z jednej osoby na drugą), są skuteczne także wobec osób trzecich o tyle, o ile przekroczenie ich narusza prawa dalszych substytutów; o ile chodzi o nieruchomości, skuteczność ta zależna jest od uwidocznienia substytucji w księgach gruntowych (art 1069 k. N. i ustawa hip. polska z r. 1818 art. 6, 7, 43). Co dó ruchomości zmysłowych skuteczność wobec osób trzecich jest w kodeksie Napoleona prawie wykluczoną zasadą art. 2279 ust. 1, że posiadanie ich (b. fide) staje za tytuł, zaś w kodeksie austrjackim i niemiec-

﻿187 kim bardzo ograniczona przepisami o ochronie osób, działających w dobrej wierze (|367 k. c. a., §§ 2129, 932 k. c. n). Zakazy testamentowe, mające charakter zlecenia, obciążają tylko pierw^ego nabywcę (dziedzica' lub legatarjusza), nie są skuteczne wobec osób trzecich, a przekroczenie ich może tylko spowodować utratę spadku lub legatu. Zakazy umowne wreszcie obowiązują z- reguły tylko między stronami, co kodeks niemiecki wyraźnie stwierdza w § 137, obligacyjny obowiązek ich przestrzegania może jednak przejść, stosownie do swej treści, na dziedziców (por. n. p. art. 1122 k. N.); tylko kodeks austrjacki ogranicza jego moc czasowo na okres życia pierwszego obciążonego, zarazem jednak wyposaża go w pewnych wypadkach (w razie ustanowienia między krewnymi, bliżej w ustawie określonymi) w moc bezwzględną pod warunkiem uwidocznienia go w księdze gruntowej, § 364 c. Natomiast wszystkie trzy kodeksy przyjmują skutek bezwzględny wówczas, gdy zakaz jest konsekwencją prawa innej osoby, n. p. zakaz aljenacji, wypływający z umów małżeńskich (§ 1404 k. c. n., art. 225 k. c. p., § 1236 k. c. a.). Przeciwny dobrym obyczajom jest akt, który albo według zamiaru działających istnieniem swem lub treścią wywołuje lub popiera działanie niemoralne, którego zatem causa jest niemoralna, art. 1133 k. N. (najem domu na dom publiczny celem uzyskania wyższego czynszu),albo który w skutkach swych może przynieść znaczną szkodę materjalną i moralną (gra hazardowna), albo ogranicza wolność czyjąś w sferze, według zapatrywań ogółu nie znoszącej ograniczeń (obowiązek zawarcia małżeństwa, adoptowania, testowania i t. p.), albo ma na celu przysporzenie korzyści pieniężnej z okazji stosunków, które nie powinny mieć z pieniędzmi nic spólnego (pośredniczenie w małżeństwie), albo wreszcie przedstawia się jako Wykorzysta-

﻿188 ni e* cudzej słabości charakteru, nieudolności umysłowej lubpołożenia przymusowego w celu przysporzenia działającemu niestosunkowych do jego usług kbrzyści (lichwa). O tern, czy akt jest sprzeczny z dobrem i obyczajami, Orzeka zresztą sąd wedle zapatrywań ogółu. Często samo prawo oznacza pewne interesy za niemoralne i niedozwolone (gra hazardowna, lichwa i t. p.), por. §§ 879, 1272 i t. p. k. c. a., art. 815, 965, 1130 ust. 2, 1811, 1965,2063, 2078 i t. p. k. N., § 138 k. c. n. Cel i przyczyna aktu prawnego. Cel aktu prawnego w ogólności. — Zbycie, obciążenie, zrzeczenie Przysporzenie. Przyczyna przysporzenia. się. — Rozrządzenie. — Akty kauzalne i abstrakcyjne. — Akty fiducjarne, 1. Celem aktu prawnego nazywamy ten skutek prawny, który strony zapomocą aktu zamierzają osiągnąć a więc bądź: powołanie do życia nowego stosunku prawnego, bądź zmianę lub zniesienie istniejącego. Ponieważ uregulowanie stosunku prawnego w prawie cywilnem prowadzi z reguły do wytworzenia się praw podmiotowych, przeto skutkiem aktów prawnych jest zwykle powstanie, zmiana treści, przeniesienie, lub zniesienie praw podmiotowych. Pojwstanie, przeniesienie lub zniesienie praw podmiotowych, rozpatrywane z punktu widzenia podmiotów prawa, przedstawia się bądź jako nabycie, bądź jako utrata lub ograniczenie prawa, bądź wreszcie równocześnie jako nabycie prawa po jednej a utrata tegoż prawa lub ograniczenie innego po drugiej stronie. N. p. przy zawłaszczeniu rzeczy niczyjej, przy odłączeniu owocu przez uprawnionego do jego poboru i t. p. mamy do czynienia tylko z nabyciem, przy porzuceniu rzeczy lub przy zgaśnięciu prawa z innego powodu tylko z utratą prawa. Natomiast z'nabyciem prawa po jednej a zarazem z utratą

﻿189 prawa po drugiej stronie mamy do czynienia przy przeniesieniu praw podmiotowych z jednego podmiotu na inny n. p. wskutek ‘kupna-sprzedaży. Wreszcie w razie ustanowienia nowego ograniczonego prawa rzeczowego, n. p, służebności, nabycie tego nowego prawa łączy się tylko z ograniczeniem prawa po drugiej stronie albo prawo drugiej strony staje się przedmiotem prawa nowego. Tą drugą stroną, która wskutek aktu prawnego prawo traci lub której prawo staje się przedmiotem nowego prawa, nie musi być koniecznie osoba, zawierająca akt prawny; w pewnych, wypadkach może nią być i osoba trzecia, n. p, w wyr padku nabycia rzeczy lub prawa zastawu od niewłaściciela w warunkach ochrony zaufania w zewnętrzny stan rzeczy (n. p. §§ 367, 456 k. c. a., §§ 932, 1207 k. c. n., art. 2279 k. N.J. Zmiana treści prawa podmiotowego może Się przedstawiać z punktu widzenia podmiotów prawa również jako nabycie lub utrata uprawnień, z tego prawa wynikających (n. p. zmiana postanowień o wysokości czynszu, o wypowiedzeniu i t. p. przy kontrakcie najmu). 11. Akty prawa rzeczowego lub obligacyjnego, powodujące przeniesienie prawa, a zatem równocześnie utratę prawa z jednej a nabycie z drugiej strony, nazywają się zbyciem, aljenacją (Ver£uśserung). Pod pojęcie zbycia podpadają nietylko akty, wywołujące wprost i bezpośrednio powyższe zmiany prawne (n. p. kontrakt kupna-sprzedaży według k. Napoleona, art. 1583), lecz także 'akty, rodzące jedynie zobowiązanie przeniesienia prawa, podczas gdy samo nabycie następuje dopiero wskutek innego zdarzenia, jak tradycja, wpis do ksiąg gruntowych i t. p. (n. p. kontrakt kupna-sprzedaży wedle kodeksu austrjackiego i niemieckiego, §§ 433, 925, 929 k. c. n., § 1053 k. c. a,). powodur Akty prawa rzeczowego lub obligacyjnego, jące (bezpośrednio lub za pośrednictwem innego zdarzę-

﻿190 tiia) powstanie nowego prawa na prawie już istniejącem albo ograniczenie tego prawa, nazywają się obciążeniem (Belastung), n. p, ustanowienie służebności lub prawa zastawu na rzeczy zmysłowej lub na pretensji. Akty prawne, powodujące jedynie utratę (pozbawienie się) praw lub uprawnień bez równoczesnego przeniesienia lub ustanowienia praw lub uprawnień na rzecz innej osoby noszą nazwę: zrzeczenia się (Vęrzicht). Wprawdzie w następstwie zrzeczenia się prawa przez uprawnionego może się powiększyć majątek innej osoby (n. p. wskutek odrzucenia spadku ktoś inny będzie powołany), jednak nabycie prawa przez tę inną osobę nie jest bezpośrednim skutkiem zrzeczenia się i nie jest objęte zamiarem zrzekającego się: jestto tylko t zw. skutek odblaskowy, z jakim często w prawie cywilnem mamy do czynienia. Jeżeli zrzeczenie się dotyczy prawa, któremu odpowiada obowiązek świadczenia, ciążący na jakiejś konkretnej osobie, natenczas zrzeczenie się, jeżeli ma spowodować zgaśnięcie tego obowiązku, musi dojść do wiadomości tej osoby, jest zatem oświadczeniem woli, skierowanem do pewnego adresata. Celem zapobieżenia zbyt lekkomyślnemu pozbawianiu się praw lub uprawnień prawo przedmiotowe uznaje w pewnych Wypadkach zrzeczenie się za bezskuteczne, zwłaszcza, gdy w grę wchodzi interes publiczny (por. n. p. §§ 937, 1096, 1117 k. c. a„ § 544 k. c. n.r art. 1628, 1674 k. N.). Od zrzeczenia się praw lub uprawnień już istniejących należy odróżnić zrzeczenie się praw lub uprawnień, które dopiero miały być nabytemi (n. p. zrzeczenie się spadku jeszcze za życia spadkodawcy, wedle kodeksu austrjackięgo § 551 i niemieckiego § 2346 nast. Kodeks napoleoński zabrania takiego zrzeczenie Się, art. 1130. Różnica pomiędzy temi dwoma rodzajami zrzeczenia się polega na tem, że tylko zrzeczenie się praw istniejących powoduje efektywne zmniejszenie się majątku zrzekającego

się, podczas gdy zrzeczenie się praw przyszłych zapobiega tylko powiększeniu się tegoż majątku. Prawo przedmiotowe uwzględnia niejednokrotnie tę różnicę, n. p. jeżeli chodzi o ochronę’ wierzycieli zrzekającego się przed aktami, zdziałanemi na ich niekorzyść. Zbycie, obciążenie i zrzeczenie się praw lub uprawnień można objąć ogólną nazwą aktów dyspozycji albo rozporządzenia prawem, w odróżnieniu od aktów czystego zarządu, jak n. p. wypuszczenie rzeczy w najem lub dzierżawę. Przy aktach zbycia i obciążenia zasadą jest, że nikt więcej praw przenieść ani ustanowić nie może, niż sam posiada (por. § 442 k. c. a. in fine). Zasada ta doznaje jednak licznych ograniczeń w interesie osób, działających w dobrej wierze i w zaufaniu w pewien zewnętrzny stan rzeczy, usprawiedliwiający przypuszczenie, że dysponujący prawem jest rzeczywiście uprawnionym. Taki stan rzeczy przyjmuje prawo w wypadkach, gdy dysponujący prawem legitymuje się wpisem do księgi gruntowej (n. p. §§ 1500, 468; 527 i i. k. c. a., ąrL 31 u. hip. z r. 1818, § 892 k. c. n.), posiadaniem lub dzierżeniem rzeczy w ogóle lub w pewnych warunkach (art. 2279 k. N., § 367 k. e. a., § 932 k. c. ń.), dekretem dziedzictwa wzgl. świadectwem dziedziczenia (§ 824 k. c. a., § 2366 k. c. m) i U p. Nabycie prawa wskutek zbycia lub obciążenia, dokonanego przez osobę uprawnioną, nazywamy pochodnem, w innych wypadkach pierwotnem. III. Od pojęcia rozporządzenia prawem t. j. zbycia, obciążenia i zrzeczenia się, należy odróżnić wytworzone przez naukę niemiecką i zastosowane głównie w kodeksie niemieckim, jakkolwiek dające się użyć także w odniesieniu do dwóch innych kodeksów, pojęcie rozrządzenia (Verftigung). Rozrządzeniem jest każdy akt prawny powodujący wprost i bezpośrednio utratę praw lub uprawnień.

﻿192 Pojęcie rozrządzenia jest o tyle ciaśniejsze od pojęcia rozporządzenia, że nie obejmuje aktów zbycia lub obciążenia, wyposażonych jedynie w skutek obligacyjny, jak n. p. kontrakt kupna-sprzedaży wedle kodeksu niemieckiego i austrjackiego. Zrzeczenia się z reguły podpadają pod pojęcie rozrządzenia, bo działają odrazu, t. j. powodują utratę prawa lub uprawnienia bez potrzeby dalszych aktów. Rozrządzeniem jest n. p. zgoda rzeczowa łącznie z tradycją z § 929 k, c. n., tradycja, dokonana po myśli § 426 nast. k. c. a,, kontrakt kupna-sprzedaży wedle kodeksu Napoleona, porzucenie rzeczy zmysłowej, przyjęcie świadczenia (powodujące utratę wierzytelności), opuszczenie długu, wypowiedzenie kontraktu i t. p. Skuteczność rozrządzenia zależy nietylko od istnienia ogólnych wymogów ważności aktu prawnego (zdolność stron, prawidłowość powzięcia i oświadczenia woli, zachowanie przepisanej formy, dopuszczalność treści) lecz także od istnienia uprawnienia do rozrządzenia konkretnem prawem (Die Verfugungsbefugniss) po stronie rozrządzającego. Uprawnienie do rozrządzania można pojmować bądź jako tkwiące w prawie wolności osobistej lub nawet stanowiące osobne prawo osobiste, bądź jako tkwiące w treści tego prawa podmiotowego, którOm się rozrządza, a więc prawa własności, wierzytelności i t. p. Brak uprawnienia do rozrządzania może być wynikiem bądź istniejących praw osób trzecich, n. p. prawa zastawu, użytkowania mężowskiego i t. p,, bądź samoistnych zakazów zbywania (ustawowych, sędziowskich lub nawet umownych, o ile te ostatnie są‘skuteczne wobec osób trzecich), bądź ograniczenia zdolności do działania (n. p. u małoletniego), bądź wreszcie natury danego prawa, jako niepodlegającego swobodnemu rozrządzeniu podmiotu. Do praw tej ostatniej kategorji należą niektóre prawa osobiste i familijne, a nadto te prawa i uprawnienia, których zrzeczenie się jest prawnie

﻿193 niedopuszczalne (p. wyżej str. 190). Jeżeli brak uprawnienia do rozrządzania wynika z natury danego prawa, rozrządzenie jest Wogóle wykluczone. W innych wypadkach braku upoważnienia do rozrządzania po stronie podmiotu prawa możliwa jest sanacja tego braku przez zezwolenie (Einwilligung) na rozrządzenie ze strony innego czynnika, n. p. władzy państwowej, opiekuna i t. p. Zezwolenie takie udzielone po zawarciu aktu, nazywa się zatwierdzeniem (ratihabitio, Genehmigung). Zatwierdzenie działa wstecz t zn. rozrządzenie staje się skuteczne ex tunc. Także rozrządzenie, przedsiębrane przez osobę zupełnie nieuprawnioną (n. p. przez niewłaściciela) staje się skuteczne, jeżeli osoba uprawniona (właściciel) udzieli swego zezwolenia lub zatwierdzenia, to ostatnie jednak nie może się sprzeciwiać rozrządzeniem, jakie przedsiębrał uprawniony w czasie między rozrządzeniem osoby nieuprawnionej a swojem zatwierdzeniem, § 184 k. c. n. Jeżeli rozrządzenie jest umową albo jednostronnem oświadczeniem, skierowanem do pewnego adresata, natenczas wymagana do Jego skuteczności zgoda osoby trzeciej (t. j. tak uprzednie zezwolenie jak zatwierdzenie) może być oświadczoną tak wobec rozrządzającego, jak i wobec drugiej strony, co wyraźnie wypowiada kodeks niemiecki w § 1821 IV. Cele aktu prawnego, o których była mowa wyżej pod II i III i które kwalifikują akt prawny jako podpadający pod jedną z wymienionych tamże katćgoryj, rozpatrywane były z punktu widzenia strony, której sytuacja prawna doznaje umniejszenia. W przeważnej jednak ilości wypadków akt prawny zmierza zarazem do powiększenia sfery prawnej drugiej strony. Cele prawne aktu, rozpatrywane z punktu widzenia tej drugiej strony, a przedstawiające się jako nabycie już istniejących albo nowych praw lub uprawnień, nie dały jednak na ogół impulsu do wytworzenia się osobnych kategoryj aktów, odpowiadających

kategorjom, wyżej pod II i III wymienionym. Jedynie tylko w zakresie prawa majątkowego wytworzyła się osobna nazwa na oznaczenie aktów, skutkujących powiększenie się majątku pewnej osoby a to: przysporzenie (die Zuwendung). Przysporzeniem jest zatem każde zbycie lub obciążenie, dalej zrzeczenie się wówczas, gdy powoduje zgaśnięcie obowiązku drugiej osoby lub zniesienie obciążenia jej prawa a wreszcie zaciągnięcie nowego zobowiązania wobec drugiej osoby. Jeżeli powiększenie majątku następuje po jednej śtronier akt nazywamy darmym, jeżeli po obli, odpłatnym. Znaczenie kategorji przysporzenia polega też na tem, że tylko ze względu na tę kategorję aktów wytworzyła się nauka ot. zw. przyczynie aktu prawnego W każdym akcie prawnym, podpadającym pod pojęcie przysporzenia, należy odróżnić obok celu bezpośredniego, którym jest nabycie prawa lub zwolnienie z długu po tej stronie, na rzecz której dokonano aktu przysporzenia, jeszcze cel pośredni, w jakim właśnie ten akt zdziałała strona, doznająca umniejszenia majątku lub zaciągająca zobowiązanie. Tym celem pośrednim jest albo uwolnienie się od obowiązku (n. p. oddanie sumy dłużnej) albo uzyskanie zobowiązania się lub świadczenia wzajemnego (n. p. umowa kupna-sprzedaży, zamiany, pożyczki i t p.) albo obdarowanie drugiego (umowa darowizny) i t. p. Ten cel pośredni nazywa się przyczyną przysporzenia wzgl. aktu prawnego, causa (causa solvendif, credendi, donandi i t. d.). Z reguły przyczyna przysporzenia, podobnie jak cel bezpośredni, należy do treści aktu, stanowi moment indywidualizujący akt prawny i rozstrzyga o jego bezpośrednich skutkach, jeżeli ich strony wyraźnie nie określiły. Jeżeli pizyczyna, wynikająca z treści aktu,, jest symulowaną, niedozwoloną lub niemoralną, akt jest nieważny. Jeżeli akt jest umową, musi nastąpić zgoda stron także co do przyczyny przysporzenia. Jeżeli strony, zawierające akt, pozo-

﻿195 stawały w błędzie co do przyczyny (n. p. przez pomyłkę zapłacono dług nieistniejący) albo w pojmowaniu przyczyny nie były zgodne (^issensus in causis, n. p. jeden oddaje rzecz tytułem wygodzenia a drugi przyjmuje tytułem darowizny), natenczas akt odnosi wprawdzie skutki prawne, ale istnieją specjalne środki unicestwienia tych skutków ze względu na wady przyczyny, (n. p. condictio indebiti, condictio sine causa). Otóż akty takie, których przyczyna jest częścią składową treści, nazywamy przyczynowemi albo kauzalnemu Kto na podstawie aktu kauzalnego podnosi roszczenia przeciw drugiemu; musi, udowadniając podstawę roszczenia udowodnić pewną przyczynę aktu prawnego, gdyż ten drugi tylko ze względu na tę przyczynę się zobo-Możliwem jest jednak, że strony, zawierając akt prawny, chcą, aby przysporzenie nastąpiło niezależnie od przyczyny, odrywają je niejako od przyczyny i wówczas zwykle nawet jej w akcie prawnym nie wyrażają. Także niejednokrotnie sam porządek prawny, licząc się z potrzebami obrotu, przecina związek przysporzenia z przyczyną. Chodzi o to, aby stronie, na rzecz której dokonywa się przysporzenia, ułatwić dochodzenie prawa, nie krępować jej względami na ważność, rzeczywistość i t p. przyczyny. Akty takie nazywają się oderwanemi czyli abstrakcyjnemu I przy tych aktach przysporzenie musi mieć swoją przyczynę: między rozumnymi ludźmi przeniesienie prawa lub zaciągnięcie zobowiązania bez przyczyny nie da się pomyśleć. Przyczyna zatem istnieje zawsze i nie można twierdzić, by przy aktach abstrakcyjnych przyczyna była zupełnie pozbawioną doniosłości prawnej: są wypadki, w których można się do niej odwołać i na jej podstawie skutki takiego aktu uchylić lub zmodyfikować. Wówczas tylko przyczyna n e należy do treści aktu przyspoftenia, lecz stanowi treść osobnego aktu prawnego kauzalnego.

﻿196 O ile oba akty zawarte zostały międży temi samemi stronami, natenczas przeciw roszczeniom, opierającym się na akcie abstrakcyjnym, dłużnik może powołać się na wady przyczyny, musi jednak zawarcie aktu przyczynowego, jego związek przyczynowy z aktem abstrakcyjnym i te wady (n. p. nieważność aktu przyczynowego) udowodnić. O ile jednak przysporzenie, wynikające z aktu abstrakcyjnego, zdziałano na rzecz innej ospby niż ta, z którą zawarto akt kauzalny (n. p. podpis z grzeczności na wekslu) albo o ile uprawnienie z aktu abstrakcyjnego przeszło na osobę trzecią, powoływanie się' wobec tej innej osoby na przyczynę jest wykluczone. Powstaje pytanie, jak nasze obecne prawo zapatruje się na akty abstrakcyjne t. zn., czy wogóle uznaje przysporzenie, dokonane aktem abstrakcyjnym za ważne, wzgl. czy samo zna jakie akty abstrakcyjne, Kodeksy: napuieoński i austrjacki wykluczają zasadniczo akty abstrakcyjne. Wedle art. 1108 kodeksu napoleońskiego przyczyna godziwa w zobowiązaniu jest wymogiem ważności umowy a wedle art. 1131 zobowiązanie bez przyczyny nie może mieć żadnego skutku. Wprawdzie art. 1132 stanowi, że umowa jest ważna, choćby w niej przyczyna wyrażoną nie była, jednak nauka francuska rozumie ten przepis w ten sposób, iż tylko dokument pisemny, stwierdzający umowę, nie musi zawierać wyrażenia przyczyny, aby stanowił dowód zaciągnięcia zobowiązania, że zatem pisemne uznanie długi! uzasadnia domniemanie, iż on jest oparty na wystarczającej przyczynie i tylko jest rzeczą pozwanego wykazać, jaką była przyczyna, jeżeli na niej opiera swoje przeciw roszczeniu zarzuty. Zresztą kodeks wspomina tylko o aktach kauzalnych, aktów abstrakcyjnych, w rodzaju rzymskiej stipulatio, nie zna. Podobne Stanowisko zajmuje kodeks austrjacki, który wyraźnie stanowi, że tradycja tylko wtedy przenosi własność, jeżeli

﻿197 opiera się na tytule (§ 424 nast,, § 320) a przy umowach nie wprowadza nawet podobnego domniemania, jak kodeks napoleoński w art 1132. Jednak oba te prawodawstwa znają przecież jeden akt abstrakcyjny t j. wystawienie weksla lub innego papieru na zlecenie lub na okaziciela opiewającego, a nadto nowe sformułowanie w kodeksie austrjackim przepisów o przekazie, zwłaszcza § 1402, nakazuje nam hważać przekaz oraz przyjęcie przekazu przez asygnata wobec asygnatarjusza za akt abstrakcyjny. W daleko wyżs<ym stopniu uznaje dopuszczalność aktów abstrakcyjnych kodeks niemiecki. Przeniesienie własności oraz ustanowienie, przeniesienie i uchylenie innych praw rzeczowych następuje wedle niego zapomocą aktu abstrakcyjnego, jakim jest zgoda rzeczowa w związku z wpisem do ksiąg publicznych lub tradycją (por. §§ 873, 925, 929 i i. k. c. n.). W zakresie prawa obligacyjnego nietylko przekaz ale także cesja wierzytelności, objęcie cudzego długu lub opuszczenie długu są aktami abstrakeyjnemi a nadto możliwem jest zaciągnięcie zobowiązania drogą aktu abstrakcyjnego a mianowicie przez pisemne „przyrzeczenie długu" (Schuldversprechen) oraz prz,ez wystawienie weksla, papierów na zlecenie i papierów opiewających na okaziciela. Poza temi stosunkowo licznemi wyjątkami (o akcie udzielenia pełnomocnictwa p. niżej), także wedle niemieckiego kodeksu przyczyna na eży do treści aktu przysporzenia (por. § 780 a contr.). V. Przyczyna i cel bezpośredni w aktach kauzalnych, wzgl. przyczyna aktu kauzalnego i cel odpowiedniego aktu abstrakcyjnego pozostają zwykle w zgodności, pokrywają się z sobą: skutki prawne mają sięgać tylko tak daleko, jak tego wymaga potrzeba gospodarcza, która podyktowała stronom przedsięwzięcie przysporzenia. Wyjątkowo jednak zdarza się, że strony, nie mogąc zawrzeć aktu, którego skutki odpowiadają ich celom gospodarczym, zawierają

﻿198 akt o skutkach dalej Idących, zarazem jednak postanawiają, że strona, otrzymująca przysporzenie, nie ma z niego korzystać w całej pełni, lecz tylko tak dalece, jak tego wymaga cel gospodarczy aktu. N. p. dłużnik, pragnąc zabezpieczyć wierzyciela, przelewa nań własność rzeczy albo ktoś, kto chce oddać rzecz w przechowanie drugiego, przelewa nań własność depozytu, jednak zobowiązuje go do zwrotu. W tych wypadkach mamy do czynienia z aktami powierniczemi czyli fiducjarnemi. Skutek prawny takiego aktu ocenia się wedle treści aktu, powiernik nabywa więc własność i może rzeczą dysponować, gdyby jednak zaufania nadużył, odpowiada obligatoryjnie wtobec musi więc wynagrodzić mu szkodę. swego prawozlewcy, Warunek. Stan zawie-Pojęcie i rodzaje warunków. — Warunki anormalne. — — Skutek spełszenia. — Spełnienie sję lub udaremnienie warunku. nienia się warunku. Warunkiem w obszerniejszem znaczeniu nazywamy uzależnienie skuteczności aktu prawnego od oznaczonego zdarzenia (por. § 696 k. c. a.). W technicznem znaczeniu, przyjętem w dzisiejszej nauce, warunek jest to oświadczenie woli zawarte w akcie prawnym, którem oświadczający czyni zależną skuteczność lub bezskuteczność aktu od zdarzenia możebnego lecz niepewnego (dodatniego lub ujemnego), Till I str. 333. Nie są tedy w techn. naukowem znaczeniu wartinkami: conditiones juris, t. j. wymogi, od których prawo przedmiotowe czyni zawisłą skuteczność aktu, oraz warunki niemożliwe lub kon*eczne. Niektórzy uważają za rzecz istotną, by o skuteczności aktu miało rozstrzygać zdarzenie przyszłe i zaliczają także do tych niewłaściwych warunków t. zw. conditiones in praesensvelinpraeteritum collatae(por.art. 116811181 k.N.).

﻿199 W kodeksach i w języku potocznym używa się często wyrazu „warunek" wprost na oznaczenie zdarzenia, od którego skuteczność aktu jest zawisłą (por. § 158 k. c. n. i § 696 k. c. Ma.). Kodeks napoleoński jednak nazywa te zdarzenia konsekwentnie „wypadkiem" (l’ćvenement) w odróżnieniu od „warunku* (condition), jako części składowej aktu prawnego, n. p. art. 1168, 1170 i i. Postanowienia o warunkach zamieszcza kodeks niemiecki ex professo w części ogólnej, §§ 158—162, kodeks napoleoński przy zobowiązaniach, art. 1168—1184 a kodeks austrjacki przy rozporządzeniach ostatniej woli, § 695—708. We wszystkich tych kodeksach znajdują się jednak wzmianki o warunkach i w innych miejscach. Niektóre akty prawne nie znoszą dołożenia warunku. Do takich aktów należy n. p. zawarcie małżeństwa § 1317 ust. 2 k. c. n., § 59 k. c. a. i wogóle akty prawa familijnego, które zmieniają stan cywilny osoby (n. p. przysposobienie; uznanie ojcostwa i przyjęcie oferty, przyjęcie lub odrzucenie spadku i i. Warunki dzielimy na zawieszające i rozwiązujące, zależnie od tego, czy od ich spełnienia się zależy nabycie czy utrata prawa a raczej dokładniej, powstanie czy ustanie skuteczności aktu, art 1168 k. N,, § 158 k. ę. n., § 696 k. c. a. W obu wypadkach możną wyrazić warunek w formie twierdzącej (jeżeli się coś stanie) lub przeczącej (jeżeli się coś nie stanie). N. p. darowuję komuś książkę pod warunkiem, że zda egzamin (forma twierdząca) albo że nie będzie spalony przy egzaminie (forma przecząca); i tu i tam mamy do czynienia z jednym i tym samym warunkiem zawieszającym a to samo możliwe jest odnośnie do waiunku rozwiązującego. Tego podziału ze względu na formę wyrażenia warunku nie należy jednak identyfikować z podziałem . na warunki dodatnie i ujemne (art. 1177 k. N., § 696 k. c. a.); Tu

﻿— 200 nie chodzi o gramatyczne brzmienie warunku lecz o to, czy skuteczność aktu jest zawisła od zajścia lub niezajścia pewnego zdarzenia czyli od tego, czy obecny stan rzeczy ulegnie zmianie lub nie. N. p. w obu powyższych przykładach mimo różnicy formy mamy warunek dodatni, ujemny zaś brzmiałby n. p.: jeżeli obdarowany nie ożeni się z N. albo, jeżeli pozostanie kawalerem. Spełnienie się warunku może być zawisłe od woli stron, biorących udział w akcie lub nie. W pierwszym wypadku mówimy o warunkach własno wolnych (potestatywnych), w drugim o przypadkowych (kazualnych), § 1170, 1169 k. N., § 699 k. c. a. Mogą być też warunki mieszane, zależne jednocześnie i od woli jednej ze stron i od przypadku lub woli trzeciego, art 1171 k. N., (n. p warunek zawarcia małżeństwa). Podczas gdy warunki przypadkowe i mieszane są zasadniczo zamsze dopuszczalne, dołożenie warunku własnowolnego podlega pewnym ograniczeniom. Mianowicie są one wykluczone wówczas, gdy skuteczność zobowiązania się miałaby być zależną od woli zobowiązanego^ wzgl. od zdarzenia, którego zajście leży wyłącznie w mocy zobowiązanego. Wyraźnie wypowiada to tylko kodeks napoleoński wart. 1174, jednak nieważność aktu, z takim warunkiem zawartego, wynika z ogólnych zasad (brak woli zobowiązania się na serjo). Możliwem jest jednak, że ktoś chce się na serjo w pewien sposób zobowiązać a nie mogąc jeszcze w chwili zawarcia aktu ocenić, czy ten akt prawny odpowiada jego interesom, zastrzega sobie tę ocenę na później i ód niej czyni zawisłą skuteczność fiktu. .Takie warunki uważa prawo za dopuszczalne, n. p. przy t. zw. kupnie na próbę, art. 1588 k. N., § 495 k. c. n., § 1080 k. c. a. Nauka uznaje też za dopuszczalne takie warunki także i w innych wypadkach, jeżeli ocena zobowiązanego zależy od pewnych przesłanek objektywnych, których istnienie może stwier-

﻿201 dzić sędzia (n. p. zachowanie się zadowalające służącego, jako warunek podwyżki płacy), albo jeżeli ta ocena zależy wprawdzie od jego subiektywnych zapatrywań ale warunek taki odpowiada, naturze aktu prawnego (n. p. darowizna uczyniona pod warunkiem, że darczyńca będzie z zachowania się obdarzonego zadowolony). Skutki dołożenia warunku mogą być różne, zależnie od tęgo, czy chodzi o warunki normalne czy anormalne. Przez warunki anormalne rozumiemy: 1. warunki niewłaściwe t j. nie będące wogóle warunkami w teehnicznem znaczeniu oraz 2. takie, z których dołożeniem łączą się odmienne skutki prawne, niż zwyczajnie. Wśród warunków anormalnych spotykamy: Warunki niezrozumiałe. Ponieważ warunek 1. jest integralną częścią oświadczenia woli, pod warunkiem złożonego, przeto, jeżeli jest niezrozumiały, czyni całe oświadczenie woli niezrozumiałera a zatem nieWażnem. Tę konsekwencję, którą przyjąć należy w całej rozciągłości dla kodeksu niemieckiego i napoleońskiego, kodeks austrjacki stosuje tylko do aktów międz żyjącymi, § 898. Natomiast przy rozporządzeniach ostatniej woli uważa takie warunki za niedołoźone, § 697. Przepis ten pozo teje w sprzeczności z przepisem § 565, że oświadczeni^ woli spadkodawcy musi nastąpić z rozmysłem i poważnie a powodem przyjęcia go do kodeksu była chyba chęć utrzymania rozporządzenia ostatniej woli w mocy za wszelką cenę (faVor testamenti) i mylny pogląd teoretyczny, że warunek jest odrębnym dodatkiem, istniejącym poza właśeiwem oświadczeniem woli. Czy t zw. warunki same w bie sprzeczne (conditiones perplex<JUjależy również uwazt wedle kodeksu austrjackiego za niedołdżone, czy też czynią one rozporządzenie nieważnem, jest sporne. Jeżeli przez warunek sprzeczny będziemy rozumieć postanowienie, które samo dla siebie jest zrozumiałe lecz w związku z całością Wstęp do nauld prawa cywilnego. 14

﻿202 rozporządzenia wywołuje sprzeczność, natenczas wejdzie w zastosowanie § 565, t. j. rozporządzenie będzie nievzażne. 2. Warunki niemożliwe. Warunek jest niemożliwy, jeżeli skuteczność lub bezskuteczność aktu zawisłą jest od zdarzenia, które z przyczyn naturalnych lub prawnych nie może nastąpić. Idąc w kierunku przypuszczalnej woli stron, należałoby uznać akt prawny, zawarty pod warunkiem niemożliwym tylko wówczas za zupełnie bezskuteczny, jeżeli ten warunek jest zawieszającym. Wówczas nawet zwykle dla braku oświadczenia woli na ser jo akt będzie nieważny. Jeżeli jednak warunek niemożliwy dodano jako rozwiązujący, należy w tern upatrywać raczej tylko umocnienie woli, w akcie wyrażonej i warunek uważać za niedołóżony. Tak zapatruje się na tę kwestję literatura kodeksu niemieckiego, który o tych warunkach wcale nie wspomina. Natomiast kodeks austriacki zajmuje to stanowisko tylko w odniesieniu do rozporządzeń ostatniej woli, § 698, zaś przy aktach między żyjącymi dołożenie warunku niemożliwego powoduje nieważność bez względu na to, czy warunek jest zawieszający czy rozwiązujący, § 898. Kodeks napoleoński wreszcie pozostaje co do aktów odpłatnych między żyjącymi na tern samem stanowisku, co kodeks austriacki, art. 1172, natomiast przy darowiznach i rozporządzeniach ostatniej woli pważa warunki niemożliwe zawsze za niedołoźone, art. 900. 3. O warunku koniecznym mówimy wówczas, gdy skuteczność lub bezskuteczność aktu zawisłą jest od zdarzenia, które musi nastąpić. O jednym z warunków tego rodzaju wspomina kodeks napoleoński w art 1173 stanowiąc, że warunek nieczynienia rzeczy niemożliwej nie unieważnia zobowiązania. Warunki takiej wobec braku zakazu, uznać należy za dozwolone także i wedle kodeksu austrjackiego i niemieckiego. O skutkach dołożenia warunku koniecznego kodeksy, nie wspominają.

﻿203 O ile chodzi o warunek zawieszający konieczny, to z analogji tego warunku z rozwiązującym niemożliwym (w obu wypadkach skuteczność nabycia prawa jest w rzeczywistości nieograniczona) wynika, że taki warunek uznać należy za niedołożony. Co do rozwiązującego koniecznego, to należy z reguły uważać go za czasokres, chyba, że strony wyposażyły go w moc wsteczną, w którym to wypadku dołożenie warunku spowoduje nieważność aktu prawnego. W literaturze prawa austrjackiego wyrażono wprawdzie zapatrywanie, że przy rozporządzeniach ostatniej woli należy uważać warunek rozwiązujący konieczny za niedołożony wedle analogji z § 712, jednak zasadniczo odmienna natura zlecenia od natury warunku zdaje się wykluczać stosowanie analogji w tyra wypadku. 4, Warunki niedozwolone są to takie, które sprzeciwiają się ustawom, bezpieczeństwu lub -porządkowi publicznemu albo dobrym obyczajom. Chodzi jednak nie o treść samego warunku lecz o to, by dołożenie warunku przejawiało tendencję niedozwoloną lub niemoralną, by uzyskanie lub zatrzymanie korzyści zależało od spełnienia niedozwolonej lub niemoralnej czynności. Kodeks niemiecki o tych warunkach osobno nie mówi, podpadają one jednak niewątpliwie pod przepjs §§ 134 i 138, skutkiem czego dołożenie takiego warunku powoduje zawsze nieważność aktu prawnego. Kodeksy austrjacki i napoleoński traktują natomiast te warunki tak s^mo, jak warunki niemożliwe, zaczem przy rozporządzeniach ostatniej woli a wedle kodeksu napoleońskiego także przy darowiznach uważać je należy za niedołożone, jeżeli są rozwiązujące, (n. p warunek, że obdarowany straci darowiznę, jeżeli zapłaci podatek), §§ 898 i 698 k. c. a., art. 1172 i 900 k. N Stanowisko kodeksu niemieckiego jest czasem dla obdarzonego lub dziedzica pod warunkiem rozwiązującym niedozwolonym zbyt srogie, z drugiej jednak strony

﻿— 204 przeciw kodeksowi austriackiemu i napoleońskiemu można podnieść, że obdarowany, który otrzymał korzyść pod warunkiem niedozwolonym rozwiązującym, może z pietyzmu dla darczyńcy lub spadkodawcy stosować się do warunku, jakkolwiek nie grozi mu utrata prawa. 5. Dołożenie warunku ustawowego (conditio juris) jest bez znaczenia, bo wówczas o skuteczności aktu rozstrzyga prawo niezależnie od tego, czy strony uzależniły skuteczność aktu od prawnych wymogów czy nie. 6. O warunkach teraźniejszych lub przeszłych będzie mowa niżej. III. Wskutek dołożenia warunku normalnego powstaje przedewszystkiem stan zawieszenia, trwający aż do chwili spełnienia się lub udaremnienia warunku. Ten stan zawieszenia przedstawia się inaczej przy warunku zawieszającym niż przy warunku rozwiązującym, dlatego należy oba wypadki rozpatrztt osobno. a) W razie dołożdnća warunku zawieszającego^ aż do chwili jego spełnienia się jest wątpliwem, czy akt wogóle będzie skuteczny czy nie, czy zatem n. p. warunkowo uprawniony nabędzie prawo czy nie. Nabycie prawa następuje dopiero z chwilą spełnienia się warunku, art. 1168 i 11.9 k. N> Jeżeli przedtem wskutek błędu dopełniono świadczenia, można żądać zwrotu conditione indebiti, § 1434 k. 0. a., § 813 k. c. n., art. 1186 k. N. a contr. Jednak przedtem istnieje nadzieja, oczekiwanie nabycia prawa. To oczekiwanie porządek prawny do pewnego stopnia chroni i w ogóle łączy z tym stanem zawieszenia pewne skutki prawne, którychby nie było, gdyby akt prawny zawarto dopiero w chwili spełnienia się warunku. I lak: 1. Prawo nabyte pod warunkiem zawieszającym przechodzi z reguły na dziedziców warunkowo uprawnionego; jeżeli on umrze przed spełnieniem się warunku, § 900 k. c. a., art. 1179 zd. 2 k. N., §§ 2074 i 2108

﻿205 k. c. m a contr. Wyjątek istnieje w prawie spadkowej: osoba, powołana do dziedziczenia pod warunkiem zawieszającym musii-dożyć spełnienia się warunku, aby jej prawo spadkowe przeszło drogą transmisji na jej dziedziców, § 703 k. c. a,, art. 1040 k. N., § 2074 k. c. n. 2. Prawo warunkowe może być zabezpieczone czy to za zgodą zobowiązanego, czy to w pewnych wypadkach bez jego zgody, na żądanie uprawnionego. Ogólną tę zasadę wypowiada art. 1180 k. wynika ona jednak także z poszczególnych przepisów prawa niemieckiego i austrjackięgo. Mówią one o możliwości zabezpieczenia prawa warunkowego przez hipotekę, § 1113 k. c. n., § 221 austr. o. e., przez areszt lub tymczasowe zarządzenie celem zabezpieczenia przyszłej egzekucji, §§ 916 i 935 niem. p. c., § 378 austr. o. e., przez zarezerwowanie odpowiednich kwot w postępowaniu konkursowym, § 67 niem. ord. konk., § 16 austr. ord. konk. i t. p. 3. Osoba, warunkowo uprawniona, może wytoczyć skargę o ustalenie istnienia prawa warunkowego, jeżeli ma w tem prawny interes, § 228<ustr. p. c. 4. Osoba warunkowo uprawniona może rozporządzać prawem t. j. zbyć je lub obciążyć z tym skutkiem, że dyspozycje te będą ważne, jeżeli warunek sję ziści. 5. Osoba warunkowo zobowiązana nić może tak działać, by wskutek tego nastąpiło udaremnienie lub ukrócenie nabycia prawa w chwili spełnienia się warunku. W przeciwnym razie odpowiada za szkodę. Zasadę tę wypowiada wyraźnie kodeks niemiecki w § 160 ust. 1., wynika ona jednak także z § 1295 k. C. a. i 1382 k. N. b) W fazie dołożenia warunku rozwiązującego, pozo staje w niepewności już nie nabycie prawa, lecz utrata, warunkowo uprawniony nabywa prawo niewątpliwie i jak długo warunek się nie spełni lub nie udaremni, wykonywa je, niewiadomo tylko, czy to prawo zatrzyma.

Otóż ponieważ na wypadek spełnienia się warunki ktoś inny prawo nabędzie lub ono zgaśnie, przeto uprawniony pod warunkiem rozwiązującym może wprawdzie rozrządzać swem prawem ale nie może naruszyć przez ftó prawa oczekiwacza. O ile jest uprawnionym rzeczowe, mówimy, że ma własnośćj służebność i t p. ograniczoną czasowo, pór. § 613 k. c. a. i w razie spełnienia się warunku rozrządzenia warunkowo uprawnionego w czasie zawieszenia dokonane, upadają ipso jurę w myśl zasady: resoluto jurę dantis, resolvitur jus accipientis, § 527 k. c. a., art. 37 pr. hip. a contr. Wyjątkowo jednak rozrządzenia te (i to tak przy warunku rozwiązującym jak i zawieszającym) będą wobec osób trzecich bezwzględnie skuteczne i nie upadną mimo udaremnienia zawieszającego lub spełnienia się rozwiązującego warunku, jeżeli te osoby trzecie mogą powołać się na zaufanie w pewien zewnętrzny stan rzeczy, n. p. na brak wpisu warunkowego ograniczenia w księdze gruntowej> art. 37 pr. hip., § 527 k. c. a. Stan zawieszenia jest istotnym skutkiem dołożenia warunku w technicznem znaczeniu. Jeżeli zatem położono za warunek coś, co już się zdarzyło przed zawarciem lub co istnieje podczas zawarcia aktu (t zw. conditiones in praeteritum vel in praesens collatae), to akt jest w rzeczywistości bezwarunkowym. Wobec istnienia jednak niepewności podmiotowej co do tego, czy akt będzie skuteczny czy nie, takie warunki, jakkolwiek niewłaściwe, mają duże znaczenie w praktyce, i prawo ich dołożenia nie zabrania, (por. n. p. art. 1181 k. N., § 901 k. c. a.). W razie wątpliwości kodeks austrjacki każę śię domniemy wać istnienia warunku w technicznem znaczeniu t. j. powodującego stan zawieszenia i dlatego postanawia w § 899 i 707, że jeżeli jako warunek położono spełnienie jakiejś czynności przez tego, kto ma nabyć prawo, którą on spełnić może, a ta Czynność spełnioną już została przed zawarciem aktu lub

207 — (gdy chodzi o testament) przed śmiercią spadkodawcy, to przyjąć należy, że warunkiem jest powtórne spełnienie tej czynności po ^ąwarciti aktu wzgl. po śmierci spadkodawcy. IV. Kiedy warunek poczytywać należy za spełniony lub za udaremniony, to zależy przedewszystkiem od interpretacji woli stron: każdy warunek powinien być spełniony w taki sposób, w jaki strony prawdopodobnie Chciały i rozumiały, aby był spełnionym, art. 1175 k. N. Pod względem dostosowania wymogów spełnienia się warunku do treści aktu prawnego prawo jest w zasadzie bez-' względne: warunek uważa się za spełniony tylko wówczas^ gdy zdarzenie, postawione jako warunek, rzeczywiście na-, stąpiło, za udaremniony tylko wówczas, gdy jest* pewność, że nie nastąpi, art. 1176, 1-177 k. N., § 699 k. c. a. i austr. d. n. z 16/XI 1826 zb. u. polit. I. 54. Zasad tych należy przestrzegać ściśle, choćby nawet wskutek tego zachodziło prawdopodobieństwo, że warunkowo uprawniony spełnienia się warunku nie dożyje. Niebezpieczeństwo to występuje zwłaszcza w wypadkach, gdy jako warunek zawieszający postawiono niespełnienie 0rzez warunkowo uprawnionego czynności, którą on może spełnić (t. zw. warunek ujemny potestatywny, n. p. przyrzeczenie darowizny pod warunkiem, że obdarowany nie będzie pił wódki). Celem uniknięcia tego niebezpieczeństwa należy w takim wypadku, jeMi tylko niema odmiennej wyraźnej woli stron, przyjąć istnienie warunku dodatniego rozwiązującego (a więc w powyższym przykładzie, że obdarzony utraci darowiznę, jeżeli się upije). Taką interpretację też zaleca wyraźnie § 708 k. c. a. Od zasady, że warunek musi być ściśle dopełniony, prawo odstępuje niekiedy ze względów słuszności i przyjmuje t. zw. fikcyjne spełnienie się lub udaremnienie warunku. W szczególności kodeks napoleoński i niemiecki uważają warunek za spełniony, chociaż odnośne zdarzenie nie nastąpiło, jeżeli osoba, której spełnienie warunku przy-

﻿208 niosłoby uszczerbek (n. p. dłużnik, zobowiązany pod warunkiem) sama wbrew zasadom dobrej wiary spełnieniu jego przeszkadza, art. 1178 k. N. i § 169 k. c. n. Analogicznie należy przyjąć niespełnienie się Warunku, jeżeli strona interesowana wbrew zasadom dobrej wiary zdarzenie postawione za warunek sprowadziła, co nawet kodeks niemiecki wyraźnie w § 169 wypowiada. Kodeks austriacki takiego fikcyjnego spełnienia lub udaremnienia warunku nie zna, jednak judykatura skłania się do stosowania tej fikcji, znajdując oparcie w wyraźonem niejednokrotnie w kodeksie zapatrywaniu, że wszelki podstęp i wszelkie świadome działanie na szkodę drugiego w sposób sprzeczny z dobremi obyczajami nie może nikomu przynieść korzyści i obowiązuje go do odszkodowania (n. p. §§ 870, 873, 1295 ust. 2 i t. p.). Kodeks niemiecki przyjmuje nadto fikcyjne spełnienie się warunku, jeżeli warunek polega na przysporzeniu korzyści osobie trzeciej, nie błocącej udziału w akcie prawnym, a ta odmawia przyjęcia tej korzyści, § 2071 k. c. n. V. Skutek spełnienia się warunku. Według kodeksu Napoleona spełnienie się warunku, tak zawieszającego jak rozwiązującego, ma skutek wsteczny do dnia zawarcia aktu । ; wnego czyli, innemi słowy, działa ex tunc art. 1179, 1183. W razie spełnienia się warunku zawieszającego uważa się fikcyjnie, że akt był od początku bezwarunkowym, w razie zaś, gdy warunek rozwiązujący, spełni się, uważa się, że akt nigdy nie istniał. N. p. dziedzica, powołanego pod warunkiem zawieszającym, uważa się, skoro warunek się spełnił, za podmiot majątku spadkowego już od chwili śmierci spadkodawcy. Natomiast spełnienie się warunku nie działa z reguły wstecz według kodeksów austrjackiego i niemieckiego, czyli, innemi słowy, ma wedle tych kodeksów z reguły skutek ex nunc. Wynika z tego, że przy warunku mamy

﻿209 z reguły do czynienia z czasokresem, t. j. że uprawniony pod warunkiem zawieszającym, o ile prawo nabędzie, nabywa je dopiero z chwilą spełnienia się warunku, (nie uważa się, jakoby nabył już prawo z chwilą zawarcia aktu prawnego), a uprawniony pod warunkiem rozwiązującym, o ile prawo utfaci, to utrącą je dopiero z chwilą spełnienia się warunku (nie uważa się, jakoby prawa nigdy nie nabył). W prawie austrjackiem wynika to z §§ 703, 707, 708 i 613, które przy powołaniu do dziedziczenia pod warunkiem zawieszającym aż do spełnienia się warunku odraczają delację (przypadnięcie spadku) a zarazem przy każdeni warunkowem powołaniu do dziedziczenia wprowadzają substytucję powierniczą t, zn. każą uważać za podmiot majątku spadkowego aż do chwili spełnienia się warunku zawieszającego lub od chwili spełnienia się warunku rozwiązującego inną osobę, niż warunkowo powołanego (z reguły dziedzica ustawowego). To samo stanowisko kodeksu niemieckiego wynika z §§ 158 i 159 arg. Działanie ex nunc jest jednak wedle kodeksu austrjackiego i niemieckiego tylko regułą; strony mogą się umówić o działanie wsteczne Wówczas ma się rzecz w prawie austr. tak samo, jak wedle kodeksu napoleońskiego. Natomiast w kodeksie niemieckim taka umowa ma jedynie skutek obligatoryjny między stronami t. zn. one są obowiązane wzajemnie to sobie świadczyć, coby miały, gdyby skutek aktu nastąpił wcześniej, § 159. Poza tym ostatnim wypadkiem wedle wszystkich trzech ustawodawstw skutek spełnienia się warunku jest rzeczowy’, Ł zn. następuje i ps o jurę. Jeżeli zatem ktoś nabył własność od długiego pod warunkiem rozwiązującym, to z chwilą spełnienia się warunku następuje odrazu utrata prawa własności a nie jedynie obligatoryjny obowiązek zwrotu rzeczy poprzednikowi, § 158 k. c. n, § 696 k. c. a„ art. 1183 k. N. ust. 1.

﻿210 Czasokres O ograniczeń i u czasowem skuteczności aktu w ogólności. — Termin początkowy. — Termin końcowy. Akl prawny może być ograniczony czasokresem w ten sposób, że pełna skuteczność jego ma nastąpić lub ustać po upływie pewnego czasu. W pierwszym wypadku mówimy o terminie początkowym, w drugim o terminie końcowym. Czasokres może być oznaczony bądź kalendarzowo, t. j. przez podanie dnia kalendarzowego albo sposobu obliczenia lub zdarzenia, na oznaczony dzień kalendarzowy wskazującego (dies certus ąuando), bądź przez podanie pewnego przyszłego zdarzenia; 'Tfóre wprawdzie musi nastąpić ale nie wskazuje na taki oznaczony dzień kalendarzowy (dies incertus ąuando), W obu wypadkach mamy czysty czasokres (dies certus an), skuteczność aktu jest niewątpliwa a tylko czasowo ograniczona. Możliwe jest jednakże połączenie czasokresu z warunkiem w ten sposób, że bądźto uzależniono skuteczność aktu prawnego od tego, aby w oznaczonym kalendarzowo terminie nastąpiło jakieś niepewne zdarzenie, (dies certus ąuando incertus ank bądżto jako czasokres podano zdarzenie, które może, ale nie musi nastąpić (dies incertus an incertus ąuando, n. p. otrzymasz pewną kwotę pieniędzy w"3TtTff Klubu): w obu tych wypadkach niewiadomo czy akt wogole stanie się skuteczny, lub czy skuteczność jego ustanie. Ponieważ działanie warunku jest Silniejsze, bo dotyczy skuteczności aktu wogóle, przeto takie czasokresy należy traktować tak, jak inne warunki (por. § 704 k. c. a.). II. Termin początkowy, podobnie jak warunek, wstrzymuje aż do nadejścia swego skuteczność aktu, jednak pozycja terminowo uprawnionego jest silniejsza, niż pozycja warunkowo uprawnionego, bo pełny skutek prawny

﻿211 aktu jest wprawdzie „odsunięty* (verschoben, § 707 k. c. a.) ale nie jest wątpliwy Dlatego nawet uczeni francuscy (n. p. Planiol)„twierdzą, że nabycie prawa następuje odrazu a tylko wykonanie tego prawa jest odłożone. Jednak w całej rozciągłości tego twierdzić nie można. Pod względem skutków dołożenia czasokresu należy mianowicie odróżnić z jednej strony akty między żyjącymi, z drugiej strony akty na wypadek śmierci, a następnie w każdej z tych grup należy uczynić jeszcze dalszą dystynkcję ze względu na rodzaj praw, które mają być na podstawie jednego z tych aktów nabyte. 1 tak co do aktów między żyjącymi, kodeksy inaczej traktują ustanowienie obligacji z późniejszym terminem świadczenia, niż ustanowienie praw rzeczowych wzgl. przelew jakichkolwiek praw. Termin początkowy, ustanowiony przy powstaniu obligacji, nigdy nie odracza nabycia samego prawa obligacyjnego, a natomiast odracza jego wykonanie. Kodeks napoleoński wypowiada tę zasadę wyraźnie w art 1185 a nadto wszystkie trzy kodeksy wypowiadają ją pośrednio stanowiąc, że dłużnik nie ma prawa żądania zwrotu tego, co zapłacił na zaspokojenie zobowiązania przed terminem płatności, art. 1186 k. N., § 1434 k. c. a. i § 813 ust 2 k. c. n., widocznie więc pretensja istniała już przedtem i została przez wcześniejszą zapłatę umorzona. Zresztą kodeks austrjacki i niemiecki traktują czasokres w prawie obligacyjnem nie jako ograniczenie skuteczności aktu lecz jako bliższe określenie sposobu dopełnienia zobowiązania, którego treścią może być świadczenie dłużnika dopiero w późniejszym czasie, por. § 904 k. c. a. i § 271 k. c. n. W razie ustanowienia praw rzeczowych lub przelewu istniejących już praw rzeczowych i obligacyjnych z dołożeniem terminu początkowego, odroczonem jest nietylko wykonanie ale i nabycie prawa. Dyspozycja taka

﻿212 zawiera bo wiem w sobie zawsze zastrzeżenie danego prawa (własności, wierzytelności) a przy ustanowieniu ograniczonych praw rzeczowych (służebność, zastaw) zastrzeżenie nieograniczonej niem własności lub innego prawa na rzecz dysponującego aż do nadejścia terminu, co z natury rzeczy wyklucza wcześniejsze nabycie prawa przez prawonabywcę; jedna rzecz nie może mieć równocześnie dwóch właścicieli! Dlatego, jakkolwiek tylko kodeks niemiecki wypowiada taką ogólną zasadę co do skutku terminu początkowego w § 163, przyjąć ją należy także o ile chodzi o kodeks austrjacki i napoleoński. W tych wypadkach jednak aż do nadejścia terminu istnieje oczekiwanie prawa, które przejawia się w ten sam sposób, jak- przy warunku zawieszającym, n. p. w możności zbycia i przeniesienia prawa m. causa, zabezpieczenia, ustalenia jego istnienia drogą skargi a nawet w możności wcześniejszego wytoczenia skargi z żądaniem wydania wyroku, opiewającego na termin (por. § 257 niem. p. c., § 406, 567 in f. austr. p. c. i t. p. Po nadejściu terminu początkowego nabycie prawa następuje zawsze ex nunc ale ipso jurę. Przy aktach na wypadek śmierci, jak testament lub kontrakt dziedziczenia, należy odróżnić nabycie prawa spadkowego w znaczeniu podmiotowem od nabycia spadku, t. j. poszczególnych praw i obowiązków, wchodzących w skład spuścizny. Nabycie spadku następuje (zgodnie z intencją spadkodawcy) dopiero z nadejściem terminu, a do tego czasu podmiotem praw, do spuścizny należących, jest ktoś inny, n. p. dziedzic ustawowy, § 2105 ust. 1 k. c. n., §§ 707 708 k. c. a. Natomiast nabycie prawa spadkowego w znaczeniu podmiotowem następuje z reguły odrazu z chwilą śmierci spadkodawcy, skutkiem czego w razie śmierci powołanego przed nadejściem terminu, może ono przejść na jego dziedziców, §2108 ust. 2 k. c.n., §§ 536, 537 k. c. a., art. 1041 k. N.

﻿213 III. Termin końcowy, jeżeli od niego zależy ustanie stosunku obowiązkowego, nie wywołuje przed zwojem nadejściem żadnych skutków prawnych. (Natomiast dodany przy ustanowieniu lub przelewie prawa rzeczowego oraz przy powołaniu testamentowem powoduje, że uprawniony już przed nadejściem terminu musi się poddać ograniczeniom ze względu na oęzękiwacza, któremu po nadejściu terminu prawo rzeczowe lub spadek przypadnie. Rozrządzenia uprawnionego zatem są też czasowo ograniczone a substancji naruszać mu nie wolno, § 613 k. c. a., anal. z § 2113 ust. 1 in fine, 2130 nasŁ k. c. n., art. 1063 nast. k. N. Skutek czasokresu końcowego następuje zawsze ipso jurę i ex nunc, t. zn. uprawniony z nadejściem terminu odrazu przestaje nim być, jednaki tylko pro futuro, §§ 163 i 158 k. c. n. Zlecenie. Pojęęie i istota zlecenia. — Skutek dołożenia zlecenia. 1. Skuteczność aktów darmych, tak między żyjącymi jak i na wypadek śmierci, może być ograniczoną zleceniem t j. włożeniem na osobę, otrzymującą przysporzenie, obowiązku pewnego świadczenia, umniejszającego uzyskają korzyść majątkową. Świadczenie to nie jpst odpłatą i nie puzostaje z przysporzeniem w stosunku sy na llagma tycznym, t. j. nie stanowi jego przyczyny (causa), jednak obciąża obdarowanego z tym skutkiem, iż niespełnienie zlecenia powoduje pod pewnemi warunkami utratę korzyści. Zlecenie działa niekiedy podobnie, jak warunek rozwiązujący, różni się jednak od warunku celem, treścią i skutkami. Celem warunku rozwiązującego jest uzależnienie skuteczności aktu od pewnego zdarzenia, natomiast celem zle-

﻿214 .cenią jest sprowadzenie pewnego zdarzenia, pewnego skutku ^aponaocą świadczenia obdarzonego a ewentualna bezskuteczność aktu jest tylko objawem drugorzędnym, środkiem, służącym do wzmocnienia zlecenia. Treścią zlecenia może być tylko świadczenie obdarowanego, a więc czynność potestaiywna Wypowiada to wyraźnie tylko kodeks niemiecki w § 1940, wynika to jednak z natury rzeczy i dla mnych kodeksów. Świadczenie to może mieć na celu korzyść darczyńcy, obdarowanego, osoby trzeciej lub ogółu, jednak i w tych wypadkach, w których zlecenie wychodzi na korzyść osoby trzeciej, nie nadaje ono tej osobie żadnego prawa do świadczenia obdarzonego, czem różni się od legatu, por. § 1940 k. c. n. Skutek prawny dołożenia zlecenia różni się odskutku dołożenia warunku rozwiązującego w dwóch kierunkach. Po pierwsze zlecenie obowiązuje obdarowanego do jego wykonania i spełnienia obowiązku tego można dochodzić skargą, podczas gdy dochodzenie spełnienia czynności, postawionej za warunek, jest niedopuszczalne. Po drugie niespełnienie, warunku powoduje z konieczności utratę przysporzenia w całości, podczas gdy niespełnienie zlecenia tylko w pewnych okolicznościach i niezawsze w całości a także urzeczywistnienie tej utraty może następować w inny sposób, niż przy warunku, zależnie od pozytywnego ustawodawstwa. Kodeks napoleoński wspomina o zleceniu (które nar zyWa warunkiem) przy darowiźnie w art. 953, 954 i 956 i odwołuje się na te przepisy w art. 1046 odnośnie do testamentów, oraz ma na myśli zlecenia także w art. 1121. Kodeks austrjacki mówi o zleceniu (używając jako nazwy technicznej słowa „Auftrag") przy testamentach tylko (§§ 709—711), nauka i praktyka stosuje jednak te przepisy analogicznie do darowizn. Oba kodeksy zachowały w unormowaniu tej instytucji wielką powściągliwość, po-

﻿215 zostawiając szerokie pole działania nauce. Natomiast kodeks niemiecki, który nazywa zlecenie: „Auflage“, zawiera już dokładniejsze postanowienia, odnośnie po darowizn w §§ 525—5£7 a odnośnie do testamentów i kontraktu dziedziczenia w §§ 1940, 1941, 1967, 2186—2189, 2192— 2196, 2278, 2279 i 2299. Bliższe przedstawienie tych przepisów należy do nauki o darowiznach i rozporządzeniach ostatniej woli. Tu należy omówić tylko najważniejsze kwestje łączące się z dochodzeniem spełnienia zlecenia i z sankcją jego niespełnienia. II. Kodeksy napoleoński i austrjacki nie Wspominają wprawdzie o możności dochodzenia spełnienia zlecenia, jednak nie ulega ono wątpliwości wobec natury zlecenia. Pamiętać jedynie należy, że zlecenie nie jest przysporzeniem, nie ma na celu nadania prawa osobie, na której korzyść wychodzi. Dlatego w każdym razie należy odmówić skargi korzystającemu ze zlecenia, jako takiemu. Podstawą dochodzenia wykonania zlecenia musi być wzgląd inny. Przy testamentach panuje zasada, że wola spadkodawcy musi być możliwie spełniona. Czynnikiem, powołanym do czuwania nad tem jest wykónawca testamentu, o ile go ustanowiono, (art. 1031 k. N., § 816 k. c. a), dalej dziedzic lub spółdziedzic, o ile sam nie jest obciążony zleceniem (§§ 690, 817 k. c. a.), wreszcie wedle prawa austrjackiego sąd, przeprowadzający postępowgrńe spadkowe (§ 149 pat. niesp)* Sąd może wymusić spełnienie zlecenia pośrednio, wstrzymując zakończenie postępowania i wydanie spuścizny dziedzicowi. Wreszcie w razie ustanowienia zlecenia o charakterze ogólno pożytecznym właściwa władza administracyjna może dochodzić jego wykonania, jako powołana z urzędu do przestrzegania interesu publicznego. Przy darowiznach między żyjącymi przyjęcie darowizny obejinuje też i zlecenie, można w niem zatem upatrywać sui generis zobowiązanie się wobec darczyńcy i przy-

﻿216 znać temu ostatniemu skargę o wykonanie zlecenia. Nauka francuska uważa darowiznę ze zleceniem (mylnie) za umowę obustronną a art. 954 i 956 za konsekwencję zasady, wyrażonej w art. 1184, że przy takich umowach stronie, względem której zobowiązanie nie zostało wykonane, służy wybór albo zmusić drugą stronę do wykonania albo żądać rozwiązania umowy. W prawie austrjackiem można skargę darczyńcy oprzeć na § 881 ust 1. Ponadto, jeżeli zlecenie nałożone na obdarowanego wychodzi na korzyść osoby trzeciej, można jej nadać skargę o wykonanie zlecenia na podstawie i w granicach przepisów o umowach na korzyść osób trzecich (art 1121 k. N., § 881 k.'c. a.). W kodeksie niemieckim prawo dochodzenia wykonania zlecenia jest wyraźnie przyznane przy testamentach: wykonawcy testamentu, § 2208 ust. 2, dziedzicowi wobec legatarjusża a spółdziedzicowi wobec spółdziedzica, temu, komu w razie odpadnięcia obciążonego zleceniem przypada to, co miał otrzymać obciążony, a wreszcie, przy zleceniach w interesie ogólnym, właściwej władzy, § 2194; przy darowiznach: darczyńcy, a jeżeli zlecenie jest w interesie publicznym, właściwej władzy tylko po śmierci darczyńcy, § 525, trzeciemu zaś na podstawie i w granicach przepisów o umowach na korzyść osoby trzeciej, § 330 zd. 2. Możliwość utraty przysporzenia w razie niespełnienia zlecenia przewidują wszystkie trzy kodeksy, w każdym jednak sprawa ta jest inaczej unormowaną. Kodeks austrjacki jest najradykalniejszy, bo używa wprost konstrukcji warunku rozwiązującego, stanowiąc, że każde zlecenie należy (w razie wątpliwości) uważać za warunek rozwiązujący, powodujący w razie niespełnienia zlecenia ipso jurę utratę przysporzenia, § 709. Jednak działanie zlecenia jest o tyle słabsze, że wymagane jest zawinione niespełnienie zlecenia: utrata prawa następuje tylko wtedy, gdy obdarzony mimo przedmiotowej i podmiotowej

﻿217 możliwości spełnienia zlecenia, nie spełnia go albo gdy sam spowodował niemożliwość spełnienia lub do spełnienia uczynił się niezdolnym. W innych wypadkach zatrzymuje korzyść, choć zlecenia nie wykonał lub wykonał je tylko częściowo w granicach możliwości, § 710. Kwestję, czy uważać należy zlecenie za niespełnione i korzyść za utraconą, oceniać wypada według przepisów o zwłoce w dopełnieniu zobowiązań (§ 904, 1417). Utrata przysporzenia nie następuje także wtedy, gdy niespełnione zlecenia o treści zabronionej lub niemoralnej, § 712. Kodeks napoleoński stosuje łagodniejszą formę odwołania przysporzenia wskutek niespełnienia zleconej czynności. Niespełnienie zlecenia nie działa więc, jak warunek, ipso jurę, lecz potrzeba wytoczenia skargi o zwrot darowizny lub spadku, art. 956, 11A Wyrok ma jednak w tym wypadku skutek o tyle dalej idący, niż wyrok przy odwołaniu darowizny z powodu niewdzięczności, że działa rzeczowo: przedmiot przysporzenia wraca do osoby, odwołującej przysporzenie in natura, a wszelkie zbycia i obciążenia, dokonane przez obciążonego tracą moc wobec- osób trzecich (jednak nie ex tuncylecz tylko ex nunc, jak przy 'jwarunku rozwiązującym), art. 954. Wytoczenie skargi możliwe jest zawsze, ilekroć obciążony zleceniem popadnie wskutek niespełnienia w zwłokę (por. art. 1184). Kodeks niemiecki idzie wreszcie najdalej w ograniczeniu utraty przysporzenia w skutek niespełnienia zlecenia. Jak długo zlecenie jest przedmiotowo możliwe do spełnienia, można żądać tylko spełnienia. Obciążony także wtedy zatrzymuje przysporzenie, gdy spełnienie zlecenia stało się niemożliwe z przyczyny, za którą on nie odpowiada. §§ 2195, 527 i 325 a contr. Dopiero wtedy można żądać zwrotu przysporzenia, gdy spełnienie zlecenia stało się niemożliwe skutkiem przyczyny, za którą obciążony odpowiada, ponadto przy darowiźnie wtedy, gdy obdarzony, 13 Wstęp do nauki prawa cywilnego.

﻿218 po zasądzeniu go prawomocnym wyrokiem na spełnienie zlecenia, nie wypełni go w nałożonym mu przez darczyńcę czasokresie, a przy testamentach, jeżeli egzekucja przeciw zasądzonemu prawomocnie na spełnienie zlecenia okazała się bezskuteczną, §§ 527, 325, 283 i 2196. Skargę ó zwrot może wytoczyć przy darowiźnie tylko darczyńca, a jeżeli zlecenie było zawarte w testamencie, tylko ten, komu Odpadnięcie obciążonego bezpośrednio wyszłoby na korzyść a więc z reguły dziedzic ustawowy lub uprawniony do przyrostu dziedzic lub legatarjusz testamentowy. Przedmiotem zwrotu jest przedmiot przysporzenia, jednak nie bezwzględnie i w całości, jak wedle prawa austrjackiego i francuskiego, lecz tylko wedle zasad o zwrocie niesłusznego zbogacenia (§ 818) i tylko w tycfi granicach, w jakich należało użyć przysporzenia na wykonanie zlecenia. §§ 527 i 2196. Z powołania przepisów o zwrocie niesłusznego zbogacenia wynika też, że wyrok, zasądzający na zwrot, nie ma skutku rzeczowego, dyspozycje, przedsiębrane- przeż Obciążonego, pozostają zatem w mocy a przedmiotem zwrotu jest wówczas tylko wartość przysporzenia lub uzyskana od trzeciego odpłata, § 818. O zastępstwie przy zawarciu aktu prawnego w ogólności. Pojęcie zastępstwa. — Prawna konstrukcja. — Dopuszczalność. Rodzaje, zastępstwa. Skutki aktu prawnego z reguły odnoszą się do osób? które wolę wywołania tych skutków oświadczyły, t j. akt prawny zawarły. Sytuację życiowe wymagają jednak często, aby można wywołać skutki prawne za pośred-

﻿219 iictwem oświadczenia innej osoby, niż ta, dla której te skutki prawne są przeznaczone, gdy ta ostatnia bądź z ppwodó v faktycznych (brak czasu, nieobecność, nieumiejętność i t. p.), |?ądź z przyczyn prawnych (niezdolność do działania) osobiście aktu prawnego przedsięwziąć nie może. Potrzebie tej można zadość uczynić w trojaki sposób. Albo osoba trzecia pośredniczy tylko w zakomunikowaniu woli, powziętej przez interesowanego, adresatowi, n. p. służący oświadcza w sklepie, że jego slużbodawca kupuje przedmiot, poprzednio oglądnięty; służący jest tu tylko po słańce m, spełnia taką samą rolę, jak list lub telegraf, oświadcza cudzą wolę. Albo osoba trzecia oświadcza wolę własną jednak w imieniu osoby interesowanej tak, że oświadczenie to wywołuje skutki prawne wprost w osdbie interesowanego a nie w osobie działającego; osoba trzecia jest tu zastępcą bezpośredni m._____Albo wreszcie osoba trzecia oświadcza swoją wolę we własnem imieniu, tak że oświadczenie to wywołuje skutki prawne tylko w jej osobie, jednak ona następnie, przenosi nabyte w ten sposób prawa i obowiązki na inną, w której interesie działała; tu osoba trzecia ma stanowisko tak zw. zastępcy pośredniego. Zastępstwem we właściwem znaczeniu jest tylko ten drugi sposób pośrednictwa przy zawarciu aktów, L j. powzięcie i oświadczenie woli w cudzem imieniu i ze skutkiem prawnym wprost dla zastąpionego (auctpra^ Od posłańca różni się zastępca (bezpośredni) tern, że oświadcza własną wolę, nie cudzą, zatem on, a nie zastąpiony zawiera akt, art. 1984 k. N., § 1002 k. c. a., § 164 k. c. n. Od zastępcy pośredniego (n. p. komisanta) różni się tern, że skutki prawne z tego akta dotyczą zastąpionego a nie jego samego, art 1998, 1984 („w jego imieniu”) k. N., § 1017, 1002 k. c. a., § 164 k. c. n. Zastępstwo w technicznem znaczeniu dopuszczalne jej otylko odnośnie do składania, lecz także odnośnie

﻿- 220 - do przyjmowania oświadczeń woli (skierowanycłt do adresata). Np. przyjęcie oferty można oświadczyć zastępcy oferenta t. zn. osobie trzeciej, jednak z takim skutkiem, jakby je oświadczono oferentowi, jeżeli osoba trzecia przyjmuje to oświadczenie w imieniu oferenta. O terą t zw. biernem zastępstwie prawnem wspomina kodeks niemiecki osobno w § 164 ust. 3, nie ulega jednak wątpliwości, że podpada ono także pod art. 1984 k. N. i § 1002 k. c. a. II. Prjawna konstrukcja zastępstwa jest w literaturze sporna. Dawniejsza teorja opierała ją na fikcji, że działającym jest nie zastępca, lecz zastąpiony i że dla tego jego a nie zastępcę skutki prawne tego działania dotykają. Jednak fikcja jest w nauce tylko tymczasowym środkiem pomocniczym, który istoty rzeczy nie wyjaśnia. Dlatego nowsza teorja t. zw. reprezentacyjna staje na stanowisku, że działającym jest tylko zastępca, jednak działanie jego, dzięki posiadanej przez niego mocy zastępstwa wywołuje skutki prawne w osobie zastępowanego. Jest wreszcie trzecia teorja (pośredniczącą), wedle której działają obaj, i zastąpiony i zastępca. Działanie zastąpionego objawiać się ma w instrukcjach, udzielanych zastępcy. Jednak nie zawsze zastąpiony daje instrukcje zastępcy i nie; zawsze zastępca do nich się stosuje. W tym ostatnim wypadku zastępca mimo to może zawrzeć akt prawny ze skutkiem wiążącym zastąpionego, jeżeli instrukcje pozostawały w sprzeczności z treścią pełnomocnictwa (mocy zastępstwa). Zresztąjudzielanie instrukcyj jest wykluczone przy zastępstwie osób^njezdolnych do działania (t. zw. ustawowem). Teorja pośrednicząca może mięć zatem uzasadnienie tylko odnośnie do zastępstwa „dobrowolnego* (umownego), wynikającego z woli zastąpionego, bo tu nietylko zastąpiony może udzielać instrukcyj ale nadto zawsze

﻿221 spełnia pewien akt, a mianowicie akt udzielenia mocy zastępstwa t. j. udzielenia pełnomocnictwa (umocowanie). Stan faktyczny, któFy zresztą przedstawta się jako jeden akt prawny, tu rozkłada się na dwa akty, które wzajemnie się uzupełniają i razem wywołują skutek prawny, t. j. akt umocowania i akt, zawarty na jegp podstawie przez pełnomocnika. Łączność tych aktów okazuje się z tego, że n. p. zdolność do działania mocodawcy pokrywa brak tej zdolności u pełnomocnika (art. 1990 k. N., § 1018 k. c. a., § 165 k. c. n., zresztą p. niżej). Podobnie kwestja dobrej wiary, błędu i t p. ważna dla aktu, zdziałanego przez pełnomocnika, bywa ocenianą1 nietylko według stanu psychicznego zastępcy ale nieraz i wedle stanu psychicznego zastąpionego (o tem również p. niżej). iIIL^-Prawo rzymskie zachowywało sję wobec idei zastępstwa odpornie, dopuszczając je tylko wyjątkowo (n. p. przy przyjęciu spadku). Natomiast w obecnem prawie zastępstwo jest zasadniczo dopuszczalne przy wszystkich aktach. Od tej zasady są jednak wyjątki: 1 . Jeżeli zastąpionemu brak zdolności prawnej lub zdolności rozrządzania, wówczas zastępstwo nie pomoże, n. p. w b. Królestwie Polskiem fundacja bez zezwolenia władzy nie może przyjąć darowizny nawet przez zastępcę, osoba, która podlega ograniczeniom aljenacji, nie może i przez zastępcę pozbyć Swej rzeczy. 2 Są pewne akty o charakterze tak silnie związanym z osobą, że mogą być tylko osobiście przedsiębrane, zaczem wykluczone jest co do nich tak ustawowe jak i umowne zastępstwo, bądź tylko ustawowe. Takiemi aktami są wedle wszystkich trzech kodeksów: zawarcie małżeństwa i sporządzenie testamentu lub kontraktu dziedziczenia. Wprawdzie kodeks austrjacki mówi o zawarciu małżeństwa przez pełnomocnika w § 70, jednak ten pełnomocnik jest właściwie tylko posłańcem, bo osoba, z którą

﻿222 ma imieniem drugiego zawrzeć małżeństwo, musi być oznaczona w pełnomocnictwie a treść i skutki aktu określa ustawa. Ponadto jest szereg aktów w prawie niemieckiem i austrjackiem, nie dopuszczających w mniejszym lub większym zakresie zastępstwa, n. p. przysposobienie, zezwolenie męża na objęcie opieki przez żonę, zezwolenie małżonka na przysposobienie i t. p. 3. Są wreszcie pewne przepisy formalne jako to: procesowe, notarjalne lub dotyczące formy zawarcia pewnych aktów, które wymagają przedsiębrania pewnych czynności osobiście przez stronę. Tu już nietylko lżycie zastępcy we właściwem znaczeniu ale także użycie posłańca jest wykluczone. I tak forma pisemna aktu wymaga podpisu własnoręcznego strony, spadkodawca musi osobiście dopełnić formy testamentu, wedle prawa francuskiego i niemieckiego narzeczeni muszą osobiście stanąć przed urzędnikiem stanu cywilnego. Forma aktu notarjalnego wymaga osobistego stawiennictwa stron przed notarjuszem i t. p, Moc zastępstwa może się opierać bądź na przepisie ustawy (zastępca ustawowy jak np. ojciec, opiekun, kurator, doradca) bądź na oświadczeniu woli zastąpionego t. j. akcie udzielenia pełnomocnictwa czyli umocowaniu (t. zw. zastępca umowny, słuszniej zastępca z woli zastąpionego, dergewillkiirtę Stellvertreter, pełnomocnik). Ponadto ci, którzy uważają organa osoby prawnej za zastępców tejże w technicznem znaczeniu odróżniają trzeci rodzaj zastępstwa, opierającego się na statucie osoby prawnej (zastępca statutowy n. p. dyrektor spółki akcyjnej, prezes towarzystwa, naczelnik gminy). Na utworzenia tej kategorji „zastępstwa" mogą się zresztą zgodzić i zwolennicy teorji organicznej, gdyż i tak to- zastępstwo statutowe podlega osobnym przepisom a częściowa tożsamość nazwy nie wyklucza uznawania istotnej różnicy między zastępstwem statutowem a innemi rodzajami zastępstwa, tak samo, jak nie

﻿223 wyklucza uznawania różnicy co do istoty zastępstwa ustawowego i dobrowolnego (por. wyżej pod II). Zaliczanie organów bsoby prawnej do zastępców, choćby z daleko idącemi zastrzeżeniami, jest uzasadnione tern, że i wedle teorji organicznej bądź co bądź organ osoby prawnej jest inną osobą, niż osoba prawna, jakkolwiek w pewnym względzie stanowi jej cząstkę i tak stosunek jego do niej, jak do osób trzecich wykazuje wiele podobieństwa ze stanowis iem zastępcy w technicznem znaczeniu. Przy zastępstwie ustawowem wzgl. statutowem łączy się m >c zastępstwa czy też kompetencja org inu ipso jurę z pewnym w ustawie lub statucie przewidzianym stanem faktycznym lub stosunkiem prawnym (ojcostwem, nominacją na kuratora lub opiekuna, wyborem na dyrektora i t. p.), powstaje i gaśnie razem z tym stanem faktycznym względnie stosunkiem prawnym. Zakres mocy zastępstwa (wzgl. kompetencji) jest tu ściśle określony przez ustawę względnie statut. Bliższe szczegóły należą do prawa familijnego oraz do nauki o osobach prawnych. W dalszym ciągu zajmiemy się tylko kategorją zastępstwa dobrowolnego. O zastępstwie z woli zastąpionego. Sposób udzie-Umocowanie. Stosunek wewnętrzny i zewnętrzny. — lenia pełnomocnictwa.—Zdolność osób. — Zakres mocy zastępstwa. — Zgaśnięcie pełnomocnictwa. — Skutek pełnomocnictwa. — Działanie w cudzem imieniu bez pełnomocnictwa. I. Prawna natura akty udzielenia pełnomocnictwa. Przy zastępstwie z woli zastąpionego moc zastępstwa jest wynikiem autonomji prywatno-prawnej a mianowicie aktu prawnego udzielenia pełnomocnictwa. Aktem tym jest umocowanie, t. j. oświadczenie woli, tej treści, że zastępcy (pełnomocnikowi) nadaje się moc oświadczenia

woli w imieniu i ze skutkiem prawnym dla zastąpionego (mocodawcy). To oświadczenie woli należy odróżnić ściśle od oświadczenia woli, którem mocodawca poleca drugiej osobie, by w jego imieniu jakiś akt prawny zawarta lub upoważnia ją do tego. Wskutek takiego polecenia lub upoważnienia, o ile ono zostanie przez drugą stronę przyjęte, powstaje stosunek prawny wewnętrzny między (przyszłym) zastąpionym a zastępcą albo lepiej między mocodawcą a pełnomocnikiem. Ten stosunek wewnętrzny może być mandatem lub inną umową (n. p. umową o usługi). Dla osób trzecich jest on jednak obojętny. Najdokładniej uwydatnia tę istotę pełnomocnictwa kodeks niemiecki, który jako podstawę mocy zastępstwa (Vertretungsmaęht) podaje pełnomocnictwo (Vollmacht), § 164, 166 ust. 2 i odróżnia to pełnomocnictwo o,d (wewnętrznego) stosunku prawnego między mocodawcą a pełnomocnikiem, § 168. O tych wewnętrznych stosunkach prawnych (mandacie, kontrakcie usług i t p.) jest mowa w innem miejscu, w prawie obligacyjnem i losy prawne pełnomocnictwa z jednej, a n. p. stanowiącego jego podkład mandatu mogą być różne i od siebie niezależne (n. p. zgaśnięcie, § 168 nast, k. c. n.). Zgodnie z tem kodeks niemiecki stanowi, że akt udzielenia pełnomocnictwa jako taki, jest suf generis aktem jednostronnym, polega na (świadczeniu mocodawcy wobec pełnomocnika lub wobec osoby trzeciej (Empfangsbedurftige Willenserklarung), § 167, gdy tymczasem mandat jest umową, w której mandatarjusz zobowiązuje się bezpłatnie załatwić jakiś interes dla mandanta, przyczem może chodzić bądź o tawarcie aktu prawnego w imieniu mandanta, bądź o zawarcie aktu we własnem imieniu bądź wreszcie o innego rodzaju czynności, § 662. Nie tak jasno przedstawia się rzecz w kodeksie napoleońskim i austrjackim, które traktują kwestję zastępstwa

z woli zastąpionego tylko pod kątem widzenia mandatu i tylko łącznie z tą instytucją. Kodeks napoleoński używa wyrazów: mandat i umocowanie (procurątion), jako synonimów Kodeks ten wprawdzie określa mandat jedynie jako akt udzielenia władzy zastępstwa (art. 1984), z czegoby można wnosić, źe chodzi w rzeczywistości tylko o „umocowanie" w techn. znaczeniu, jednak ten wniosek byłby mylny, bo z art. 1991 wynika, że mandatarjusz jest obowiązany wypełnić mandat, że zatem powsfaje przez to umocowanie równocześnie wewnętrzny stosunek prawny między mocodawcą a pełnomocnikiem. Podobnie kodeks austrjacki przez „kontrakt pełnomocnictwa*1 rozumie przyjęcie na siebie obowiązku sprawowania powierzonego interesu w cudzem imieniu (§ 1002). Wynika z tego, że oba kodeksy uważają pełnomocnictwo za skutek prawny udzielenia mandatu a z drugiej strony upatrują w mandacie tylko umowę, mocą której jedna strona nabywa prawo i obowiązek zawarcia aktu prawnego w imieniu drugiego. Z tego zapatrywania płyną jednak niekorzystne konsekwencje, którym nauka i praktyka starają się zapobiec właśnie przez uskutecznienie tego, czego nie zrobiła jeszcze ustawa, t. j. przez, wyodrębnienie elementów mandatu od pełnomocnictwa. I tak obie jurysprudencje, francusk । i austrjacka przyjmują istnienie mandatu bez pełnomocnictwa (polecenie zawarcia interesu na rachunek polecającego ale we własnem imieniu, t. j. w imieniu przyjmującego polecenie). Trudniejsza sprawa jest z uznaniem istnienia pełnomocnictwa w oderwaniu od (choćby milczącego) mandatu lub innego stosunku wewnętrznego (n. p. służbowego). Teorja francuska tak daleko jeszcze nie poszła, bo kodeks Napoleona nie daje żadnej podstawy do przyjęcia, że można komuś udzielić pełnomocnictwo niezależnie od polecenia zawarcia aktu, w obręb tego pełnomocnictwa podpadającego. Teorja francuska przyjmuje jedynie możliwość mandatu w interesie

﻿226 mandanta i mandatarjusza oraz osoby trzeciej. Natomiast kodeks austrjacki nietylkó umożliwia przyjęcie mandatu w interesie pełnomocnika lub trzeciego, ale przewiduje wypadek tego rodzaju, że treść pełnomocnictwa riie pokrywa się ż treścią mandatu a wówczas wobec osób trzecich rozstrzyga pełnomocnictwo, nie mandat. Ma to miejsce wtedy, gdy mocodawca udzielił pełnomocnikowi obok pełnomocnictwa jawnego (offene Vollmacht) jeszcze pełnomocnictwo tajne o ćiaśniejszym zakresie, § 1017 k. c. a Otóż^to pełnomocnictwo tajne dotyczy, tylko stosunku wewnętrznego między mocodawcą' a pełnomocnikiem, jest w rzeczywistości mandatem t. j. wypełnia treść mandatu i pozostaje bez wpływu na moc zastępstwa wobec osób trzecich, opierającą się na jawnera pełnomocnictwie czyli umocowaniu. Dlatego kodeks austrjacki daje punkt zaczepienia dla należytego rozróżnienia w t. zw. kontrakcie pełnomocnictwa z jednej strony mandatu t. j. obligacyjnego stosunku wewnętrznego a z drugiej pełnomi cnictwa w techn. znaczeniu t, j. władzy zastępowania kogoś w obec osób trzecich, a stąd już jeden krok do przyjęcia, że umocowanie jest odrębnym aktem od zawarcia umowy o mandat, tylkd z reguły z niem się łączącym, i że to umocowanie, jako takie, t. j. nadające pełnomocnikowi pewną władzę ale nie zobowiązujące go samo przez się do działania, jest właściwie aktem jednostronnym, który może być tak dobrze zdziałany wobec pełnomocnika, jak i wobec osoby trzeciej. Dochodzimy tedy do rezultatu, że tylko wedle kodeksu napoleońskiego udzielenie pełnomocnictwa nie może być przedmiotem odrębnego aktu prawnego lecz musi się łączyć z umową mandatu, jako jej część integralna (choć nie konieczna). Natomiast kodeks niemiecki i austrjacki dopuszczają udzielenia pełnomocnictwa Odrębnym aktem, który wówczas pozostaje do aktu, regulującego wewnętrzny

﻿227 stosunek miedzy mocodawcą a pełnomocnikiem, w podobnym stosunku niezależności, jak akt abstrakcyjny do aktu kauzalnego. Dlatego też niektórzy autorowie niemieccy zaliczają udzielenie pełnomocnictwa do aktów abstrakcyjnych. W rzeczywistości istnieje tu tylko pewna analogja, gdyż teorja o przyczynie, odnosząca się do przysporzeń, do udzielenia pełnomocnictwa ściśle zastosować się nie da. Przyczyną udzielenia mocy zastępstwa nie jest mandat lecz przyczyną i jednego i drugiego jest chęć wywołania skutków prawnych za pośrednictwem innej osoby. W tym celu trzeba jednak uregulować i stosunek wewnętrzny do tego pośrednika i stosunek zewnętrzny do osób trzecich. Pierwsze zadanie spełnia mandat, drugie udzielenie pełnomocnictwa. II. Pełnomocnictwo można udzielić, jak wynika z ogólnych zasad o sposobie oświadczenia woli, wyraźnie lub milcząco, przez czynności konkludentne. Kodeksy niemiecki i napoleoński nie zawierają zresztą żadnych bliższych postanowień o takich milczących pełnomocnictwach (kodeks niemiecki, jak wynika z motywów, dlatego, aby uniknąć zbytecznej kazuistyki). Kodeks napoleoński mówi wprawdzie w art. 1985 ust. 1, że pełnomocnictwo dane być może albo przez akt publiczny albo przez pismo prywatne, list lub nawet ustnie a więc nie wspomina o pełnomocnictwie milczącem, mówi natomiast o milczącem przyjęciu mandatu, art. 1985 ust. 2, jednak teorja wychodzi z założenia, że ustęp pierwszy tego artykułu ma na myśli tylko dowód umocowania i uznaje za dopuszczalne milczące udzielenie mandatu w tych przynajmniej wypadkach, w których ono znane było dawniejszemu prawu, jakoto: milczące umocowanie żony do czynienia zakupów dla spólnego gospodarstwa, służących do takichże drobnych zakupów, komornika do odbioru i kwitowania długu. Kodeks austrjacki natomiast wylicza cały szereg takich milczących pełnomocnictw. Tu należą wypadki objęte §§ 1029 zd. 2, 1027 1 1028;

1030, 1031; 1032. Wypadki tego t. zw. milczącego pełnomocnictwa stoją na pograniczu między zastępstwem! z woli zastąpionego a zastępstwem z ustawy: tu bowiem ustawa w interesie osób trzecich, które z pewnego stanu rzeczy mogą przypuszczać istnienie pełnomocnictwa, wyposaża osobę pewną w moc zastępowania drugiego bez względu na to, czy on chce tego czy nie chce, byleby tylko w sposób, dostrzegalny dla osób trzecich temu się nie sprzeciwił. Od wypadków zastępstwa ustawowego tóżni sie milczące pełnomocnictwo, tem, ie celem tej ostatniej instytucji jest nie interes zastąpionego lecz interes osób trzecich oraz, że zastąpiony może przez odpowiednie oświadczenie lub zachowanie się uchylić taką moc zastępstwa. III. Zdolność pełnomocnika do działań prawnych nie jest wymogiem ważności umocowania. Wedle kodeksu napoleońskiego pełnomocnikami mogą być małoletni usamowolnieni, art. 1990; nauka idzie jeszcze dalej i uważa za dopuszczalne udzielenie pełnomocnictwa jakiemukolwiek niezdolnemu (Planiol, II nr. 2240). Kodeks austrjacki pozwala wyraźnie na umocowanie osób, które nie mogą się same zobowiązywać, § 1018. Oczywiście jednak wobec tego, że zastępca nie jest posłańcem i oświadcza swoją wolę, nie może on być zupełnie niezdolnym do działania (n. p. waijatem), bó takiego wola nie może mieć w prawie żadnego znaczenia. Chodzi więc tylko ó to, że ograniczenia zdolności do działania, podyktowane względami na interes zastępcy, są obojętne, co też najlepiej wyraża kodeks niemiecki w § 165. Natomiast zastąpiony musi mieć zdolność do działania wymaganą do aktu, który spełnia pełnomocnik. W przeciwnym razie za pomocą zastępstwa moźnaby obchodzić przepisy ustawy, co jest niedopuszczalne. IV. Zakres pełnomocnictwa (mocy zastępstwa) zależy od woli stron. Kodeks niemiecki nie wypo-

﻿229 wiada w tej materji żadnych reguł interpretacyjnych wzgf, nie zawiera żadnych wymogów pod względem t zw.form y wewnętrznej pełnomocnictwa. Kodeks napoleoński wypowiada najpierw ogólną zasadę interpretacyjną, że umocowanie powlhno być interpretowane ściśle, tak że np. władza zawierania układów pojednawczych nie obejmuje prawa zapisania się na sąd polubowny, art. 1989 następnie zasadę, dotyczącą formy wewnętrznej pełnomocnictwa, że do zbycia, obciążenia hipoteką lub innej dyspozycji prawem własności potrzeba specjalnego, wyraźnie na dany interes opiewającego umocowania, oraz, że pełnomocnictwo, udzielone w wyrazach ogólnych, obejmuje jedynie czyny zarządu (art. 1988). Kodeks austrjacki wymaga pod względem formy wewnętrznej pełnomocnictwa: dla pewnych aktów specjalnego, na ten konkretny akt opiewającego pełnomocnictwa, (actus mandati specialissimi, jak odrzucenie spadku lub przyjęcie bez dóbr, inwentarza, uczynienie darowizny, zawarcie spółki, zrzeczenie się praw), dla niektórych innych, w ustawie wyliczonych, specjalnego, na ten gatunek aktów opiewającego pełnomocnictwa (n. p. zbycie i nabycie odpłatne, zaciąganie i udzielanie pożyczek, odbieranie pieniędzy i t. d.). Pełnomocnictwo ogólne, nawet nieograniczone nie daje władzy zawierania takich aktów, natomiast wystarcza do innych pktów, a jeżeli podano w niem gatunek jednego z wyżej wymienionyęh interesów, to wystarcza do ich zawarcia a to nawet wtódy, gdy chodzi o akt, który zresztą wymaga specjalnego pełnomocnictwa do konkretnego aktu (actus mandati specialissimi, § 1008). Ponadto zawiera k. c. a. kilka reguł interpretacyjnych w kierunku rozszerzającym, wynikających z zasady, że pełnomocnictwo udzielone w pewnym celu, obejmuje moc zawierania aktów, wedle natury rzeczy lub zapatrywań obrotu do tego celu służących, n. p. §§ 1029, 1030.

﻿230 Kwestja, czy pełnomocnik może udzielić swego pełnomocnictwa innej osobie t j. substytuować kogoś w swoje miejsce, nie jest rozstrzygnięta w kodeksach. Wprawdzie kodeks austrjacki (§ 1010) i napoleoński (aft 1994) mówią o substytutach, jednak przepisy te dotyczą tylko wewnętrznego stosunku między mandantem a mandatarjuszem i nakładają na tego ostatniego odpowiedzialność za substytuta, jeżeli nie było wyraźnego upoważnienia do substytucji wzgt według prawa austrjackiego konieczności substytucji, oraz za' wybór substytuta, jeżeli było upoważnienie do substytucji lub jej konieczność. Natomiast nic te przepisy nie mówią o skuteczności substytucji wobec osób trzecich t. j. o prawie tego substytuta do zastępstwa pierwszego mocodawcy. Otóż teorja zgodna jest w tem, że pełnomocnictwo jest kwestją zaufania i tylko wtedy można substytuować z tym skutkiem, że moc zastępstwa przechodzi na substytuta, gdy to było w pełnomocnictwie przewidziane. Odmienne przepisy co do substytuowania istnieją jednak w ustawach, dotyczących pewnych rodzajów pełnomocnictw, n. p. pełnomocnictwa adwokackiego, § 31 p. ę. a., § 81 p. c. n. Sam z sobą, jako pełnomocnikiem drugiego, pełnomocnik w zasadzie aktu zawierać nie może, bo powstaje kolizja interesów, której każę unikać wzgląd na dowód żaufania, jakim jest udzielenie pełnomocnictwa, pełnomocnik ma się oddać cały na usługi mocodawcy. Wyjątkowo może być takie zawarcie interesu w imieniu własnem i drugiego albo w imieniu dwóch mocodawców (jako dwóch, naprzeciw siebie stojących stron), dozwolone pełnomocnikowi przez mocodawcę, albo może być uzasadnione naturą interesu, wykluczającą kolizję, n. p. jeżeli chodzi o dopełnienie zobowiązania, o darowiznę ojca na rzecz dziecka i t. p. Kodeks austrjacki dopuszcza też w dziedzinie zastępstwa ustawowego zastępstwo dwóch niewłas-

﻿231 nówolnych przez spólnego ojca wzgl. opiekuna w ich interesach fnie sporach) między sobą, § 272 w porównaniu z § 271 k. c. a. Kodeks niemiecki zezwala pełnomocnikowi na zawarcie interesu ze sobą, jako takim lub jako zastępcą osoby trzeciej tylko wtedy, gdy mu tego dozwolił mocodawca albo gdy interes polega na dopełnieniu zobowiązania. Kodeks napoleoński tej sprawy nie porusza wcale. V. Zga śnięci e pełnom ocnictwa. Pełnomocilictwo może być z góry ograniczone czasokresem lub warunkiem ro.z wiązuj ącytn. Gaśnie tedy z nadejściem jednego lub drugiego, dalej ze spełnieniem aktu, na który było ograniczone i za zgodną wolą obu stron. nostronne odwołanie przez mocodawcę, § 168 zd, 2 k c. n., art. 2004 k. N., § 1020 k. c, a. Wyjątkowo pełnomocnictwo nie może być odwołane jednostronnie, jeżeli nieodwołalność wynika ze stosunku wewnętrznego, który łączy mocodawcę z pełnomocnikiem (§ 168 k. c. n.), w szczególności jeżeli pełnomocnictwo zostało udzielone nie wyłącznie w interesie mocodawcy (por. Planiol, 11 nr. 2257). gaśnie wreszcie z ustaniem sto-' sunku wewnętrznego między mocodawcą a pełnomocnikiem, o ile według woli stron w granicach dopuszczalnych przez ustawę nie jest od tego stosunku prawnego uniezależnione (§ 168 k. c. n.). W szczególności pełnomocnictwo oparte na mandacie gaśnie 1) przez wypowiedzenie, § 671 k. c. n„ art. 2007 k. N., § 1021 k. c. a., 2) przez śmierć pełnomocnika wedle wszystkich trzech kodeksów, jednak wedle austrjackiego i niemieckiego tylko z reguły t. j. w razie wątpliwości, §§ 1022 k, c. a., 673 k. c. ń., art. 2003 k. N., 3) przez śmierć mocodawcy wedle

﻿232 kodeksu austrjackiego i napoleońskiego, jednak wedle austr. znowuż tylko z reguły, § 1022 k. c. a., art. 2003 k. N., 4) przez ubezwłasno wol nienie mocodawcy lub pełnomocnika wedle kodeksu napoleońskiego, art. 2003, oraz przez ubezwłasnowolnienie mocodawcy wedle kodeksu niemieckiego, jednak tylko wtedy, gdy tak wyraźnie postanowiono, (§ 672 k. c. n.), 5) przez popadnięcie w niewypłacalność mocodawcy lub pełnomocnika wedle kodeksu austr- (§ 1024 i § 26 ord. konk.) i kodeksu napoleońskiego, art. 2003, a tylko przez popadnięcie w niewypłacalność mocodawcy wedle niemieckiej ordynacji konkursowej, §§ 23,27. Zgaśnięcie pełnomocnictwa nie zawsze odnosi pełny skutek Wobec wszystkich osób: często bowiem pozostaje ono niewiadomem samemu pełnomocnikowi, a częściej jeszcze osobom trzecim. Chodzi o to aby pełnomocnika lub osoby trzecie uchronić wówczas przed skutkami zawarcia aktu bez pełnomocnictwa. a) Wedle prawa, austrjackiego istnieje ochrona pełnomocnika tylko w razie zgaśnięcia pełnomocnictwa przez śmierć mocodawcy w tym wypadku, gdy rozpoczęty interes nie może być przerwany bez widocznej szkody dziedziców: Wówczas ma on prawo ten interes dokończyć. Dalej idąca ochrona istnieje w prawie francuskiem i niemteckiem. Kodeks napoleoński stanowi w art. 2008, że akty, zawarte przez pełnomocnika w nieświadomości o śmierci mocodawcy lub o innej przyczynie ustania pełnomocnictwa, są ważne a kodeks niemiecki uważać każę pełnomocnictwo, które zgasło wskutek zgaśnięcia stosunku wewnętrznego (mandat, stosunek służbowy, spółka) ale w inny sposób, niż przez odwołanie (lub przy spółce przez wypowiedzenie)', §§ 674, 675, 729, za nadal istniejące na korzyść pełnomocnika oraz osób trzecich, które zawierając z nim interes o zgaśnięciu nie wiedziały i nie powinny były wiedzieć (§ 169 k. c. n.).

b) Wedle wszystkich trzech ustawodawstw jeżeli pełnomocnictwo zgasło w jakikolwiek sposób, akty później zawarte z osobami trzeciemi wiążą mocodawcę wzgl. jego spadkobierców1’ jeżeli te osoby trzecie nie wiedziały o zgaśnięciu bez swej winy, art. 2005, 2009 k. N., § 1026 k. c. a., §§ 170—173 k. c. n. Kodeks niemiecki formułuje to w ten sposób: jeżeli umocowania dokonano przez oświadczenie wobec trzeciego, podano je do wiadomości oznaczonemu trzeciemu lub przez publiczne ogłoszenia lub wręczono pełnomocnikowi dokument i ten był trzeciemu przedłożony,. pełnomocnictwo pozostaje w mocy wobec powyższych osób trzecich (lub ogółu), będących w dobrej wierze, w pierwszych dwóch wypadkach tak długo, dopóki im zgaśnięcia pełnomocnictwa w ten sam sposób nie zakomunikowano, a w trzecim dopóki nie zwrócono dokumentu mocodawcy lub go nie umorzono. VI . Skutek pełnomocnictwa. Akt prawny, zawarty w granicach pełnomocnictwa; rodzi prawa i obowiązki tylko w osobie mocodawcy, jeżeli był wyraźnie zawarty w imieniu mocodawcy lub to wynika z okoliczności, art. 1998, 1984 k. N„ § 1017 k. C. a.t § 164 k. c. n. Ponieważ zastępca objawia własną wolę, przeto jego wola i wiedza rozstrzyga w kwestjach zgodności woli z oświadczeniem, prawidłowości powzięcia i objawienia woli, interpretacji i t. p., dalej w kweśtji, czy strona o jakimś fakcie wiedziała lub powinna była wiedzieć. Jednak zastąpiony jest także stroną, spółdziałającą w pewnej mierze przy zawarciu aktu i dlatego mogą być wypadki, iż i jego wola wzgl. wiedza będą wchodzić też w rachubę. 1) I tak wedle pr. austrjackięgo możliwe jest zaczepienie aktu skutkiem błędu rńocodawcy, jeżeli on został wprowadzony w błąd i skutkiem tego udzielił pełnomocnictwa do zawarcia pewnego aktu z osobą, która go w ten błąd wprowadziła, a zastępca też znajdował się w błędzie 16 Wstęp do nauki prawa cywilnego.

﻿234 jednak nie został w ten błąd przez drugiego kontrahenta wprowadzony. Podobnie ma się rzecz z podstępem. 2) Mocodawca nie może zaczepiać aktu z powodu błędu zastępcy lub powoływać się na nieświadomość zastępcy co do istnienia pewnego stanu rzeczy, jeżeli udzielając pełnomocnictwa powinien był ten stan uwzględnić t. j. bądź nie udzielać pełnomocnictwa bądź dać inne instrukcje, § 166 ust. 2 k. c. n.; w tym bowiem wypadku nieskorzystanie przez mocodawcę ze znajomości prawdziwego stanu rzeczy pozostaje w związku przyczynowym z zawarciem Wzgl. treścią aktu (n. p. § 122 ust 2 k. c. n.). Niektórzy idą jeszcze dalej i n. p. przy nabyciu własności od niewłaściciela wymagają dobrej wiary nietyiko u zastępcy ale też u zastąpionego (Ehrenzweig), bez względu na to, czy w danym wypadku wiadomość zastąpionego pozostawała w związku przyczynowym z aktem, czy nie (mocodawca wiedział, że rzecz nie należy do sprzedawcy ale nie wiedział, że pełnomocnik właśnie tę rzecz kupi). Sądzę jednak, że to idzie za daleko. Oczywiście będzie wchodzić w rachubę zła wiara mocodawcy, jeżeli n. p. udzielił pełnomocnictwa do kupna oznaczonej rzeczy, o której wiedział, że nie należy do sprzedawcy. 3) Wreszcie zachowanie się zastąpionego może wchodzić w rachubę, gdy wedle danego prawa, n. p. austr., skutki oświadczenia 'zależą od zachowania się drugiej strony a w konkretnym wypadku mocodawca przez swe zachowanie się wywarł wpływ na treść aktu. N. p. wedle prawa austrjackiego druga strona może zaczepić umowę z powodu podstępu, którego dopuścił się wobec niej mocodawca lub. błędu, w który mocodawca (nie zastępca) drugą stronę wprowadzić Tak się ma rzecz wedle kodeksu napoleońskiego przy podstępie. VII. Działanie w cudzem imieniu bez pełnomocnictwa. Jeżeli zastępca działał bez pełnomocnictwa,

﻿235 lub je przekroczył, natenczas skutki prawne aktu tylko o tyle dotykają zastąpionego, o ile akt prawny zatwierdził wyraźnie lub milcząco, n. p. przez przysporzenie sobie korzyści, z aktu wynikających, art. 1998 ust. 2 k. N., § 1016 k. c. a., § 177 ust. 1 k. c. n. Pozatem tylko kodeks niemiecki wyraźnie stanowi, źe aż do zatwierdzenia lub jego odmowy akt pozostaje w zawieszeniu; druga strona może żądać oświadczenia co do zatwierdzenia ale może też akt odwołać, o ile o braku pełnomocnictwa nie wiedziała, §§ 177, 178 k. c. n. O tern zresztą p. niżej str. 244 nast. Jeżeli zatwierdzenie nastąpi, akt uważany jest za ważny ex tunc. Jeżeli zatwierdzenie nie nastąpi, wedle wszystkich trzech kodeksów akt jest bezskuteczny, a kwestja, czy druga strona ma pretensję o odszkodowanie (t. zw. interesse) do zastępcy, zależy od tego, czy ona o braku pełnomocnictwa wiedziała, czy nie. Tylko w drugim wypadku może ona żądać odszkodowania od zastępcy (§§ 1009,1035 k. c. a., art. 1382, 1997 k. N., § 179, 180 k. c. m). W wypadkach, gdy drugi może żądać odszkodowania, daje mu kodeks cywilny niemiecki oraz kodeks handlowy austrjacki (ten ostatni w swoim zakresie działania) nadto prawo wyboru między tern roszczeniem a roszczeniem o dopełnienie umowy przez pełnomocnika, § 179 k. c. n, art 55 k. h. a. Wysokość roszczenia o odszkodowanie obejmuje: wedle kodeksu austrjackiego interesse ujemne („szkoda wyrządzona działaniem mimo braku pełnomocnictwa"), wedle kodeksu napoleońskiego interesse dodatnie („rękojmia za to, co zostało zdziałane ponad pełnomocnictwo"), wedle kodeksu niemieckiego w zasadzie interesse dodatnie chyba, że zastępca o braku pełnomocnictwa sam nie wiedział, .(interesse ujemne), § 179 ust. 1 -i 2, lub był niewłasnowolnym częściowo a działał bez zgody zastępcy ustawowego ^wykluczenie odpowiedzialności wogóie), § 179 ust. 3 k. c. n.

﻿236 Tłumaczenie aktów prawnych. W ogólności, — Zasady kierujące; — Środki interpretacji. I. Tłumaczeniem czyli interpretacją aktu prawnegonazywamy czynność umysłową, której zadaniem jest ustalenie treści aktu prawnego. Niezawsze bowiem treść aktu wynika jasno i niedwuznacznie z oświadczenia stron. Oświadczenie woli następuje bowiem za pomocą słów, znaków konwencjonalnych lub czynności konkludentnych, które niejednokrotnie można rozumieć w różny sposób, zależnie od tego, jakie znaczenie przyzna się tym słowom, znakom lub czynnościom ze względu na zasady językowe, zwyczaje miejscowe lub przyzwyczajenia strony, oświadczającej wolę. Nieraz też, mimo prawidłowego powzięcia i oświadczenia woli (bez błędu, przymusu i t p.), treśćaktu jest dlatego niejasna, bo strony same nie zdawały sobie dostatecznie sprawy z tych skutków prawnych, jakie chcą wy wołać, jakkolwiek n. p. co do gospodarczych celów aktu były zupełnie zorjentowane i zgodne. W tych wszystkich wypadkach zależy dopiero od interpretacji aktu, jakie skutki prawne akt ten wywoła. Potrzeba interpretacji aktów prawnych wynika z natury rzeczy i przepisywać jej nie potrzeba. Aby jednak interpretacja była dobra, aby doprowadzała do wyników, zgodnych z intencją stron a zarazem czyniła zadość wymogom bezpieczeństwa prawnego i zapatrywaniom ogółu na to, co słuszne i sprawiedliwe, nie wystarczy pozostawić jej wyłącznie tylko osobistym zdolnościom, doświadczeniu i wiedzy tłumaczącego (którym w ostatnim rzędzie jest zawsze sędzia), lecz wskazanem jest podać mu pewną metodę interpretowania. Ustalenie tej metody t. j. wskazanie przewodnich myśli interpretacji i drogi, którą należy postępować, jest rzeczy

231 — nauki, jednak kodeksy zawierają pod tym względem także pewne wskazówki. Kodeks niemiecki podaje ogólną zasadę co do tłumaczenia aktów prawnych w części ogólnej* kodeks napoleoński i austrjacki, które części ogólnej nie tera, nawet bardziej szczegółowo, przy kontraktach lub rozporządzeniach ostatniej woli, możliwe jest jednak analogiczne stosowanie tych przepisów do interpretacji innych aktów. II. Zasadą kierującą w obecnem prawie jest, że nie należy trzymać się niewolniczo znaczenia Wyrazów; lecz trzeba badać prawdziwą wolę oświadczającego (art. 1156 k. N., § 914 k. c. a., § 133 k. c. n.). Należy jednak uczynić różnicę między aktami dwustronnemi (umowami) oraz wogóle oświadczeniami skierowanemi do pewnego adresata z jednej strony a oświadczeniami nie skierowanemi do pewnego adresata z drugiej. W pierwszym wypadku należy uwzględniać także osobę ądresata oświadczenia i tłumaczyć je nie jedynie tak, jak je rozumiał oświadczający, lecz zarazem tak, jak je rozumiał a przynajmniej mógł był rozumieć adresat. Przy umowach, składających z dwóch- zgodnych, oświadczeń woli należy badać sęólną wolę obu stron, t. zn. nadawać oświadczeniom takie znaczenie, jakie mogły do nich przywiązywać .obie strony (art. 1156 k. N., § 914 k. c. a.). Natomiast przy oświadczeniach, nie skierowanych do żadnego adresata (okupacja, .testament), rozstrzyga wyłącznie to znaczenie, jakie do oświadczenia przywiązywał sam oświadczający, byleby ono wogóle mogło się zmieścić w brzmieniu oświadczenia. Czynność tłumaczącego akt prawny nie kończy się na wyjaśnieniu brzmienia oświadczenia. Ma óna w razie potrzeby uzupełniać lub poprawiać samo powzięcie woli, jeżeli strony niezbyt jasno i precyzyjnie zdawały sobie sprawę z tego, co należy oświadczyć, ażeby pewien skutek

238 osiągnąć. Dlatego wolno, uwzględniając intencję stron; i charakter całego aktu, poprawić nazwę aktu (legat zamiast powołania do dziedziczenia, kupno zamiast zamiany, najem zamiast kupna i t. p.)k wolno uzupełniać oświadczenie klauzulami, zwyczajnie przyjętemi (art. 1160 k. N,), wolno warunkom i zastrzeżeniom nadawać znaczenie, jakie wypływa z całości aktu (art. 1161 k. N.), wogóle wolno nadawać oświadczeniom takie znaczenie, aby miały skutek (art. 1157 k. N., § 655 in fine k. c. a,). III. Jako środki interpretacji służą nietyjko Ogólne prawidła językowe, ale także zwyczaje miejscowe lub panujące w sferach, do których oświadczający lub on i adresat należą, dalej także pewne okoliczności, towarzyszące aktowi (poprzednie pertraktacje, korespondencja* anonse i prospekty, zwyczaje osobiste i t. p,, art, 1163, 1164 k. N.). Zwłaszcza jeżeli chodzi, przy oświadczeniach skierowanych do adresata oraz umowach, o zbadanie przypuszczalnej woli stron lub o ustalenie znaczenia, które adresat mógł i powinien był za właściwe przyjmować,, wielką rolę odgrywają zwyczaje miejscowe, n. p. zwyczaje przyjęte w sferach kupieckich czyli t zw. usance han^dlowe i t. p. (art. 1159 k. N„ 863 k. c. a.). Co do sposobu używania tych' środków, to nowsze ustawy, pozostawiając zresztą wielką swobodę sędziemu, dają mu ogólną wskazówkę, że przy aktach obrotowych powinien oświadczeniu takie nadawać znaczenie, jakie odr powiada zasadom dobrejwiary i zwyczajom uczciwego obrotu, § 157 k. c. n., § 914 k. c. a., art. 6, 1134, 1136 k. N. Kodeks napoleoński zawiera nadto specjalną regułę interpretacyjną, że w razie wątpliwości tłumaczyć należy umowę przeciwko temu, kto zobowiązanie sobie zastrzegł a na korzyść zobowiązującego się, (art. 1162), zaś kodeks austrjacki przyjmuje tę zasadę odnośnie do zobowiązań jednostronnych, przy dwustronnych zaś tłumaczyć

﻿239 każę wyraz dwuznaczny na niekorzyść tej strony, która go użyła, § 915. Wreszcie rozsiane są po kodeksach liczne konkretne reguły interpretacyjne, t.j. przepisy, wskazujące, jakie znaczenie należy przywiązywać do oświadczeń oznaczonej, jednak w szczegółach niezupełnie jasnej treści (n. p. §§ 554— 559, 607, 608, 610, 615 ust. 2, 655 nast., 681—683 i i. k. c. a., §§ 2066 — 2073 i i. k. c. n., art. 533 — 536, 1019, 1020, 1023, 1122 i i. k. N.). O bezskuteczności aktów prawnych. ■Przyczyny i rodzaje bezskuteczności aktów prawnych w ogólności.— Akty nieważne z samego prawa. — Akty podle-Akty nieistniejące. — Akty niezupełne.—Akty częściowo (względnie) gające zaczepieniu. — bezskuteczne. I. Prawo przedmiotowe odmawia skuteczności działaniom ludzkim, które przedstawiają się wprawdzie zewnętrznie jako objawy woli wywołania skutków prawnych, jednak nie czynią zadość wszystkim ustawowym wymogom. Te wymogi odnoszą się do zdolności prawnej, uprawnienia do rozrządzania i zdolności do działania stron, do sposobu i formy oświadczenia woli, do istnienia, prawidłowego powzięcia i oświadczenia woli, do treści aktu prawnego. Zależnie od doniosłości braku wymogu ze względu na podstawowe zasady prawa, porządek publiczny i interes stron z jednej a wielkość niekorzyści, mogących wyniknąć z nieważftości aktu dla stron i osób trzecich z drugiej strony, prawo zna różne stopnie bezskuteczności aktów prawnych i różne sposoby jej urzeczywistnienia. Najogólniej można podzielić akty bezskuteczne na akty całkiem (bezwzględnie) bezskuteczne i akty częściowo (względnie) bezskuteczne. Pierwsze nie od-

﻿240 noszą wcale skutków prawnych przez strony zamierzonych i są bezskuteczne wobec wszystkich osób, przyczem jednak bezskuteczność ta niezawsze następuje ipso jurę, lecz nieraz zależy do pewnego stopnia od woli stron. Drugie odnoszą w zasadzie skutki prawne, ale bądź tylko niektóre, bądź wobec pewnych osób uważane są za niezawarte. Akty całkiem bezskuteczne można dzielić w różny sposób i ani terminologia ani systematyka nie są w tym względzie tak ustalone, aby można uznać jakiś podział za przyjęty przeważnie w nauce. Najbardziej uzasadnionym wydaje się podział na akty nieistniejące i akty nieważne, wśród których można znowuż odróżniać akry nieważne z samego prawa, akty podlegające zaczepieniu i akty niezupełne. Różnica między aktami nieistniejącemi a aktami nieważnemi polega na tem, że pierwsze nie wywołują wogóle żadnych skutków prawnych, drugie natomiast nie wywołują skutków prawnych, zamierzonych przez strony wedle treści aktu, mogą jednak mimoto wywołać inne, drugorzędne skutki prawne. N. p. dzieci zrodzone z małżeństwa nieważnego w pewnych wypadkach mają stanowisko dzieci prawych, z nieważnego aktu obligacyjnego może wyniknąć zobowiązanie naturalne i t. p. Różnica między aktami nieważnetui z samego prawa, aktami podlegającemi zaczepieniu i aktami niezupełnemi polega na tem, że pierwsze są bezskuteczne ipso jurę, drugie są bezskuteczne tylko w razie zaczepienia a trzecie przeciwnie są skuteczne tylko w razie zatwierdzenia. II. Akt. nie i stn i e ją cy jest tó taka czynność ludzka, która według zamiaru działającego lub innych osób przedsiębraną została wprawdzie w zamiarze wywołania skutków prawnych, której jednak brak istotnego wymogu do pojęcia aktu prawnego wogóle lub aktu prawnego danego rodzaiu. 1 tak: -

﻿241 1. Istotnym wymogiem pojęcia każdego aktu prawnego wogóle jest istnienie woli wywołania skutków prawnych a przynajmniej taki stan rzeczy, aby działanie ludzi można uważać za przejaw woli wywołania pewnych skutków prawnych. Oświadczenie nie na serjo, n. p. dla żartu lub przykładu, oświadczenie pod przymusem fizycznym, oświadczenie niezrozumiałe nie jest żadnym aktem. 2. Jeżeli prawo wymaga spełnienia pewnej formy, natenczas istotnym wymogiem uznania działania ludzkiego za taki akt powinno być dopełnienie tej formy, bo brak jej odrazu, zewnętrznie rzuca się w oczy. Jednak tylko w niewielu wypadkach nauka i praktyką a nawet ustawa akt, któremu brak przepisanej formy, uważa za zupełnie nieistniejący. Odnosi się to do aktów szczególnie uroczystych, gdzie forma ma szczególnie doniosłe znaczenie, jak zawarcie małżeństwa lub testament. 3. W pewnych wypadkach, gdy oprócz oświadczenia woli jednej strony potrzeba do pojęcia aktu oświadczenia woli drugiej strony, albo jakiegoś procesu zewnętrznego (tradycji i t. p.), niema aktu, dopóki te istotne części składowe aktu do oświadczenia woli nie przystąpią, co jednak nie wyklucza, że to oświadczenie woli przedstawiać się może jako inny akt prawny, n. p. jako oferta, umowa o zawarcie kontraktu w przyszłości i t p. 4. Wreszcie treść poszczególnych aktów prawnych musi obejmować istotne dla tych aktów punkty, n. p. przy darowiźnie oznaczenie osoby obdarzonego i przedmiotu darowizny, przy kontrakcie kupna—sprzedaży oznaczenie przedmiotu i ceny kupna i t p. W braku oświadczenia co do tych lub co do jednego z tych punktów niema aktu. 111. Nieważnym z samego prawa jest akt, sprzeciwiający si^ zakazowi ustawy lub nie odpowiadający

﻿242 warunkom wymaganym w interesie ogółu pod nieważnością. Tu należą w szczególności: 1. Małżeństwo, zawarte wbrew przeszkodzie juris public i (n. p. między krewnymi w pewnym stopniu). 2. Akty nie posiadające wymaganej przez ustawę formy (z wyjątkiem małżeństwa i testamentu, o których była mowa wyżej pod II, 2.). N. p. darowizny między małżonkami bez aktu notarjalnego, akty, do których wymagana jesl' forma pisemną, zawarte ustnie i t. p. 3. Akty, których treść jest niedozwolona lub przeciwńa dobrym obyczajom. O ile ustawa wprost nie sankcjonuje wadliwego aktu nieważnością, należy badać, czy zakaz wzgl. wymóg pozytywny uzasadniony jest publicznym interesem lub ogólnemi względami porządku prawnego. I tak n. p; za nieważne ipśo jurę należy uznać akty zdziałane przez osoby prawne a wykraczające poza zakres ich zdolności prawnej, gdyż ograniczenia tej ostatniej podyktowane są przeważnie względami na dobro publiczne. 4. Tylko wedle prawa austrjackięgo i niemieck. akty, zawarte przez osoby zupełnie niezdolne do działania. 5. Tylko wedle kodeksu niemieckiego akty prawne jednostronne zdziałane w imieniu drugiego bez pełnomocnictwa lub przez osoby małoletnie lub ograniczone w własnowolności bez potrzebnego zezwolenia zastępcy ustawowego, z wyjątkami, określonymi w §§ 111 i 180 k. c. ń., wreszcie takież oświadczenia jednostronne małoletnich lub ograniczonych we własno wolności, jeżeli wprawdzie było zezwolenie zastępcy ustawowego, jednak przy złożeniu oświadczenia nie przedłożono go na piśmie adresatowi a ten z tej przyczyny akt bez niepotrzebnej zwłoki ząkwestjonował, § 111 zd. 2 k. c. n. Nieważność z samego prawa następuje w zasadzie ipso jurę, nie potrzeba orzeczenia nieważności przez sąd. Od tej reguły są jednak wyjątki wtedy, gdy nieważność

﻿243 aktu pociąga za sobą wielką szkodę interesowanych lub> ogółu. Wówczas prawo wymaga sądowego stwierdzenia nieważności a dopóki to nie nastąpi, akt jest na razie zupełnie skuteczny. Nieważność może jednak wówczas zarzucać każdy a także można dochodzić jej z urzędu. Ma to miejsce n. p. przy małżeństwie, zawarłem mimo istnienia przeszkody juris pub lici, art. 60 al. 2 pr. m., § 1329 k. c. n., §§ 93, 94 k. c. a. Pozatem i w tych wypadkach, w których nieważność następuje ipso jurę, w razie sporu sąd może o niej orzekać. Ale to nie jest wówczas warunkiem urzeczywistnienia nieważność!, lecz wynikim zasady, że nikt nie może sam sobie wymierzać sprawiedliwości. Akt bezwzględnie nieważny nie może być nigdy uwążniony przez zatwierdzenie ze strony osób interesować nych lub osób trzecich. Nawet jeżeli odpadnie powód nieważności, akt musi być ponownie zawarty, aby mógł wywołać skutki prawne, por. § 141 k. c. n. W tym wypadku może jednak prawo pozytywne wyjątkowo postanowić, że skutki te cofają się wstecz, aż do chwili zawarcia aktu nieważnego, por. n. p. § 88 zd. ost. k. c. a. Wreszcie akt, nieważny z samego prawa, nigdy nie może stać‘się ważnym przez upływ czasu. Natomiast akt nier ważny może wywołać skutki prawne jako akt innego rodzaju, jeżeli posiada wszelkie wymogi tęgo ostatniego a można przypuszczać, że to. odpowiada woli stron. Jest to t. zw. konwersja, por. § 140 k. c. n. IV. Do aktów, podlegających zaczepieniu należą akty, którym brak wymogu ważności podyktowanego nie interesem ogółu, lecz interesem pewnej osoby tak, że nieważność ma być tylko środkiem ochrony jej interesów. W szczególności podlegają zaczepieniu: 1 Małżeństwo zawarte wbrdw przeszkodzie jurisprivati (n. p. brak zezwolenia zastępcy ustawowego, wiek

﻿244 niedostateczny wedle k. c. a. i pr. m„ brak woli zawarcia małżeństwa wedle k. c. n.). 2. Akty, dotknięte wadami w powzięciu lub oświadczeniu woli, jak przymus psychiczny i błąd. 3, Tylko wedle kodeksów napoleońskiego i austrjackiego akty obrotowe, zawierające pokrzywdzenie jednej strony w stosunku do drugiej poza pewną miarę (t. zw. laesio enormis), wreszcie 4. Tylko wedle kodeksu napoleońskiego akty zawarte, przez osoby zupełnie lub' częściowo niezdolne do działania 'bez zezwolenia zastępcy ustawowego, akty żony, dotyczące majątku, podlegającego użytkowaniu męża, bez tegoż zezwolenia (por. art. 188 k. c. p.), akty rozrządzenia prawami osoby trzeciej bez jej zezwolenia (por. art. 1599 k. N. i odnośną jurysprudencję). Formą zaczepienia jest wedle kodeksu napoleońskiego i austrjackiego zawsze skarga (lub ekscepcja) sądowa, wedle kodeksu niemieckiego z reguły jednostronne pozasądowe oświadczenie zaczepienia, wyjątkowo skarga sądowa (n. p. przy małżeństwie, § 1341). Akty, podlegające zaczepieniu, mogą uzyskać zupełną ważność przez zatwierdzenie ze strony tej osoby, która ma prawo je zaczepić oraz przez przedawnienie prawa zaczepienia względnie wskutek upływu terminu prekluzyjnego, w ustawie do zaczepienia zakreślonego, n. p. art. 1304 k. N., § 1339 i i. k. c. n., § 1487 k. c. a. V. Akty niezupełne (o skuteczności, pozostającej w zawieszeniu). W wypadku, gdy do ważności aktu oprócz oświadczenia woli osób zawierających akt potrzeba jeszcze oświadczenia woli osoby trzeciej, akt jest niezupełny tak dfugo, dopóki to brakujące oświadczenie woli osoby trzeciej nie nastąpi. Niekiedy prawo pozytywne traktuje takie akty taksamo, jak n. p. akty zawarte pod wpływem błędu, t. zn. zalicza je do aktów, podlegających zaczepienia

﻿245 ze strony tej osoby, której zezwolenia brakowało lub nawet samychże stron akt zawierających. W ten sposób n. p. traktują wszystkie trzy kodeksy małżeństwo, zawarte bez zezwolenia zastępcy ustawowego jednego z małżonków, w ten sposób też traktuje kodeks napoleoński względnie kodeks cywilny Kr. Polskiego wszelkie akty prawne zawarte przez osoby niezdolne do działania bez zezwolenia zastępcy ustawowego, akty żony, zawarte bez potrzebnego w danym wypadku zezwolenia męża i t p. W innych wypadkach akt niezupełny jest na razie bezskuteczny, może jednak stać się skutecznym w całej pełni, jeżeli go osoba, której zezwolenia brakowało, później zatwierdzi, art 1998 ust. 2, 1239 k. N.. §§ 865, 1016 k. ę. a., §§ 108, 177 i i. k. c. n. Do aktów niezupełnych, których skuteczność pozostaje w takim stanie zawieszenia należą n. p.: 1. Wedle wszystkich trzech kodeksów akty, zawarte w imieniu osoby trzeciej a bez pełnomocnictwa. Na równi z takiemi aktami należałoby też m. zd. traktować akty, zawarte przez organa osoby prawnej i dla niej ale z przekroczeniem statutowego zakresu działania. Skoro bowiem organ przekracza swój zakres działania, czynność jego nie jest już czynnością osoby prawnej, lecz czynnością zastępcy działającego bez pełnomocnictwa. 2. Tylko wedle kodeksów austrjackiego i niemieckiego akty, zawarte przez osoby małoletnie lub częściowo ubezwłasnowolnione bez potrzebnego w danym wypadku zezwolenia zastępcy ustawo wego lub sądu opiekuńczego, akty zawarte przez gminy, kościoły i t. p. osoby prawne prawa publicznego bez potrzebnego zezwolenia administracyjnego władz przełożonych. 3. Tylko wedle kodeksu niemieckiego akty zawarte przez żonę bez potrzebnego zezwolenia męża (kodeks napoleoński zalicza je do aktów podlegających zaczepieniu,

wedle kodeksu austrjackiego zaś należy je zaliczyć do aktów względnie, t. j. wobec męża, bezskutecznych, p. niżej pod VI). Jeżeli akt (1—3) jest jednostronny i nie jest skierowany do pewnego adresata, natenczas wedle kodeksu napoleońskiego i austrjackiego w obec braku specjalnych postanowień przed zatwierdzeniem nie wywołuje zamierzonych skutków prawnych, jednak w razie zatwierdzenia staje się skutecznym (ex tunc) także wobec osób trzecich. Natomiast kodeks niemiecki uznaje takie akty za nieważne z samego prawa (§§ 111 zd. 1, 180 zd. 1, 1398). Akty jednostronne, skierowane do pewnego adresata, można wedle kodeksu austrjackiego i napoleońskiego, również wobec braku specjalnych postanowień, traktować analogicznie do umów. Natomiast wedle kodeksu niemieckiego są one również nieważne z samego prawa, a analogiczne stosowanie przepisów o umowach dopuszczalne jest tylko przy oświadczeniach, złożonych w imieniu trzeciego bez pełnomocnictwa, jeżeli spełnione są warunki § 180 zd. 2 i 3. Wedle wszystkich trzech kodeksów oświadczenia jednostronne skierowane do pewnego adresata, a .złożone w imieniu osoby trzeciej bez pełnomocnictwa, w pewnych wypadkach mogą rodzić obowiązek odszkodowania lub nawet dopełnienia po stronie zastępcy, (por. wyżej str. 235). Jeżeli akt jest dwustronny t j. umową, natenczas strony zwykle wyraźnie czynią jego skuteczność zawisłą od zatwierdzenia osoby, w której zastępstwie działano lub której zezwolenie jest wymagane a z reguły taką wolę należy przyjąć za wyrażoną milcząco wtedy, gdy obie strony o braku pełnomocnictwa wzgl. o potrzebie i braku zezwolenia wiedziały, por. §§ 178 zd. 2 in fine i 109 k. c. n. Wówczas należy uważać akt za zawarty pod warunkiem, że go osoba lub władza, powołana do zatwierdzenia zechce zatwierdzić.

﻿247 W przeciwnym razie, t. j. jeżeli osoby zawierające akt niczego nie postanowiły a zarazem druga strona o braku pełnomocnictwa wzgl. o potrzebie łub braku zezwolenia nie wiedziała, stanowisko kodeksów jest różne. Co do kodeksów napoleońskiego i austrjacki ego, to naogół przebija z nich tendencja związania drugiej strony i uzależnienia skuteczności aktu jedynie od woli osoby trzeciej, do zatwierdzenia powołanej lub nawet tej strony, która do swych oświadczeń zezwolenia innej osoby potrzebuje. I tak skuteczność aktów prawnych zawartych w imieniu osoby trzeciej a bez pełnomocnictwa, wedle brzmienia art. 1998 ust. 2 k. N. i § 1016 k. c. a. („zobowiązani^* osoby zastąpionej) zależy tylko od zatwierdzenia osoby zastąpionej, z czego wynikałoby, że aż do odmówienia tego zatwierdzenia druga strona jest bezwzględnie wiązana Nie ulega jednak wątpliwości, że jest to dla tej strony rozstrzygnięcie bardzo surowe i względy słuszności nakazują dać jej bądź prawo odstąpienia bądź zmuszenia osoby trzeciej W prawie austrjackiem możnaby do oświadczenia się. analogicznie zastosować § 865, o którym mowa niżej, i przyznać stronie drugiej prawo żądania w sądzie wyznaczenia zastąpionemu terminu do zatwierdzenia. Akty zawarte przez małoletniego albo ograniczonego w wlasnowolności bez zezwolenia zastępcy ustawowego (traktowane w kodeksie napoleońskim jako wiążące obie strony a tylko podlegające zaczepieniu ze strony niewtasnowolnego lub jego zastępcy), wedle kodeksu austrjaćkiego wiążą tylko drugą stronę bezwzględnie; przyczem jednak kodeks nadaje jej prawo żądania wyznaczenia przez sąd czasokresu do zatwierdzenia ze strony zastępcy ustawowego z tym skutkiem, że w razie bezowocnego upływu tego czasokresu staje się wolną, § 865 k. c. a. Co do aktów, zawartych przez gminy i inne osoby

﻿248 prawne prawa publicznego a wymagających wyższego zatwierdzenia, kodeks austrjacki odsyła do postanowień administracyjnych i statutowych, § 866. Ponieważ te ostatnie nie normują jednak skutków takiego aktu przed zatwierdzeniem wobec drugiej strony, przeto sądzę, że należy analogicznie stosować przepis § 865 o umowach małoletnich. Kodeks niemiecki traktuje jednakowo akty wymienione wyżej str. 245 pod 1, 2 i 3, o ile chodzi o związanie drugiej s/rony. Stanowi mianowicie, że druga strona, o ile przy zawarciu aktu o braku pełnomocnictwa wzgl. o por trzebie lub braku zezwolenia osoby trzeciej nie wiedziała, może przed zatwierdzeniem od umowy odstąpić, §§ 178, 109, 1830, 1397. Ponadto druga strona ma prawo wezwać zastąpionego, żastępcę ustawowego lub męża do udzielenia zatwierdzenia (względnie dostarczenia zatwierdzenia sądu opiekuńczego) z tym skutkiem, że w razie bezowocnego upływu dwóch tygodni od dnia otrzymania wezwania uważać należy, że zatwierdzenia odmówiono, §§ 177, 108, 1829, 1396. Okazuje się z tego, że kodeks niemiecki uwzględnia w całej pełni słuszny interes drugiej strony, która nie powinna pozostawać zbyt długo w niepewności co do skuteczności aktu niezupełnego. Zatwierdzenie aktu niezupełnego może nastąpić w sposób wyraźny lub dorozumiany. W pewnych wypadkach prawo stanowi, że na równi z zatwierdzeniem pozostaje osiągnięcie korzyści z aktu przez osobę, do zatwierdzenia uprawnioną (n, p. art 1239, 1998 k. N., § 1016 k. c. a., § 177 k. c. n.) a jeżeli wymóg zatwierdzenia ustanowiony jest w interesie jednej ze stron (n. p. małoletniego) przez tę stronę (n. p. art. 1241 k. N., § 1424 k. c. a.). Według kodeksu niemieckiego akt zawarty przez małoletniego bez zezwolenia zastępcy ustawowego lub sądu staje się skutecznym, jeżeli małoletni dopełni go środkami, służącemi mu do dyspozycji, § 110 (według prawa austrjackiego akt

﻿- 249 małoletniego wogóle nie potrzebuje zatwierdzenia zastępcy, jeżeli odnosi się do t. zw, wolnego majątku, por. § 246 in fine k. c. a.). Wreszcie wedle obu kodeksów, austriackiego i niemieckiego sam małoletni może po dojściu do pełnoletności akt zatwierdzić, § 1829 k c. n., orz. austr. Najw. Tryb, z 15/11 1870 G. U. n. 3711. Zatwierdzenie, zgodnie z intencją zatwierdzającego i według przyjętego powszechnie w nauce i judykaturze zapatrywania, działa wstecz (uzupełnia akt prawny ex tunc, por. § 184 k. c n.). Dlatego też nie można uważać aktów, zależnych od zatwierdzenia, za jednostronną ofertę drugiej strony (t. j. tej, która zatwierdzenia nie potrzebuje). Zatwierdzenie jednak nie może uchylić rozrządzeń, które dokonane zostały przez osobę uprawnioną do zatwierdzenia lub w dro dze egzekucji i t. p. w czasie między zawarciem aktu niezupełnego a zatwierdzeniem, (por. § 184 ust. 2 k. c. n.), gdyż zatwierdzający jest w chwili zatwierdzenia swojem poprzedniem oświadczeniem wiązany i nie może przez zatwierdzenie aktu, który w chwili dokonania tych rozrządzeń jeszcze nie był skutecznym, pozbawić osoby trzeciej praw, poprzednio ważnie nabytych. VI. Akty częściqwo bezskuteczne (względnie bezskuteczne). Są to akty prawne, które w zasadzie wiążą strony i odnoszą odrazu i stanowczo skutek prawny, jednak bądź nie odnoszą wszystkich skutków, przez strony zamierzonych, bądź nie są skuteczne w obec pewnych osób. 1 tak akt rozrządzenia, dokonany przez osobę nieuprawnioną, n. p. przez niewłaśćiciela, jest ważny i wiąże strony, które go zawarły. Sprzedawca rzeczy cudzej obowiązany jest ją oddać a jeżeli później nabędzie jej własność, nie może żądać żwrotu skargą o.własność od nabywcy (§ 366 k. c. a.). Jeżeli prawdziwy właściciel odbierze rzecz nabywcy, ten ostatni ma do sprzedawcy roszczenia z tytułu ewikcji, które 17 Wstęp do nauki prawa cywilnego.

opierają się na ważnym kontrakcie. Wedle prawa austriackiego i niemieckiego akt taki tylko wobec właściciela jest bezskuteczny i to o tyle tylko, o ile nabywca nie może się powołać na ochronę dobrej wiary (§ 367 k. c. a,, § 932 k; c. n. i przepisy o ochronie zaufania do ksiąg gruntowych). Jedynie tylko kodeks napoleoński stanowi, że kontrakt kupna sprzedaży rzeczy cudzej także między stronami może być unieważniony (art. 1599 p. wyżej str. 244). Do aktów częściowo (względnie) bezskutecznych należą dalej: rozrządzenia zdziałane przez osoby, których prawo jest ograniczone warunkiem lub czasokresem (art. 442, 527 k. c. a., art. 37 pr. hip. z r. 1818, § 161 k. c. n.); akty prawne zdziałane na szkodę wierzycieli (art. 1167 k. N., § 29 niem. o. k., § 27 austr. o. k., przepisy niem. i austr. u. o zaczepienip; zapłata, dokonana przez właściciela zastawu do rąk wierzyciela bez zgody tego, kto uzyskał na tej pretensji prawo nadzaśtawu (por. § 445 k. c.a., art. 1242 k. N.); rozrządzenia dokonane przez właściciela rzeczy wbrew zakazowi sądu egzekucyjnego, (§ 384 austr. ord. egz.) i t. p. Sposób urzeczywistnienia tej bezskuteczności i rozmiar tejże są różne, zależnie od pozytywnego przepisu ustawy. W pewnych wypadkach bezskuteczność istnieje ipso jurę od początku (n. p. § 384 austr. ord. egz.), w innych następuje po pewnym upływie czasu ipso jurę (n. p. zbycie prawa czasowo ograniczonego) w innych trzeba wytoczenia skargi o uchylenie (skutków) aktu (art 1167 k. N., § 43 austr., §§ 29 i 37 niem. o. k. oraz § 256 p. c. n. i t p.). Akt bezskuteczny wobec pewnych osób, może stać się zupełnie skutecznym (konwalidacja) za ich zgodą. Ta zgoda może się objawić bądź przez zatwierdzenie aktu (por. § 185 k. c. fl.), ląądź przez zrzeczenie się roszczenia o uznanie aktu za bezskuteczny. Konwalidacja rozrządzenia rzeczą cudzą może też nastąpić przez to, że osoba, która rozrządziła prawem nieswojem, później nabędzie to prawo

﻿251 albo, że osoba uprawniona zostanie jej dziedzicem odpowiadającym bez ograniczenia za zobowiązania spadkodawcy, (§ 185 k. c. n., §§ 366, 547, 1462 k. c. a. i jurysprudencja francuska, por. Planioi, II nr. 1473). Do częściowej bezskuteczności zaliczyć też można t. zw. nieważność późniejszą albo raczej późniejsze uchylenie aktu prawnego, n. p. odwołanie darowizńy z przyczyn w ustawie przewidzianych i t. p. O czynnościach i zdarzeniach prawnych w ściślejszem znaczeniu. ■Czynności prawne. — Zdarzenia prawne. —Zdarzenia przypadkowe.— Siła wyższa. , L^Czy n n ości prawne (w ściślejszem znaczeniu). Nalecą tu czynności t. £ świadome działania i zaniechania ludzkie, dozwolone lub zabronione, które, jakkolwiek nie są przedsiębrane w celu wywołania skutków prawnych, to jednak skutki takie wywołują. Niektóre z nich, n. p. czynności zabronione, czyli delikty, lub sprzeczne z dobrem i obyczajami, odgrywają dużą rolę w życiu prawnem, jako uzasadniające odpowiedzialność za wyrządzoną szkodę. Warunki zaistnienia, rozmiar i sposób urzeczywistnienia tej odpowiedzialności określa prawo obligacyjne (por. art. 1382 k. N., § 1295 k. c. a„ §§ 823—826 k. c. n.). Z czynności dozwolonych należą tu różne niesamoistne oświadczenia, n. p. zawiadomienia, wezwania, doniesienia o wadach przedmiotu umowy i t. p., do których analogicznie można stosować szereg zasad, właściwych aktom prawnym, jak n. p. dotyczących zdolności do działania, sposobu traktowania przymusu i błędu i t. p. Dalej należą tu czynności realne, jak n. p. przerobienie, znalezienie, wybór stałego miejsca zamieszkania i Ł p.

﻿252 Skutki prawne tych czynności objawiają się w dziedzinie prawa osobowego, rzeczowego, obligacyjnego lub spadkowego i dokładne ich omówienie należy już do szczegółowego wykładu tych działów prawa cywilnego. II. Zdarzeniami prawnemi (w ściślejszem, znaczeni) są wszelkie zaszłości (zmiany, procesy) w świecte zewnętrznym, które nie są świadomemi, czynnościami ludzkiemi, jednak wywołują skutki prawne, jako to powstanie, zmianę lub zgaśnięcie praw i obowiązków. Takiemi zdarzeniami są n, p. urodzenie się i śmierć człowieka, powstanie nowej lub zniszczenie istniejącej rzeczy, czyny ludzi niepoczytalnych, czyny zwierząt, zmiany w przyrodzie jak n. p, opuszczenie dotychczasowego koryta przez rzekę, spalenie się lasu od iskry lokomotywy, wydarzenia w ruchu przedsiębiorstw, n. p. wykolejenie się pociągu, wreszcie upływ pewnego czasokresu. W obszerniejszem znaczeniu pojęciem zdarzenia prawnego obejmujemy też akty prawne i czynności prawne. W dalszym ciągu używam tego pojęcia w ściślejszem znaczeniu. iIIJ^ Zdarzenie prawne może być bądź wywołane świadojn^ czynnością ludzką, pozostającą z niem w uznanym przez prawo związku przyczynowym, bądź może być p r z ypadkowe t. j. z żadną świadomą czynnością ludzką w takim związku nie pozostające. Pojęcie związku przyczynowego z czynnością ludzką, wykluczającego przypadkowość, w praktyce nienastręczające zwykle trudności, w teorji nie łatwo da się określić. Cofając się od zdarzenia prawnego wstecz, napotykamy bowiem cały łańcuch przyczyn, wśród których może się znaleźć i jakaś świadoma czynność ludzka, jednak od danego zdarzenia tak odległa, że pra o nie może go uznać za spowodowane właśnie tą czynnością. Zwykłe za wywołane czynnością Judzką uważa się tylko te zdarzenia, które w normalnym toku rzeczy z takiej czynności wynikają (teorja objektywna) albo te tylko, które działający

﻿253 mógł i powinien był przewidzieć (teorja subiektywna), por. n p. § 1319 k. c. a., § 836 k. c. n. Różnica między zdarzeniami prawnemi wywołanemi czynnością ludzką a przypadkowemi odgrywa zwłaszcza wielką rolę przy wynagrodzeniu szkody. Zwykle obowiązek ten powstaje w razie wyrządzenia szkody czynnością ludzką, jeżeli zarazem działającemu można przypisać winę (por. art. 1382 k. N.. 1295 k. c. a., § 823 k. c. n.). W pewnych jednak wypadkach wystarcza spowodowanie szkody chociażby bez winy (n, p. §§ 1310 k, c. a., 828 k. c. n.^ w innych wreszcie nakłada ustawa na pewne osoby obowiązek wynagrodzenia szkody przypadkowej lub zawinionej przez inną osobę (n. p. art. 1384, 1385, 1386, 1952 k. N., §§ 1313a —1318 k. c. a., austrjącka ustawa o odpowiedzialności kolei za uszkodzenia cielesne z 5/111 1869 nr. 27. dz. u. i austr. ustawa automobilowa z 9/VlII 1908 nr. 162 dz. u.; §§ 833, 835 k. c. n„ niemiecka ust. o odpowiedzialności kolei, kopalń, fabryk i t. p, za uszkodzenia cielesne z 7/VI 1871, niem. ust. automobilowa z 3/V 1909 także art. 5 i 84 polskich przepisów przewozowych z 24/1 1920 nr 16 dz. u. Rz. P.). iy. W wypadkach, w których zdarzenia przypadkowe wywWują skutki prawne (obowiązek wynagrodzenia szkody, utratę prawa przez zaniedbanie terminu i i, p^ skutki te nie następują lub mogą być uchylone drogą restytucji, jeżeli zdarzenie spowodowała siła wyższa (vis maior), art. 1148 k. N„ § 2 austr. ust. o odpoW. kolei z 5/1II 1869, §§ 701, 203 i 1996 k. c. n. oraz § 1 niem. ust. o odpówiedzialnośći z 7/Vl 1871, art. 84 polsk. przepisów przewozowych z 24/1 1920. Określenie pojęcia siły wyższej pozostawiają ustawy nauce i judykaturze. W nauce niemieckiej reprezentowane są dwa kierunki co do sposobu określenia siły wyższej: jeden zwraca uwagę na objektywne momenty i j. rodzaj i natężenie przyczyny i ogranicza pojęcie siły

﻿254 wyższej do wypadków, w których zdarzenie wynikło z przyczyny zewnętrznej, t. j. nie pochodzącej z właściwość? i niebezpieczeństw danego przedsiębiorstwa czy środka komunikacyjnego a zarazem przyczyny, której działaniu nie można zapobiec środkami normalnie używanemi i wskazanemi (teorja objektywna). Drugi zadowala się stwierdzeniem, że w danym wypadku nie można było zapobiec zdarzeniu nawet przy zachowaniu największej ostrożności, jakiej można wymagać od osobnika, którego skutki prawne mają dotknąć (teorja subjektywna). Obydwa sposoby pojmowania siły wyższej mogą być i bywają w praktyce stosowane w miarę tego, czy ratio iegis danego przepisu przemawia za łagodniejszem czy ostrzejszem traktowaniem osobnika, którego skutki prawne zdarzenia przypadkowego, mają dotknąć. Sąd kasacyjny francuski w orzeczeniu z 9/V 1911 określił siłę wyższą jako „wypadek, któregoby nie można przewidzieć a nawet, gdyby się go przewidziało, któremuby nie można zapobiec". Upływ czasu. W ogólności. — Sposób liczenia czasu. I. Zdarzeniem prawnem, odgrywającem specjalnie ważną rolę w dziedzinie stosunków prawnych wszystkich działów prawa cywilnego, jest nadejście pewnego terminu lub upływ pewnego czasokresu. Terminy i czasokresy mogą wynikać bądź z ustawy (wiek pełlioletności, czasokresy w wypadkach uznania osoby za znikłą lub zmarłą, ■czasokresy zasiedzenia i przedawnienia praw, czasokres do przyjęcia lub odrzucenia spadku wedle k. N. i k. c. n. i t. p.), bądź z rozporządzenia sędziego albo innej władzy (czasokres do przyjęcia spadku lub do zatwierdzenia aktu niezupełnego wedle k. c. a., czasokres z art 1184 ust. 3 k. N.^

﻿255 czasokresy edyktalne z §§ 13 i 1970 k. c. m), bądź wreszcie z woli stron, wyrażonej w akcie prawnym (n. p. terminy dopełnienia zobowiązań). Wśród czasokiesów ustawowych najważniejsze znaczenie mają czasokresy przedawnienia i zasiedzenia oraz zawite czyli prekluzyjne. Upływ pierwszych powoduje utratę roszczenia względnie uzasadnia zarzut przedawnienia po stronie zobowiązanego pozwanego w procesie. Upływ drugich w związku z pewnemi innerńi momentami stanu faktycznego (-posiadanie, dobra wiara i t. p.) prowadzi do nabycia praw rzeczowych. Czasokresy zawite wreszcie są zakreślone do przedsięwzięcia pewnej czynności prawnej, która po ich upływie już skutecznie przedsiębraną być nie może (n. p. termin do zatwierdzenia aktu niezupełnego z § 108 k. c. n.) i różnią się tem głównie od czasokresów przedawnienia i zasiedzenia, że przepisy o przerwie i wstrzymaniu tych ostatnich do nich się nie odnoszą oraz, że mają być przez sędziego uwzględnione z urzędu a nie tylko na wniosek (zarzut) strony. II. Sposób liczenia czasu przedstawia się wedle wszystkich trzech kodeksów jednakowo. W szczególności przyjęte są następujące zasady: 1. Podstawą obliczania czasu jest wedle wszystkich trzech kodeksów kalendarz gregorjański i on decyduje bezwzględnie o nadejściu oznaczonego na pewien dzień terminu. Czasokresy liczy się również kalendarzowo, t, zn., że czasokres oznaczony na tygodnie lub miesiące kończy się w dniu odpowiedniego innego tygodnia lub miesiąca, oznaczonym taką samą nazwą jak dzień, w którym przypada początek czasokresu t. j. w którym nastąpiło zdarzenie, od którego czasokres ma się liczyć. Jeżeli n. p. zastępca ustawowy otrzymał w piątek wezwanie do zatwierdzenia kontraktu, zawartego bez jego zezwolenia przez małoletniego, to sześciotygodniowy okres z § 108 k. c. n.

﻿256 upływa w szósty piątek po dniu otrzymania wezwania. Oznaczenie czasokresu na rok, półroku lub kwartał jest tylko skróconem oznaczeniem czasokresu na 12, 6 lub 3 miesiące. Jeżeli czasokres liczy się na miesiące, (kwartały, półrocza lub lata), może się zdarzyć, że miesiąc, na który wypada koniec czasokresu, takiego dnia nie posiada. Wówczas koniec czasokresu przypada w ostatnim dniu tego miesiąca (n. p. dwumiesięczny czasokres, rozpoczęty 31 grudnia, skończy się 28 lub 29 lutego), art. 819—821 p. c, ros., § 902 k. c. a„ §§ 188, 189 k. c. n. Odmienny sposób obliczenia przewiduje kodeks niemiecki tylko w tym wypadku, gdy czasokres oznaczono wprawdzie na miesiące lub lata, lecz nie w ten sposób, aby ten czas musiał biec bez przerwy (n. p. jeżeli postanowiono, że warunkiem wykonywania pewnego prawa będzie, aby uprawniony przez miesiąc w ciągu każdego roku przebywał w oznaczonem miejscu, jednak niekoniecznie jednym ciągiem, tempus utile). Otóż w tym wypadku zamiast kalendarzowego obliczania następuje obliczenie ilości dni, przyczem miesiąc liczy się za 30 dni, rok za 365 dni, § 191 k. c. n. Tę samą zasadę przyjąć też należy dla kodeksu napoleońskiego i austrjackięgo, gdyż jest to reguła interpretacyjna, która rozumie się sama przez się. 2. Jeżeli czasokres, który ma upływać bez przerwy (tempus continuum), oznaczony jest na dni, natenczas nie wlicza się do czasokresu pierwszego dnia t j. tego, w którym nastąpiło zdarzenie, decydujące o początku czasokresu, art. 824 p. c. ros., § 902 ust 1 k. c. a., § 187 ust. 1 k. c. n. Kodeks niemiecki stanowi jednak, że w wypadku, w którym jako początek biegu czasokresu oznaczono początek pewnego dnia, także i ten dzień wlicza się do czasokresu podobnie jak i dzień urodzenia wlicza się do wieku osoby, § 187 ust 2. W takim wypadku, jeżeli czasokres jest oznaczony na tygodnie lub miesiące

﻿— 257 (a nie na dni), koniec czasokresu wypada na dzień, poprzedzający dzień, który odpowiada swą nazwą dniowi początkowemu 3. Ostatni dzień (tj. doba) czasokresu musi upłynąć całości, art. 2261 k. N. i art 825 p. c. ros., § 903 zd. 2 k. c. a., § 188 ust. 1 k. c. n. Wynika z tego oraz z zasady przedstawionej wyżej pod 2, że czasokres liczy się na cale dni (computatio civilis, art. 2260 k. N.), a nie a memento ad momentom (computatio naturalis). Wynika z tego dalej że jeżeli w ciągu pewnego czasokresu należało spełnić pewną czynność (dopełnić świadczenia, złożyć oświadczenie) to strona ma cały ostatni dzień czasokresu do dyspozycji w celu spełnienia tej czynności, co wyraźnie podnosi art. 825 p. c. ros. i § 903 k. c. a. Kodeks austrjacki stanowi nadto, że prawę, którego nabycię przywiązane jest do pewnego dnia, nabywa się z początkiem tego dnia, § 903 zd. 1.. 4. Jeżeli ostatni dzień czasokresu lub termin przypada na niedzielę lub powszechnie uznane święto a w ciągu tego czasokresu lub w tym terminie należało dopełnić świadczenia lub złożyć jakieś oświadczenie, natenczas wobec trudności a często i niemożliwości spełnienia tych czynności w dniu świątecznym, uważa się za koniec czasokresu względnie za termin następny dzień powszedni, art. 822, 823 p. c. ros, § 903 k. c. a., § 193 k. c. n. 5. Normy powyższe stanowią jus dispositiyum, a mianowicie są to normy uzupełniające, które wchodzą w zastosowanie o tyle tylko, o ile z ustawy, z rozporządzenia sędziego (lub innej władzy) albo aktu prawnego nie wynika co innego, (por. § 902 k. c. a, § 186 k. c. n.). Oprócz tych norm uzupełniających, kodeksy zawierają pewne reguły interpretacyjne wskazujące, jak pewne określenia czasokresów i terminów, zawarte w ustawach, zarządzeniach władzy lub aktach prawnych rozumieć należy.

I tak kodeksy austrjacki i niemiecki stanowią, że przeć „połowę miesiąca" należy rozumieć 15 dni, przez „środek; miesiąca" 15 dzień tego miesiąca, § 902 ust. 3 k. c. a.,. §§ 189 i 192 fc c. n. Kodeks niemiecki dodaja jeszcze, że przez początek lub koniec miesiąca rozumieć należy tegoż pierwszy i ostatni dzień, a w razie oznaczenia czasokresu na cały miesiąc i pół należy 15 dni liczyć na końcu, §§ 192 i 189 ust. 2. 6. Zaznaczyć wreszcie należy, że Wobec szczupłości przepisów kodeksu napoleońskiego o sposobie liczenia czasu, należy , jak to czyniliśmy wyżej, naogół stosować analogicznie postanowienia rosyjskiej procedury cywilnej, co jest tembardziej uzasadnione, że są to przeważnie reguły interpretacyjne, będące rozwinięciem myśli, zawartych w art. 2260' i 2261 k. N. Jednak analogja nie zawsze jest uzasadniona, n. p. nie można stosować w prawie cywilnem zasady art. 828 p. c. ros., że czasokres należy uważać za dochowany, gdy pismo osoby nieobecnej, do wniesienia go w czasokresie obowiązanej, nadeszło tego dnia na pocztę w siedzibie sądu, albo przepisu § 89 austr. ustawy o organizacji sądów, że dni biegu pocztowego nie wlicza się do czasokresu (tak, że nadanie pisma na pocztę w ostatnim dniu wystarcza do zachowania czasokresu), gdyż przepisy te uzasadnione są specjalnemi względami natury procesowej (por. też O. N. T. z 28/6 1910 G. U. XIII 5121). Faktyczny stan rzeczy. Momenty stanu faktycznego. — Tytuł i sposób naby a. — Dobra i zła wiara. — Wina. 1. Akty, czynności i zdarzenia prawne w‘ ściślejszem znaczeniu są glównemi, jednak nie jedynemi momentami stanu faktycznego, do którego porządek prawny przy-

﻿259 wiązuje skutki prawne. Obok nich, jako dalsze takiemomenty mogą występować inne jeszcze stany, jak n. p. prawnie doniosłe przymioty i stany osobiste (por. Wyżej str. 79 nast.), pewne momenty psychiczne, jak wina, błąd, dobra lub zła wiara i t. p. Ogół tych momentów, potrzebny do wywołania pewnego skutku prawnego, nazywamy faktycznym stanem rzeczy. Niektórzy odróżniają wśród tych momentów takie, które dla porządku prawnego stanowią przyczynę przywiązania do nich skutków prawnych (n. p. akty, czynności i zdarzenia prawne, wina, dobra lub zła wiara, szkoda i t. p.) oraz takie, które stanowią tylko zewnętrzne wymogi przywiązania skutków prawnych, do tej przyczyny (n. p. zdolność prawna i zdolność do działania albo forma aktów prawnych) i pierwsze nazywają momentami stanu faktycznego w ściślejszem znaczeniu’ drugie wymogami ustawowemi nabycia lub utraty prawa (conditiones juris). Podział ten nie jest jednak powszechnie przyjęty w nauce, a nie dość jasne rozgraniczenie momentów jednej i drugiej kategorji pozbawia go praktycznej doniosłości. II. Wśród momentów stanu faktycznego, które powodują nabycie praw, dawniejsza teorja odróżniała takie, które uzasadniały tylko możliwość nabycia prawa przez konkretne indywiduum czyli t. zw. tytuł pabycia oraz takie, które bezpośrednio powodowały nabycie czyli t. zw. sposób nabycia (titulus i modus acąuirendi). N. p. przy nabyciu własności fakt, że rzecz jest niczyją (tytuł) oraz zawłaszczenie jej (sposób nabycia) 'albo kontrakt kupna (tytuł) i tradycji lub wpis do księgi gruntowej (sposób nabycia). Podział ten przy tak ogólnem pojmowaniu „tytułu nabycia* pozbawiony jest jednak praktycznej doniosłości i to nawet wedle kodeksów, które, jak ń. p. kodeks ausfr. (w przeciwieństwie do napoleońskiego i niemieckiego) teorję o tytule i sposobie nabycia w całej rozciągłości przyjęły

﻿260 <por. n. p- §§ 380, 424, 427, 449, 532, 533, 797). Natomiast odróżnienie tytułu i sposobu nabycia ma znaczenie w tym wypadku, gdy chodzi o nabycie praw rzeczowych na podstawie aktu prawnego lub aktu władzy sądowej a dane ustawodawstwo, fak n. p. kodeks austrjacki, obok tego aktu, rodzącego tylko zobowiązanie przeniesienia lub ustanowienia prawa rzeczowego, wymaga jeszcze bądź oddania rzeczy, bądź wpisu do ksiąg gruntowych a zarazem czyni skuteczność tradycji lub wpisu zależną od istnienia i ważności aktu, rodzącego zobowiązanie przeniesienia lub ustanowienia prawa (por. wyżej str. 196). I tak n. p. wedle prawa austrjackiego kontrakt kupna lub zamiany, wyrok w procesie o rozdział spółwłasności i t p. stanowią tylko tytuł, zaś tradycja t. j. fizyczne oddanie rzeczy ruchomej albo wpis do księgi gruntowej odnośnie do nieruchomości tylko sposób nabycia własności, zastawu lub innego prawa rzeczowego i dopiero oba te momenty stanu faktycznego razem wzięte skutkują przeniesienie własności wzgl. przeniesienie lub powstanie ograniczonego prawa rzeczowego. W tem ograniczeniu podział teh ma praktyczną doniosłość, uzmysławia bowiem zasadę, że z jednej strony sam kontrakt nie przenosi prawa własności (jak w kodeksie napoleońskim), z drugiej strony sama tradycją, choćby połączona ze zgodną wolą obu stron przeniesienia własności nie wystarcza do przeniesienia własności (jak to ma miejsce wedle kodeksu niemieckiego). 111. Z pomiędzy momentów stanu faktycznego, należących do sfery życia psychicznego, szczególnie doniosłą jest dobra lub zła wiara osoby działającej. Z poję- >ciem dobrej wiary spotykamy się w prawie cywUpem w dwojakiem znaczeniu, objektywnem i subjektywnem. Obje kty wne znaczenie ma na myśli kodeks napoleoński, gdy stanowi n. p. w art. 1134, że umowy wykonywane być powinny z dobrą wiarą, Dobra wiara oznacza tu to samo, co dobre ohy-

261 czaję t. j. pewną objektywną miarę dla oceny czyjegoś^ zachowania się, jako odpowiedniego lub nieodpowiedniego. Ten sam miernik określa kodeks austrjacki słowami: zwyczaje uczciwego obrotu (§§ 863 i 914) a kodeks niemiecki Słowami: uczciwość i rzetelność w obrocie (§§ 157, 162, 242, 320, 915). Z tern znaczeniem dobrej wiary spotykamy się w nauce o tłumaczeniu aktów prawnych, o dopełnieniu zobowiązań, o warunkach i t. p. W znaczeniu s u b j e ktywnem natomiast oznacza dobra wiara stan psychiczny konkretnej osoby, a mianowicie jej przekonanie o istnieniu jakiegoś prawa lub stosunku prawnego, podczas gdy w rzeczywistości jest inaczej lub stan rzeczywisty wogóle nie jest stwierdzony. Przekonanie to musi być jednak uzasadnione t. zn. musi opierać się na okolicznościach, czyniących istnienie prawa prawdopodobnem tak, iż działający w tern przekonaniu zasługuje na ochronę. Dlategó za działającego w złej wierze uważa prawo nietylko tego, kto wie, że jakieś prawo jemu lub komuś innemu nie przysługuje, ale także i tego, kto powinien to wiedzieć tak, iż nie wiedząc, dopuszcza się oczywistego niedbalstwa. Najlepiej wyraża to kodeks niemiecki, stanowiąc w § 932 ust 2» że nie jest w dobrej wierze ten, kto wie lub skutkiem rażącego niedbalstwa nie wie o tern, że ten, od kogo rzecz nabywa, nie jest jej właścicielem. Tę samą jednak myśl można upatrywać w § 326 k. c. a., stanowiącym, że tylko ten, kto z przyczyn prawdopodobnych uważa się za właściciela, jest posiadaczem w dobrej wierze, zaś w zlej wierze jest ten, kto wie lub powinien się domniemywać, że właścicielem nie jest, oraz w art. 550 k. N., wedle którego dobra wiara posiadacza musi być ugruntowana na ty tulę (akcie prawnym) wystarczający m do nabycia prawa, którego wady są mu nieznane. Dobra lub zła wiara odgrywa ważną rolę przy nabyciu

﻿262 •praw drogą aktu prawnego od osoby nieuprawnionej (por. wyżej str. 191) przy nabyciu drogą zasiedzenia oraz w ogóle przy posiadaniu (nabycie owoców, skarga publicjańska), o czem p. niżej. IV. Momentem stanu faktycznego, należącym również do sfery życia psychicznego jest wina, odgrywająca zwłaszcza doniosłe znaczenie przy powstaniu obowiązku wynagrodzenia szkody ale także i w innych stosunkach (n. p. w prawie małżeńskiem). Winą nazywamy pewną ujemną z punktu widzenia porządku prawnego kwalifikację powzięcia woli i przypisujemy ją temu, kto świadomem zachowaniem się swojem wywołał szkodę, jakkolwiek mógł ją przewidzieć i odmiennem zachowaniem się (zaniechaniem lub działaniem) wyrządzenia szkody uniknąć. Zależnie od tego, czy szkodę wyrządzono umyślnie, czy tylko z nieostrożności, odróżniamy winę umyślną albo zły zamiar (dolus) i niedbalstwo (culpa). Także niedbalstwo może mieć różne stopnie (grube niedbalstwo, przeoczenie), por. art. 1150, 1151, 1382 i 1383 k. N., §§ 1294, 1297 k. c. a., §§ 823, 276, 300 k. c. n. Od rodzaju wzgl. stopnia winy zależy powstanie lub rozmiar odpowiedzialności za szkodę, wyrządzoną działaniem zabronionem lub sprzecznem z dobremi obyczajami (por. wyżej str. 251).

﻿ROZDZIAŁ IX. O WYKONYWANIU PRAW. O wykonywaniu praw w ogólności. Pojęcie wykonywania praw. — Zdolność wykonywania praw. Zastępstwo ustawowe i dobrowolne. — Wykonywanie .spokojne i przymusowe. — Niewykonywanie praw i tegoż skutki. — Granice wykonywania praw i nadużycie prawa. — Kolizja praw. — Posiadanie. I. Z pojęcia prawa podmiotowego, jako prawnie ■chronionej możliwości zaspokojenia oznaczonego interesu za wolą swoją lub swego zastępcy, wynika, że z możliwości tej można korzystać lub nie. Kto z niej korzysta, kto zaspokaja pod ochroną prawa dany interes, kto innemi ^łowy, treść prawa podmiotowego urzeczywistnia, o tym mówimy, że wykonywa prawo. Czy wykonywanie prawa polegać musi na pewnem czynnem zachowaniu się uprawnionego lub innych osób (zobowiązanychjj czy może wystąpić w formie zupełnie biernego zachowania się podmiotu prawa, to zależy od rodzaju prawa. Właściciel wykonywa swoje prawo własności także i wtedy, gdy książkę swą trzyma latami na półce bibliotecznej, a uprawniony ze służebności altius non tollendj wykonywa swe prawo, gdy właściciel gruntu obciążonego, szanując jego prawo, nie buduje ponad dozwoloną wysokość, natomiast uprawniony ze służebności przechodu wykonywa służebność tylko wtedy, gdy przez grunt sąsiedni przechodzi. Ale i właściciel może

﻿264 swego prawa własności nie wykonywać, n. p. jeżeli mu ktoś książkę ukradł i ma w swojem dzierżeniu a właściciel nie żąda jej zwrotu sądownie. II. Aby jednak zaspokajanie interesu było wykonywaniem prawa, musi być wynikiem woli powziętej z'punktu widzenia interesów uprawnionego, t. j, bądź jego własnej, bądź jego zastępcy. Podmiot prawa, jeśli chce prawo wykonywać, musi mieć zatem bądź zdolność wykonywania prawa t. j, zdolność powzięcia woli, potrzebnej do wykonania prawa, bądź zastępcę ustawowego. Zdolność wykonywania prawa jest rodzajem zdolności do działań prawnych, jednak nie stosują się do niej te ograniczenia zdolności do działania, które poznaliśmy przy omawianiu zddlności zawierania aktów prawnych (por. wyżej str. 158). W szczególności dziecko niżej lat 7, które wedle kodeksu austrjackiego i niemieckiego w zakresie aktów prawnych zupełnie pozbawione jest zdolności do działania, ma przecież pewną zdolność wykonywania swych praw i dzięki temu do pewnego stopnia samo może je wykonywać, n. p. spożywając owoce z swego ogrodu lub bawiąc się swemi zabawkami. O ile jednak do wykonywania praw potrzeba bardziej wykształconej woli (n. p. ad-. ministracja majątkiem dziecka, wytaczanie skarg w razie naruszenia jego praw przez trzecie osoby), wówczas musi zastąpić dziecko w tym względzie zastępca ustawowy (ojciec, opiekun, kurator). Tak samo ma się rzecz co do innych osób, pozbawionych zupełnie lub częściowo zdolności do działania w zakresie aktów prawnych. Stąd też wynika, że zastępca ustawowy jest nietylko przedstawicielem zastąpionego na zewnątrz ale też zastępcą w powzięciu woli, do wykonywania jego praw potrzebnej (na wewnątrz). Wykonywanie prawa można też poruczyć innej osobie drogą zastępstwa dobrowolnego. W tym wypadku trzecia osoba wykonywa prawo w imieniu zastąpionego.

265 Wewnętrzny stosunek między zastąpionym a zastępcą może być różny. Może to być mandat, kontrakt najmu usług, kontrakt spółki i t. p. Także t. zw. odstąpienie wykonywania prawa innej osobie, darme lub odpłatne (n. p. odstąpienie prawa użytkowania quoad usum, oddanie rzeczy w najem lub dzierżawę i t. p.) nie jest niczem innem, jak wykonywaniem prawa (własności, użytkowania) przez zastępcę. III. Wykonywanie prawa może być bądź spokojne, gdy reszta społeczeństwa, uznając autorytet normy prawnej, zaspokojeniu interesu nie przeszkadza, bądź przymusowe, gdy w razie takiej przeszkody uprawniony używa pomocy sądu lub samopomocy. O przymusowem wykonywaniu prawa czyli t. zw. dochodzeniu prawa będzie mowa osobno. IV. Wykonywanie praw w zasadzie pozostawione jest uprawnionemu, nie można go zmuszać do wykonania prawa. Jednak niewykonywanie prawa przez dłuższy, w ustawie oznaczony przeciąg czasu powoduje jego utratę wskutek przedawnienia. Niekiedy w interesie ogółu ustawa nakłada na właściciela obowiązek wykonywania prawa własności, celem zwiększenia produkcji dóbr pierwszej potrzeby. I tak wedle § 1 ustawy z dn. 18 marca 1920 nr. 28 dz. u. Rz. p. uzupełnionej ustawą z dn. 14 lipca 1920 nr. 66 dz. u. Rz. p. właściciele i posiadacze gruntów, odłogiem leżących a zdatnych pod uprawę, obowiązani są, o ile ich sami nie mogą uprawić, do wydzierżawienia ich innym rolnikom, a gdyby się do tego nie zastosowali, rząd ma prawo wydzierżawić te grunta przymusowo. Niekiedy ustawa zmusza do wykonania prawa w interesie wierzycieli, nadając tym ostatnim prawp wykonania zastępczego, jeżeli uprawniony z ich szkodą prawa swego nie wykonuje. I tak wedle kodeksu napoleońskiego wierzyciele mogą wykonywać wszystkie prawa i powództwa swego dłużnika, wyjąwszy te, które są wyłącznie do osoby przywiązane, art. 1166, a wedle austr. 18 Wstęp do nauki prawa cywilnego.

﻿266 i niem. ustawy konkursowej zarządca masy konkursowej może spowodować nabycie spadku, jaki przypadł po otwarciu krydatarjuszowi, wbrew jego woli. Wreszcie z pewnego rodzaju przymusowem wykonaniem praw dłużnika w interesie wierzycieli mamy dó czynienia w tych wszystkich wypadkach, w których majątek dłużnika jest w interesie i na wniosek wierzycieli osobno zarządzany, jak n. p. W konkursie, w razie oddzielenia dóbr (separatio bonorum) w prawie spadkowem austrjackiem lub w razie t. zw. zarządu majątku w prawie spadkowem niemieckiem, w postępowaniu egzekucyjnem (zarząd przymusowy i t. p.). W postępowaniu egzekucyjnem spotykamy się nadto z innemi wypadkami wykonywania praw dłużnika przez wierzyciela. 1 tak n. p. wierzyciel może żądać wpisu prawa rzeczowego, należącego się dłużnikowi, na rzecz tegoż dłużnika, aby następnie na tej podstawie uzyskać dla siebie Wpis innego prawa rzeczowego (§ 350 ust. 3 austr. o. e.) albo może żądać w tym celu wydania dokumentów, należących się dłużnikowi (§ 792 i 896 niem. p. c.). Niekiedy wreszcie, jak n. p. często w zakresie prawa familijnego, nadane są pewnym osobom prawa podmiotowe tylko w tym celu, aby umożliwić im dopełnienie ciążących na nich obowiązków, prawo wychodzi bowiem z założenia, że dopełnienie tych obowiązków, n. p, rodziców wobec dzieci, leży także w ich t. j. rodziców, interesie. Niewykonywanie tych praw przedstawia się zatem równocześnie jako zaniedbanie ciążących na uprawnionym obowiązków i może spowodować utratę praw (n. p. odebranie władzy ojcowskiej). V. Z przedstawionego wyżej (str. 65) pojęcia prawa podmiotowego wynikałoby, że wykonywanie prawa sięga tak daleko, jak daleko sięgają uprawnienia, z treści prawa albo innemi słowy, że uprawniony korzysta wynikające, prawnej, jak długo porusza się w obrębie tych z ochrony przyczem obojętne jest, czy wykonywanie praw uprawnień,

﻿267 przynosi mu pożytek lub nie, oraz czy łączy się z większą lub mniejszą szkodą osób trzecich (w myśl zasady „qui jurę suo utitur, neminem laedit“). Jednak porządek prawny stwarza prawa podmiotowe dla dobra jednostek i z tem koniecznem zastrzeżeniem, że będą one popierać, ale nie utrudniać życie społeczne, którego przecież sam porządek prawny jest wytworem. Wynika stąd konieczność ograniczenia wykonywania prawa w tych wypadkach, w których ono, jakkolwiek pozostając formalnie w granicach prawa podmiotowego, przecież wykraczałoby przeciw podstawowym wymogom spółżycia ludzi i co za tem idzie, portądku prawnego. Cel ten osiągnięty zostaie w dwojaki sposób, a to bądź 1) przez nałożenie uprawnieniom granic, jeśli tak można powiedzieć, zewnętrznych t j. o charakterze nie mającym z naturą danego prawa nic spólnego, bądź 2) przez przeciwdziałanie nadużyciom prawa, jakkolwiek w granicach uprawnień dokonywanym. ad 1) Granice uprawnień zakreśla prawo przedmiotowe w różny sposób. Możliwe jest najpierw, że prawo wprost zakaa) zuje pewnych czynności, do zaspokojenia interesu zmierzających, jakkolwiek uważaćby je należało za objęte treści# danego prawa podmiotowego. Przepisy takie spotykamy tak w kodeksach cywilnych (n. p. art. 640, 674, 678 k. N., §§ 364 b, 493 k. c. a., 909 k. c. n.) jak, i to może jeszcze w większej mierze, w ustawach administracyjnych, jak n. p. ustawa budowlana, wodna, łowiecka i wiele innych. Możliwe jest dalej, że prawo pozwala uprawb) nionemu korzystać z przysługujących mu uprawnień tylko w pewnym, przedmiotowo określonym rozmiarze. Według t. zw. prawa sąsiedzkiego właściciel gruntu gruntu może zabronić sąsiadowi pochodzącego z jego Oddziaływania na swój grunt gazów, dymu, ciepła, hałasów,

﻿268 zapachów i t. p., chociażby umyślnie na jego grunt nie skierowywanych, jednak przekraczających zwykłą miarę, wskazaną stosunkami miejscowemi i umniejszających znacznie możność używania sąsiedniego gruntu w sposób, w danem miejscu praktykowany. Kodeks austriacki i niemiecki zawierają w tym względzie wyraźne przepisy (§ 364’nst. 2-k. c. a. i § 906 k. c, ń;), co zaś się tyczy kodeksu napoleońskiego, to tę zasadę można wyprowadzić: drogą analogji z przepisów art. 671, 674 k. N. Niekiedy uprawniony, nie może w szerszej ntierze korzystać z swych uprawnień, niż to jest potrzebne do zaspokojenia lego^uzasadnionego przedmiotowo infe*resu. N. p. kodeks niemiecki stanowi w § 905, że właściciel gruntu, którego prawo własności rozciąga się zresztą, na przestrzeń pod i ponad powierzchnią tegoż, nie może zakazywać drugim oddziaływań na tę przestrzeń, dokonywanych w takiej głębokości lub wysokości, że on nie ma. żadnego interesu w tem, aby je wykluczać. Tak samo wedle § 910 zd. 2 k. c. n. właściciel nie może obciąć korzeni ani gałęzi cudzego drzewa, ^chodzących na jego grunt, jeżeli mu nie przeszkadzają w tegoż używaniu. Natomiast inaczej art,_672 k. N. i § 422 k. c. a. Do tej kategorji zaliczyć też wypada zasadę, wyrażoną w §§ 96 i 263 austr. o. e. i w § 777 niem. p. c., że egzekucję należy ograniczyć lub .wstrzymać, gdy wierzyciel ma dostateczne zabezpieczenie na innych przedmiotach dłużnika. ad 2) Z nadużyciem prawa mamy do czynienia wówczas, gdy uprawniony, wykonując prawo, pozostajewprawdzie w obrębie^przysługujących mu uprawnień i korzysta z nich w granicach, przez prawo przedni etowe zakreślonych, jednak działanie jego w tym konkretnym wypadku, przedstawia się jako sprzeczne z naturą i celem danego prawa podmiotowego i dlatego z punktu widzenia porządku prawnego jako potępienia godne; Charakterystyczną.

﻿209 •cechą nadużycia prawa jest dalej to, że nie można go ująć w pewne, ściśle określone kategorie, nie można mu przeciwdziałać przez zakreślenie uprawnionemu obiektywnych granic, w rodzaju podanych wyżej pod a) i b), lecz trzeba złożyć decyzję w ręce sędziego, podając mu co najwyżej pewne najogólniejsze kryterja nadużycia praw, na co słusznie zwraca uwagę M. Lewy w swej rozprawie „O nadużyciu prawa i t. d.“, (Warszawa, 1921). Jedno takie kryterjum, wyrażane nietylko przez jurysprudencję ale nawet przez niektóre nowoczesne ustawodawstwa, stanowi szykana, jako motyw wykonania prawa. Wedle § 226 k. c. n. wykonywanie prawa li tylko w celu szykany drugiego jest niedopuszczalne. Należą tu takie działania, jak n. p. wystawienie na swoim gruncie wysokiego parkanu bez realnej potrzeby, li tylko w tym celu, by niemiłemu sąsiadowi odebrać światło lub widok, albo zamknięcie sąsiadowi przejścia, którego mu się dotychczas dozwalało z grzeczności, umyślnie w chwili, gdy użycie dalszej drogi grozi mu znaczniejszą szkodą (przykład Ehrenzweiga) i L p. Kodeks austrjacki również reaguje na szykanę, jednak nie tak ostro, jak kodeks niemiecki, gdyż nie zawiera bezwzględnego zakazu szykany, a natomiast •stanowi w § 1295 ust. 2, że za szkodę odpowiada także i ten, kto szkodę tę rozmyślnie wyrządził drugiemu, wykonując wprawdzie tylko swoje prawo, ale to wykonywanie ze względu na konkretny stan rzeczy nietylko wykraczało przeciw dobrym obyczajom, ale nadto oczywiście miało na celu wyrządzenie szkody drugiemu t. j. szykanę. Że nałożenie na kogoś odpowiedzialności za szkodę, pewnym czynem zrządzoną, nie jest równoznaczne z zakazem tej czynności, o ile ona nie jest skądinąd zabroniona, to wynika dobitnie n. p. z § 364a k. c. a. Zakazu czynności, przedsiębranej w celu szykany drugiego nie przyjęto do kodeksu austrjackiego dlatego, aby dłużnicy nie mogli się’

﻿270 nań powoływać właśnie w celu szykanowania wierzyciela,, utrudniając mu dochodzenie prawa pod pozorem, że czyn* to tylko dla szykany. Kodeks napoleoński o szykanienie wspomina, jednak jurysprudencja francuska, korzystając z bardzo obszernego zakresu aft. 1382, normującego obowiązek wynagrodzenia szkody, zalicza wykonywanie prawa* li tylko w celu szykany do czynów, rodzących obowiązek wynagrodzenia szkody. Przy prawach względnych, jak obligacje lub prawa familijne prawo odmawia niekiedy wierzycielowi ochrony’ prawnej, jeżeli stawia żądania,< które są wprawdzie objęte treścią zobowiązania, ale których postawienie wykracza przeciw zasadom uczciwości. 1 tak wedle kodeksu napoleońskiego umowy wykonywane być winny z dobrą wiarą (art. 1134 zd. ost,) a to samo wypowiada kodeks niemiecki wyraźniej, stanowiąc, że dłużnik tak powinien świadczenia dopełnić, jak tego wymaga wiara i uczciwość w obrocie (§ 242). Podczas opracowywania nowel do kodeksu austrjackięgo zamierzano przepis taki wprowadzić też do kodeksu austrjackięgo, zaniechano jednak tej myśli z uwagi, że sposób dopełnienia umów wynika już z interpretacji tychże, przyczem uwzględnia się dobrą wiarę (§ 914) i ponowne rozpatrywanie tej kwestji przy dopełnieniu może osłabić przekonanie o potrzebie dotrzymania ścisłego zaciągniętych dobrowolnie zobowiązań. W pewnym jednak zakrepie jurysprudencja kodeksu austrjackięgo uznaje odmowęochrony prawnej wierzyciela przy wykonywaniu jego prawa, podyktowaną wymogami dobrej wiary: dłużnik nie jest obowiązany świadczyć, jakkolwiek świadczenie jest możliwe, jednak już po zawarciu umowy stało się tak trudne, że żądanie jego [spełnienia naraziłoby go na ruinę i dlatego sprzeciwia się dobrym obyczajom, (por. wyżej str. 184 pod II). Tu należą także przępisy §§ 1353 ust. 2 i § 1354ust 2 k. c. n., według których małżonek względnie-

﻿271 żona nie musi czynić zadość żądaniom drugiego małżonlm, jeżeli one noszą cechę nadużycia przysługującego mu zresztą prawa. Kodeks nie podaje tu wcale kryterium nadużycia, nie ulega jednak wątpliwości, że i tu sędzia będzie musiał wziąć pod uwagę, jak trafnie określa Ti 11, „zapatrywanie obycżajowo przeważające w pewnej zorganizowanej społeczności" i badać, czy dany sposób wykonywania prawa nie pozostaje z niem w rażącej sprzeczności. Poza wyżej przytoczonemi wypadkami sędzia może także inne wypadki kwalifikować jako nadużycie prawa i łączyć z niemi obowiązek wynagrodzenia szkody lub odmawiać im ochrony sądowej. Niektórzy widzą w tem funkcję prawotwórczą sędziego; co do mnie, powołuję się na to, co powiedziałem wyżej na str. 62. VI. Zdarza się niejednokrotnie, że prawa podmiotowe, służące kilku osobom o jednakiej treści a prawnie istniejące zresztą niezależnie od siebie, mimo to pozostają z sobą w takim związku faktycznym, że wykonanie jednego ogranicza lub uniemożliwia wykonanie innych. Mówimy wówczas o kolizji praw. N. p. pretensja kilku wierzycieli skierowana przeciw jednemu dłużnikowi, którego majątek nie wystarcza na zaspokojenie wszystkich. Albo kilka praw zastawu, ciążących na jednej-rzeczy. Albo pretensja kilku wierzycieli o wydanie jednej i tej samej rzeczy, którą dłużnik zbył kilkakrotnie, za każdym razem innej osobie. Rozwiązanie kolizji praw następuje w różny sposób. Możliwe jest, że prawo na ten wypadek nie zawiera żadnego postanowienia. Natenczas rozstrzyga ubiegnięc i e: kto pierwszy się zgłosi, wykona swoje prawo, w całości a inni będą musieli zadowolić się tem, co jeszcze pozostanie na ich zaspokojenie. Niekiedy ustawa sama powołuje się na takie załatwienie sprawy, n. p. w razie zbycia rzeczy ruchomej kilku osobom, art. 1141 k, N. § 430 k. c. a. Prawo może jednak unormować stosunek między

﻿272 uprawnionymi bądź w ten sposób, że jednym daje pierwszeństwo przed drugimi, bądź ogranicza wszystkich zarówno w wykonywaniu prawa, bądź wreszcie powołuje do życia między nimi stosunek spólności. Pierwszeństwo jednych przed drugimi spotykamy n. p. w prawie hipotecznem: uprawniony rzeczowo, który wcześniej prosił o wpis lub którego prawo jest wpisane na wyższem miejscu lub pod wcześniejszą datą, musi być zaspokojony przed tym, kto później o wpis prosił lub ma wpis na dalszem miejscu albo pod późniejszą datą (art. 12 pr. hip. z r. 1818, § 29 austr. ust. o ks. gr., § 879 k. c. n.). Także w razie kolizji kilku ograniczonych praw rzeczowych na jednej rzeczy wcześniej ustanowione ma pierwszeństwo przed później ustanowionemi, co wynika z natury prawa rzeczowego i zasady, że nikt więcej praw ustanowić nie może, niż sam posiada, wypowiedziane jest jednak czasem wyraźnie w kodeksach (n. p. § 486 k. c. a.). Niekiedy ustawa nadaje pewnym prawom bezwzględne pierwszeństwo (przywilej) przed innemi, równej treści ale bądź z innego tytułu pochodzącemi, bądź innym osobom przysługującemi (n. p. przywileje na rzecz danin publicznych i t. p., art. 40 i 41 u. hip. z r. 1818, §§ 216 i 217 austr. ord. egz. i przepisy administracyjne, § 10 lit. 3 niem. ust. o sprzedaży przymusowej, art. 33 ust. z d. 16/XII 1921 nr. 1 dz. u. Rz. p, z r. 1922 o poborze nadzwyci. daniny państwowej, pierwszeństwo pewnych wierzycieli w konkursie i t. p.). Stosunkowe ograniczenie wszystkich wierzycieli spotykamy w konkursie wedle wszystkich ustawodawstw, w prawie hipotecznem, i egzekucyjnem w razie spójnego pierwszeństwa kilku praw (art. 12 pr. hfp. z r. 1818, att. 1593 i 1594 ros. p. c., §§ 125 i 218 austr. o. e., § 879 ust. 1 zd. ost. k. c. n. i przepisy ust. o przymus sprzedaży dotyczące rozdziału ceny kupna), wreszcie w prawie spadkowem, jeżeli masa spadkowa nie wystarcza

﻿273 na zaspokojenie wszystkich wierzycieli a spadek przyjęto z dobrodziejstwem inwentarza, 808 k. N. lub zarządzono konwokację wier^ypieji, § 815 k. c. a. Spólndść prawa w razie kolizji praw przewiduje n. p. art. 573 k. N„ § 415 k. c> a„ § 947 k. c. n. w wypadku zmieszania lub połączenia rzeczy kilku właścicieli w jedną całość, która się dogodni# nie da rozdzielić, tak, iż pierwotne rzeczy stały się njesamoistnemi częściami składowemi nowej mieszaniny. VII. Wykonywać prawo w zasadzie może tylko ten, komu to prawo przysługuje. Zdarza się jednak często, że ktoś bez przeszkody ze strony innych osób zaspokaja swój interes w taki sposób, jakgdyby miał do tego prawo podmiotowe, jakkolwiek mu takie prawo w rzeczywistości nie przysługuje. Mówimy o nim wówczas również, że wykonywa prawo faktycznie, przyczem pozostawiamy na uboczu kwesłję, czy prawo to mu przysługuje czy nie. Jeżeli przytem stan rzeczy jest tego rodzaju, iż uzasadnia przypuszczenie, że wykonujący prawo faktycznie i nadal będzie je mógł wykonywać, natenczas to wykonywanie prawa nazywa się posiadaniem i wyposażone jest w doniosłe skutki prawne. Uzasadnienie przypuszczenia, że wykonywanie prawa będzie i nadal możliwe, mimo braku prawnej podstawy, wynikać może bądź z tego, że wykonujący prawo ma w swojpm władztwie rzecz, do zaspokojenia interesu służącą, bądź z tego, że inni Judzie, których spółdziałanie jest do zaspokojenia jego interesu potrzebne, dobrowolnie jego woli czynią zadość. W pierwszym wypadku mówimy o posiadaniu rzeczy, w drugim o posiadaniu praw. W rzeczywistości zawsze mamy do czynienia z posiadaniem praw, .a mianowicie w pierwszym wypadku prawa własności, w drugim innych praw, jąko to ograniczonych praw rzeczowych lub praw obligacyjnych. Przedmiotem posiadania mogą być, jak wynika z podanego wyżej kryterjum posia-

dania, tylko takie prawa, które dopuszczają trwałego wykonywania. Skutkiem prawnym posiadania jest przedewszystkiem domniemanie prawa. Skoro fakt posiadania jest wykazany, nikomu nie wolno samowolnie przeszkadzać posiadaczowi w wykonywaniu prawa. Kto twierdzi, że posiadaczowi dane prawo nie przysługuje, musi fd udowodnić (art. 2230, 2279 k. N., § 323, 324 k. e. a., § 1006 k. c. ii.), przyczem posiadaczowi przypada korzystna rola pozwanego, lub służą ułatwienia dowodowe, jeżeli posiadanie utracił, § 372 k. c. a. i § 1007 k. c. n. Gdyby wbrew temu zakazowi ktoś posiadacza saińb-i wolnie wyzuł z posiadania lub go w tem posiadaniu niepokoił, może posiadacz żądać od państwa tymczasowej ochrony w drodze t. zw. skargi prowiżorjalnej. W sporze, jaki się stąd wyłania, sąd nie bada kwestji, czy, i komu przysługuje materjalnie prawo podmiotowe, lecz bada jedynie, czy i po czyjej stronie było posiadanie i czy ono zostało naruszone, oraz, stosownie do wyniku, wydaje nakaz przywrócenia do stanu poprzedniego lub zaniechania dalszego niepokojenia (por. art. 2060 k. N., § 339 nast. k. c. a., § 858 nast. k. c. n.). W stosunku do tego, komu prawo faktycznie przez posiadacza wykonywane, w rzeczywistości przysługuje, jest posiadacz pod pewnemi warunkami przez prawo chroniony. Jeżeli był w dobrej wierze, nabywa owoce, w czasie posiadania przez rzecz wydane (art. 549 k. N., § 330 k. c. a., § 993 k. c. n.) a po pewnym okresie czasu, jeżeli są spełnione inne jeszcze warunki ustawowe, może przez t zw. zasiedzenie nabyć prawo, które posiadał, z czem łączy się utrata tego prawa przez dotychczas uprawnionego. Kwestja, czy ze względu na powyższe skutki prawne posiadanie jest tylko faktem, czy też prawem podmiotowem sui generis, jest sporną w nauce. Zwolennicy ostat-

niego zapatrywania zaliczają, je do rzędu praw rzeczowych! Ale nawet w tym wypadku, gdyby należało odmówić posiadaniu charakteru prawa podmiotowego, dlatego, że nie ma stanowczej ochrony prawnej lecz tylko prowizoryczną^ właściwem miejscem do dokładnego przedstawienia nauki o posiadaniu jest prawo rzeczowe, gdyż w zakresie tego prawa odgrywa ono największą rolę. O dochodzeniu praw przed sądem. Wzmocniona ochrona prawna. — Prawo skargi w zn. materjalnem i formalnem. — Obrona pozwanego. — Dowód, domniemania prawne i rozłożenie ciężaru dowodowego. — Wpływ procesu i wyroku, na prawo materjalne. I. Osobnego rozpatrzenia wymaga wykonywanie prawa wówczas, gdy napotyka na przeszkody ze strony innycli? członków społeczeństwa. Przeszkadzanie uprawnionemu w wykonywaniu prawa może się przedstawiać bądźto jako naruszenie ogólnego obowiązku nieprzeszkadzania, ciążącego na wszystkich innych członkach społeczeństwa, bądżto jako naruszenie szczególnego obowiązku czynienia lub nieczynienia (zaniechania względnie dozwolenia), ciążącego na konkretnej osobie (por. wyżej str 68). W pierwszym1 wypadku powstaje roszczenie (por. wyżej sir. 69) upraw* nionego do osoby przeszkadzającej mu o zachowanie się; zgodne z jego prawem podmiotowem (n. p. o zwrot zabranej rzeczy, zaniechanie niepokojenia w jej używaniu i t. p.). W drugim wypadku roszczenie o pewien sposób zachowania się, już przedtem istniejące, przechodzi w stan nie* zaspokojenia. W obu wypadkach roszczenie to wymaga wzmożonej ochrony, gdyż okazało się, że sam autorytet normy prawnej już nie wystarczył i że potrzeba ingerencje porządku prawnego celem sprowadzenia Stanu, odpowiadającego prąwu podmiotowemu. Normalną formą tej inge-

﻿276 rencji jest proces sądowy, w którym sąd stwierdza wyrokiem istnienie obowiązku pewnej osoby zachowania się w oznaczony sposób i rozkazuje jej, aby sję w sposób temu obowiązkowi odpowiadający zachowała oraz prze* wód egzekucyjny, w którym następuje przymusowe sprowadzenie stanu rzeczy, interesowi uprawnionego odpowiadającego. wzmożonej ochrony prawnej w formie ingerencji Z sądowej korzystać może jednak uprawniony nietylko w razie naruszenia prawa t. j. stawiania mu przeszkód w wykonywaniu prawa przez inne osoby, ale także w innych wypadkach, w których potrzeba takiej ochrony istnieje a prawo przedmiotowe ją zapewnia, n. p. w wypadku, gdy uprawniony ma słuszny interes w tem, aby wyrokiem sądowym ustalono jego prawo lub stosunek prawny do innej osoby, albo aby uzyskać zabezpieczenie na majątku dłużnika ze względu na przyszłą możliwość niezaspokojenia roszczenia, albo aby sąd orzekł zmianę stosunku prawnego (rozwód., rozdział spólwłasności) albo nieważność jakiegoś aktu prawnego i t. p. Z ochrony prawnej w drodze ingerencji sądowej może korzystać nietylko osoba, mająca prawo podmiotowe, f ale w pewnym zakresie także posiadacz prawą, choćby materjainie uprawnionym nie był. Ochrona ta jest wtedy niezależną od istnienia roszczenia czy prawa podmiotowego i tylko prowizoryczną, aż do wykazania prawa lub przynajmniej silniejszego posiadania przez osobę, naruszającą posiadanie a celem jej jest utrzymanie status quo względem posiadania (por. wyżej str, 274). Od powyższej ingerencji sądowej w drodze spornej należy odróżnić ingerencję niesporną, polegającą na tem, że sąd bez prowadzenia procesu, zwykle w zgodnem porozumieniu Wu’ ^tron* tralala, reguluje i nadzoruje ich stosunki prawne (sprostowanie granic lub pertraktacja spad-

277 — kowa wedle k. c. a.) lub wykonuje pieczy nad osobami,, pbzostająeemi pod szczególniejszą ochroną prawa (dziećmi, umysłowo chorymi i t. p.) albo ułatwia stronom docho-dżenie prawa w przyszłości przez uwierzytelnianie dokumentów, prowadzenie ksiąg gruntowych lub handlowych i t. p. II. W wypadkachi, w których uprawniony może korzystać z ingerencji sądowej w drodze spornej powstaje w jego sferze prawnej (oprócz ewentualnego roszczenia prywatno-prawnego o pewien sposób zachowania się w rozumieniu, określonem wyżej str. 275), roszczenie o korzystny wynik procesu, egzekucji lub postępowania zabezpieczającego (por. Stefko, Grundprobleme des Zivilprocessrechts, rozdz. V). W nauce często nie odróżnia się roszczenia, powstającego lub przechodzącego w stan niezaspokojenia skutkiem naruszenia prawa przez inną osobę od loszczenia o korzystny wyrok, uważa się je za jedno i to samo i nazywa się; roszczeniem skargowem albo prawem skargi w zn. prywatno-prawnem. Jestto niewłaściwe z następujących przyczyn. Po pierwsze roszczenie prywatno-prawne o pewien sposób zachowania się skierowane jest niewątpliwie do pew-nej konkretnej osoby, natomiast jest conajmniej spornem, czy roszczenie q korzystny wynik procesu lub egzekucji skierowane jest do przeciwnika, czy do Państwa. Powtóre, jak już wyżej wspomniałem, roszczenie o korzystny wyrok istnieje w wielu wypadkach, w których niema roszczenia o pewien sposób zachowania się konkretnej osoby, n. p. w sporach o ustalenie, o rozwód i t. p. Po trzecie treść roszczenia prywatno-prawnego pozostaje niezmienioną podczas procesu, egzekucji lub postępowania zabezpieczającego, podczas gdy w każdym z tych rodzajów postępowania inną ma treść roszczenie o jego korzystny wynik. Po czwarte roszczenie o pewien sposób zachowania się jest natury pry wafno - prawnej, podczas gdy roszczenie o korzystny wyrok n. p. ma charakter publiczno-prawny.

﻿- .278 — ’W jednym tylko punkcie roszczenie prywatno-prawne ,o pewien sposób zachowania się drugiej strony zgodne jest co do istoty z roszczeniem o pomyślny wynik procesu, egzekucji lub postępowania zabezpieczającego: oto i jedno i drugie opierają się na prawie materjalnem, przysługują tylko materjaluie uprawnionemu. Dlatego n. p. roszczenie •o pomyślny wyrok możnaby nazwać prawem skargi iw znaczeniu materjalnem (albo konkretnem prawem skargi lub roszczeniem skargowem) Od tego prawa skargi w znaczeniu materjalnem należy odróżnić prawo skargi w znaczeniu formalnem (albo t. zw. abstrakcyjne prawo skargi). I ono ma cechę •publiczno-prawną ale nie zależy od materjalmego uprawnienia: każdy, kto twierdzi, iż jest w swoich prawach pokrzywdzony, może wnieść o to skargę do sądu (§ 19 k. c. a.) i ma prawo wymagać, aby sąd sprawę prawidłowo rozpatrzył i wydal wyrok zgodny z materjąłem procesowym. 1 tu mamy do czynienia z roszczeniem, ale, jak słusznie podnosi S tef k o, z roszczeniem zwróeonem tylko do Państwa i natury czysto formalnej, t. j. o prawidłowe przeprowadzenie procesu (por. Stefko 1. c. str. 216). Skargą nazywa się żądanie skierowane w przepisanej formie do sądu, aby wydal wyrok o pomyślnej dla powoda treści W postępowaniu egzekucyjnem i zabezpieczającem są zwykle wn i o Siki. III. Prawu skargi w znaczeniu formalnem odpowiada prawo oozwanego do obrony t. j.do przytoczenia w sądzie wszystkiego, co może spowodować oddalenie powoda. Obrona ta może być formalną lub materjalną» Formalnem! środkami obrony są: 1) zaprzeczenie istnienia roszczenia powodowego, 2) zaprzeczenie prawdziwości faktów, na których powód prawo swe opiera, 3) dowód nieprawdziwości tych faktów, 4) zarzuty czysto

﻿279 procesowe, jak zarzut niewłaściwości sądu, niedopuszczalności drogi sądowej, sprawy prawomocnie osądzonej i t. p. Materjalne środki obrony pozwanego nazywają się ekscepcjami. pdróżniamy ekscepcje w obszerniejszem (niewłaściwem) i ściślejszem (właściwem) tego słowa znaczeniu. Ekscepćją w obszerniejszem znaczeniu nazywamy naprowadzenie przez pozwanego faktów, które bądź przeszkodziły powstaniu prawa powoda (n. p. błąd lub przymus przy zawarciu aktu prawnego podstęp przy zawarciu aktu czyli exceptio doli specialis i t. p.), bądź prawo to uchyliły (n. p. zarzut zrzeczenia się, przedawnienia, zgaśnięcia prawa skutkiem upływu czasu umówionego, zasiedzenia i t. p.). O ekscepcjach w ściślejszem znaczeniu mówimy wówczas, gdy pozwany, nie zaprzeczając istnieniu roszczenia powodowego, przytacza fakta, uzasadniające własne prawo pozwanego do niezaspokojenia- powoda (n. p. wobec skargi windykacyjnej zarzut, że pozwany nabył użytkowanie*, albo wobec skargi kontraktowej, zarzut potrącenia czyli kompensaty, dalej zarzut, że dochodzenie roszczenia powodowego jest sprzeczne z dobremi obyczajami (czyli t. zw. exceptio doli generalis i t. p.). Ekscepcje w ściślejszem znaczeniu dzielimy na rzeczowe t. j. wynikające z prawa bezwzględnego i osobiste, opierające się na prawie względnem. Ekscepcje tak w obszerniejszem, jak i w ściślejszem znaczeniu dzielimy na: 1) przywiązane do rzeczy (rei cohaerentes) t. j. takie, które pewnemu powodowi może każdy przeciwstawić (n. p. zarzut nieważności umowy z powodu braku formy, zarżut podstępu, przedawnienia i t p.) i przywiązane do osoby (personaecohaerentes)t.j.takie, które tylko pewna osoba może przeciwstawić (n. p. zarzut dziedzica, że za długi spadkowe odpowiada tylko do wysokości spadku, ponieważ przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza), oraz na 2) umarzające, peremptoryjne t.j.takie,

﻿280 które stanowczo powodują oddalenie powoda (n. p. zarzut przedawnienia, nieważności i t. p.) i odwlekające, diiatoryjne t. j, takie, które powodują oddalenie powoda tylko na razie (ń. p. moratorium). Przeciw ekscepcjom pozwanego w śćiślejszem znaczeniu może powód naprowadzić fakta, czyniące wobec niego bezskutecznemi ekscepcje pozwanego, n. p. zarzucić, że podnoszenie ekscepcji wykracza w danym wypadku przeciw dobrym obyczajom. Obrona powoda przed ekscepcją nazywa się repliką (n. p. w powyższym wypadku, replicafio doli generalia), obrona pozwanego wobec repliki dupliką i t d. IV. Kto występuje w sądzie ze śkargą lub obroną musi przytoczyć fakta, jego prawo uzasadniające i fakta te udowodnić t. j. za pomocą odpowiednich środków wzbudzić w sędziu przekonanie o ich prawdziwości. Środkami temi są dokumenty, zeznania świadków, optuje znawców, oględziny sądowe i t p. Nauka o środkach dowodowych należy do procedury cywilnej, kodeksy austrjacki i niemiecki tą sprawą wcale się nie zajmują, natomiast kodeks napoleoński poświęcił tej sprawie wiele miejsca, jednak przepisy te w znacznej mierze straciły moc obowiązującą w b. Królestwie Kongresowem wskutek zaprowadzenia tam rosyjskiej procedury cywilnej. Dowód może być bezpośredni, jeżeli stwierdza, wprost zdarzenie, będące przedmiotem dowodu, lub pośredni, jeżeli stwierdza wprawdzie inne zdarzenie, jednak z udowodnienia tego innego zdarzenia wynika z logiczną koniecznością zajście zdarzenia, będącego przedmiotem dowodu. N. p. dowód, że w pewnym środka aptecznym znajduje się ingrediencja, sprowadzona dopiero w r. 1900 z Ameryki, dowodzi zarazem fakt sporządzenia tego środka po roku 1900. Jeżeli niema takiej konieczności logicznej, ale jest wielki stopień prawdopodobieństwa, natenczas

﻿— 281 — mówimy o domniemaniu zwykłem (prąesumtio hominis art. 1353, 1340 k. N.). Czasem ustawa przychodzi stronom z pomocą i każę sędziemu przyjąć za prawdziwe zdarzenie A., jeżeli udowodniono prawdziwość zdarzenia B. a to aż do udowodnienia przeciwieństwa przez drugą stronę. Mówimy wówczas o domniemaniu prawnem (praesumtio juris, art., 1350, 1352 k. N.), n. p. domniemanie ślubności dziecka, zrodzonego w pewnym czasie po zawarciu lub rozwiązaniu małżeństwa, art. 271 k. c. p„ § 138 k. c. a., § 1591 k. c. n. i w. i. Niekiedy ustawa wprost wyklucza dowód przeciwieństwa, wówczas mówimy o domniemaniu prawnem niezachwianem (prąesumtio juris et-de jurę, art. 1352 k. N ), n. p. wedle kodeksu Napoleona dziedzic, który usunął lub zataił przedmipty spadkowe, uważany jest za przyjmującego spadek bezwarunkowo, art. 792, podobnie wedle kodeksu niemieckiego dziedzic, który w przepisanym terminie nie odrzuci spadku, § 1943; wedle art 274 austr. u. handl. obligi podpisane przez kupca uważa się za podpisane w wykonywaniu przedsiębiorstwa handlowego, o ile z ich treści nie wynika przeciwieństwo i t. p. W tyęh wypadkach jednak nie mamy do czynienia z domniemaniem w ścistem tego słowa znaczeniu t. j. z ułatwieniem dowodu pewnego faktu, lecz ze szczególną formą normy prawnej a mianowicie z ustawową fikcją pewnego stanu rzeczy, służącą do tego, aby skutki prawne, do pewnego stanu rzeczy przywiązane rozciągnąć na inny stan rzeczy (por. Till 1 str. 474). Niekiedy prawo zadowala się uprawdopodobnieniem pewnych faktów, nie wymaga zatem ścisłego dowodu. Ma to miejsce n. p. w postępowaniu zabezpieczającem (n. p. § 389 austr. o. e.)» Niekiedy ustawa zwalnia stronę całkiem od dowodu, n. p. w razie notoryjności pewnych faktów w sądzie lub w razie przyznania pewnego faktu przez przeciwnika. 19 Wstęp do nauki prawa cywilnego

Z punktu ‘widzenia wykonywania prawa ważną jest. Icwestja ciężaru dowodowego t j. kwestja, ktoma dowodzić prawdziwość faktów, dla rozstrzygnięcia sporu doniosłych. Zasadą jest, że każda ze stron ma udowodnić te fakta, na których upiera swe roszczenie o korzystny wyrok. A zatem powód powinien udowodnić fakta prawo tworzące, jeżeli zaś występuje jako prawonabywca (ayant cause, Rechtsnachfolger) innej osoby, fakta, uzasadniające przejście prawa na niego, wreszcie, jeżeli przedmiotem sporu jest roszczenie o pewien sposób zachowania się zobowiązanego, zapadłość tego roszczenia względnie fakt naruszenia prawa bezwzględnego, z którego roszczenie swe wywodzi. Pozwany musi udowodnić prawdziwość faktów, na których opiera swe ekscepcje w obszerniejszem (n. p. fakt zapłaty, upływ czasu przedawnienia i t. p.) lub ściślejszem znaczeniu. Niekiedy jednak ustawa przerzuca ciężar dowodowy na drugą stronę wychodząc z słusznego zapatrywania, że przy noimalnem rozłożeniu ciężaru dowodowego dochodzenie prawa byłoby dla strony zbyt utrudnione. 1 tak często ustawa nadaje jednej osobie roszczenie przeciw innej, o ile ta inna osoba nie udowodni pewnych faktów od obowiązku ją uwalniających. Kto żąda wynagrodzenia szkody, spowodowanej czynem bezprawnym (działaniem lub zaniechaniem) drugiego, winien z reguły udowodnić ten czyn ^ezprawny, w wypadkach jednak objętych n. p. art. 1384 k. N., §§ 831 i 836 k. c. n. lub §§ 1319 i 1320 k. c. a. nie jest rzeczą powoda udowadniać, że pozwany dopuścił się bezprawnego czynu (n p. zaniechania potrzebnej staranności) lecz pozwany ma udowodnić, że mimo należytej staranności nie mógł szkodzie zapobiec. Przerzucenie ciężaru- dowodowego następuje też w wypadkach ustanowienia przez ustawę t. zw. prawdy tymczasowej Lj. wówczas, gdy ustawa bez dowodu każę

﻿283 przyjąć pewien stan rzeczy za prawdziwy, dopóki przeciwieństwo nie będzie udowodnione. I tak n. p. ten, kto powołuje się na zasiedzenie, którego jednym z wymogów jest dobra wiara po stronie posiadacza, nie musi mimo to udowadniać s*tvej dobrej wiary, dopóki przeciwnik nie wykaźe, że posiadacz był w złej wierze, art. 2268 k. N-» § 328 k. c. a., § 937 ust. 2 k. c. n. Wreszcie w pewnym zakresie może sędzia regulować ciężar dowodowy, mianowicie nietylko w tych wypadkach, w których, dzięki panującej w ■nowoczesnym procesie zasadzie swobodnej -oceny dowodów, może przyjąć prawdziwość pewnego faktu drogą zwykłego domniemania (praesumtio hominis, jak w.), lecz także w łych wypadkach, w których wymaganie dowodu od strony przedstawiałoby się jako niezwykłe utrudnienie w dochodzeniu jej prawa a zarazem jako nadużycie prawa do obrony po stronie przeciwnika. V. Fakt, że uprawniony dochodzi swego prawa drogą sądową a zwłaszcza, że uzyskał pomyślny wyrok sądowy wywiera doniosły wpływ na ukształtowanie się materjalnego stosunku prawnego. Już sam fakt wniesienia skargi do sądu lub doręczenia jej pozwanemu wywołuje na wypadek korzystnego wyniku sporu, rozliczne skutki prawne. W skutek wniesienia skargi następuje przerwa przedawnienia i zasiedzenia, art. 2244 k. N,, § 1497 k. c. a„ § 209 k. c. n. Wykonanie pewnych praw zależne jest od wniesienia skargi w oznaczonym terminie zawitym (prekluzyjnyin), n. p. art. 957 k. art. 276 k. c. p., § 1097 in f. k. c. a., §§ 561 ust. 2 i 864 k. c. n. Niektóre roszczenia tylko dzięki temu przechodzą na dziedziców, że uprawniony jeszcze przed śmiercią wniósł skargę, n. p. według judykatury kodeksu austrjackięgo roszczenia o nawiązkę z § 1325. Wedle prawa austrjackięgo i niemieckiego małżonek

pozostały przy życiu traci prawo spadkowe, jeżeli zmarły jeszcze przed śmiercią wniósł skargę o rozwód lub* separację z winy drugiego małżonka i skarga ta była uzasadniona, § 759 k. c. a., § 1933 k. ,c. n. Od chwili wniesienia skargi lub (wedle k. c. a.) doręczenia jej pozwanemu biegną odsetki zwboki (art. 1153, 1155 k. N., § 1333 k. c. a. i dekret nadw. z 18/1 1842’ nr. 592 zb. u. s., § 291 k. c. n. i § 263 niem. p. c.). Posiadacz w dobrej wierze będący, traktowany jest* od chwili doręczenia mu skargi w sposób podobny do traktowania posiadacza w zlej wierze (§ 338 k.. c. a.) i t. dt Dokładneomówienie tych skutków należy do szczegółowego przedstawienia odnośnych materyj prawa cywilnego. Wyrok formalnie prawomocny t. j. taki, który wedle przepisów procedury cywilnej nie podlega zaczepienia zwykłemi środkami procesowemi, wywiera znaczny wpływ na dalsze ukształtowanie się stosunku prawnego między stronami, który to wpływ nazywamy prawomocnością, w materjalnem znaczeniu. W szczególności wpływ ten polega na tern, że wyrok ustala wobec prawa treść stosunku prawnego między stronami i zakreśla wyraźną granicę, do której prawo, przyznane jednej stronie, może być przymusowo wykonane. Wyrok prawomocny ma z reguły charakter deklaratoryjny, stwierdza jedynie, że stosunek prawny od początku (ex tunc) tak istniał, jak go wyrok ustalił. Wyrok.' może być mylny, w takim razie treść- jego nie odpowiada rzeczywistemu stanowi rzeczy i nie zmienia go też, jednak odtąd między stronami rozstrzyga nie prawdziwy stan rzeczy,, lecz treść wyroku. W pewnych jednak wypadkach wyrok ma moc konstytutywną, wywołuje (ex nunc) realne, przeciw wszystkim skuteczne zmiany w stosunkach prawnych, n. p. wyrok, orzekający rozwód małżeństwa lub rozdział spółwłasności.

﻿285 Nie cala *freść wyroku jest decydującą dla ocenienia ■wszystkich kwestyj, w wyroku poruszonych, lecz tylko ta ■część, która odnosi się do spornego stosunku prawnego. Ustalenia faktyczne nie korzystają, (z nielicznemi wyjątkami) z prawomocności. Co więcej wyrok ustala prawomocnie tylko te stosunki prawne, które są bezpośrednio przedmiotem sporu, natomiast nie kwestie pręjudycjalne. Przepisy procedury cywilnej określają nieraz zakres przedmiotowy prawomocności materjalnej (n. ,p. § 41.1 p. c. a., § 322 p. c. n., por. też art. 1351 k. N. i art. 891 p. c. ros.)i Prawomocność wyroku istnieje z regaty tylko między stronami, wzgl. ich następcami pod tytułem ogólnym, art. 1351 i 724 k. N., § 12 i 547 k. c. a., § 325 p. c. n. i § 1922 k. c. n. Jednak od tej zasady są liczne Wyjątki. W pewnych wypadkach wyrok odnosi też, skutek wobec następców stron pod tytułem szczegółowym, a to wtedy, gdy nabyli swe prawo od strony po zapadnięciu wyroku a nawet i w razie nabycia przed zapadnięciem prawomocnego wyroku, jeżeli taki jpst wyraźny przepis ustawy (n. p. wyrok w sprawię o sprostowanie wpisu tabularnego skuteczny jest przeciw osobom trzecim, które nabyły prawa tabularne przed prawomocnością wyroku, jeżeli uzyskano adnotację sporu wzgl. ostrzeżenie lub sprzeciw po myśli § 60, 61 i i. u. hip. austr., art. 61, 137, 138 u. hip. poL lub § 899 k. c. n., albo wyrok w wypadkach § 325 p. c. n.). Wobec osób trzecich, nie będących następcami prawnymi jednej ze stron, skutecznym jest zawsze wyrok konstytutywny. Wyrok deklaratoryjny może wytworzyć stan prawny, materjalnie skuteczny wobec osób trzecich wówczas, gdy tylko ta stroną, która w odnośnym procesie, jako powód brała udział, była uprawnioną do wytoczenia skargi. N. p. po myśli art. 271, 276 k. c. p., § 158 k. c. a., § 1593 k. c. m, jeżeli ojciee

﻿286 skutecznie zaprzeczył ślubność pochodzenia dziecka, wyrok ten jest skuteczny wobec wszystkich. Wreszcie w wypadkach kolizji praw, wywołanej konkurencją wierzycieli w postępowaniu egzekucyjne™ lub konkursowe™ specjalne przepisy wyposażają wyroki, zapadłe w sporze z jednym wierzycielem w moc prawną wobec wszystkich (n. p. § 232 austr. o. e.). Skutki prawomocności objawiają się w sposób następujący: 1, Między temi samemi osobami o to samo roszczenie nie może toczyć się więcej żaden spór, gdyż strona pozwana może się zasłonić zarzutem sprawy prawomocnie osądzonej,, na co zresztą sąd z urzędu baczyć powinien, art. 1351 k. N. i art. 895 p. c. ros., § 12 k. c. a. i §§ 239 i 240 p. c. austr., § 274 p. c. n. Jednak wyroki, zapadłe w sporach o alimenta mogą być poddane rewizji w drodze nowej skargi, jeżeli następuje zmiana stosunków (n. p. zmiana w dochodach obowiązanego do płacenia alimentów, gdyż o rozmiarze tego obowiązku rozstrzyga każdorazowy stan dochodów). 2. Wyrok umacnia tytuł prawny roszczenia przez to, że czyni dotychczasowy tytuł niewątpliwym, niepodlegającym żadnemu zaczepieniu przez osobę, wobec której działa prawomocność. Wskutek tego zbędne jest nadał powoływanie się na dawny tytuł, wystarczy powołanie się na wyrok. Ale roszczenie pozostaje niezmienionem, dawne zastawy, poręki i inne umocnienia pozostają w mocy. 3. Wyrok prawomocny jest tytułem egzekucyjnym t. zn., że na jego podstawie można żądać interwencji sądu w celu uzyskania realnego zaspokojenia roszczenia kosztem sfery prawnej zobowiązanego, art 924 nast. p. c. ros., § 1 al. 1 austr. o. e., § 704 p. c. n. Bliższe określenie rodzajów i sposobu przeprowadzenia egzekucji należy do nauki o postępowaniu egzekucyjnem, po części zaś

﻿287 do nauki o prawie zastawu. Obok wyroków są jednak także inne tytuły egzekucyjne (n. p. ugody sądowe, akty notarjalne i ti' p.). 4. Wyrok, ustalający pewien stosunek prawny, może być między temi samemi stronami niewzruszalną podstawą rozstrzygnięcia innego sporu, jeżeli jest dla tegoż prejudycjalnym (n. p. wyrok sporu o ojcośtwo może być prejudycjalnym w sporze o alimenta). 5. Z zasady, że wyrok stanowi umocnienie tytułu wynika, że pretensje przyznane wyrokiem, podlegają z reguły przedawnieniu trzydziestoletniem u, choćby z natury swej przedawniały się w krótszym czasie (rozp. min. austr. z 21/7 1858 nr. 105 dz. u., § 218 k. c. n., art. 2274 ust. 2 k. N.). W prawie austrjackiem i niemieckiem odnosi się tj do wszystkich roszczeń, w kodeksie napoleońskim tylko do roszczeń z art. 2271—2273. O samopomocy. W ogólności. — Obrona konieczna. — Samopomoc w śćiślejszem znaczeniu. — Stan konieczności. I W zasadzie każdy powinien dochodzić swych praw w drodze sądowej, nie może w razie konfliktu z innymi członkami społeczeństwa sam sobie wymierzać sprawiedliwości. W pewnych jednak granicach samopomoc jest dozwolona a mianowicie wówczas, gdy pomoc sądowa nie może nadejść na czas a tylko natychmiastowe działanie może szkodzie zapobiec. ju Użycie własnej pomocy dozwolone jest najpierw w celu odparcia bezprawnego ataku na swą osobę lub swój majątek czyli w tak zw. obronie koniecznej (Notwehr). Pod pojęcie obrony koniecznej podpadają najpierw wszelkie czynności, któremi uprawniony, nie wkra-

czając zresztą w cudzą sferą prawną, stara się udaremnić przeszkodę w wykonywaniu prawa, n. p. jeżeli podróżny, któremu rabuś chce wyrwać walizkę, trzyma ją silnie i nie dopuszcza w ten sposób do jej zaboru. Nie może ulegać wątpliwości, że tego rodzaju akty są bezwarunkowo- dopuszczalne, Ale pojęcie obrony koniecznej obejmuje nadto i czynności, przedstawiające się jako gwałtowne wkroczenie w cudzą sferę prawną, jeżeli to jest konieczne dla odparcia bezprawnego napadu. Kiedy jeszcze mamy do czynienia z ^odparciem napadu" a kiedy zaczyna się samopomoc w celu wyrównania szkody, spowodowanej już dokonanym napadem, to jest kwestja faktyczna, którą należy ocenić wedle zapatrywań codziennego życia. O możliwości obrony mówimy nietylko wówczas, gdy atak na cudze dobro nie został jeszcze wykonany ale także i po wykonaniu wówczas, gdy napadnięty może jeszcze przez bezzwłoczny pościg stratę odzyskać. Kodeks austrjacki wyraża dopuszczalność Obrony koniecznej w sposób negatywny, stanowiąc w § 19, że tylko ten, kto przekracza granice obrony koniecznej, jest za to odpowiedzialny, zaś kodeks niemiecki stanowi pozytywnie w § 227, że czynność, przedsięwzięta w obronie konieeznej, t. f. potrzebna do odparcia obecnego bezprawnego ataku od siebie lub od drugiej osoby nie jest bezprawną. Kodeks napoleoński nie zawiera wprawdzie podobnego przepisu, jednak niewątpliwie zasada prawa rzymskiego: „vim vi repellere licet" uznawana była przez autorów kodeksu i przyjęta jest powszechnie w jurysprudencji i nauce francuskiej. Pozytywnem przejawem tej zasady jest poniekąd postanowienie art. 2233 k. N., że czyny gwałtu nie mogą ugruntować posiadania skutkującego zasiedzenie, z czego wynika, że jeżeli posiadacz siłą utrzymuje się tylko w ngruntowanem poprzednio posiadaniu, nie jest uważany za popełniającego gwałt niedozwolony.

﻿289 W wykonaniu obrony koniecznej wolno tedy użyć siły przeciw napadającemu, wolno zniszczyć środki (narzędzia, urządzenia), lnórych używa do ataku, wolno go uderzyć, zranić lub nawet zabić, byleby tylko nie przekroczyć gran i c konieczności. Przekroczenie tych granic przyjmie sędzia wówczas, gdy do odparcia ataku wystarczyło w danym wypadku znacznie słabsze wkroczenie w sferę drugiego lub gdy wywarty gwałt nie pozostawał w żadnym stosunku do zagrożonego dobra. I tak n. p. zranienie lub zabicie chłopca, kradnącego jabłka w sadzie, będzie najczęściej przekroczeniem obrony koniecznej, gdyż po pierwsze wystarczyłoby może spędzenie go słowne, wystrzał w powietrze, uderzenie kijem i t p., a po drugie strata jabłek nie pozo staje w żadnym stosunku do straty życia człowieka. To ograniczenie, wynikające z pojęcia obrony koniecznej, obowiązuje niewątpliwie w prawie austrjackiem i francuśkiem, które nie podają definicji tego pojęcia, pozostawiając ją nauce wzgl. sędziemu. Wątpliwości moźnaby mieć tylko odnośnie do kodeksu niemieckiego, który w § 227 ust. 2 nie wspomina wcale a tera, by zadany gwałt nie pozostawał w rażącej dysproporcji do zagrożonego dobra, jednak jest to tylko wynik wadliwiej kodyfikacji, którą interpretacja ustawy nie może się krępować, jeżeli nie chce .wejść kolizję z poglądami etycznerai Jub zdrowym zmysłem społecźnym. Obrona konieczna dopuszczalna jest nietylko wobec ataku ze strony ludzi, lecz także wobec ataku ze strony cudzej rzeczy n. p. cudzego zwierzęcia. Konkretnemi przejawami tej zasady są n. p. art. 672 ust. 3 k. Ń., §§ 422, 1321 k. c. a., § 228 k. c. n. W nauce niemieckiej odróżniają jednak obronę wobec ludzi od obrony wobec rzeczy i zaliczają tę ostatnią do wypadków L zw. stanu konieczności (p. niżej pod IV), wychodząc z założenia, że atak ze strony rzeczy (n. p. zwierzęcia) sam w sobie nie może być bezprawnym; bo przepisy prawne odnoszą się

﻿290 tylko do ludzi. Jednak chodzi tu o prawną kwalifikację zachowania się napadniętego, a z jego punktu widzenia obojętnem jest i na kwalifikację jego zachowania się nie powinno wpływać, czy n. p. napada go pies, którego właściciel w tym celu podszczuł, czy pies, czyniący to z własnego popędu. W obu wypadkach jest atak, którego odparcie możliwe jest przez zadanie gwałtu sile atakującej. Między obroną przed rzeczami a wypadkami czystego stanu konieczności zachodzi znaczna różnica, właśnie w tym punkcie, że stan konieczności może uzasadnić wkroczenie w sferę prawną drugiego, jakkolwiek ani on ani jego rzecz nie są przyczyną tego stanu, podczas gdy przy obronie koniecznej jest to warunkiem, zaczem idzie różnica skutków. Obrona konieczna przeciw rzeczom musi też zachować odpowiednie granice, por. n. p. § 1321 k. c. a. lub § 228 k. c. n. Obrony koniecznej używać może nietylko materjalnie uprawniony ale także po siad acz: por. arg. z art. 2233 k. N., §§ 339 i 344 k. c. a., § 859 k. c. n. Z zasady, że obrona konieczna jest dozwoloną, t. zn. nie jest czynnością bezprawną wynika, że korzystający z niej nie jest odpowiedzialny za szkodę, wyrządzoną napadającemu (§§ 19 i 1295 k. c. a. a contr., art. 1382 k. N. a contr.,. § 823 k. c. n. a contr.). Kwestją obrony koniecznej zajmuje się też prawo karne, jednak granice, w których prawo karne zapewnia bezkarność temu, kto w obronie koniecznej spełnia wobec drugiego czyn podpadający zresztą karze, nie są dla prawa cywilnego decydujące, gdyż ono mogłoby mimo to w tych, wypadkach nałożyć obowiązek odszkodowania. Zwykle jednak stanowisko prawa cywilnego pokrywa się w tym względzie ze stanowiskiem prawa karnego. tlił. W wypadkach obrony koniecznej zachowanie się: upraWionego ma charakter czysto defenzywny, w chwili, bowiem jej użycia nie przysługuje mu z reguły przeciw

﻿291 napastnikowi żadne roszczenie, przeciwnie, roszczenie mogłoby zwykle powstać dopiero wówczas, gdyby uprawniony zaniechał obrbny albo ona była bezskuteczną. Powstaje jednak pytanie, czy wolno uprawnionemu czasem użyć pomocy własnej w celu zabezpieczenia lub wykonania j u istniejącego roszczenia t. zn., czy wolno w tym celu wkroczyć w sferę prawną dłużnika z pominięciem władzy sądowej. Z obowiązujących w Polsce kodeksów jeden tylko kodeks niemiecki uznaje taką samopomoc w ściślej— szem znaczeniu za dopuszczalną w tych wypadkach, gdy pomoc sądowa nie może nadejść na czas a jest niebezpieczeństwo, że o ile nie nastąpi natychmiastowe wkroczenie, dochodzenie roszczenia może być udaremnione lub istotnie utrudnione (§ 229). Sainopomoc służy tedy głównie do zabezpieczenia istniejącego, chociażby nie wymagalnego sądownie roszczenia przez: a) zabranie rzeczy, którą dłużnik mógłby bezpowrotnie usunąć z pod egzekucji lub b) przytrzymanie samego dłużnika, jeżeli chce uciekać (n. p. gość, który nie zapłacił rachunku w restauracji), W obu wypadkach jednak należy bezzwłocznie co do rzeczy wdrożyć egzekucję lub postępowanie zabezpieczające (areszt), co do osoby zaś wdrożyć areszt zabezpieczający a samego dłużnika natychmiast odstawić do sądu. Samopomoc może jednak służyć też do zaspokojenia roszczenia, przez: c) zniszczenie lub uszkodzenie rzeczy lub d) zniweczenie oporu dłużnika wobec czynności uprawnionego, którą powinien znosić (§ 229). Zasadą jest, że samopomoc nie może iść dalej niż to jest potrzebne ze względu na grożące niebezpieczeństwo. Powinna ustać skoro a) władza już może działać i b) skoro władza odmawia spółdziałania (n. p. nie chce przytrzymać dłużnika), § 230. Kodeksy austrjacki i napoleoński nie zawierają

podobnych przepisów, jak, kodeks niemiecki, nie wynika -z tego jednak, by w zakresie mocy obowiązującej tych kodeksów należało samopomoc uznać bezwzględnie za niedopuszczalną. Pomiędzy wypadkami, w których kodeks niemiecki uznaje samopomoc za dozwoloną! a wypadkami obrony koniecznej istnieje bardzo silna analogia, skoro ■więc wedle tych kodeksów uznaje się obronę konieczną za dopuszczalną, można też uznać za dopuszczalną w pewnych granicach i samopomoc. Wspomniana analogja polega na tera, że w obu wypadkach uprawniony znaj- •duje się w niebezpieczeństwie szkody, której wprawdzie ma prawo zapobiec, ale porządek prawny nie jest w stanie potrzebnej pomocy mu do tego udzielić. W obu wypadkach można tej szkodzie zapobiec jedynie bezzwłocznem wdarciem się w sferę prawną tej osoby, przeciw której, w razie zaniechania lub nietidania się obrony wzgl. samospomocy, uprawniony miałby prawo dochodzenia roszczenia drogą skargi, egzekucji lub zabezpieczenia lub choćby nawet prawo żądania ochrony policyjnej. Różnica polega 'tylko na tern, że przy obronie koniecznej jest atak ze strony drugiego lub jego rzeczy, przy samopomocy go niema. Ąle różnicą ta w przeważnej ilości wypadków samopomocy dozwolonej przez kodeks niemiecki, jest tylko formalną. Dłużnik, który usiłuje usunąć rzeczy z pod egzekucji lub .uciec, wykonuje także atak na sferę prawną wierzyciela. Przedewszystkient jednak uzasadnieniem obrony koniecznej jest wzgląd na, zachowanie się napadniętego, którego w danych warunkach porządek prawny nie może uznać za bezprawne. Zachowania się tego nie, można uznać za bezprawne dlatego, bo nie można wymagać od członka społeczeństwa, aby widząc, iż prawom jego grozi niebezpieczeństwo i mogąc je sparaliżować natyehmiastowem działaniem, nie wkraczającein zresztą dalej w sferę prawną drugiej osoby, niżby wkroczyła zgodnie z slużącem jemu

﻿293 roszczeniem władza sądowa lub policyjna, mimo to zaniechał tego działania jedynie z uszanowania zasady, że w upórządkowanem społeczeństwie można używać tylko drogi" sądowej czy administracyjnej, jakkolwiek w danym wypadku pomoc sądówa lub policyjna na czas przyjść nie może. Jeżeli wedle panujących obecnie zapatrywań może sędzia uwolnić dłużnika od obowiązku świadczenia, które wprawdzie jest możliwe, ale tak trudne i z takiemi ofiarami dla niego połączone, że wprost nie można od niego dopeł-. nienia wymagać, to tak samo można dozwolić na samopomoc w tych wypadkach, w których ze względu na szczególne towarzyszące okoliczności nie można wprost wymagać od uprawnionego, aby się do niej nie uciekał. Otóż wzgląd ten występuje zarówno w wypadkach obrony koniecznej, jak i w wypadkach samopomocy w ściśl. zn., które uznaje za dopuszczalne kodeks niemiecki. Dlatego sądzę, że i na podstawie kodeksów austrjackiego i napoleońskiego samopomoc w tych wypadkach jest dozwolona z tem naturalnem zastrzeżeniem, że skoro tylko użycie interwencji sądowej jest możliwe, należy dalszy tok zabezpieczenia lub zaspokojenia roszczenia złożyć w jej ręce. Zresztą kodeks austrjacki sam w jednym wypadku uznaje akt samopomocy: wedle- § 1321 ten, kto na swym gruncie napotka cudze bydło,, które mu wyrządziło szkodę, może prywatnie zająć tylesztuk bydła, ile potrzeba do wynagrodzenia szkody, powinien jednak w ciągu dni 8 albo ugodzić się z właścicielem, albo wnieść do sądu skargę; w przeciwnym razie musi Zwrócić zajęte bydło. IV. W wypadkach obrony koniecznej i samopomocy w śćtflejszem znaczeniu istnieje stan konieczności tego rodzaju, że uprawniony może uchronić siebie lub drugiego od szkody tylko w ten sposób, iż wkracza samowładnie w sferę prawną osoby, która w przeciwnym razie musiałaby mu tego wkroczenia dozwolić w drodze interwencji

﻿294 władzy, bo uprawniony ma lub miałby do niej odpowiednie roszczenie, W wypadkach, w których istnieje również stan konieczności tego rodzaju, że odwrócenie szkody od siebie lub drugiego może nastąpić tylko kosztem trzeciego ale przeciw temu trzeciemu strona zagrożona nie ma lub (w razie zaniechania samopomocy), nie nabyłaby żadnego roszczenia, mówimy o stanie konieczności. Tu już nie chodzi o to, czy wolno wykonać drogą własnego działania to, do czegóby zresztą należało użyć pomocy sądowej, ale chodzi o to, czy trzeciemu wolno temu działaniu przeszkodzić i o to, czy wyrządzenie w takim stanie szkody trzeciemu obowiązuje do jej wynagrodzenia czy nie. Sprawa ta rozstrzygniętą jest w kodeksach \v różny sposób. Kodeks niemiecki idzie najdalej po linji interesów osoby, działającej w stanie konieczności, bo stanowi w § 904, że właściciel rzeczy nie może przeszkadzać oddziaływaniu na nią przez inną osobę, jeżeli to jest konieczne do odwrócenia grożącego niebezpieczeństwa a zaniechanie tego oddziaływania spowodowałoby nieporównanie większą szkodę, niż oddziałanie może wyrządzić właścicielowi (n. p. zabranie cudzej łódki, aby ratować tonącego). Szkodę, wyrządzoną przez to. właścicielowi musi jednak oddziaływający w zupełności wynagrodzić. Kodeks austrjacki w jednym tylko wypadku daje osobie, znajdującej się w stanie konieczności, prawo użycia cudzej rzeczy, a mianowicie daje właścicielowi roju pszczół prawo wstąpienia na cudzy grunt celem ścigania roju, § 384, przyczem, podobnie jak wedle § 904 k. c. n., szkoda wyrządzona właścicielowi musi być w pełni wynagrodzona. Natomiast w innych wypadkach stanu konieczności właściciel rzeczy nie jest obowiązany dozwolić oddziaływania na nią przez trzeciego. Wynika to z § 1306 a, w którym ustawa przewiduje użycie obrony koniecznej przeciw takiemu oddziaływaniu, Jednak w zamian za to kodeks austriacki ogra-

﻿295 nicza prawo poszkodowanego do odszkodowania, pozostawiając jego należność i wysokość ocenieniu sędziowskiemu. Nie jest też wykluczone, że właściciel, który broni użycia swej rzeczy dla uratowania drugiego od znacznie większej szkody, sam będzie obowiązany do odszkodowania, jeżeli zachowanie się jego będzie miało charakter sprzecznej z dobremi obyczajami szykany (§ 1295 ust. 2). Kodeks napoleoński kwestji tej nie porusza wcale. Użycie cudzej rzeczy w stanie konieczności nie jest zatem nigdy dozwolone. Jednak możliwe jest, że sędzia nie przypisze winy osobie, która, w takim stanie działając wyrządza drugiemu szkodę (por. 1382 k. N.) albo nawet nałoży obowiązek odszkodowania na tego, kto sprzeciwia się oddziaływaniu na swoją rzecz, jeżeli to sprzeciwianie się nosi znamiona szykany.

﻿DODATEK. USTAWA O UZNANIU OSOBY ZA ZMARŁĄ. Już po wydrukowaniu większej części tej książki ogłoszono w dzienniku ustaw Rz. p. z r. 1922 nr. 11 poz. 87 ustawę „w przedmiocie zmiany i uzupełnienia niektórych przepisów obowiązującego wb. Królestwie Polskiem kodeksu cywilnego z r. 1825 oraz ustawy postępowania cywilnego, dotyczących nieobecnych i zaginionych. W szczególności ustawa ta zmieniła brzmienie całego tytułu III k. c. p. i wskutek tego odnośne ustępy tej książki (str. 79 nast. i str. 99 nast.), o ile odnoszą się do prawa obowiązującego w b. Królestwie Polskiem, należy uzupełnić, jak następuje. Do ustępu o początku i końcu osobowości człowieka. ad II. Jeżeli nie można przeprowadzić dowodu śmierci zapomocą ksiąg stanu cywilnego, osoby zainteresowane mogą prosić o stwierdzenie wypadku śmierci oraz daty śmierci i wydanie im świadectwa śmierci Postępowanie w tym wypadku odbywa się, podobnie jak w prawie austrjackiem, wedle osobnych przepisów, pozostawiających większą swobodę sędziemu i wprowadzających system edyktalny (nowe art. 1778 —17783 p. c. res.).

﻿— 297 — Do ustępu o skutkach nieobecności. ad I. W razie zwykłej nieobecności sąd może ustanowić kuratora nieobecnych dla zachowania praw i majątku pozostawionego przez nieobecnego, jeżeli nieobecny bądź 1) nie pozostawił pełnomocnika i niewiadomy jest z miejsca pobytu albo doznaje trwałej przeszkody co do powrotu i dopilnowania swych spraw, bądź 2) pełnomocnik dokonywa zarządu majątkiem z krzywdą nieobecnego (nowy art. 36 i 37 k. c. p.). obowiązkach i usunięciu tego kuratora stanowią nowe art. 38—40 k. c. p. Na wzór § 19 k. c. n. wprowadzono też domniemanie życia aż do dnia, który w postępowaniu o uznanie za zmarłego miałby być uznany za dzień śmierci. ad II Stan zaginienia przyjmuje obecnie k. c. p. wtedy, gdy życie i pobyt nieobecnego są niewiadome a to nawet wówczas, gdyby nieobecny pozostawił pełnomocnika. Na żądanie może nastąpić, jak poprzednio, sądowe uznanie za zaginionego, nowy art. 41. Art. 42- 45 normują skutki zaginięcia w prawie majątkowem małżeńskiem i opiekuńczem, których przedstawienie należy do prawa familijne^o. ad III. i IV. System uznania za znikłego z jego skutkami został obecnie zarzucony a w jego miejęce wprowadzono system uznania osoby za zmarłą, jak w kodeksie austrjackim i niemieckim. W szczególności: Uznanie zaginionego za zmarłego może nastąpić bądź w skutek upływu znaczniejszego czasu od urodzenia zaginionego w związku z trwającym przez pewien czas brakiem wszelkiej o nim wiadomości, bądź w skutek faktu, że zaginiony znajdował się w szczególnie niebezpiecznej sytuacji i przez pewien czas potem niema o nim żadnej wiadomości. Wstęp do nauki prawa cywilnego.

W pierwszym wypadku wymagany jest (jak w kodeksie niemieckim) upływ lat 31 od urodzenia zaginionego, w czem conajmniej 10 lat ma upłynąć od końca roku, w którym była o nim ostatnia wiadomość. Jeżeli jednak od urodzenia zaginionego upłynęło łat 70, wystarczy pięcioletni okres braku o nim wiadomości. W drugim wypadku musiat się zaginiony znajdować w jednem z następujących niebezpieczeństw: 1) brał udział w wojnie jako uczestnik siły zbrojnej i zaginął; 2) przebywał w czasie wojny na obszarze działań wojennych w miejscu, gdzie zaszły szczególne wydarzenia, jak bitwa, ostrzeliwanie i t p, albo przez władze wrogiego obozu ujęty lub wogóle przez osoby, należące do siły zbrojnej na wolności osobistej ograniczony został i od tego czasu zaginął bez wieści; 3) znajdował się na statku, który się rozbił. Jeżeli statek wyjechał i nie dobił do miejsca przeznaczenia albo, w braku określonego celu podróży nie wrócił i przez' trzy lata niema o nim wiadomości, domniemywa się rozbicia statku; 4) znajdował się w innem bliskiem śmierci niebezpieczeństwie. Po każdym z tych faktów musi upłynąć okres dwuletni braku wiadomości o zaginionym. Okres ten liczy się w wypadkach 1 i 2 od końca roku, w którym wojna ukończoną została, w wypadkach 3 i 4 od dnia rzeczywistego lub domniemanego (rozbicie się statku) wydarzenia, które wywołało niebezpieczeństwo dla życia zaginionego (art. 46— 51 k. c. p.). Uznanie osoby ża zmarłą następuje na wniosek interesowanej osoby, art. 54 k. c. p„ Postępowanie określają art. 1777 — 177710 p. c. ros. Wniosek można postawić już na rok naprzód przed upływem czasokresu, potrzebnego do uznania za zmarłego wzgl. zaraz po zajściu szczególnego niebezpieczeństwa (nowy art. 1777 r p. c. ros). Warunki uznania osoby za zmarłą muszą być upraw-

﻿299 dopodobnione przed wdrożeniem przez sąd postępowania, ponadto jednak bada je z urzędu sąd przez jednego ze swych •członków. Osoby interesowane mogą uzyskać stanowisko stron w procesie, decyzja zaś może nastąpić po wysłuchaniu prokuratora. Postępowanie rozpoczyna się ogłoszeniem o wdrożeniu postępowania w gazecie rządowej, które nadto musi być publikowane w miejscu zamieszkania zaginionego w sposób tam używany. Ogłoszenie musi między innemi zawierać wezwanie do zaginionego, aby się zgłosił. Termin edyktalny wynosi conajmniej 6 miesięcy od dnia ogłoszenia w gazecie urzędowej. Orzeczenie uznania za zmarłego nie może oczywiście nastąpić przed upływem terminów, ■uzasadniających uznanie za zmarłego, ponadto jednak, jeżeli uznanie za zmarłego następuje tylko wskutek upływu dłuższego czasu od urodzenia zaginionego i dziesięcio- względnie pięcioletniego braku o nim wiadomości, a w tym dziesięciowzględnie pięcioletnim okresie czasu państwo znajdowało się na stopie wojennej, uznanie za zmarłego nie może nastąpić przed upływem dwóch lat licząc od końca roku kalendarzowego, w którym wojna ukończoną została (art. 48 ust. 2 k. c. p.). Postępowanie kończy się decyzją o uznaniu ■osoby zaginionej za zmarłą. W decyzji podany ma być dzień domniemanej śmierci (w braku innych danych dzień upływu ustawowego terminu a przy szczególnych niebezpieczeństwach dzień, ód którego liczy się dwuletni okres braku wiadomości o zaginionym), nowy art. 52 k. c. p. Uznanie osoby za zmarłą uzasadnia domniemanie życia do końca dnia domniemanej śmierci a domniemanie śmierci od tego momentu, art. 52 i 53 k. c. p. Oba mogą być obalone przeciwdówodem, art. 57. Wskutek domniemania śmierci stosunki prawne tak się kształtują, jakgdyby uznany za zmarłego rzeczywiście zmarł, art. 56 k. c. p. Jeżeli jednak uznany za zmarłego się zjawi, może domagać się zwrotu majątku w stanie, w jakim się znaj-

300 - duje, przyczem co do przedmiotów pozbytych wchodzi w zastosowanie zasada Surogacji (obowiązek zwrotu szacunku lub przedmiotów, za ten szacunek nabytych), art. 58 k. c. p. Żądanie to przedawnia się w zwykłym okresie czasu, jednak przedawnienie nie może się ukończyć przed upływem roku ’od dnia, kiedy osoba powyższa otrzymała wiadomość o decyzji uznającej ją za zmarłą, art. 58 ust. 2 k. c. p. Uznanie za zmarłego nie uprawnia jednak jeszcze pozostałego małżonka do zawarcia nowego związku małżeńskiego. O dopuszczalności takiego związku decyduje właściwa władza, art. 56 k. c. p.

﻿WYKAZ SKRÓCEŃ. dz, p. p. p. = Dziennik praw Państwa Polskiego. dz. pr. Ks. Warsz. = Dziennik praw Księstwa Warszawskiego. dz. pr. Kr. P. = Dziennik praw Królestwa Polskiego. dz. u. = Dziennik ustaw austrjacki lub niemiecki. dz. u. Rz, p. = Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Zbiór orzeczeń Glasera-Ungera. k. c. a. = Kodeks cywilny austrjacki w brzmieniu, ustalonem nowelami z r. 1914—1916. k. c. n. = Kodeks cywilny niemiecki. k. c. p. = Kodeks cywilny Królestwa Polskiego z r. 1825. k. N. = Kodeks Napoleona w brzmieniu, obowiązującem w b. Kongresówce. k. h. a. = Kodeks handlowy austrjacki. k. h. n. = obow. w b. Kongresówce. k. h. p. = austrjacki. k. k. a. = Kodeks karny niemiecki. k. k. n. rosyjski. k. k. ros. = n. jur. = norma jurysdykcyjna austrjacka. ord. egz. (lub o. e.) = ordynacja egzekucyjna asstrjacKa. ord. konk. (lub o. k.) = ordynacja konkursowa. ord. ;(lub o.) = ordynacja. pat niesp. = patent austrjacki z r. 1854 o postępowaniu w sprawach niespornych. p. c. a. = procedura cywilna austrjacka. niemiecka. p. c. n. U. rosyjska. » p. c. ros. = P. K. L. = Polska Komisja Likwidacyjna (zach. Małopolska 1918/19). pr. hip. = Prawo hipoteczne z r. 1818. pr. m. = Prawo małżeńskie z r. 1836, obowiązujące w b. Kongresówce.

﻿— 302 — T. K. R. = Tymczasowy Komitet Radzący (wschodnia Małopolska 1918/19). u. = ustawa. u. hip. 1818 = Ustawa hipoteczna obow, w bs Kongresówce. u. hip. a = austrjacka ustawa o ks. gruntowych z r. 1871. u. wprow. = Ustawa wprowadcza. Zb. u. s. = Zbiór ustaw sądowych austrjacki od r. 1780—1848. Zb. u. poi. = Zbiór ustaw politycznych austrjacki od r. 1790—1848.

﻿DOPEŁNIENIA 1 SPROSTOWANIA. str. 6 w. 10 z góry po słowie: w sobie — dodaj: lecz służy dobru ogólnemu, w tym jednak charakterze ma także swoje Interesy, chronione przez prawo prywatne. 10 w. 18 z góry zamiast najmniej ma być: najwcześniej. zamiast: 1792—ma być 1793. 16 w. 15 z dołu po słowie: rosyjskiego — dodaj: co nastąpiło 17 w. 15 z góry w latach 1831—1842. po słowie: Wielkopolsce—dodaj: t j. w całym b. zaborze pruskim. zamiast: traveaux—ma być: travaux. 21 w. 17 z góry po słowie: 1903—dodaj: O wprowadzeniu ko-23 w. 15 z dołu deksu napoleońskiego do Polski pisali: Hipolit Grynwasser, Themis Polska, T. IV (1914) i VIII (1918) i J. St. Konic, Gazeta Sąd. Warsz. (1921). zamiast: w r. 18—ma być: 1835. 23 w. 3 z dołu 1920—ma być: 1922. 31 w. 19 z góry „ Maleville—ma być: Malleville. 46 w. Iz dołu po słowie: rozpowszechnione — dodaj: ósme 47 w. 19 z góry wydanie od r. 1920; Co lin et Capi tan t, Droit Civil, 1921. zamiast: Minasowicza—ma być: Minasowicz. 48 w. 10 z dołu po słowie: hipotekach—dodaj: F. Jeziorań-49 w. 11 z góry » skiego, Ustawy hipoteczne i t. d. po słowie: Rakowiecki—dodaj: L. Domański, 49 w. 15 z dołu R. Kuratów-Kuratowski, M. Lewy, J. G1 a s s f I. po słowie: karnego — dodaj: a od r. 1922 pod 50 w. 5 z góry nazwą: Przegląd polski ustawodawstwa cywilnego i kryminalnego. po słowie: judykaturę—dodaj: T. VI cz. I uka-50 w. 4 z dołu zał się już w 6 wydaniu (1921) z podaniem Ehrenzweiga jako autora.

304 — str. 52 w. 12 z góry zamiast; obecnie—ma być: jakkolwiek obecnie nie wszystkie wychodzą. Str. 52 w. 14 z góry po słowie: Biatter—dodaj: 57 w, 5 z dołu zamiast: wodę—ma być: dowe. 58 W. 16 z góry po słowie: jeszcze—dodaj: lub wychodziły. 58 w. 6 z dołu po słowie: praktyczną—dodaj: zaś od r. 1922 pod nazwą: Orzecznictwo w zakresie Małopolski, str. 61 w. 9 z dołu zamiast ocenienie—ma być: ustalenie. 69 w. 15 z góry bądź—ma być: albo. 71 w. 6 „ po słowie: niema—dodaj: na ogół. „ 73 w. 9 „ po słowie: własność i — dodaj: ograniczone prawa rzeczowe czyli. str. 73 w. 9 z dołu po słowie: grupę, — dodaj; prawo do przedsiębiorstwa jako prawo osobiste,, str. 74 w. 9 z góry po słowie: osoby — dodaj: (danie, czynienie, zaniechanie wzgl. znoszenie). str. 74 w. 16 z dołu po słowie: cudzej—dodaj: , przez odmówienie str. 88 w. 7 z dołu po słowie: naturalnych — dodaj: Pod pewnemi warunkami dzieci naturalne mogą uzyskać stanowisko ślubnych (legitymacja). str. 89 w. 4 z góry po słowie: pr. m. —, dodaj: Wszystkie kodeksy znają wreszcie pokrewieństwo sztuczne, wynikające z przysposobienia (adopcji). str. 91 w. 9 z dołu zamiast: mają—ma być: ponoszą. 95 w. 10 z góry po słowie: niem,—dodaj: i polskiem. 95 w. 20 „ męża—dodaj: do objęcia opieki. * 96 w. 7 zamiast: żadnego,—ma być: żadnego. w. 99 w. 3 z dołu po słowie: k. c. n.—dodaj: Co do wpływu nieobecności na bieg przedawnienia por. art. 2266 k. N. §§ 1475, 1496 k. c. a. str. 110 w. 12 z dołu zamiast prawniczym—ma być: prawnym. 113 w, 12 z góry po, słowie: § 337 k. C. a.—dodaj: § 31 k. c. n. 117 w. 6 z dołu zamiast: istnieje—ma być: wydaje. „ 118 w. 13 anonimowe — ma być: nieograniczone p. 12 do pierwotnych członków. dołu zamiast: 6—mą być: 2. 131 w. 23 czy—ma być: czyli. r. „ 134 w. 16 po słowie; roślina—dodaj: ale także grunt wraz z budynkami, trwale z nim połączonymi, z roślinami i t p.

﻿305 str. 134 w. 5 z dołu zamiast: którem—ma być: którym. 135 w. 17 z góry zamiast', 524—ma być: art 524. 137 w. 14 z dołu austr. o. e., art. 973 aL 9 ros. p. c. §§ 811 al. 4 i 812 niem. p. c. zamiast: (t—ma być: t. 143 w. 11 czynsz—ma być: (czynsz. 143 w. 11 z dołu po słowie: gospodarkę—doaaj: Cenne rozprawy o tym przedmiocie ogłosili Petrażycki i Chlamtacz. str. 146 w. 4 z góry po słowie: k. c. n.)—dodaj:, por. wyżej str. 75 pod .1 1.). po słowie: k. c. a.—dodaj; § 92 k. c. n. 49 w. 10 z dołu po słowie: wartości — dodaj: (pieniądz papierowy). Str. 276 w. ostatni po słowie: k. c. a.—dodaj: i art 643 k. N. zamiast działania—ma być: czynności. 157 w. - 157 po słowie: umowa—dodaj: obligacyjna,. 147 potrzebę—ma być: potrzeba. być skierowane—ma być: dojść, po po słowie: k. N.—dodaj: § 151 k, c. n. zamiast: ważności—ma być: mocy wiążącel 17 pomyłka—ma być: pomyłkę. 170 w. „ 229 po słowie: działania—dodaj: t j. był subiektywnie istotnym (por. wyżej str. 179), § 572, zamiast aktu prawnego—ma być: zób wiązania po słowie: zwrotu—dodaj' Por. wyżej str. 113 IV (fundusze składkowe). zamiast perplexe—ma być: perple^ae. rozpatrzeć--ma być: roż^atrzyć. 204 w. ustr.—ma być: austr. 205 w. 19 » i t p.—ma być: i t p.). 212 w. , 217 1 nawiasie ma brzmieć: nie ex tunc w ustęp warunku, lecz tylko ex nupc. jak przy 1184—ma być: 1139. zamiast-1989,. 1989— „ „ przymus—ma być: przymus. tjańska. obu stron—ma być: ze stronami

﻿SKOROWIDZ ABECADŁOWY. Accidentalia negotu 183. Bezskuteczność aktu prawne-Akt — dyspozycji 191 — zarzągo, 239. du 191. Biblioteka, 137. Akt prawny—pojęcie 156, 161 Błąd, 174, 233, 244. jednostronny i dwustronny Bojaźń, 172. 157, 160—między żyjącymi i na wypadek śmierci 158—podlega-Cechy, 106. jący zaczepieniu 159—obciąża-Cena, 148. jący i darmy 160 — przeciwny Choroba 92—umysłowa 92 prawu i dobrym obyczajom 184. ważność aktu prawnego 94, a abstrakcyjny i przyczynowy 159 nast. 195—fiducjarny 198—bezskute-Ciężar dowodowy 80, 282. czny 239 — nieistniejący 240 Ciężary. 143-realne 75. nieważny 241—podlegający za-Cmentarze, 152. czepieniu 243 —niezupełny 244 Computatio-ciyills 257—natuczęściowo bezskuteczny 249. ralis 257. Akta stanu cywilnego 105. Conditio Juris 198, 204. Aljenacja p. zbycie. Cudzoziemcy 9, 85. Analogja 40. Czas 254—rachuba 255. Antymonja 2. Czasokres 210, 231. Auctor 219, Cześć obywatelska, 86. Autonomia stron 5, 183. Części składowe rzeczy 132, Autorskie prawo 8—Kongremajątku 129—gruntu 132—samosówka24—Małopolska 27—Wielistne i niesatnoistne 133, 273— kopolska 31. istotne i nieistotne 133 — aktu prawnego 161, 241. Częściowe zapisy długu, 75. Badanie ważności ustaw, 38. Czynność prawna 157, 251 — Bank—rolny państwowy polzabroniona 251 —sprzeczna z doski 108. bremi obyczajami 251 — real-Beneficjum inventarii, 77. na 251.

﻿307 Delikt, 251. Derogatio, 33. Dług, 73. Dobra wiara 191, 234, 238, 250, 260, 270 — posiadacza 274. Dobre obyczaje, 187. Dobro 12G—niemalerjalne 127 —ogólne 128— niezmystowe 128. Domniemanie 281 — życia 80, 100, 104, 297, 299,—Śmierci 104, 299. Domy 133,145—modlitwy 151. Doradca 93. Dowód—śmierci 81, 280, 296. Drogi 152. Duplika 280. Działanie in fraudem creditorum i in fraudem legis 89, 250. Dzień—a miejsce zamieszkania 97—ślubne i nieślubne 11,88. Dziennik ustaw 24, 27, 32. Dzierżawa—nabycie owoców 142. Ekscepcje 279. Essenbalia negotii 183 Etyka 1, 88. Ewikcja 250. Fikcja 67, 99, 110, 207 p. moc wsteczna. Forma 163, 222, 241, 242. Forum prorogatum 99. Fundacje—108, 124. Fundusze 108—składkowe 113, 198. G’eMy 107. Gminy kościelne 107. Gościńce—152. a Gospodarstwo społeczne — prawo 12. Groźba 172. Grunt—części składowe 132 —jednostka gruntowa 131. Hipoteka 19, 73, 272. Imię 83. Instytucja prawna 2. Interes 63. Interesse 235. Interpretacja—autentyczna 36, 41 p. tłumaczenie. Inwentarz 77, 137. lekarskie 107 adwo-Izby — kackie 107 — handlowe I przemysłowe 107. Jednostka rzeczowa 131—gospodarcza 137. Juris ignorantia 37. Jus — aequum 5— cogens 5 — disposilicuni 5. coinmune—4 — singuiare 4—speciale 4—strictum 5, Kalectwo 92. Kaplice 151. Kara 87. Kasy chorych 108. Klasztory 107. Kobiety—a prawo cywilne 10,. 11, 94. Kodeks—pojęcie 15 —sysjem obowiązujący cli w Polsce 64— wydania 24, 26, 28, 31-Józefiński 25—Napoleona 21—austrjacki 26—niemiecki 30. Kolizja praw 271. Komisant 219.

Komisja Kodyfikacyjna 17. Komunikacje 152. Koncesyjny system 118. Mało-Konkursowa ustawa— jpolska 27—Wielkopolska 31. Konwalidacja 250. Konwersja 243. Korporacja—108, 119. Kościoły—jako podmiot prawa 108—jako przedmiot prawa 151. Kiewns 38. Księga orzeczeń 56. Księgi gruntowe — Kongresówka 22—Maiopolska27—Wielkopolska 31. Kurator—ciąży (vsnfris) 80— ułomnych 92 — ubez własn owolnionego 93 — nieobecnych 99, 297—zaginionych 101, 104, Landrecht pruski 16. Legitymacja — a miejsce zamieszkania 97. Likwidacja—korporacji 122. Listy zastawne 75. Majątek 76—odrębny—76,139 —spadkowy76,127,139-zastrzelony 74 — części składowe 129. Mandat 224. Marki ochronne 75. Alarnolrawstwo 93, 159. Materjały prawodawcze 21, 23, _26, 27. Metryki 105. Miejsce zamieszkania 95—fak-.tyczne 96—ustawowe—96—fikcyjne 99—osób prawnych 112, Mieszkanie 73—p. miejsce zamiieszkania. ﻿308 Milczenie 162. Moc wsteczna 33, 80,193,208, 235, 249. Modele 18. Modus p. zlecenie. Monstrum 80. Nadużycie prawa 267. Nadzór—nad osobami prawnemi 114, 125. Narodowość 85—osób prawnych 112. 87 Nasciturus 80, 113. Następstwo — pod tytułem ogólnym, 77, 123,125,2$&—pod tytułem szczegółowym 77, 285. Naturalia negotil 184. Nazwisko 71, 81. N> em o ralu e p ro wadzenie si ę Niemożliwość 184, 202, 217. Nieobecność 99. Nieporozumienie 169. Nieprawidłowe powzięcie woli 170. Nieprzytomność umysłu 161. Nieruchomość—a cudzoziemcy 85 — zastaw na 73— przynależność 137—pojęcie 144—ograniczenia obrotu 155. Niesporne postępowanie 276. Nieważność p. akt—późniejsza 251. Nieznajomość ustawy 37. Normatywne postanowienia 117. Normy prawne 2 — rozkazujące i upoważniające 5—interpretacyjne 5 — uzupełniające 5 dyspozylywne 5—bezwzględnie obowiązujące 5.

Notarjalna forma 164 Notoryjność 281. Obciążenie 190. Obiektywizacja praw podmiotowych 66, 128. Obligacja74—skutecznośćbez względna 74. Obrona — konieczna 287—pozwanego 278. Obywatelstwo 85—osób prawnych 112. Ochrona wynalazków 73. Odszkodowanie 235. Odwołanie—dar wizny 251 fundacji 125 — pełnomocnictwa 23). Ogłoszenie ustawy 31. Opiekun 93. Organa—osoby prawnej 112. Organiczne części składowe 133- płody 140. Osoba 78 — fizyczna 78 nast —prawna 107 — jako przedmiot prawa 127. Oświadczenie woli 161.—Skierowane do pewnego adresata 162—wyraźne i dorozumiane 162 nie na serjo 165 — niesamoistne 251. Owoce 140 nast., 145. Papiery wartościowe 75. Parcelacja 86. Patenty 18. Pełnoletność 91. Pełnomocnictwo 223 — brak pełnomocnictwa 234, 245. Pieniądzu 149. Pierwszeństwo—do kupna, 73 ﻿309 —hipoteczne 272—w razie kolizji praw 272. Płeć 94. Płody—p. owoce. Podmiot prawa 69,78. Podstęp 176, 234. Pokrewieństwo 88 — duchowne 88. Pokrzywdzenię-maloletn. 161. Pomyłka 175. Porty 153. Potęka 76. Porządek publiczny 185. Posiadacz — nabycie owocow 142. Posiadanie 273, 276, 290. Posłaniec 219. 41. Poszukiwanie prawa Powiernik 113, 198. Powinowactwo 88. Pozorność—p. symulacja. Prąd elektryczny 128. Prawda tymczasowa 84, 282. Prawomocność 284. -—Prawo podmiotowe—definicja 67—bez względne i względu e 68— osobo wei majątkowe 69—kształtujące 70 osobiste 70—do nazwiska 71 — do prowadzenia przedsiębiorstwa 71, 73—członkowskie 71, 75,119—familijne 72 —rzeczowe 72—służebności 73 zastawu 73 — naftowe 73 — górmcze 73, polowania i rybołostwa 73—dó rzeczowych podobne 73 — obligacyjne 74 związane i nlezwiązane 75 Spadkowe 74—realne 75—do firmy 75—do marki ochronnej 75 —dobrze nabyte 34,36-podzielne i niepodzielne 75—pfzecho-

dzenia przez grant sąsiedni 75 czerpania wody 75 —zawisłe i niezawisłe 76 — honorowe 86 —stanu 87—powstanie, przeniesienie lub zniesienie 188—nabycie i utrata 188 —zmiana treści 189 — jako przedmiot (innego) prawa 128. ‘Prawo przedmiotowe — definicja 3—pozytywne 3— pospo-,lite i partykularne 4—powszechne i szczególne 4 — regularne 1 Wyjątkowe 4 — ścisłe i słuszne 5—publiczne, i prywatne 6— ■cywilne 8 — a socjoiogja 9 —'a ekonomja 12—stanowione 14— węgierskie 17 — słuszne 60 — natury 59 — publiczne osób prawnych 114—wewnętrzne korporacyjne 119. Prawo skargi 278. Prekluzyjny termin 283. Probostwa 108. Procedura Cywilna — Kongre-Małopolska 27 sówka 23 — Wielkopolska 31. Promulgacja p. Ogłoszenie. Projekt - Cambaceresa 19 Jacquemhiota 19,—Horfena 25, Martiniego 25 — pierwotny 26 —nowel austriackich 27—kodeksu niemieckiego 29. Przedawnienie 225, 243, 244, 287. Przedmiot prawa 69, 126 dyspozycji 129, 130, 136. Przedsiębiorstwo 75, 139. Przedstawicielstwo p. zastęp-.stwo. Przestępstwo karne 87. Przybory kościelne 151. ﻿310 a Przyczyna aktu prawnego 194. Przymus fizyczny 161, 241 — psychiczny 172, 244. Przynależność 135. Przypadek 252. Przyrost 145. Przysporzenie 194. Przysposobienie 19, 20 — miejsce zamieszkania 97. Przystanie 153. Przywilej 4. Przyznanie 281. Pseudonim 83. Reguły interpretacyjne 239, 257. Rejestracja 117. Religja 1. Repertorjum orzeczeń 56. Replika 280. Res omnium communes 128. Roszczenie — cywilne 69, 275 —o korzystny wynik procesu 277. Rozporządzenie—jako norma prawna 14—jako akt prawny 191. Rozrządzenie 191, 250. Ruchomość 144, 146—ograniczenie obrotu 155. Ryby 145. Rzeczy—pojęcie 126—żmysłowe 127—niezmysłowe 128—zbiorowe 137 ruchome i nieruchome 114—zużywalne i niezużywalne 146 — zamienne i niezamienne 147 — ilościowe 148 — ocennei nieocenne 148—podzielne i niepodzielne 150—publiczne 151—poświęcone służbie Bożej 151. Rzeki publiczne 153.

﻿311 Samopomoc 287. Siła wyższa 253. Siły przyrody 128. Skarga — publicjańska 262 — prowizorjalna 274, 276 —w zn. małerjalnem i formalnem 278. Skutek — odblaskowy 190 — rzeczowy (bezwzględny) 187, 209, 213, 250 — aktu prawnego 188, 239 nast. Śluby — czystości 86 — ubóstwa 76. Słuszne prawo 59. Służący 98. Służebności — gruntowe 73— —osobiste 73—nieregularnc73— altius non tollendi 263. cy-Śmierć—naturalna 80 — wilna 80—dowód 81 —domniemanie 81, 100 nast. spadk. 139—prawo 74. Spólność prawa 76, 273. Spółki wodne 107. Sposób nabycia 259. Sprzeczność — z prawem 184 —z dobremi obyczajami 187. Sprzedaż rzeczy cudzej 249. Stan konieczności 294. 85— Stan osób 83—Społeczny 86 — wojskowy 86—urzędniczy — 88 duchowny 86 —małżeński rodzinny 88—fjzyczny 90. Stan rzeczy 258. Stan zawieszenia—204. Statuty 16 — osób prawnych 108, 120, 124. Stosunek prawny 63. Stowarzyszenia 31, 107. Substytucja 230. Sukcesja p. Następstwo. Surogacja—zasada 77. Świadczenie 126. Symulacja 167. Szykana 269. Tekst ustawy — ustalenie 38. Tempus—continuum 256— uti-256. le Termin 210. Tłumaczenie—autentyczne 36 41—ustawy 38—umów 44-aktów prawnych 236. egzeku-Tytuł prawny 286 — cyjny 286—nabycia 259. Ubezwłasnowolnienie 93, 159. Udział—członka osoby prawnej 140—idealny 76. Ulice 152. Umocowanie 223, Umowa 157. Upływ czasu 243, 244. Uprawdopodobnienie 281. Uprawnienie 68 — do rozrządzania 192. Urodzenie 79, 252. Urzędnicy 86, 98. Ustalenie 276. Ustrój socjalny —a prawo 9. Uwierzytelnienie 164. Uznanie za zmarłego 81, 101 nast., 297 — za zaginionego 100, 297—za znikłego—101, 297. Użytkowanie 73 — nabycie owoców 142. Wartość 148. Warunek 198, 231.

Wiek 90 — dojrzałości 91 p. zdolność do działania zdolność prawna. Wierzytelność 74. Wina 253, 262. Windykacja 73. Władza ojcowska 9. Wojskowi—86, 98. Wolność — zakładania stowarzyszeń 115. Wybrzeża morskie 153. Wykonywanie praw 263. Wypowiedzenie 231. Wzory rysunkowe 18. Zabezpieczenie 276. Zaginięcie 100. Zakazy zbywania (aljenacji), 185, 192. Zakłady 107—ubezpieczeń l'J7. Zasiedzenie 255, 274. Zastaw 73. Zastępca ustawowy 93, 160. Zastępstwo — przy zawarciu aktu prawnego 218—przy wykonywaniu praw 264—z woli zastąpionego 223 — ustawowe 222 statutowe 222—pośrednie i bezpośrednie 219—osób prawnych 112. Zastrzeżenie potajemne 165, 167. Zatoki 153. Zatwierdzenie 193,243,244,248. ﻿312 Zawód 86. Zbiory orzeczeń 56. Zbycie 189. Zdarzenie prawne 157, 252— przypadkowe, 252. Zdolność do działania 78 a moc wsteczna ustawy 35 a wiek osoby 90 nast, 159 a choroba 92 —osób prawnych 112—jako wymóg ważności aktu prawnego 158—ograniczona 94, 159—przy zastępstwie 221, 228. Zdolność do życia — nowo~= rodka 79. Zdolność prawna, 78, 158. Zdolność wykonywania praw 264. Zdrowie 92. Zezwolenie 193. Zgłoszenie—o zawiązaniu stowarzyszenia 116. Zlecenie 213. Zła wiara 260. Znaki towarowe 18, Zrzeczenie się 190. Źródła prawa w ogólności 3. Związek przyczynowy 172,177. Związki—ludzi 107, 119—rzeczy 134. Zwierzęta 145. Zwyczaje] ty 238. Zwyczajowe prawo 18, lżona—stanowisko w małżeństwie, 94 — miejsce zamieszkania 97.

PRZEDMOWA ROZDZIAŁ I. O prawie cywilnem w znaczeniu przedmiotowem w ogól . I. Pojęcie i źródła prawą w znaczeniu przedmiotowej . II. Kategorje norm prawnych III. Prawo publiczne i prywatne................ IV. Prawo prywatne a ustrój socjalny i gospodarstwo społeczne ROZDZIAŁ 11. O prawie stanowionem ................. O ustawie w ogólności I. Ustawa i rozporządzenie ................ II. Kodyfikacja............................ III. Statuty O ustawodawstwie cywilnem w Polsce po rozbiorach w ogól- • . ności Historja kodeksu Napoleona 1, Okres prawa zwyczajowego i prace kodyfikacyjne przedwstępne II. Kodyfikacja napoleońska III. Wprowadzenie kodeksu do Polski i zmiany późniejsze Historja kodeksu austrjaękiego.................... I. Okres do połowy XVIII w. II. Prace kodyfikacyjne . . . . - III. Po wydaniu kodeksu 2! Wstęp do'naukl prawa cywilnego, 3 6 8 14 15 16 18 19 21 24 25 26 str.

﻿— 314 — str. Histarja kodeksu niemieckiego..................... I. Stan prawny przed wydaniem kodeksu II. Prace kodyfikacyjne 29 31 , . ..... L Początek i koniec mocy obowiązującej ustawy ... 33 IL Działanie wsteczne usfawy................. 37 III . juris ignorantia Badanie ważności, ustalenie tekstu i interpretacja IV 38 ustawy ROZDZIAŁ 111. O źródłach prawa niestanowłonego .... Prawo zwyczajowe 42 .......... Zwyczaje jako źródło prawa - 44 II. Zwyczaje jako środek interpretacji woli stron ... 45 Nauka prawa Literatura francuska, odnosząca się do kodeksu Na-46 poleona ..... 48 III. Literatura polska tegoż kodeksu ........... 50 IV. Literatura kodeksu austrjackiego 52 1 V. 53 VI. Literatura prawa cywilnego trzech dzielnic..... Orzecznictwo sądowe 54 L Znaczenie orzecznictwa w ogóle 55 II. Gwarancje jednolitości orzecznictwa 56 . , ..... 59 ROZDZIAŁ IV, O prawach cywilnych w znaczeniu podmio-63 U. O prawie podmiofowem w ogólności I. Pojęcie stosunku prawnego i prawa podmiotowego 63 64 65 III. Istota prawa podmiotowego . . IV. Analiza prawa podmiotowego ........... 68

Systematyka praw podm ^ . . . Podział praw podmiotowych w ogólności V. Prawa obligacyjne.......................... VI. Prawo spadkowe Rodzaje praw podmiotowych 1. Prawa związane i niezwiązane . II. Prawa podzielne i niepodzielne.............. zawisłe............ III. Prawa samoistne i Majątek ROZDZIAŁ V, O osobowości w ogóle i o osobach fizycznych Osoba. Zdolność prawna Początek i koniec osobowości człowieka Nazwisko .^ Stan osoby w ogólności......... Stan społeczny Obywatelstwo . I. II. Prawa honorowe . ■ • . . . . . . IV. Cześć obywatelska Stan fizyczny............. Wiek ; Ii. Zdrowie fizyczne i umysłowe...........-III. Prawa Miejsce zamieszkania . * ......... II. Rodzaje III. Znaczenie prawne Skutki nieobecności II. Zaginięcie........................... • ■ Sir. 69 70 72 72 74 .75 75 75. 76 78 79 81 83 85 86 88 90 92 94 95 95 96 98 99

﻿- 316 IIL Uznanie za zmarłego lub znikłego w ogólności... 100 , 101 IV. Uznanie za znikłego wedle k. c. p.. 103 V. Uznanie za zmarłego wedle k. c. a. i k. c. n.. 105 Akta stanu cywilnego ROZDZIAŁ VI. O osobach prawnych ........... 107 107 I. Pojęcie i rodzaje osób prawnych . 108 t ........ ........ . . . .109 Istota osób prawnych 109 1. Teórje osoby prawnej II. Zdolność prawna 112 113 IV. Niewłaściwe zastosowanie konstrukcji osoby prawnej 114 Stosunek osób prawnych pr&wa prywatnego do państwa 1. Prawo publiczne osób prawnych w ogólności II. Systemy ingerencji państwa przy powstaniu osoby . . . prawnej ..... 11. 119 1. Pojęcie, istota i stosunek do członków....119 II. Organa . . . . .... III. Źródła prawa 122 V. Zgaśnięcie korporacji i likwidacja .... 124 ROZDZIAł VII. O dobrach mogących stanowić przedmiot prawa 126 1, O rodzajach przedmiotów praw w ogoJności do 127 II. Ó rzeczach w znaczeniu przedmiotu prawa III. O dobrach wzgl, rzeczach w znaczeniu części składo-129 ..... 131 Pojęcie jednostki rzeczowej Części składowe samoistne i niesamoistne ..... 132

Związki rzeczy Przynależność 134 II. Rzeczy zbiorowe ...... ﻿317 III. Substancja i 144 Rzeczy ruchome i nieruchome........... II. Rzeczy zużywalne i ńiezużywalne............146 Rzeczy zamienne i niezamienne. Rzeczy ilościowe. 147 IV. Rzeczy ocenne i nieocenne. Pieniądze 148 ...... V. Rzeczy podzielne i niepodzielne. ... ........... Zdolność prawna rzeczy 150 ...... I. W ogólności II. Rodzaje rzeczy, których zdolność prawna jest ogra-151 niczona ROZDZIAŁ VIII. O Aktach, czynnościach i zdarzeniach ............. 156 ... O Aktach prawnych w ogólności 156 ... ... II. Główne rodzaje aktów prawnych.....................157 157 158 I. W ogólności 159 II. Niezdolność zupełna................. ,159 Ograniczenia zdolności 161 ... L Pojęcie i rodzaje II. Oświadczenie wyraźne i dorozumiane ...............162 163 III. Forma oświadczenia woli Prawdziwa wola oświadczającego 165 II. Oświadczenie nie na serjo i zastrzeżenie potajemne . 165 ........................167 Symulacja IV. Ukryte nieporozumienie.......................... 168

Nieprawidłowe powzięcie lub oświadczenie wali I. W ogólności ..................-II. Przymus psychiczny...............................172 IV, Podstęp Błąd i pomyłka niewy Wołane podstępem Treść aktów prawnych I. Treść aktu prawnego w ogólności . ............ II. Możliwość Zgodność z przepisami prawa i dobrem i obyczajami Cel i przyczyna aktu prawnego Cel aktu prawnego w ogólności................ II. Zbycie, obciążenie, zrzeczenie się ......... Rozrządzenie IV. Przysporzenie. Akty darnie i odpłatne. Przyczyna przysporzenia. Akty kauzalne i abstrakcyjne V. Akiy fidtfcjarne\ . . . . Warunek Pojęcie i rodzaje warunków................. II. Warunki anormalne III. Stan zawieszenia................................204 IV. Spełnienie się lub udaremnienie warunku V. Skutek spełnienia Się warunku......... Czasokres .... . . • . ogóle I. O. ograniczeniu czasowem skuteczności aktu w II. Termin początkowy IfT. Termin końcowy Zlecenie Pojęcie 1 istota zlecenia II, Skutek dołożenia zlecenia O zastępstwie przy zawarcia aktów prawnych w ogólności . Pojęcie zastępstwa V. II. Prawna konstrukcja III. Dopuszczalność IV. Rodzaje zastępstwa sir. 170 170 176 177 183 184 184 188 189 193 198 198 .201 207 208 210 213 213 218 215 ﻿318 220 221 222

O zastępstwie z woli zastąpionego .....................223 . . , I. Umocowanie. Stosunek wewnętrzny i zewnętrzny II Sposób udzielenia pełnomocnictwa - • < III. Zakres pełnomocnictwa ..... • • ............ .... . * Skutek pełnomocnictwa VII. Działanie w cudzem imieniu bez pełnomocnictwa Tłumaczenie aktów prawnych I W ogólności 1 Zasady kierujące Środki interpretacji O bezskuteczności aktów prawnych ... Przyczyny i rodzaje bezskuteczności w ogóle 1. . ... Akty nieistniejące . 111. UL Akty nieważne z samego prawa ..... Akty niezupełne O czynnościach i zdarzeniach prawnych w śćiślejszem czeniu Czynności prawne . ... Zdarzenfe prawne IV. Siła wyższa Upływ czasu Sposób liczenia Czasu ..........255 Faktyczny stan rzeczy I. Momenty stanu faktycznego......................... U. Tytuł i sposób, nabycia III. Dobra i zła wiara...........znastr. 223 227 .228 228 ﻿319 234 236 236 238 239 240 .243 251 252 254 258 259 260 262

﻿320 . . . , ROZDZIAŁ IX. O wykonywaniu praw podmiotowych 263 I. Pojęcie wykonywania II, Zdolność wykonywania praw. Zastępstwo ustawowe 264 i dobrowolne 265 Wykonywanie spokojne i przymusowe 265 IV. Niewykonywanie praw i tegoż skutki 266 - - V. Granice wykonywania praw i nadużycie prawa 271 . . . ... 273 VIL Posiadanie 275 O dochodzeniu praw przed Wzmożona ochrona prawna........ I. . . . III. IL Prawo skargi w zn. materjalneni i formalnem Obrona pozwanego . ciężaru IV. Dowód, domniemania prawne i rozłożenie 280 dowodowego 283 V. Wpływ procesu i wvroku na prawo materjalne . Samopomoc I. 287 I. W Ogólności 289 293 IV. Stan konieczności ad 296 DODATEK. Ustawa o uznaniu osoby za zmarłą z d. 27 11922 297 Do ustępu o początku i końcu osobowości człowieka ad II. Dowód śmierci Do ustępu o skutkach nieobecności... ad 1. Nieobecność zwykła • . 277 ad III. i IV. Uznanie osóby za zmarłą Wedle k. c. p, 301 WYKAZ SKRÓCEŃ 303 306 SKOROWIDZ ABECADŁOWY I II. praw VI.

Biblioteka Sądu Najwyższego 4047 ﻿SNB4047